Гидротехникалық құрылымдардың топталуы - классификациялары. Су тораптары мен су жүйелері


2-ші дәріс.
Гидротехникалық құрылымдардың топталуы - классификациялары. Су тораптары мен су жүйелері. Гидротехникалық құрылымдардың жұмыс атқару жағдайлары мен ерекшеліктері, жобалау кезеңдері. Гидротехникалық құрылымдарға әсер ететін күштер мен салмақтар.
Сабақ жоспары:
- Гидротехникалық құрылымдардың топталуы
- Су тораптары мен жүйелері туралы түсініктеме
- Гидротехникалық құрылымдардың жұмыс атқару ерекшеліктері
- Жобалау кезеңдері
- Құрылымға әсер ететін күштер мен салмақтар
Табиғи су қорларын пайдаланып және қоршаған ортаға судың тигізетін зиянынан қорғайтын (тасқын, сел) инженерлік құрылымдарды-гидротехникалық құрылымдар деп атайды. Гидротехникалық құрылымдарының көмегімен өзендердегі суларды реттеп, суды пайдаланушыралдың талабына сай жеткізіліп беруге болады.
Атқаратын қызметіне қарай гидротехникалық құрылымдарды былай топтап бөлуге болады (2. 1. сурет) :
а) Су-тірек құрылымдар (водоподпорные) -судың деңгейін көтеруге арналған бөгеттер;
б) Су тасымалдаушы құрылымдар (водопроводящие) - каналдар, тунелдер, науалар, құбырлар;
в) Су алғыш құрылымдар (водозаборные сооружения) - өзеннен, көледерден су алуға арналған құрылымдар;
г) Су тастағыш құрылымдар (водосбросные сооружения) - артық тасқын суды және экологиялық тепе-теңдікті сақтауға арналған суларды төменгі арнаға тастауға арналған құрылымдар;
д) Өзен жағасын бекітуге арналған бөгеттер.
2. 1. сурет. Гидротехникалық құрылымдарды атқаратын қызметіне қарай топтастыру
Ішкі шаруашылық (жүйелік) мелиоративтік құрылымдар былай топталады: реттегіш (су жібергіш, су тірек және су бөлгіш) құрылымдар; су тасымалдаушы (тунельдер, құбырлар, дюкерлер, науалар, акведуктар) құрылымдар; қиылыстырушы (сопрягающие) (тез суағар, сатылы су ағар) құрылымдар болып бөлінеді. (2. 2. сурет)
2. 2. сурет. Ішкі шаруашылық мелиоративтік құрылымдарды топтастыру
Атқаратын негізгі қызыметіне қарай гидротехникалық құрылымдар екі топқа бөлінеді: жалпы және арнайы құрылымдар деп.
Жалпы мақсатқа арналған құрылымдар: су тіректер, су тасымалдаушы, су реттегіш құрылымдар халық шаруашылығының әр саласында пайдаланылады.
Арнайы құрылымдарға: мелиоративтік құрылымдар (каналдар, жер суғаруға, шабыншықты суландыруға және жерді құрғатуға арналған насос станциялары) ; су энергетикалық құрылымдар (су электростанция құрылымы және деревациялық каналдар т. б, яғни су энергиясын пайдалануға арналған құрылымдар) ; су тасымалдауға арналған құрылымдар (каналдар, шлюздер, кеме көтергеіштер, толқын жойғыштар, кеме тоқтайтын аялдама) ; ағаш ағызғыштар (науалар, ағаш тастағыштар, қойнаулар), балық шаруашылығы құрылымдары (балық көтергіштер, балық өсіретін көлшіктер) ; ауыз суы мен лас сулар құрылымдары (су алғыш, насос станциялары, каналдар, су көтергіш мұнара, су тазалағыш құрылымдар, кәріздер) ; су тасқыны мен селмен, топырақ эрозиясымен күресуге арналған құрылымдар (су тасқынынан қорғайтын бөгеттер, жер асты суын пайдалануға арналған құрылымдар, жауын-шашын суын тастайтын құрылымдар) ; өндіріс қалдықтарын сақтайтын тоғандар жатады. (2. 3. сурет)
2. 3. сурет. Гидротехникалық құрылымдарды мақсатына қарай топтастыру
Пайдалану жағдайына қарай гидротехникалық құрылымдар уақытша және тұрақты пайдаланатын болып бөлінеді. Тұрақты гидротехникалық құрылымдар гидротехникалық нысанды тұрақты пайдалану барысында қолданылады, ал уақытша пайдаланатын құрылымдарды- құрылысты салу кезінде, болмаса оны жөндеу кезінде пайдаланады.
Тұрақты гидротехникалық құрылымдар негізгі және қосалқы екінші кезектегі болып бөлінеді. Негізгі құрылымдар- олардың жөндеуі болмаса бұзылуы объектінің жұмысының толық тоқталуына, болмаса жұмысының әлсәреуіне әкеліп соғады (бөгет, су тастағыш құрылымдар, каналдар, тунельдер, СЭС ғимараттары, су реттегіш, сорғы (насос) станциясы, су қабылдағыш), қосалқы құрылымдар -және олардың бөліктері, олардың жұмысының тоқталуы негізгі құрылым жұмынына онша әсер етпейді (өзен жағасын бекітетін құрылымдар, жөндеу кезінде пайдаланатын қақпақтар, мұз жарғыш құрылғылар, жұмысшылар жүретін көпір т. б) .
Беріктігіне байланысты -тұрақты гидротехникалық құрылымдар 4 класқа бөлінеді, ал уақытша құрылымдар 5-ші класқа жатады. Гидротехникалық құрылымдардың беріктігі (капитальность) ҚНжЕ 11-50-74. «Өзен гидротехникалық құрылымдары. Негізгі жобалау негіздері». Су тірек құрылымдарының беріктігі (капиталносі) олардың биіктігі мен табанының топырағының түріне байланысты қабылданады. Мелиоративтік бөгеттер беріктігі осы объектіге бекітілген суармалы жер көлеміне қарай анықталады.
№ 1 кесте. Гидротехникалық құрылымдардың капиталдық класы.
Жартас
Ірі, сынған тастар; құм; қатты күйдегі және жұмсақ күйдегі саз топырақтар;
Суға қаныққан және жұмсақ күйдегі саз топырақтар
>100
>75
>50
70-100
35-75
25-50
25-70
15-35
15-25
<25
<15
<15
Жартас
Ірі, сынған тастар; құм; қатты күйдегі және жұмсақ күйдегі саз топырақтар;
Суға қаныққан және жұмсақ күйдегі саз топырақтар
>100
>75
>25
60-100
25-50
20-25
25-60
10-25
10-20
<25
<10
<10
№ 2 кесте. Гидротехникалық және мелиоративтік жүйедегі құрылымдардың капиталдық класы.
Гидравликалық, су жинақтайтын және жылу электростанцияларының гидротехникалық құрылымдары, қуаттылығы млн. кВт:
≥1, 5
<1, 5
Атом электростанцияларының гидротехникалық құрылымдары, қуаттылығы
мың кВт: ≥ 500
101-499
≤100
Ішкі су қатынас жолдарындағы гидротехникалық құрылымдар:
Ірі магистралды
Жергілікті маңызды және магистралды
Кішлі өзендердегі жергілікті маңызды
Өзен порттарының құрылымдары, жүк тасымалдау айналымы мың т.
>3000
151-3000
≤150
Өзендердегі су тораптары және суғару жүйелерінің магистралдық каналдары, суғара-
тын ауданы 400 мың гектардан көп
Өзендердегі су тораптары және мелиоративтік жүйелердің магистралдық каналдары, суғару не құрғату ауданы мың га
1
11-1V
1
11
111
11
111
1V
11
111
1V
11
1V
111
111-1V
111
111
1V
111
1V
1V
111
1V
1V
111
1V
Гидроузелдер, яғни су тораптары дегеніміз - бір топ гидротехникалық құрылымдар, жер жағдайына және жұмыс атқару бағытына қарай топтастырылған. Орналасу жағдайына байланысты су тораптары - өзендер- де, теңіздерде, көлдерде, және каналдарда орналасқан болып бөлінеді. Қолдану мақсатына қарай су тораптары -энергетикалық, су көлік жолдары, су алғыш құрылымдар, суғару үшін қолданатын құрылымдар, суды реттеу үшін қолданатын құрылымдар. Көпшілік жағдайда су тораптары кешенді түрде пайдалануға бағытталған.
Су тораптары арынды және арынсыз болып бөлінеді. Арыны төмен су тораптары: арыны 10 м дейін, орта арындылары: 10-50 м дейін, жоғарғы арынды: 50 м жоғары.
Су жүйелері дегеніміз- бірнеше су тораптары біріккен гидротехникалық құрылымдар, олар бір-бірінен біраз қашықтықта орналасуы мүмкін, бірақ ортақ су шаруашылығы мәселесін орындауға бағытталған. Республикадағы ауыз су кешені жүйелерінің мысалы болып - Қ. Сәтпаев атындағы Ертіс - Қарағанды каналын алуға болады.
Гидротехникалық құрылымдардың басқа инженерлік ғимараттардан бір ерекшелігі, олар тұрақты түрде сумен жанасып тұрады, осыған байланысты су оларға механикалық, физико-химялық және биологиялық әсер етеді.
Механикалық әсер - құрылымға динамикалық және статистикалық күш есебінде түседі, бұлар су-тірек құрылымдар мен бөгеттерді жобалап, құрылымын салғанда есепке алынуы керек.
Су бөгетіне жоғарғы бьефтен әсер ететін судың гидростатикалық қысымы оны жылжытуға немесе аударып тастауға әрекет етеді, ал қатты ағыспен ағатын су (20-30 м/с) құрылымға динамикалық әсер етеді, мұндай ағыстың энергиясы төменгі бьефте жер табанын қазып, құрылымды құлатуы мүмкін, сондықтан оны болдырмас үшін, су энергиясын бәсеңдеткіш құрылым салуға тура келеді. Құрылымдар табаны арқылы топырақпен су сүзілгенде (фильтрация) төменнен жоғары қарай бағытталған қарсы қысым пайда болады.
Физико-химиялық әсері - бұл гидротехникалық құрылымдардың темірден жасалған бөлшектерінің тот басып шіруіне әкеліп соғады.
Биологиялық әсері- суда болатын әртүрлі өсімдіктердің (балдыр, мүк т. б) құрылым бөлшектерінің бетіне шығуына, құбырлардың ішіне шығып су жүргізбей тастауына, ағаштан жасалған бөлшектердің шіруіне әкеліп соғады.
Гидротехникалық құрылымдарға түсетін күштер, салмақтар түседі-ұзақ уақытты, қысқа уақытта әсер етуі мүмкін. Сонымен қатар негізгі және ерекше (особый) күштер, салмақтар әсер етеді, олар үшін ең аз артық әсер коэфиценттері қабылданды. Су қоймаларына салынатын I кластық тірек бөгеттің төменгі құлама беткейіне негізгі күштер әсер еткенде артық әсер коэффицентінің шамасы 1, 25-1, 3, ал ерекше күштер әсер еткенде артық әсер коэффиценті 1, 05-1, 1 тең деп қабылданады.
... жалғасы- Іс жүргізу
- Автоматтандыру, Техника
- Алғашқы әскери дайындық
- Астрономия
- Ауыл шаруашылығы
- Банк ісі
- Бизнесті бағалау
- Биология
- Бухгалтерлік іс
- Валеология
- Ветеринария
- География
- Геология, Геофизика, Геодезия
- Дін
- Ет, сүт, шарап өнімдері
- Жалпы тарих
- Жер кадастрі, Жылжымайтын мүлік
- Журналистика
- Информатика
- Кеден ісі
- Маркетинг
- Математика, Геометрия
- Медицина
- Мемлекеттік басқару
- Менеджмент
- Мұнай, Газ
- Мұрағат ісі
- Мәдениеттану
- ОБЖ (Основы безопасности жизнедеятельности)
- Педагогика
- Полиграфия
- Психология
- Салық
- Саясаттану
- Сақтандыру
- Сертификаттау, стандарттау
- Социология, Демография
- Спорт
- Статистика
- Тілтану, Филология
- Тарихи тұлғалар
- Тау-кен ісі
- Транспорт
- Туризм
- Физика
- Философия
- Халықаралық қатынастар
- Химия
- Экология, Қоршаған ортаны қорғау
- Экономика
- Экономикалық география
- Электротехника
- Қазақстан тарихы
- Қаржы
- Құрылыс
- Құқық, Криминалистика
- Әдебиет
- Өнер, музыка
- Өнеркәсіп, Өндіріс
Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор #1 болып табылады.

Ақпарат
Қосымша
Email: info@stud.kz