Сан есімге сипаттама



Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі:  Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге
Таңдаулыға:   




Жоспар:
I. Кіріспе
II Негізгі бөлім
а) Сан есімге сипаттама
б) Сан есімнің мағыналық түрлері
в) Сан есімнің сөйлемдегі қызметі
III Қорытынды

Кіріспе
Сан есім - есімдер тобына жататын сөз таптарының бірі.Өзіңін мағынасы мен жағынан сан есім өзге сөз таптарына қарағанда, сын есімге біршама жақын. Бірақ сын есім заттың сапасын, сипатын, қасиетін, түр-түсін т.б. сыр-сипаттарын білдіретін сөз табы болса, сан есім-заттың сан мөлшерін, ретін, шамасын білдіретін лексика-грамматикалық сөз табы. Мысалы; ақ орамал,жақсы көйлек, жуан ағаш тіркестердегі ақ,жақсы, жуан деген деген сын есімдер мен екі, бес,жиырма деген сан есімдерді бір дәрежеде қарауға болмайды.
Қазіргі қазақ тілінде сан есімдер сияқты мөлшерлік мағынада қолданылатын бір алуан сөздер бар.Олар құрамына қарай жеке-дара сөздер түрінде де , сөз тіркестері түрінде де бола береді.
Сан есімдер контекске байланысты субстантивтеніп қолданылғанда, сөйлемнің барлық мүшесінің де қызметін атқара алады.
Сан есімдер іштей дара сан және күрделі сан болып бөлінеді.

Сан есімдердің сөйлем ішінде атқаратын негізгі қызметі - [пысықтауыш] болу. Өйткені сан есімдер сан мөлшерін, сан ретін, сан шамасын білдіру сияқты өздеріне тән негізгі қызметті атқарғанда, үнемі анықтауыш болады да, анықтайтын сөзінің алдында (бұрын) қолданылады. Сан есімдердің өзге сөздермен байланысудағы бұл тәртібіне тек жинақтық сандары ғана бағынбайды.

Заттың санын, ретін, мөлшерін, бөлшегін білдіретін сездердің қанша? неше? нешінші? деген сұрақтарға жауап беретін тобын сан есім дейді. Мысалы, бір, екі, жиырма бес, қырық, бір мың тоғыз жүз тоқсан, біреу, жетеу, бірінші, бес-алты, жиырма шақты т.б.
Сан есім тұлғасына қарай дара және күрделі сан есім болып екіге бөлінеді. Дара сан есімдер бір сөзден тұрады. Олар: бес, он, елу, бесінші, екеу, жүз, мың, миллион т.б.
Күрделі сан есімдер екі не одан да көп сан есімдерден құралады. Олар: он бес, тоқсан тоғыз, жүз бес, қырық-елу, екі мың төртінші, отыз қаралы, үштен бірі т.б.
Сан есімнің өзге соз таптарынан ерекшелігі: ол басқа сөз таптарынан жасалмайды.
Сан есімдер морфологиялық құрамына қарай, негізгі сан есімдер және туынды сан есімдер болып екіге бөлінеді.
Негізгі сан есімдер
Негізгі сан есімдер қатарына тек қана есептік сандар жатады. Мысалы: бір, екі, үш т. б.
Туынды сан есімдер
Туынды сан есімдер негізгі есептік сан атауларына -ыншы, -ау, -ер, -тай қосымшалары қосылу арқылы жасалады. Мысалы: бір - бірінші, он - оныншы; екі - екеу, алты - алтау; бір - бірер, қырық - қырықтай, елу - елудей т.б.
Сан есімдер іштей дара сан және күрделі сан болып бөлінеді.

Сан есімдердің сөйлем ішінде атқаратын негізгі қызметі - [пысықтауыш] болу. Өйткені сан есімдер сан мөлшерін, сан ретін, сан шамасын білдіру сияқты өздеріне тән негізгі қызметті атқарғанда, үнемі анықтауыш болады да, анықтайтын сөзінің алдында (бұрын) қолданылады. Сан есімдердің өзге сөздермен байланысудағы бұл тәртібіне тек жинақтық сандары ғана бағынбайды.

САН ЕСІМНІҢ СӨЙЛЕМДЕГІ ҚЫЗМЕТІ
Сан есім барлық сөйлем мүшесінің қызметін атқара береді. Ең алдымен
заттың санын, мөлшерін, ретін білдіріп анықтауыш болады. Біздің
факультетте бір мың студент оқиды деген сөйлемде бір мың сан есімі қанша?
деген сұрауға жауап беріп, анықтауыш тұр.
Сан есімдер көбінесе етістіктің алдында келіп, қашан? қалай?
дегеп сұрақтарға жауап беріп, пысықтауыш болады. Партаға екі-екіден
жайғастық деген сөйлемдегі екі-екіден топтау сан есім алдында қалай?
жайғастық деген сұрауға жауап беріп пысықтауыш қызметінде жұмсалған.
Сан есім заттық мағанада қолданылып көптік, септік, тәуелдік, жіктік
жалғауда келсе сөйлемде бастауыш та, баяндауыш та, толықтауыш та бола
береді. Мысалы, Үшеуі ақылдасып шешті. Білікті бірді білімді мыңды жеңеді
(мақал). Арман жиырма бірде, мен елу алтыдамын деген сөйлемдердегі үшеуі -
атау тұлғада, кім? деген сұраққа жауап беріп кімді? бастауыш, бірді, мыңды
-- табыс септігіңде кімді? деген сұраққа жауап беріп толықтауыш, жиырма
бірде, елу алтыдамын деген жіктік жалғаулы сан есім қаншадамын? деген
сұрауға жауап беріп баяндауыш болып тұр.

САН ЕСІМНІҢ МАҒЫНАЛЫҚ ТҮРЛЕРІ

Мағыналық ерекшелігіне қарай сан есім алты топқа бөлінеді: есептік,
реттік, жинақтық, болжалдық, топтау, бөлшектік сан есімдер

Есептік сан есімдер
Есептік сан есімдер жалпы заттың, зат есімнен туған сындық белгінің немесе іс-әрекет, амалдың ұзын-ұрға саны, сандық мөлшерін білдіру үшін қолданылады. Олар семантикалық мағынасы мен морфологиялық ерекшелігі жағынан да және синтаксистік қызметі жағынан да сын есімдерге бір табан жақын сөздер сияқтанып келеді.
Есептік сандардың қатарына сан есімдердің өзге топтарының жасалуына негіз болатын табиғи сандар жатады (бір, екі, үш т. б.).
Есептік сандар тікелей тиісті мөлшерді білдіру үшін қолданылғанда, ешқандай морфологиялық өзгерістерге түспейді. Мысалы: жеті жүз сиыр, мың төрт жүз қой-ешкі. Олар сөз түрлендіретін аффикстерді субстантивтенген жағдайда ғана қабылдайды. Есептік сан есімдер белгілі бір заттық ұғымды бойына сіңіре отырып, әрі сан, әрі зат ұғымын бірдей қабаттастыра білдіргенде ғана және белгілі бір санның сандық атауы есебінде жұмсалғанда ғана субстабтивтенеді. Мысалы: Қаңтардың бірінен бесіне дейін; екіні үшке қосса, - бес болады.

Реттік сан есімдер
Реттік сан есімдер есептік сандарға -ыншы (-інші) жұрнақтарын қосу арқылы жасалады да, белгілі бір заттар мен құбылыстардың сандық ретін білдіру үшін қолданылады. Мысалы: Тамара атты жетінші класта оқып жүрген жалғыз қызым бар (С. Мұқанов)
Реттік сан есімдер де дәл өз мағынасында, ешқандай өзгеріске енбейді,субстантивтенген жағдайда ғана оларға көптік,тәуелдік,септік жалғаулары қосылады.Реттік сан есімдер де морфологиялық құрамы жағынан дара және күрделі болып келеді де, күрделі сан есімдерде -ыншы (-інші) қосымшасы тіркестегі ең соңғы санға жалғанады. Мысалы: Солардың ішіндегі ең жақсылары он алтыншы, он жетінші нөмірлер екен (М. Әуезов)
Реттік сан есімдердің ерекшеліктері
1. Реттік сан есімдер сөйлемде цифрмен де беріледі.
2. Реттік сан есімдер араб цифрымен берілсе, -ыншы, -інші, -ншы, -нші жұрнақтары орнына дефис (-) қойылады: 20-бет, 5-тарау, 6-бөлім т.б.
3. Реттік сан есімдер рим цифрымен берілсе, ешқандай тыныс белгісі қойылмайды: ХХ ғасыр, V тарау, ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Сын есімге түсінік беру
Сан есім
Сән
Неміс және қазақ тілдердегі сан есімге (3;7) қатысты фразеологиялық сөз тіркестері
Сан есiмдердiң даму эволюциясы
Сан есімнің мәні
Сан есімдердің түркі жазбаларында қолданылуы
Сан есімнің (күрделі) сөзжасамы
САН ЕСІМДІ ПРОБЛЕМАЛЫ ОҚЫТУ
Нақты сан
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь