Қазақ зиялыллары

1. Әлихан Бөкейханұлы
2. Қоғамдық.саяси әрекеттері
3. Алаш Орда төрағасы
4. Ғылыми әрекеттері
5. Ахмет Байтұрсынов
        
        Әлихан Бөкейханұлы
Өмірбаяны
1866 ж. наурыздың 5 бұрынғы Семей облысы, ... ... ... 7-ші ... ... Бұл ... ... облысының Ақтоғай
ауданындағы бұрынғы Қаратал ... ... ... 1992 ж. ... ... шешімімен Ә.Н. Бөкейханов есімі берілді.
Ата тегі Шыңғыс ханның үлкен ұлы ... ... төре ... Арғы ... ... ... ... соңғы хандарының бірі Бөкей осы Көкжал
Барақтың баласы. Бөкейден Батыр, одан ... одан ... ... ... ... жасында Қарқаралыға апарып, жергілікті молданың қолына
оқуға береді. Бірақ зерделі бала ... ... гөрі ... оқып ... ... аңғарып, қаладағы үш кластық
бастауыш мектепке өз ... ... ... ... ол ... қаласының үш жылдық училищесіне түсіп, оны да «өте
жақсы» деген бағамен бітіріп ... ... ... он алты ... ... 1888
жылы Омбы техникалық училищесіне қабылданады. Төрт жыл бойы үздік оқыған
алғыр шәкіртіне риза ... ... ... ол ... жасында Дала генерал губернатор кеңсесінің ұсыныс хаты мен
қазақ қауымдастығының 200 сом стипендиясын алып, 1894 ж. ... ... ... барып, Орман шаруашылығы институтының экономика
факультетіне түседі. Ол ... ... ... ... ... ... ... экономикалық және тағы басқа үйірмелердің
жұмысына қызу араласып, студенттік толқуларға қатысады. Оны екі ... ... ... қол ... отырған халқының ауыр тағдыры қатты
толғандыра бастайды. Қараңғылық пен надандықтың шырмауында отырған халқына
білім мен ... ... ... ұғады, елдің тұрмысын, мәдениетін, білімін
көтеруді өзінің алдына мақсат етіп қояды.
Қоғамдық-саяси әрекеттері
Оқуын бітіріп, Омбыға оралғанда Ә. ... ... ... ... ... отаршылдық саясатына деген ... ... ... ... ... ... ... күрестің түрлері мен әдістерін үйреніп, білген, күрес тартыстан
біршама тәжірибесі бар саяси күрескер болатын. Ол Омбыға ... ... ... ... жұмысына белсене араласады.
«Народная свобода» (Халық бостандығы) партиясының қатарына өтіп, өзі қазақ
зиялылары мен саяси белсенділерінің ... осы ... ... ... ... ... көзқарасының пісіп, жетілуіне, кейін белгілі
саяси, қоғам, мемлекет қайраткері әрі қазақ ұлт ... ... және ... ... ... ... ... ретінде
шыңдалуына Омбыдағы күндері ерекше ықпал етеді.
1905 ж. ... ... ... ... ... оның ... бөлімшесін құру мақсатында Оралда, Семейде жиындар
өткізген. Қарқаралыда ... ... ... ... ... ... ... 14 500 адам қол ... ... ... бірі болған.
1905 ж. Әлихан Бөкейханов Семей облысы қазақтарының атынан 1-ші ... ... ... ... ... ол 1-ші ... дума жұмысына
қатыса алмады. Өйткені Ә.Н. Бөкейханов өз жұмысын бастаған кезде ... ... ... ... ... ... 3 ай
Павлодар абақтысында отырды. Ал абақтыдан шығып Санкт-Петерборға жеткенде,
Дума патшаның үкімімен таратылып, оның ... ... ... ... үшін сол ... ... Выборг қаласына жүріп кеткен еді.
Ә.Н. Бөкейханов да солардың артынан аттанып Выборг үндеуіне қол ... ... ... тартылып, Санкт-Петербор сот палатасының төтенше мәжілісінің
шешімімен 3 айға ... ... ... жылы ... ... ... ... степи», «Омич» және «Иртыш»
газеттерінде, 1908 жылы Санкт-Петерборда ... ... ... кадеттік «Речь», «Слово» гәзеттерінде редакторлық қызмет
атқарды.
1909-17 жж. «Дон егіншілік банкі» бөлімшесінде ... ... ... ... ... және оның жалпы ұлттық деңгейге
көтерілуіне зор еңбек сіңірді.
20 ғ. басында қазақ даласында екі ағымның болғаны ... Бірі ... ... өлкесіне бет бұрған дәстүршіл, панисламшыл ... ... ... ... үлгі ... ... ... ағым. Осы
екінші ағымның басында Әлихан бастаған орыс ... ... ... озық ойлы ... зиялылары тұрады. Бұл топ саяси ұстамдылық танытып,
Ресей империясына қарсы ашық күреске ... әлі ерте ... анық ... ... ең алдымен, халықтың сана сезімін оятатын жағдай жасау
керек деп білді.
Бар күш қуаттарын осы мақсатқа ... ... ... ... жұмыс
істеуіне жандармерия басқармасының жансыздары мүмкіндік бермейді. Солардың
көрсетуімен қуғынға түседі, түрмеге ... ... ... ... қара ... ... ... жүрген Әлихан да тыс қалған
жоқ, алдымен, Семей ... ... ... ... ... жер аударылып,
онда тек ғылыми-шығармашылық қызметпен айналысуға ғана мәжбүр болды.
1916 жылы жер ... ... ... ... Орынборға келген Әлихан бірден
қаланың қоғамдық, саяси өміріне араласып кетеді. Қаланың ... ... ... ... сайланады.
Бүкіл мағыналы өмірін халқының азаттық алып, еркін ел болуына арнаған аяулы
азаматтың соңғы демі біткенше сол мақсат ... ... ... сан қилы.
Ол Ресей жергілікті және қалалық ... ... ... ... I ... ... және ... халықтары съезінің депутаты,
IV Мемлекеттік Думаның мұсылмандар фракциясының Бюро мүшесі болды.
Алаш Орда ... ... ... үлкен үміт күтеді. Бірақ ол үміті ақталмайды. Уақытша
үкімет, оның ішінде өзі мүшесі ... ... ... партиясының көсемдері
қазаққа аутономия беруге қарсы болады. Оның үстіне олармен жер ... де ... келе ... да, ол бұл ... ... қазақтан
сайланған тоғыз өкілді бастап барып, Томск қаласында Сібір аутономистерінің
құрылтайына қатысады. Осында болашақ ... ... ... ... ... ... оралысымен Әлихан қазақ тарихындағы тұңғыш саяси ұйым ... ... ... ... 1917 ж. желтоқсанында бүкіл
қазақтардың құрылтайында Алаш ... ... Ә. ... сол
алғашқы Қазақ республикасының тұңғыш төрағасы (президенті) болып сайланады.
Ә. Бөкейхановтың қуғын-сүргін кезеңінен 2 жыл алдындағы мен ату ... ж. ... ... бұрынғы алашордашыларға жасаған кешірімнен
кейін Ә. Бөкейханов қалған өмірін ғылыми зерттеушілікке арнады.
Бірақ, ұлттық ... ... ... ... жадағай
белсенділердің көрсетуімен ол 1926 ж. екі рет ... ... ... Ә. ... ... жер ... зор ... қорыққан
большевиктер өкіметі оны Қазақстанға жолатпады. Онда он жыл үй қамауында
отырған Әлиханды 1937 ж. ... ... ... бір ... ... жалған
жаламен 67 жасында Мәскеуде ату жазасына жазасына кеседі.
1989 ж. ... 14 КСРО ... ... ... ... ... ... жоқ болғандықтан, ақталды.
Ғылыми әрекеттері
19 ғ. соңында Омбы орман шаруашылығы училищесінде оқытушылық ... ... ... ... Ол 1896 ж. ... ... Орыс жағрапиялық қоғамы Батыс-Сібір бөлімшесінің толық
мүшесі болып сайланды. Әлихан ... ... ... ... ... ... ... қазақ даласына арналған 18 томына автор ретінде
қатынасқан. Ол ғылыми жұмыспен қатар ... ... ... ... араласа бастайды.
1904 ж. қазақ даласына қоныс аудару қозғалысын ... ... Ф.А. ... ... ... жж. Ә. Бөкейханов «Жаңа энциклопедиялық сөздіктің» 4-21 томдарына
автор ретінде қатысты.
Ә. Бөкейханов — ... ... ... ... мал шаруашылығын
зерттеуді ғылыми жолға қоюшы, ... ... ... ... ... ретінде қазақ халқының саяси ... ... ... ... із ... ұлы ... ... жолы
Ата-тегі: Аманжол —Шақшақ — Көмей — Қалқаман — Байсейіт — Үмбетей — ... ...... — Байтұрсын. Байтұрсыновтың атасы Шошақ мінезі салмақты,
шындықты бетке айтатын, ақылды, ел-жұртына беделді адам болған. Ол ... ... ... сүйінші сұрап барған кісілерге бір ат, бір түйеден
мінгізіп, ауыл ақсақалдарынан бата алып, азан шақырып атын ... ... ... ... атты ... өнерлі әрі намысты қолдан бермейтін
азаматтар болып өскен. Олар 1885 ж. уезд ... ... ... ... ... қарсылық білдіріп, оның өзіне қол ... ... ... мен ... 15 жылға Сібірге каторгаға жіберілсе, Ерғазы
4 ай мерзімге абақтыға жабылған. Байтұрсыновтың шешесі ... ел ... ... ... кісі ... ... Әкесі мен туыстарының ... ... жапа ... ... ... ... күреске түсуіне ой
салды. Бұл жөнінде кейін, яғни 23 жылдан соң ... ... ... қарсы күреске шығып, абақтыға жабылған Байтұрсынов анасына жолдаған
хатында: “Оқ тиіп, он үшімде ой түсірген ... ... бар ... — деп ... ... ... Торғайдағы 2 сыныптық орыс-қазақ
мектебіне береді. Оны 1891 ж. бітіріп, Орынбордағы 4 жылдық ... ... 1895 ... 1909 ... ... Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы
уездеріндегі орыс-қазақ мектептерінде оқытушы, Қарқаралы қалалық ... ... ... Байтұрсыновтың саяси қызмет жолына түсуі 1905
жылға тұс келеді. 1905 ж. Қоянды ... ... 14500 адам ... ... ... ... ... бірі Байтұрсынов
болды. Қарқаралы петициясында жергілікті басқару, сот, халыққа білім ... ... ... ... ... ... енгізу, ар-ождан
бостандығы, дін ұстану еркіндігі, цензурасыз ... ... және ... ... ... күні ... Дала ережесін қазақ елінің мүддесіне сай
заңмен ауыстыру мәселелері көтерілді. Онда қазақ даласына орыс ... ... ... ... талап етілген болатын. Сол кезеңнен
бастап жандармдық бақылауға алынған Б. 1909 ж. 1 ... ... ... ... ... ... ... Оған
тағылған айыпта: халық арасына іріткі ... ... ... ... таратты”, “орыстар мен қазақтар арасында өшпенділік қоздыру ... деп ... ... ... Кеңесі 1910 ж. 19 ақпанда Б-ты
қазақ облыстарынан тыс ... жер ... ... шешім қабылдады. Осы
шешімге сәйкес Б. ... 1910 ж. 9 ... ... 1917 ... ... ... ... Байтұрсынов өмірінің Орынбор кезеңі оның қоғамдық-саяси
қызметінің аса құнарлы шағы болды. Ол осы қалада 1913—18 ж. ... ең ... ... Ә.Бөкейханов, М. Дулатовпен бірігіп, сондай-ақ, қалың қазақ
зиялыларының қолдауына сүйеніп, тұңғыш жалпыұлттық “Қазақ” газетін ... ... ... ... ... ... Байтұрсынов редакторлық
жасаған “Қазақ” газетінің алатын орны ерекше. Осы тарихи кезеңдегі қазақ
өмірінің бірде-бір өзекті ... ... ... бұл ... ... ... жоқ. ... қазақ жұрты “Қазақты” ... оңы мен ... ... жаңа қалыптасып келе жатқан ұлт зиялылары осы басылымды ... ... ... өзгерістерге дейінгі кезеңде ұлт мүддесі
үшін кең ауқымды, табанды күрескер ретінде көрінді. ... ... ... құнарлы қазақ жерін молырақ алып беру жолына түскен отаршыл
биліктің түрлі қитұрқы әдісін Байтұрсынов ... ... ... ... әрі терең ашып көрсету арқылы қазақ ауылдарын жедел, жаппай отырықшы
тұрмысқа көшуден сақтандырды, жеке ... ... егін және ... ... ... ... айналысудың озық үлгілерімен
таныстырды, өктемшіл биліктің ... ... ... ... бірлік пен
парасатты қарсы қоюға үндеді, туған жердің байлығын өз ... ... ... ... ... ... шақырды. Қазақ елінің дағдарып, белгілі
бір ... келе ... ... тұсы ... ... қазақтан соғысқа
солдат алу мәселесін көтеріп, ал 1916 ж. ... ... қара ... жас ... қазақ жастарын алуға кіріскен уақыты еді. “Қазақ”
газеті бұл мәселенің күрделілігінен қашпай, 1915—16 ж. өз ... ... ... ... оған қатысты қоғамдағы түрлі пікірлерді
тұжырымдап, негізгілерін құрамында Байтұрсынов бар делегация ... ... ... ойы ... Мемлекеттік Кеңес пен Соғыс ... ... 1916 ж. ... ... ... ... фракциясының
төрағасы Қ. Тевкелевтің арнайы шақыруымен фракцияның мәжілісіне қатысып,
онда қазақтарға жеке ... ашу, ... атты ... қатарына жазу,
қоныс аударушылар толқынын азайту мәселелерін көтерді (РФ ООМА, 10-қ., 4-
т., ... 58-п.). ... ... ... мен қызметі Ресей
үкіметінің қатаң жандармдық бақылауыда ... Ол ... ... жала ... ... отырып шықты. Байтұрсыновтың Бөкейханов-
пен бірге ұлт-азаттық қозғалыстың халық мойындаған жетекші ... 1917 ... рев. ... ... анық байқалды. Қазақ халқының
Ақпан және Қазан төңкеріс-теріне ... ... ... ... берген Байтұрсынов: “Қазақтарға ақпан революциясы қаншалықты
түсінікті ... ... ... ... ... ... көрінді. Олар алғашқы революцияны қандай қуанышпен қабыл алса,
тура сондай үреймен екіншісін қарсы ... ... ... ... ... адамдар үшін қазақтардың бұл революцияға деген мұндай қатынасы әбден
табиғи және түсінікті болатын. Алғашқы революцияны ... тура ... ... ... ол ... бұл ... оларды патша
өкіметінің қанауы мен ... ... ... олардың өзімізді
өзіміз басқарсақ деген ескі үмітін нығайта түсуінде еді”, — деп ... ... 1919, 2 ... ... ... ... үрке ... Байтұрсынов қазақ қоғамында капиталистік
қатынастардың жоқтығымен, соған сай ... ... ... Бұл ... еркіндік, осы жолда ұлттық тұтастық идеологиясын
ұстаған қайраткердің көзқарасы еді және ол сол тарихи ... ... алыс ... ... осы ... ... ... Байтұрсынов
большевиктік билік пен ұлт-азаттық қозғалыс арасындағы ... ... ... еді. ... Ленин бастаған большевиктік билік Байтұрсынов
пікірін естімегендей сыңай танытты.
Байтұрсынов 1917 ж. рев. өзгерістер арнасында ... ... ... ... із ... ... съездері мен Қазақ комитеттері сияқты тарихи
құбылыстың қалың ортасында жүрді, оларға тікелей араласып, ... ... ... ... бағыт-бағдар беріп отырды. Байтұрсынов, Бөкейханов,
Дулатов бастаған ... ... ... ... ... ... Алаш ... мен Алашорда үкіметінің өмірге келуі ... ... Алаш ... ... ... ... топтың құрамында
болды. Байтұрсынов пен Дулатов қазақ арасында бұрыннан келе жатқан ру ... ... ... ... ... ... саналы түрде
енбей қалды, бірақ олардың ... ... ... ... ... ... ... замандастары жақсы біліп, мойындады. Алашорда үкіметі құрамын
бекіткен 2-жалпықазақ съезі Оқу-ағарту комиссиясын құрып, оның ... Б-ты ... 1919 ж. ... ... ... үкіметінің Торғай обл.
бөлімінің мүшесі ... Б. 1919 ж. ... ... ... ... ... ... келіссөзге аттанды, осы жылғы шілдеде РКФСР Халық
Комиссарлар Кеңесі мен Қазақ әскери-рев. к-ті төрағасының ... ... ... ... ... ... ... мен мүшелеріне
Кеңес үкіметінің кешірімі жарияланды. Б. бұл тарихи кезеңде “патшалардың
төрінде отырғаннан, социалистердің ... ... ... деген пікірде
болды (ҚР ҰҚК архиві, 78754-іс, 6-т., 44-п.). 1920 ж. В.И. ... ... ... ... ... ... қадамын қатал сынға алған
хатын жолдады (қ. Байтұрсыновтың В.И. Ленинге хаттары). ... ... ... ... ... ... ... белсенді түрде
араласты. Бүкілресейлік ОАК-нің 1919 ж. 27 ... ... ... Челябинск
обл-на қосу туралы шешіміне қарсы Б-тың ... ... ... Қостанай
уезін Қазақстан құрамына қайтаруға негіз болды. Б. 1920 ж. ... ... ену ... арыз ... ... көп ... 1921 ж. ... құрамынан
шықты. Қайраткердің бұл шешімінің арғы жағында ... іске ... ... және ... ... ... даусыз болса керек. Ол 1920 ж. ... ... ... ... ... ... 1920 — 21 ж. ... АКСР халық ағарту ... ... 1922 ж. ... ... ... ... ... 1922—25 ж. Халық ағарту комиссариаты ғыл.-әдеби комиссиясының,
Қазақ өлкесін зерттеу қоғамының төрағасы болып қызмет атқарды. Б. ... ... ат ... жүріп, сонымен бір мезгілде өзінің жаны сүйген
оқытушылық-ұстаздық жұмысынан да қол ... ... ж. ... ж. Ташкенттегі Қазақ халық ағарту ин-ттарында ... тілі ... ... тарихы пәндерінен сабақ берді. 1928 ж. Алматыда ҚазМУ-
дің ашылуына байланысты ректордың шақыруымен осы оқу орнына проф. ... Ф.И. ... ... ... Алаш ... ... жасалған қуғын-сүргін кезінде, 1929 ж. 2 маусымда 43 Алаш қозғалысы
қайраткерлерімен бірге ол ... ... ... осы ... ... ... үшін ... Бутырка абақтысына ... КСРО ... ... ... ОГПУ “үштігінің” 1930 ж. 4 сәуірдегі шешімімен
Б-қа “1921 ж. Орынборда контрреволюциялық ұйым ... ... ... ... Валидовпен байланыста болды, 1927 ж. қазақ
даласында ... ... ... ... ... ... айыптар
тағылып, РКФСР Қылмыстық кодексінің 58-бабының 2-, 4-және 11-тармақтарына
сәйкес ату жазасына кесілді. Бұл ... ... рет ... ... ж. ... 10 ... ... ауыстырылса, 1932 ж. қарашада 3 жылға
Архангельскіге жер аударылсын деп ... 1933 ж. ... ... ... ... ... мерзімді Бат. Сібірде айдауда жүрген
отбасымен (әйелі мен қызы) бірге өткізуге ... ... 1934 ж. ... ... Е.П. ... ... Б. ... мерзімінен бұрын
босатылып, Алматыға оралады. Бұл ... ... ... ... ... ... мерзімдік қызметтер атқарды. 1937 ж. 8 қазанда тағы да
қамауға алынып, екі ... соң, яғни 8 ... ... ... ... Б. ... сауалына: “Менің идеалым — қазақ халқының тұрмыс
жағдайын, ... ... ... ... ал ... өзі оның игілікті
дамуының алғышарты болғандықтан, мен осы мұратты ... ... ... ... соған риза болмақпын” деп жауап қайтарған еді (ҚР ҰҚК архиві,
78754-іс, 6-т., 77—78-п.).
Тұтас буынның төл басы ... ... ... ... — “Қырық мысал”
1909 ж. жарық көрді. Ол бұл еңбегінде ... ... ... ... ... ... жұмбақтап, тұспалдап жеткізді. Б. мысал
жанрының қызықты формасы, ... ... ... тілі ... ... ... ... “Қырық мысал” діттеген жеріне тиіп, надандық,
тәкаппарлық, күншілдік, аңқаулық, ... т.б. ... ... ... сөз ... ... ... қолданылу дәстүрі —
мысалдың жанрлық табиғатының ерекшелігі. Б. “Қырық мысалда” Эзоп, Лафонтен,
Крылов, Абайдың ... ... ... ... негізге алып,
ақындық қуат күштілігімен өзгеше төл туындылар жасады. Қазақ әдебиетінде
Абайдан ... жаңа арна — ... ... ... ... мысалымен” орнығып,
ұлттық сипат алды. Оның ... ... ... ... ... психологиясынан хабардар ететін ғибратты тұжырымдардың
молдығымен ерекшеленеді.
Ақынның азаматтық арман-мақсаты, ой-толғамдары кестеленген өлеңдері ... ... жеке ... ... жарық көрді (1911). “Масаның” негізгі идеялық
қазығы — жұртшылықты оқуға, өнер-білімге ... ... ... ... ... Ақын ... ... енжарлық, кәсіпке марғаулық сияқты
кемшіліктерден арылуға шақырды. “Қазағым елім, Қайқайып белің, ... ... ... ... Қамауда жаның, Аш көзіңді оянып, Қанған жоқ па әлі
ұйқың, Ұйықтайтын бар не ...... ... ... ... үшін ең ...... езгісі Байтұрсынов поэзиясының басты идеясына айналды.
Ел тәуелсіздігі үшін күресте ол сөз бен істің жігін айыра ... ... ... Ел ... ... ер қасиетін іздеп, зорлық-зомбылыққа
мойымауға, бостандық, еркіндік жолында күресуге қайрады. Бодандық қамытын
киген ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыруға ұмтылды. Халық басына төнген қатер, елдің тұманды
болашағы туралы Байтұрсынов айқын да ащы айтты: ... ... ... Обыр ... сорып тұр. Түн етіп күнін, Көрсетпей мінін, ... тұр. Обыр ... ... ... сол ... ... ... жұртының
алғашқы естіген төңкеріс рухындағы сөзі, қазақ ... ... ... ... ... мен “Маса” еді. 20 ғ. басындағы қазақ оқығандарының
тәуелсіздік жолындағы ... мен ... осы ... демеу
алды. Халық енжар күйінен арылып, қазақ рухы көтерілер ме екен ... ... өз ... ... ... ... ... дәстүрін жаңарта
отырып, Б. 20 ғ. басындағы қазақ әдебиетін төңкерісшіл-демократтық дәрежеге
көтерді. ... Б. ... ... мен ... “Алтын әтеш”, т.б.),
Лермонтов (“Мцыри”), Вольтер, Надсон өлеңдерін ... Бұл ... ... ... ... ... жоғары туындылар.
Ел тағдырының келешегіне алаңдаулы ақын көп қырлы ... ... ... ... ... ... ... Б-тың “Қазақтың бас ақыны”
деген көлемді мақаласы — ... ... ... ... ... ... ұлы ақын ... тарихи миссиясы, рухани
болмысы, өлеңдерінің ұлттық сөз өнеріндегі ... ... ... “Не ... ... ... да Абай түбірін, тамырын, ішкі
сырын, қасиетін қармай жазады... Сөзінің бәрі де ... ... ... сын ... ... ... табылады” деп жазды. Ол ... ... ... аз, ... көп, ... ... Б-тың Абайдың ақындық шеберлігі, поэзияға деген көзқарасы туралы
ғыл. тұжырымдары ... ... ... жалғасын тапты. Оның “Әдебиет
танытқыш” деген зерттеуі (1926) қазақ тіліндегі ... ... ... еңбек. Б. әдебиет тарихына, теориясы мен сынына, методологиясына
тұңғыш рет тиянақты анықтама беріп, ... ... ... ... ... ... бай қоры ... мағынасы терең, ұғымдық аясы ... ... етіп ... ... ... ... ... барлық жанрлық
формаларын топтап, жіктеп берді. Мыс., сөз ... ... ауыз ... т.б. ... ... ... ... ең бейнелі, мазмұны
мен мағынасы ... ... ... ... ... Сөз ... жайында
жазылған әлемдік ғылымның ең үздік ... ... ... ... ... ... соны ұлттық үлгілерін жасады.
Мыс., меңзеу, теңеу, ауыстыру, кейіптеу, әсірелеу, алмастыру, шендестіру,
үдету, ... ... т.б. ... ... ақындық дарын
табиғаты, шығарм. психологиясы, шабыт стихиясына ғыл. ... ... ... зерттеу жасап, шумақ, тармақ, бунақ, буын, ұйқас, т.б.
ұғымдарға анықтама берді. Б. қазақ әдебиетінің даму кезеңдерін ғыл. ... ... Мыс., ... дәуір, сындар дәуір. “Әдебиет танытқыш” — сан-
салалы әдебиет табиғатын жан-жақты ашып, талдап-түсіндірген ғыл. ... ... ... қазақ әдебиеттану ғылымының негізін салды. Сондай-
ақ, ол — ... ... ... ауыз ... ... ... ... Көркемдігі айрықша “Ер Сайын” жыры (1923) мен ... төрт жүз ... ... “23 ... ... (1926) ... ... Халық мұрасына үлкен жанашырлықпен қараған Б. “әдебиет тіліне
негіз етіп ел аузындағы тіл алынбаса, оның ... ... ... Б. ... ... ... қалыптастырған ірі қайраткер. Ол қазақ
халқына, зиялы қауымға ... ... ... ... баспасөздің
өркениетті, тәуелсіз елге аса қажет нәрсе ... ... ... Б. ұйымдастырып, бас редактор болған “Қазақ” газеті қоғамдық ойға
ірі қозғалыс, рухани санаға сілкініс әкелді. “Қазақ” ... ... ... ірі ... ... ... — әлеуметтік мәселелерге,
қоғамдық ой-пікірге ықпал ... ... Оның ... ... ... ... сол кезеңнің шындығынан хабар береді. Абайдың
қоғам өмірінің демокр. құрылысы туралы ... ... ... ... ... ... ... мәселелерді қозғады.
Қазақ зиялыларының жан-жақты білімдар әрі саяси күресте шыңдалған ... ... ... ... ... ... ... — қазақ ғылымы ... ... ... ... жаңа үлгі ... Байтұрсынов әліпбиі қазақ тілінің табиғатына бейімделген ... ... ... Ол Қазақ білімпаздарының тұңғыш съезінде (Орынбор,
1924), Түркітанушылардың бүкілодақтық 1-құрылтайында ... 1926) ... ... қажеттілігін, құндылығын жан-жақты тұжырыммен
дәлелдеген ғыл. ... ... Бұл ... ... ... ... ... жетістік болып табылады (қ. Әліпби). Байтұрсынов халыққа ғылым-
білімнің қажеттілігін түсіндірумен ғана шектелмей, білім беру ісін ... күш ... ... ... ... оқып ... ұлт ... өз
тілін қолданудағы кемшіліктерін көріп: “Әр жұрттың түрінде, тұтынған
жолында, ... ... ... ... ... де сондай басқалық
болады. Біздің жасынан не орысша, не ноғайша оқыған ... ... ... ... ... келтіріп жаза алмайды не жазса да қиындықпен
жазады, себебі ... ... ... ... деп ... ... ... (1912) — қазақша жазылған тұңғыш әліппелердің
бірі. Бұл әліппе оқытудың жаңа әдістері ... ... 1925 ... ... рет ... басылды. “Оқу құралы” қазіргі әдістеме тұрғысынан
әлі күнге дейін ... ... ... ... (қ. ... ... тілінің тазалығын сақтау үшін қам қылды. Өзі ... ... ... келгеннен кейін, ең алдымен, қазақ тілінің дыбыстық
жүйесі мен грамматикалық құрылысын ... ... одан ... ... мен ... ... салып, жеңілдету жолында жұмыс істедім,
үшіншіден, қазақтың жазба тілін бөтен тілдерден ... ... ... ... ... өзге тілдердің жат әсерінен тазартуға
әрекеттендім; төртіншіден, қазақ прозасын жасанды кітаби ... ... ... ... ыңғайластыру үшін ғылыми ... ... ... ... қазақ мектептерінің
мұқтаждығын өтеу мақсатында ... ... пән ... ... ... ... Оның үш ... тұратын “Тіл — құрал” атты ... ... ... 1915 ж., ... ... бөлімі 1914 ж.,
синтаксис бөлімі 1916 ... ... ... көрді. “Тіл — ...... ... ... ... қазіргі қазақ тілі оқулықтарының негізі
болып қаланды. “Тіл — құрал” — қазақ тіл ... ... ... ... ғыл. ... салған зерттеу. Оның тілдік ... ... ғыл. ... ... қазіргі ғылым үшін өте
маңызды. Ол тұңғыш төл ... ... ... Мыс., зат есім,
сын есім, етістік, есімдік, одағай, үстеу, бастауыш, баяндауыш, пысықтауыш,
шылау, сөз таптары, сөйлем, құрмалас ... ... сөз, т.б. ... ... түзді. Сондай-ақ Байтұрсынов практикалық құрал ретінде
“Тіл жұмсар”, мұғалімдерге арналған “Баяншы” деген әдістемелік ... Ол — ... ... ... ... ... қалаған ғалым-
ағартушы. Б. оқулығындағы тілдік категорияларды ... ... ... ... деген арнайы бөлімдер қазіргі заманғы
әдістеме ғылымы үшін де өз маңызын жойған жоқ.
Байтұрсыновтың ақын, ... ... ... ... ... ... өз ... зор бағаға ие болды. 1923 ж. ... 50 ... ... ... ... ... түрде аталды. С. Сәдуақасов,
С. Сейфуллин, М. Әуезов, ... Е. ... ... ... ... ... Б-тың қазақ халқына сіңірген еңбегін өте жоғары
бағалады. ... мен ... ... ғыл. пікір-тұжырымдар
айтылды. Әуезов Б. туралы “Ақаңның елу ... ... ... ... күндерге дейін бәріміз жетегінде ... ... ... ... әлі ... ... жоқ. Патша заманындағы хүкіметтік ... ... ... ... ... ... пікірі ... әлі күнге дейін
үйреніп қалған ... ... жылы ... ... ... деп жазды. 1929 ж. шыққан “Әдебиет ... ... ... ... ... қазақ ақыны, журналисі және педагогі. Ол қазақ тілі
емлесінің реформаторы және қазақ әдебиеті теориясының негізін салушы” деген
ғыл. әділ баға ... 1933 ж. ... М. ... пен М. ... фольклоры мен қазақ әдебиетінің очерктері” деген кітапшасында: “оның
негізгі бағыты қазақ халқының қоғамдық-мәдени оянуына ықпал ету ... ... ... ... ... Кейінгі коммунистік идеология Б.
есімін ... ... көп ... бойы ... ... ол туралы сыңаржақ
пікірлер айтылды. Саяси қысымның қаупіне қарамастан белгілі ... А.Н. ... ... ... ... ... ... (1974) Б-тың толық өмірбаянын беріп, ... ... ... ... ... Оның ... ... авторы
екендігі, қазақ тілінің фонетикасы, синтаксисі, ... ... мен ... ... ... жазғандығы көрсетілді. 1988 жылдан
кейін Қазақстандағы көптеген көше, мектептерге Б. есімі берілді. Тіл білімі
ин-ты, Қостанай ун-ті Б. есімімен ... 1998 ж. оның ... 125 ... ... ... атап өтіліп Алматы ... ... ... ... ... ... мен ескерткіші ашылды.
Шығармалары
Қырық мысал, СПб., 1909; Маса, Орынб., 1911; Оқу ... ... 1912; ... ... ... ... сарфы), 1-жылдық, Орынб., 1914; Тіл — құрал (қазақ
тілінің сарфы), 2-жылдық, Орынб., 1915; Баяншы, Қазан, 1920; Тіл — ... ... мен ... 1-тіл ... ... Қ.-о., 1925; Тіл — ... жүйесі мен түрлері), 3-тіл танытқыш кітап, Қ.-о., 1925; Тіл жұмсар,
Қ.-о., 1926; Әдебиет ... Қ.-о. — Таш., 1926; ... Жаңа ... 1928; Шығармалары, А., 1989; Ақ жол, А., 1991; Тіл ... ... В.И. ... ... ... ... ... халқының тағдыры, ұлттық автономия құру
мәселелері туралы ... ... 1920 ж. ... ... Бұл
құжаттар қазақ ұлтының ғана емес, бүкіл түркі жұртының, Шығыс әлемінің
ортақ мақсат-мүдделерін ... кең әрі ... ... аса ... мұра болып табылады. 1920 ж. 17 мамырдағы хатында ... ... ... ... ... — Қазақ ревкомының құрылғаннан
бері 10 айлық қызметінің қорытындысын шығарып, Мәскеу мен қазақ ... ... ... болмағандығын, Ресей коммунистерінің оған алуан түрге
боялған ... ... ... сан ... бойы ... ... ... қазақтардың өзін-өзі билеуге ұмтылысын, Қазақстанды
“халық толық сенетін қазақ зиялылары” басқаруға тиістігін жазды. “Ленин
жолдастың ұлт және отар ... ... ... ... ... ... ... Байтұрсынов Ә. Ермековпен, Түркістан АКСР-ы өкілдері
Т. ... пен ... ... Башқұртстан-ның басшылары Зәки Уәлиди
Тоған және ... ... ... ... (1920 ж. 16 маусым). Келесі
күні, 17 маусымдағы хатында және жазылған мерзімі көрсетілмеген тағы ... ... ... ... жеке ... сын-ескертпелері мен
ұсыныстарын жолдады. Ресей революциясының жетекшісіне жөнелтілген
хаттарының ... де ... ұлт ... ... ... жолын қазақ елі өзі таңдауы керек, оған жетудің бар ауыртпалығы мен
жауапкершілігін ұлт қайраткерлері көтеруге ... ... мен ... Шығысқа “көмегі” күшпен таңылмауы керек, оның орнына
жанашыр ... ... ... деп жазды ол. Байтұрсыновтың саяси
көзқарасын айғақтайтын бұл ... ... мен ... ... ... тар ... таптық көзқарастарына Алаш ... ... ... ... қойылған.
Байтұрсыновтың мұражай-үйі
Ахмет Байтұрсыновтың өмірі мен шығармашылық жолына арналған, мәдени-ғылыми
мекен-жай. Мұражай Алматы қаласындағы А.Байтұрсынов пен Жамбыл көшелерінің
қиылысында ... Бұл үйде ... 1934 ... ... ... құрылған арнаулы комиссия шешімімен мұражай-үй бұрынғы
қалпына келтірілді. 1998 ж. Байтұрсыновтың туғанына 125 жыл ... ... ... жөндеуден өткізіліп, құрылымы, сәулеттік сыртқы ... ... ... ... Мұражай-үйдің бөлмелерінде орналастырылған
заттардың көбісі жақын-туыс ... ... Онда ... ... ... материалдар, түрлі құжаттар, қолжазба мұралары,
фотосуреттер, сирек кездесетін кітаптар қойылған. Байтұрсыновтың ... мен ... ... ... мен ... бір ... мұражай-үйінде сақталған.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
1916 ж. Ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы13 бет
1916 ж. ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы туралы15 бет
XX ғасырдың 20-30 жылдарындағы қазақ зиялыларының педагогикалық ойлары49 бет
XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының атқарған қызметтеріне саяси талдау57 бет
XX-ғасырдың басындағы қазақ әдебиетіндегі ұлт зиялылары24 бет
XХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының ұлттық мемлекеттілік үшін идеалдық күресі11 бет
Алаш зиялылары15 бет
Алаш зиялыларының оқу-тәрбие үрдісіне қосқан тәрбиелік үлесі15 бет
Алаш зиялыларының өмірі мен қызметі31 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь