Ільяс Жансүгіров

Мазмұны

І. Кіріспе 2

1.1. Өмірі мен шығармашылығының бастапқы кезеңі 5
1.2. Жаңа заман жырлары 10
1.3. Әлемге арналған ақындық үн 11
ІІ. Негізгі бөлім. Ілияс Жансүгіровтің аударма өнеріндегі ерекшеліктері 15

2.1. Ілияс поэзиясының ерекшеліктері 22
2.2. Ілияс Жансүгіров поэзиясы лекискалық жағынан бай 25
2.3. Поэтикалық синтаксистің негізгі түрлері 31
а) ұйқастың түрлері, үлгілері 33

ә) өлең құрылысы жөніндегі жаңалықтар 39

ІІІ. Қорытынды 41

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі: 43
        
        Мазмұны
І. Кіріспе 2
1.1. Өмірі мен шығармашылығының ... ... ... Жаңа ... ... 10
1.3. Әлемге арналған ақындық үн 11
ІІ. Негізгі бөлім. ... ... ... өнеріндегі
ерекшеліктері 15
2.1. Ілияс поэзиясының ерекшеліктері 22
2.2. ... ... ... ... ... бай 25
2.3. Поэтикалық синтаксистің негізгі түрлері 31
а) ұйқастың түрлері, ... ... өлең ... ... жаңалықтар 39
ІІІ. Қорытынды 41
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі: ... ... ... ... мен ... Курстық жұмыстың негізгі
мақсаты Ұлы Октябрьде туған жас қазақ ... ... ... ... Ілияс Жансүгіровтың алатын орнын ... ... ... мен ... ... ... беру. Ілияс
Жансүгіровтің аударма өнеріндегі ерекшеліктеріне толық анықтама жасау.
Ілияс поэзиясының ерекшеліктеріне тоқталып, ... ... ... ... ... ... ... синтаксистің негізгі
түрлеріне тоқталу. Оның ағартушылық, адамгершілік сарыны, туған ... ... ... ... ... ... ... мінез,
қылықтар мен әлеуметтік міндерді сынап, сықақ ету дәстүріне, ... ... ... ... ... екі ... ... екі бөлімнен, қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер
тізімінен тұрады.
Қазақ совет әдебиетінің ... ... ... ... ... орны өте ... және өзгеше. Совет өкіметінің
алғашқы жылдарында – ақ әдебиет табылдырығын аттаған жас ақын ... ... ... ... ... бастаған жаңа әдебиет туының
астында Бейімбет Майлин, Мұхтар Әуезов, ... ... ... ... ... ... ... қаласты. Бұл тұста ол өзінің
өрен талантының қырларын ашып, үздік көзге түсті.
Сәкен мен ... ... ... алды ... ... ... ... жазыпты. Бірақ олары жарқ көрмей, дәптер жүзінде
қалып ... ... ... ашып, жазушы ретінде жарқырап танылған
кезі – совет дәуірі. Өзге совет ... ... ... та ... ... ... ортасынан шығып, әдебиетке Совет өкіметі ашқан
даңғыл жолмен келген жас талапкер болатын. Әрине бұл ... да ... ... өз ерекшелігімен шықты. Біреу жарқын коммунистік идеясы мен
партиялық билетін көкірегінде сақтап, ... улы ... ... ... ... ... ... сарбазының шекпенін киіп, 1916 жыл
мен азамат соғысының окопынан шығып келді, біреулер кісі есігінен ... ... ... ... ... жарық таңға бет қойып,
алыстағы ауылдан, меңіреу ... жаңа ... ... ... ... ... көзін ашады екен деген жалпы ағыммен келді. Міне, осы
соңғы ағыммен келген көптің бірі - ... ... Ол 1920 жылы ... ... өлеңінде:
Арылтамыз аспанды аршып тұманнан,
Тазалаймыз жерді жонып жуаннан,
Тапсыз, тату, ... ... ... ... қуанған, -
дейді. Бұл – азаттық алған еңбекші халықтың жарыққа ұмтылған ұл –
қыздарына тән ... ... жаңа ұлы ... ... ... ... ... болатын. Бұл кәдімгі Ленин айтқан, бұрынғы ... ... енді ... ... ... ... шығарған халық
таланттарының серпіні болатын.
Әуелгі әзірде қараңғы ауылдағы әлі де шырышы бұзылмаған ... ... ... ... ... ... ... тәжірибесі
шағын жас ақынның аз уақыт жете түсіне алмай, толғанған, тосырқаған,
тіпті кейде: «Бұл қалай?» - деп ... ... ... жа ... ... ... сол ... ұлтшыл интеллигенцияның да аузын – ... ... ... ... Бірақ ондай сезімдер мен әсерлерден ойшыл ақын, ... ақын тез – аз ... ... ... ... ... ... мінеді, мойымас мықты сенімінен енді еш қайтпайды, ол
Совет өкіметінің алғсенімінен енді еш ... ол ... ... ... ... ... шараларының барлығын қуаттап, өлеңдер
жазады, жаңалыққа қарсы шыққан ескіліктің қарау күштерін ... ... ... қаламын ұштайды. Ақынның ... ... оның ... ... – жыл төселіп, талантының ұдайы өсіп
отырғанын көрсетеді. Тақырыбының ұлғайып, сарынының молайып, ... ... ... ... түскенін аңғартады. Ілиястың алғашқы он жылдық
шығармашылығының шыққан белесі 1930 жылы, Қазақстанның он жылдығына арнап
жазған атақты «Дала» поэмасы болды. Бұл ... он жыл ... ... жас ... енді ... ... көлеміндегі ірі, талантты ақын
етіп танытты. «Дала» поэмасы, шынында, Ілиястың ғана емес, ... ... ... он жыл ... ... ... ... былайғы жеті жыл даңқты ақынның ... ... ... толықсып, апйрықша жаоқырай көзге түскен кезеңі болды.
Бұл ... ... ... ... – көп ... сүйікті поэзия жанрын
одан әрі жетілдіріп, жаңа тамаша жемістер берді, оның қаламынан «Күйші»,
«Құлагер» сияқты поэзиялық кесек, керемет ... ... ... қатар жазушы әдебиеттің басқа жанрларымен де айналысты.
Алғашқы ... ... ол ... ... ... ... ... Ілиястың газеттерде жарияланған феьетондары ... ... және адам ... ... және ... атаулыны көргіш,
байқағыш, мысқылшыл жазушы ғажап ... ... ... күлкілі
фельетондар шығара қоятын. Ал соңғы жылдары жансүгіров ... атты ... ... ... ... «Исатай –
Махамбет» атты пьесалар жазды. Орыс ақындарының өлеңдерін үнемі ... ... ақын ... ... Пушкиннің «Гаврилиада» поэмасы мен
«Евгений Онегин» романын ... ... ... ... бірнеше жыл істеп, қазақ әдебиетінің трихы мен күнделікті
мәселелері ... ... ... ... ... ... ... көп қырлы үлкен таланттың иесі Ілияс Жансүгіров
шығрмашылық өріне шарқ ұрып, ... келе ... ... қаза ... ... ... «Бақытты Жамал» сияқты ... ... және ... да ... келелі шығармалары басталған ... ... ... қалып қойды.
1.1. Өмірі мен шығармашылығының бастапқы кезеңі
Ілияс Жансүгіров 1894 жылы 14 мамыр күні ... ... ... ... 4 – ... ( ... Талдықорған облыс, ақсу ауданында ) туған.
Оның туған елі – Ақсу ... ... ... ... ... мал ... ел ... елдің көшіп – қонатын жерлері бір жағы тау, бір жағы құба ... ... ... ... ... кең ... болған. Осы туып өскен
жерін Ілияс 1927 жылы жазған «Отарба» деген өлеңінде ыстық сезіммен әдемі
суретейді.
Аспанның ұлы ала ... жүгі құз ... – оның ... жел.
Ағыны – боран ұлы өзен,
Ақ дауыл аспас аш кезең,
Қарта – қатпар ... ... ... ... ... ... құба ... өзек, тұзды сор,
Өзенді өрлей ұзын жол,
Төбеде топ – топ тораңғы.
Жыңғылы жыныс, жиделі ой ... – қой, ... ... ғой!
Сағынам қатты соларды.
Ілиястың төрт жасында шешесі өліп, бірыңғай әке тәрбиесінде қалады.
Туған анасынан жастай жетім қалуы және көз алдында сол ... ... ақын ... өмір бойы ... із ... Бұл ... Ілияс
есейіп, ер жеткен кезінде де есінен шығрмай, шер етіп шертетін еді.
Ал енді әкесі Жансүгір – ... ... ... ... көштен
қалмас, шағын шаруасы бар, ескіше азын – ... ... ... сауатты
адам болған. Халықтың бай ауыз ... ... ел ... ... көп ... көп ... кісі ... Оның қадағалап,
айрықша сүйіспендікпен көшірген қолжазбаларының ішінде шығыстағы Абайдың,
батыстағы Шернияз бен ... ... ... Ақан мен ... және ... ... мен күнбаланың, Әсет пен Ырысжанның тағы
да басқа Жанақ пен Түбектің, Кемпірбай мен ... ... мен ... ... анық көрінеді. Бұлардың бірсыпырасын Ілияс кейін совет
тұсында альманахтарға енгізіп, журналдарға жариялаған да ... ... ... ... асыл сөз ... жақсы көріп жинаған
әдебиет сүйгіштігімен қатар, көптеген қолөнеріне жетік, шебер, еңбекшіл
адам ... Аяқ ... көк ... ... етікші, темір мен ағаштан түйін
түйетін ұста болыпты. Мінезі қатты, бала тәрбиесіне қатал ... ... ... ... үйретеді. Сондықтан да Ілияс жас кезінен – ... оқып хат ... етік ... ... ... ... ... ән
салады, құбылтып домбыра тартады. Зерек, ұғымды бала, әкесі ... ән ... мен сөз ... ... оларды жас, тебіренгіш жанымен
беріле күйттейді, бойлай зертейді. Бұл кезін Ілияс «Құлагер» ... ... еске ... ... ем ... ... ... тінтіп көзін,
Бар ма деп ашпаған сыр, айтпаған жыр
Құлақты қырғ түріп жүрген кезім.
Бірақ үздіксіз оқып, жүйелі білім аларлық ... ... ... ... оның ... бұрын оқыған жері қарағаштағы қазақ –
татар тіліндегі ... ... қана ... Оны ... бес жыл оқып,
1911 жылы бітіріп шығады. Сонан ол 1920 жылға шейін ауылд болады. Ауылда
жүріп жас ... ... ... ... ... ... лепті, сырлы, лирикалық
өлеңдер жазады. Оның дені – махаббат, сүйіспендік өлеңдері. ... ... бұл ... әзір ... ... болған жоқ. 1918 жылы жазғн бір
дәптер өлеңі со күйі қолға ... ... ... ... ... ... ... деректер бар. Мысалы, Ілиястың ақындық қаіблетінің
ауыл ... ... ... ... жоқтауы» деген жыр да
айғақ бола алады. Махзаббат туралы жазған «Ынтықтар» деген ... ... ... ... ... кірден арылтатын ең таза, ізгі сезім деп
қастерлейтінін көрсетеді. Бұл өлең Ілиястың шебер суретші, ... ... ... да танытады.
Ілияста Абайдың «Сегіз аяқ» атты өлең үлгісімен жазылған шумақтар да
бар.
Ашылар ма ... ... ма ... ... күн туып?
Жауын, сел қайнап.
Дауыл, жел айдап,
өз еркінше жүр ... үшін ... ... ... көксеген күнінің теңдік пен бостандық екенін айтып ... ... ... ... қу мен ... ... 1917 жылғы ақпан
революциясын ілияс қуанышты сезіммен қарсы алады да, «Тілек» ... ... ... 1915 – 1916 ... ... ... «Әншіге»,
«Өзіме», «Сәлемдеме», «Көңілдің жүгірісі», «Жанды сөз» ... ... ... өресі мен аяқ алысының әжептәуір жетілгендігін аңдатады.
Өлеңнің сарыны, құрылысы жөнінен Абайға ... ... – ақ ... ... ... ... «Қалпымыз» атты өлеңінде де біз оның
кең тынысты ақындық өріске шыққанын байқаймыз.
Жан сүйісіп, тән ... ... ... ... жүрек арылар.
Революция мен азамат соғысы жылдары Ілияс ауылда ... ... ... ... ... ... ... үйленеді де, көп азап
шегеді; үй болам, шаруашылық құрам деп, қысқа дәулетті ... ... тағы ... ... ... оқи ... аулынан ұзап шыға
алмай, едәуір уақытын зая кетіріп, алғанын ақын үлкен өкінішпен ... ... ... талапкер де таланты ақын жігіттің оқи түсуіне, әлеуметік
өріске шығып, әдебиетке белсене ат салысуына екі ... ... ... ауыр ... ... ақ бандылар мен алашордашылардың әлегі
бөгет жасайд.
Міне, осы қыспақ кезеңнің өзінде жас ақын ... ... қол үзіп ... 1919 жылы атаман Анненковтың тырнағына түскен
ағайындарына жаны ашып, қабырғасы қайысып ... «Не ... ... ... ... жылы Орта Азия ... тазартылысымен, Ілияс іле –
шала ташкентке барып, сондағы ... ... ...... екі жылдық курсына түсіп оқи бастайды. Оқып жүріп, бір
жағынан, «Ақ жол» ... ... боп ... Сөйтіп, аз да болса,
газет жұмысынан тәжірибе алады. 1921 жылы әлгі ... ... ... ... оралып келеді де, Талдықорған уезіндегі Белтоған ауылдық
мектебінде мұғалім болып ... әрі ... әрі ... ... ... ... Ілияс өлең
жазуын тастамайды. Ол екі жыл ... ... ... ... ... ... мен ... еркі» газетіне жіберіп бастырады.
Соның ішінде айрықша атап ... ... ... өлең – 1920 жылы ... ... ... партия» деген өлең. Мұны Сәкен
шығармаларынан кейін жалпы ... ... ... ... ... ... ... бірі десе болар еді. Бұл тарихи
елеулі өлеңінде ақын Коммунистік партияға:
Жөнің түзу, жолың ашық, ойың ... ... ... ... ... ... өзісің,
Есіт даусын біз езілген сорлының, -
деп қазақ аулының бұрын ... ... ... ... халін мұң
етіп шағып, көз қырыңды сала гөр деген ... ... Сол ... ... ... ... ... Совет өкіметінің еңбекшілер
өкіметі екенін түсіндіріп, ендігі ... ... ... ... ... ... ... айтқан «Арыным» деген өлеңінде ақын «Жарлы,
жалшы, жақыбайды жарылқау, ... ... ... ... дей ... ... бірлескен күресте ғана орныдалатынын айтады.
1924 жыл – Ілияс Жансүгіровтің өмірі мен шығармашылығында ерекш орын
алатын жыл. Бұл – оның ... ... ... ... болып
енген жылы. Коммунист ақынның шығармашылығы сол жылы ала – бөтен кең
қанат жайып, өлеңдерінің мазмұны мен ... ... да ... ... ұштала да өткірлене түскенін байқаймыз. Азасы бүкіл елімізді
тітіреткен Ленин өлімінің ауыр қайғысына басқа ақындармен бірге ... ... ... ... өлең ... ...... деген өлеңінде ол ... ... ... ... таң атқызған дана, дауылға ұшыраған ... алып ... ... ... ... келіп:
Еткен іс, айтылған сөз, салған ұран,
Қорыды қорғасындай жүрекке иман.
Өмірдің тербетілген кемесінде,
Адасад сілтеуіңнен ауытқыған, -
деп түйді. Мұнда ақын ... ... ... ... жетудің бірден –
бір жолы Ленин сілтеуінен ауытқымау, Ленин ісін, Ленин ... ... ... ... екенін жақсы түсінеді де, жақсы түсіндіреді. [10 –
235]
1.2. Жаңа ... ... жыл ... ... ... ... боп табылады. Бұл жылы
Қызылордада оның тұңғыш рет «Сағанақ» атты ... ... ... Одан бір
жыл бұрын «Бет ашар» деген кіші – гірім жинағы жарық көрген болатын.
«Сғанаққа» ақынның 7 – 8 жыл ... ...... жарияланған
және жарияланбаған өлеңдерінің таңдамалылары енген. ... ... ... газетінде, бірсыпырасы «Лениншіл жас», «Ауыл», «Жаршы»,
«Кедей еркі», «Әйел теңдігі», «Жаңа мектеп» және ... сол ... ... күн, айма – ай ... тұратын баспасөз бетінде көрініп келген ақын енді
бүкіл Қазақстан көлемінде өзінің ... ... ... ... ... ... бітіріп қайтқаннан кейін, «еңбекші
қазақ» газетінде әдеби қызметкер болып істей бастайды.
«Еңбекші қазақ» газетінде ... үш жыл (1928 – 1931) ... тағы бір ... ... ... белесі болғаны
даусыз. Мұнда ақын бұрынғы тақырыптарына қайта оралып, сол ... ... ... да ... ... ... сарындарын одан әрі
күшейте және үдете жырлайды. Мысалы, Жансүгіров бұл ... да ... ... ... тұсындағы ұлы жеңіс пен табыстарымызды баяндап жаңа
өлеңдер шығарады. Октябрьдің 11 ... ... «Ұлы ... ...... тақырыбын бұрынғыдан гөрі қомақтырақ толғап, партияның
совет дәуіріндегі басшылық ролін айқынырақ көрсеткен өлең.
Сондай – ақ Ілиястың бұрын ... ... ... ... ... оның Мәскеудегі заводты көргенде алған әсерінен туса, «Жаңа дала»,
«Алтын қазан» сияқты өлеңдері – ... ... ... ... ... ... ... «Жаңа дала» деген ... ... ұлы ... оның ... өндіріс орындарының өсуін
толғайды, бірақ бұл – жалаң ... ... ... ... ... сезімге
(пафосқа) бөленген образды толғау. Ал енді «Алтын қазан» өлеңін алсақ,
мұнда нақты бір – ақ ... ... Ол – ... ... (қазіргі
Лениногорск кені).
«Алтын қазан» - Ілиястың әдемі, әсем шыққан өлеңінің ... ... ... ... ... Алтай тауының суреті, бойындағы бар
асылын иесіне – халыққа – иіп ... ... ішкі – ... ... ... ғана ауылдан келіп, бүгін социалистік өндірісті игеріп жатқан жас
қазақ жұмысшыларының ... ... ... Ауыл әнімен айтуға
лайықтап жазылған «Алтын қазан» - қазақтың он бір буынды қара өлең түрін
кемеліне жеткізген ... ... ... әрі әшекейлі өлең.
Орыс жерін туған жерім деп, жанымен суйе ... орыс ... үлгі етіп ... жырлау, орыс ... ... және ... ... ... ұлы тілегін қастерлеу
Ілиястың бұрынғы өлеңдерінде де ... [1 – ... ... ... ... ... жағдай мен жер жүзілік оқиғалар, империалистерге қарсы
өршіген жұмысшы ... ... - әр ... – ақ ақынның назарын
аударып келген тақырыптың бірі. Жансүгіров поэзиясында бұл ... орын ... ... ... ала ауыз ... ол – 1922 ... өзінде «Тілші» газетінде «Саясат қошқарлары»
деген сықақ өлең жариялаған болатын. Оның бер ... ... сұр ... ... алып жазған «Қос аяқ» деген өлеңін 1928 жылы
«Жаңа әдебиет» журналына бастырды. 1926 жылы ... ... ... басылған көмір кеншілерінің көтерілісіне арнап жазған «Кім үшін?»
деген өлеңі 1928 жылы ... ... ... 1925 жылы ... ... ... өлең ... ақын бейнелі сөздерімен Париж
Коммунасы қаһармандары бастаған ұлы істі ... ... ... ... ... ... ... күндердің күнінде дүние жүзін нұрға
бөлейтінін айтып, жалынды жыр қозғады. 1929 жылы ... ... ... француз ақыны Виктор Гюгоның ... ... ... ... ... бастырды.
Ілиястың халықаралық тақырыпқа жазған шығармаларының ішіндегі ең биік
шыңы – 1929 жылы «Еңбекші қазақ» газетінде шыққан «Гималай» атты ... ... ... қар көміп,
Аспанның төсін арда еміп,
Анасындай алтын күн,
Сел жіберіп бір ... ... бір ... – ауық ... - ... нұр ... асқар Гималай...
Сол күннен нұр ала алмай,
Басы мұнар, бауыры тар...
Гималай асқар неге олай? –
деп басталатын ... ... ... ең ардақты сезімі
ақтарылған.
Жемісі жерде мәуелеп,
Терегі көкке тәуелеп,
Тағысы таста ойнаса,
Қиядан қыран әуелеп,
Андыздап ара бал ... ... ... ну қарағай.
Сол сәулетке оранбай,
Борбайы борша, арша арқа,
Гималай асқар неге ... ... ... әсем образдардың кестесі тігілген, асыл сөздердің
маржаны ... Ал ...... ...... ...... қар – үзік,
Түрілмеген бір күні, -
деген шумақта сол кездегі қазақ ұғымына таныс киіз үйдің ... ... ... ... сурет жасалған.
«Гималай» - Ілияс шығармаларының ішінед айрықша айшықтысы, ... мен түрі ... төрт ... ... ... ... ойғандай
тұтас, қорытып құйғандай сом, кесек шыққан көркемі. Оның идеясы – терең,
нақ, шын өмірлік идея. Оның ... мен ... шын ... ... толқыған
ақын жанынан жарып шыққан.
Данышпан Ленин бір кезде Шығыс пен Азия елдерінің империализмге ... ... ... ... ... жіті болжап
айтқан болатын. «Гималайда» Ілияс сол жау жайлаған қалың Шығыстың ауыр
күйін суреттей келіп, оның ... алып ... ... ... ... ... ... болжалына өзінің ақындық қиялын ұштастырады:
Гималайда қуат бар,
Қозғалды оны құрауға,
Гималайда ұлы от бар,
Таянып тұр тұтауға:
Гималайда улы оқ ... ... ... ... ... күн мен ... неге олай?
Айтар сонда Гималай.
Бүгінгі отаршылдықтың бұғауын үзіп, өз тізгінін өзі ... ... ... ... ... ... Ленин болжалының өмірлік, даналық болжал
екеніне айқын айғақ ... ... ... олар ақын ... да ... сәйкес, революциялық идеядан пайда болған негізді, қисынды қиял
екеніне даусыз дәлел бола ... [10 – ... ... ... аударма өнеріндегі ерекшеліктері
Әдебиеттің көкейкесті мәселелері жөнінде көп ойланып, көп толғанған
жазушылардың бірі ... ... Ол ... бір ... ... ... ... сын мәселесі, әдеби сын бізде әзір аз, біздің сынға
кірісіп жүргендер әлі ... ... ... істеп келе жатыр.
Әдебиет майданымыздағы үлкен олқымыз осы. ... ... ... ... деп ... да көп болды, атқара алмай жатқаныма
қатты армандамын...».
Ақын көп ұзамай бұл арманын жүзеге асыра бастайды. 1932 жылы ... ... ... ... РАПП, БОАПП ұйымдарын ажыратып, ... ... ... ... Одағын құруға қаулы алады. Осы ... ... ... ... де ... алып, ҚазАПП – ты ажыратады
да, сол 1932 жылы 18 ... ... – тың ... жиналысы өтеді. Бұл
жиналыста Қазақстан жазушыларының басын қосып жауынгерлік отряд жасау, ... ... ... ролі ... және ... ... ... 1932 жылы Қазақстан кеңес жазушыларының ұйымдастыру
комитеті құрылып, оның 10 мүшесі сайланады. ... ... І. ... ... ... Ғ. Мүсірепов болып
белгіленеді.
1932 жылдың желтоқсан айында өткен Жазушылар одағының ... І. ... ... ... ... партия декретін
орындаймыз» деген тақырыпқа үлкен баяндама жасайды.
РАПП, ҚазАПП ісінің ... мен ... айта ... ондағы
міндеттерге тоқталады, осы уақытқа дейін орын алып ... ... ... тартыстың жай – күйіне тоқталып, ... ... ... І. ... бұл ... ... көтерген
мәселесі – бүгінгі социалистік құрылыстың қарқынды ... ... ... ... ерлігін жырлау керектігі еді. Бұл тезистің
өзі ескілікті ғана жыр ... ... ... ақындардың тезистеріне
қарсы принципиалды күреске негізделген еді.
Соңғы жылға дейін қазақ әдебиетіне революциялық ... ... ... ... пе ... пікірлер баспа беттерінде де, әдеби айтыстарда да
сөз болып ... І. ... бұл ... ... ... ... ашық айтып, революциялық романтиканың әдебиетімізге жат еместігін
дәлелдейді. Сонымен бірге баяндамашы сын мәселесіне де ерекше ...... ... ... беретін болуы керек, әдеби дамудың
үлкен бір шарты осы қамқор сын еді, ол ... ... даму да ... ... сол сын әлі ... деген қорытынды жасайды.
Міне, осыдан былай І. Жансүгіров қазақ әдебиетінің жалпы жайы, ... ... ... ... ... ... үзбей жазып
тұрады.
Ілияс өлең жазумен бірге драматургия, ... ... тек ... ... қана ... жоқ, сонымен бірге драматургия, ... ... ... ... ... мәселелер көтеріп жүреді.
Ілияс Ғаббас Тоғановпен бірігіп жазған «Театр мамандарын ... ... ... мен «Қазақ ұлт театры» атты кітапшасынан кейін
«Риддердегі қазақ жұмысшыларының театры» деген кітапшасын жазды.
Халықтың ауыз ... ... ... мол ... оны ... бетіне ептеп жариялап, халық игілігіне айналдырған Ілияс Жансүгіров
Абай поэзиясы туралы басқаша пікірде болды. Жастайынан жаттап, жүрегінің
түкпірінен поэзиясына орын ... көп ... үлгі ... ... ... ақын деп ... қорғаушылардың бірі болады. Алматыда шығатын
«Тілші» газетіне 1923 жылы ол Абай ... ... ... атты ... бастырады. Бірақ, Абай төңірегіндегі әр түрлі ... 30 ... ... ... ... буржуазияшыл – ұлтшылдар Абайды
әлеуметтік ортадан жырып алып, ... ... ... ... үшін пайдалануға тырысты.
Алайда, Абай поэзиясының әлеуметтік бағытын ашуда Ілияс көптеген
дұрыс тұжырымдар айтумен қатар, біраз ... ... жол ... [
2 – ... Жансүгіров тек өзінің қоғамдық қызметіне ғана байланысты ... әр ... ақын ... ... ... туған әдебиетінің тағдырын,
оның болашағын үнемі ойлап, пікіп айтып отырады. Газет – ... ... ... әдебиет мәселелеріне арналған
баяндамаларында болсын Ілияс үлкен бір проблеманы көтереді. Ол – ... ... ... Бұл ... тек ... ... түр жағынан да болып келуі шарт. Социалистік дәуірде ... ... ... ... ... ... әдеби байланыс та
соның өзекті бір арнасы ретінде жүріп жатады. Бұл байланыстың түрлері әр
алуан. ... бір ... ... ... ... ... озық
дәстүрлерінен үйрену, оны меңгеру арқлы жүргізілмек. Революцияға дейінгі
дәуірде Абайды, Ыбырайды атамағанда, ... ... орыс ... да үздік жазба әдебиеті бар халықтардың озық дәстүрлерін ... ... ... Ұлы ... социалистік револлюциясынан кейін
оған толық ... ... ... ... ... бірден – бір төте жолы әр ұлт жазушыларының озық
туындылары өз ана ... ғаан ... ... ... да ұлт ... ... ... «Бұл қазақ әдебиетінің қорын молайтады. Қазақ
оқушысын өсіреді, қазақ жазушыларын ... яғни ... ... ... ... ... ... бір шарты дегенді І. Жансүгіров
баса айтады. «Қазақ оқушылары жалғыз өзінің Бейімбет, Қалмақанын ... ... ... қанағаттанбайды. Горькийден бастап татардың
Ғалымжанын, өзбек, қырғыз, ... жан – ... ... да ... ... Біз осы ... орындауымыз керек», - деді.
Бір мазмұнды, көп тілді совет әдебиетінің ерекше қарқынмен дамуына
мүмкіндік беріп ... ... ... ... тоқтала келіп, І.
Жансүгіров бұл идеяны ұсынып қана қойған жоқ, өзі де осы ... ...... ... ... ... ... сөз болса, осы
жолда өндіре еңбек еткен Ілияс Жансүгіровтің атын атамай кете алмаймыз.
І. ... орыс ... ... ... қарамастан, орыс
ақындарының, орыс тіліне ... ... ... ... оқып, өз көңіліне қонған, өзін ... ... ана ... аудара бастайды.
В. Маковскийдің «Лениншілдер» атты өлеңін 1929 жылы аударып ... ... 1930 ... 1 – ... алғаш рет жариялайды. Содан
былай қарайғы аудармалары күнделікті баспа беттерінде, ... ... Орыс ... А. С. ... М. Ю. ... И.
Крылов, Н. Некрасов, Г. Державин, М. Горький, Д. Бедный, В. Маяковский,
И. Уткин, А. ... Н. ... А. ... А. ... В.
Рождественский, М. Зощенко т.б., туысқан ұлт республика ақындарынан А.
Тоқай, А. Лахути т.б. өлеңдерін аударды. Бұлардың ішінде ... ... ... А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов, Н. А. ... ... орыс ... ... біле ... М. ... ерекше зейін қойып оқиды. «Оның кітаптарының, - деп жазады
ақынның өзі, - ... соң ... ... іздеп оқыдым. Горький
кітаптары мені жазуға жігерлендірді. Көзімді ашып, сарайымды тазалап,
ілгері ... ... ... маған ерекше әсер еткен оның ... ... ... жыры», «Дауылпаз жыры» сияқты өлеңдері
болды». Ұлы ... ... ... ... бұл ... Ілияс
Жансүгіров жаттап алады, қазақ тіліне аударады.
«Әрине, Горькийдің кітабын оқып, сөзіне сусындап жүрген шәкіртіне
өзінің ұлы ... көрі ... аз ғана ... Мен ... ... ... ... Ондай бақытты күн маған 1933 ... ... ұлт ... ... ... ... сол ... жазушыларды А. М. Горький қонаққа шақырады. Осы қонақтардың
ішінде І. ... те ... Сол ... ... әңгімені қысқаша
түйіндей келіп, ақын былай деп жазады:
«...Әсіресе Алексей ... ... ... ... мен қазақ
даласын жаулап алған патша үкіметінің ... ... ... ... заманда отар саясатымен түскен Еділ, Ертіс бойындағы қалалардың
тарихы бай, ... ... деп ... М. ... мен І. ... одан кейін де бірнеше рет кездесіп,
әңгімелескен, әсіресе СССР ... ... ... ... ... ... арасында болды.
«Мен бір жолыққанда, - дейді І. Жансүгіров, - Алексей Максимовичке
қазақ жазушыларының кітабын беріп ... өзім ... ... оқып ... Ол өте ... ... Мен оқып болған соң
қолымды қысып тұрып :
- Мен сіздің тіліңізді білмесем де ені ... ... ... Мен өте ... ... пролетариаттың ұлы жазушысы А. М. Горькиймен жүздесіп,
дидарласуы, ұлы ақындардың шығармаларын оқып, одан ... нәр алуы ... ... ... ... ... себепші болды. І.
Жансүгіров, бір жағынан, ұлы жазушылардың асқақ туындыларын қазақ
оқушыларына жеткізуді ... ... ... деп ... ... жағынан,
қазақ әдебиетінің даму, өсу процесі – осындай озық ... ... да ... ... ол ... ... жылы А. С. Пушкиннің өлгеніне жүз жыл толуын бүкіл Одақ бойынша
атап өтуге қаулы алынды. Бұл күнге барлық ұлт ... ... ... Осы датаға байланысты Пушкин өлеңдерін бұрыннан
аударып жүрген Ілияс Жансүгіровке енді «Евгений Онегин» романын аудару
жұмысы ... ... ақын ... ... ... Жансүгіровтің
аудармашылық өнері арнай зерттеуді қажет етеді).
Әдебиеттің интернационалдық байланысын күшейту туралы мәселе көтерген
І. Жансүгіров қазақ совет әдебиетінің, ... ... көзі ... ... ... яғни ауыз ... бай ... зерттеп, оны
шығармашылық жолмен игеру керектігін де үнемі қадағалап ... Сол ... ... мол ... оны ... шығармашылығына
пайдалануда да І. Жансүгіров басқаларға үлгі көрсеткен ақындардың ... ... ... ... ... ... І. Жансүгіров
1934 жылы Мәскеуде өткен СССР жазушыларының І съезіне делегат болып
қатынасады. Съезде ол ... ... ... сөз ... Осы ... СССР ... ... мен Қазақ АССР жазушылар Одағы правлениесінің
мүшесі болып сайланады. Партия мен үкіметтің жүктеген қиын да ... ол ... ... ... анық ... [ 5 ... ақындық күшінің ең салмақты жағы – оның поэмаларында. Ақын
бойындағы айрықша қуат пен дарын, ... пен ... оның ... ... ... ... «Дала» мен өнер тақырыбына
жазған поэмалары «Күйші», «Құлагер» тұсында Ілияс өлшеусіз ... ... ... ... ... жаңағы үш поэма
қазақ совет поэмасының екі үлгісін танытады, - деген еді М. ......... ... ... – оқиғалы, сюжетті поэма
үлгісі. Осы үш поэма тұсында қазақтың Абайдан ... ... аса ... сапа табады. Бұлардағы дүниені көрер көз, сезіну сыры, жалпы дүние
тану қалпы, ақындық сыр, ... ... ...... да ... поэзиясы тудырмаған тың жаңалықты аңғартады. Осы поэмаларда
бейнелегіштік (образность) кенеулі ... ... ... ... ... ... трең ашып ... қат – қабат шытырманды оқиғаларын
геройдың психологиялық ... ... ... ... Ілиястың өнер
тақырыбына арналған поэмаларының көркемдік сапасын белгілейді. «Күйші»
поэмасындағы Қаракөз бен күйші жігіттің ... ... ... ... қоғамдық жіктің екі басында тұрған геройларды үлкен арпалысқа
салады. Біріне – бірі бір ауыз сөз ... күй ... ... геройлар сезімін суреттеуде ақын үлкен шеберлікке көтеріледі.
Сонымен ... ... ... мен ... ара ... белгілеуде де тың
түсінік, жаңа көзқарас аңғартады. ... ... Ақан ... ... заманда туған өнер адамының ескілікке деген өктем
назарылығын көреді. Оны орыс ... ... ... ... ... ... Пушкин көктен атылған құс, түскен бе Көкшетауға
көлеңкесі») таниды. Сондықтан да Ақанның ... ... мен азап ... ... ... бас имеген кейпінен ол үлкен романтикалық бейне табады.
Ақан өлімнің өзіне ол романтик ... ... ... ... ... ... ... пері болсын, сері болсын, ұнайды өлімімен Ақан
маған»). Ілиястың тарихқа көзқарасы, оны тануы мен екшеп ала білуі, ... ... ... көп ... ... жағынан ескі заман
уақиғаларын суреттеуге арналғанмен, ақын ... ... ... ... байланыста жазылған. Молықбайды айтса, ол бүгінгі күй
сарынының өзгергенін, жаңа күйді көрсетеді. «Күйшіде» ... ... ... күй ... мен «Құлагерде» Ақанды зарлатқан заман
әділетсіздігін бүгінгі шындыққа қарсы қояды. ... ... ... мен түр ... ... ... ... бұл
туындылар дүниежүзілік поэзияның озық дәстүрлерін бойына ... ... еді. ... А. С. ... М. Ю. ... Н. ... И. А. ... Г. Гейнеден, В. Маяковскийден жасаған
талантты аудармалары, бір жағынан, ол үшін ... ... ... ... эпикада да, лирикада да терең ойдың, үлкен сезімнің, ұшқыр
қиялдың ақыны болды. Ол әрқашан ақын ... ... ... шын сезімді
жырлады. Ал, ақын сезімі үнемі заман құбылыстарымен, ондағы өзгеріспен
байланыста көрінді. Оның ... ... ... ... алғы
шебінде болуы да осыдан. Мұны мен ақынның бұл курстық жұмысымда аталмаған
өлең – поэмаларынан да, проза мен ... ... ... ... де ... ... ... дәрежесінде болу, ол үшін
жалықпай ізденіп, шеберлікке ... ... ... беру – ... Ілияс қалдырған үлгі. Сондықтан да бүгінгі қазақ ақындары
Ілиясты өзіне ұстаз тұтады. Оның ақындық өнеріне әр ... ... ... де менің ойымша Оқырман ... ұлы ... ... ... ... бас иеді. [ 12 – 200]
2.1. Ілияс поэзиясының ерекшеліктері
Ілияс Жансүгіров – аса ірі талант иесі. Ол қазақ ... ... ... ... ... осы ... ... салушы, үлкен
тірегінің бірі болды. Әсіресе оның ақындық еңбегі зор. Ілиястың жазушылық
еткен жиырма шақты жыл өмірі қазақ ... ... ... ... яғни ол осы ... ... бірге шығып, бірге жасасып
келді. Сондықтан өзі негізін салысқан жас әдебиеттің жетістіктері ... ... ... ... ... оның ... бар. Күннен – күнге,
жылдан – жылға үздіксіз өсіп, ... ... осы ... ... маңызды мәселелері мен міндеттері Ілияс шығармашылығына да тән.
Сондай – ақ ... ... ... ... тән ... мен ... поэзиясына да жат емес. Сонымен бірге ... ... ... ... ... қажет. Мұнда айтарлық жайттар көп. Жүйрік те
асқақ ақын Ілияс Жансүгіров ең алғаш әдебиетке қадам басқанда, үзіп ... қан ... ... төмен білімі бар, ауылда өскен ересек жігіт
еді. Оның бойындағы бар ... ана ... ауыз ... Абай ... ... пен ... ... пен Дөнентаевтың өлеңдері
және кейбір Шығыс ақындарының, әсіресе татар ақыны Ғабдолла Тоқайдың
шығармалары болатын. Ілияс шығармашылығына ... нәр ... ұрық ... ... ... жылтыраған көзі, тамыр жайған топырағы оның 1915 –
1916 жылдары жазған алғашқы өлеңдер дәптерінен – ақ ... тұр. ... ... ... ... ... Оның ағартушылық, адамгершілік
сарыны, туған халқын, Отанын сүйгіш сезімі, қорлыққа, әділетсіздікке
төзбеуі, жаман мінез, ... мен ... ... сынап, сықақ ету
дәстүрі – Ілияс өлеңдерінің де ... Абай ... ... бар ... дегн ... ... ғылым ала алмадым деп опық жесе, жиырма
жылдан кейін Ілияс ... алу ... енді ... алу ... ... ... біл, замандас!
Қамдан, жатпа, заманыңнан хабарлас!
Ынта салсаң, білім туын қолға алсаң,
Теңдік тиер, ешкім күйе жаға алмас, -
дейді. Бұл – ... мен ... ... пен ... ... ... жолы. Ілиястың «Біздің жазда» деген өлеңі
– Абайдың осы ... ... ... ... те ... ... өлеңдегі жазғы түннің суреті мен жастардың махабаттық
жолығысуының да, жоғарыда айтқандай, «Желсіз түнде жарық аймен» көп ... ... күш – ... ... ... орны мен ... ... Абайша ұғынады. Оның «Жанды сөз» деген екі шумақ өлеңі ... ... бен ән – күй ... айтқан керемет әдемі өлеңдерін еске түсіреді.
Ұйықтап жатқан көңілді өлең ... ... ... ... ... ... шаң басқанда,
Орамалым осы өлең бетін сүртер.
Өлең, мақал, жаңылтпаш, ертегі, жыр –
Мұның бәрі ... сөз, ... ... сәні ... ... ... жұрт ... талассыз осыған құл!
Ауылда өскен жас ақынның туған ел ...... асыл ...
бұл секілді таң қаларлық тамаша көзқарасына Абайдың тікелей әсері
тигендігі ... Мұны ... ... ... да анық көреміз.
Поэзияда Абай жасаған үлгілер Ілияста өте кең орын ... ... ... ... ... ... ... «Сегіз аяқ», пен «Бойы
бұлғаңның» үлгісімен жазған Ілияста «Қалпымыз», «Шым – ... ... ... ... ... Абай ... тгі ... және
Ілияс шығармаларында Абай өнегесінің алатын үлкен орнын тағы да толып
жатқан мысалдармен көрсетуге ... Орыс ... Абай ... ... ... Жансүгіров поэзиясында аллитерация, ассонанстармен
құлпырып жанып кетеді.
Жанардың жанған ... ... ... ... ... ... жұрт ... қарқ етер,
Жалпы ассонанс пен аллитерация – Ілияс поэзиясында табиғи түрде кең
орын алған ... ... Олар ... ... - өзі ... ... ... бірге Ілияс үш буын, бес буын өлеңдердің де үлгісін салып
көрген.
Ақынның ерекшеліктері өлең түрлерімен ... ... да ... мен ... ... ... белгілі. Соның ішінде
ақынның үні, арыны, лебі, тынысы, тілі, сарыны, бейнелеу ... бір – ... ... байланысты қасиеттер мен құралдар – ақынның
идеялық өресіне сәйкес өмір ... ... ... ... ... ... ... күш – қуатын, шеберлігін танытатын белгілер
мен сипаттар.
Ілияс поэзиясына тән тағы бір зор ... – оның ... ... үн, ... леп. Не ... қандай күйде жырласа
да, ақын шын көңілмен жырлайды. Барлық жерде ... ... ... ... ... жалын атады. Оған салқындық, селқостық яки жалған
сезім жат. Дарашылдық пен ... ... ... ... ... кең далам», «Айдалам, Арқам, ауылым», «Асылға бай ... бай ... ... өлең ... жүректің тек қана таза
шыңырауынан шығуы мүмкін. Ілияс поэөзиясына айрықша әр, ... ... ... де осы – ... ... леп. Ол – оның ... ... жерін
шексіз сүйген ең ардақты сезімі, ол – оның сол халқын бақытқа бөлеген
партияға, ... ұлы орыс ... ... ең асыл, ең ыстық сезімі. Оның
көкірегін жарып шыққан ақындық үнінен жалған, жат ... табу ... ... ... бәрі ... мінсіз, мүлтіксіз шыққан емес. Оның
ішінде асығыс жазылған, яки ... ... ... жасық немесе образдары
схемалы, сөзі көп, пікірі үстірт, риторикалы, нанымсыз өлеңдер де ... ... ... ... ... ... ... шығарманы әлі
игеріп болмаған тың тақырыпқа газе,т редакцияларының тапсыруымен суыт
жазған реттерде туған ... пен ... ... және 1931 – ... ... ... ... жазылған кейбір өлеңдері).
Ақын поэзияның кең арналы эпикалық, терең сырлы ... ... ... ... де, шын ... ... ... поэзияның өрнекті
үлгілерін салды. [ 6 – ... ... ... ... лекискалық жағынан бай
Оның лексикасында төрт түлік мал, халық тіршілігіне орай әдет ... салт – ... ... арғы – ... заманда жиі, сирек
қолданылатын сөздер молынан кездеседі. Халық тілінде бар, бірақ ... ... ... аң, ... ... ... түрлері де ақын
шығармаларында («Жетісу көрінісі») молынан табылады.
Қоғамның дамуына орай халықтың өмірі, ... ... ... ғылымның өсуіне, халықтардың өз ара достық қарым –
қатынастарының ... ... әр ... ... тілінің қоры да
дамып отырады. Соған орай көптеген сөздер бұрынғы ... ... ... ие ... Осы ... қазақ тілінде де көру қиын емес. Мысалы:
«Майдан» деген сөзді І. Жансүгіров екі ... ... ... көне ... ... бір ... ... қара». Мұнда майдан –
күресетін балуандардың сайыс алаң ... ... ... ... ... ... батырлардың ұрыс салатын алаңы
«майдан» деп аталады. Екінші мағынасы күрес, тартыс.
Алдымда ... ... ... елді – ... ... ... ... мағынгада қолданылатын сөздер өте көп, оның
бәрін тізіп жатуды қажет деп таппадым.
Сол, 20 – жылдардағы ... ... ... ... ... ... ... деген сөз де Ілияс поэзиясынан орын алып
отырған. Сол ... ... мен ... ... ... ... - коммуна,
Мойнымда қызыл мойынтық, -
дегендегі мойынтық – галстук.
Ілияс өлеңін таза әдеби тілдің нормаларын ... ... ... де ақын ... орыс сөздерін, жергілікті тілдерді де
(диалектизм) ептеп пайдаланғаны көрінеді. Әсіресе орыс тілінен де, ... де ... орын алып ... және ...... ... ... сөздер Ілиястың поэзиясында да жүреді. Олар: электр,
поезд, МТС, знак, турксиб, комсомол, техник, телефон, аэроплан, пионер,
инженер, ... ... ... отряд т.б.
Ал, кейде Отанымыздың астанасы Москва сияқты қалаға бейнелі түрде
орысша эпитеттерді қосып пайдаланғаны да байқалады. ... «Шеф ... ... ... ... т.б.
«Маяк» деген сөзді ақын образды сөз ретінде «Белгілі төбем маягім»
деп қолданады. Ал, орыс ... ... ... ... ... кей ... өзгеріп бригада – бригад, табель – ...... ... ... бірде І. Жансүгіров орыс тіліндегі сөздердің қазақша баламалары
бола ... ... ... ... отыратын жайы бар. Мысалы: школ, норма,
әтмет (отметка), мешайт, получка, ... т.б. ... ... қазақша
баламасы бар сөздердің орыс атауларының алынуы ешқандай ... І. ... өзі ... ... ақын ... өмір ... жазған өлеңдерінде сын, әзіл, мысқыл араласып
отырады. Бұл ... ақын орыс ... ... ... ... ... ... мешайт етпеске» деген сөз тіркесін алса,
енді бірде «доктор» деген сһөзді «доғтыр» деп қазақыланған түрін алмай,
кейбіреулердің ... деп ... ... ... үшін әдейі «лөктір» деп
алады.
Дегенмен І. Жансүгіровтің жалпы ... ... ... атауы бар
орыс сөздерінің араласып келетін жәйлары онша көп емес.
Ал, өлеңмен жазылған сатираларында, сатиралық кейіпкерлерінің даңғой,
қызыл сөз, бос ... ... ... үшін біраз орыс сөздерін алады. Мысалы:
«Елге шыққанда...ов не ... ... ... герой:
Протоколды жазамын,
Контролін қазамын.
НЕМЕСЕ:
Екі расписка, копия
Мен тексерсем... ия... ия.
Заявления – арыз
Тексеру бізге парыз, -
деп келеді.
І. Жансүгіров сөйлеу тілімізде, ... жиі ... ... ... көп ... ... барынша мол пайдаланып, оларды
әдеби тілдің қорына қосуға ерекше еңбек еткен ақын. Қазірде тілімізде ... ... ... мағынасын әлі жоймаған сөздер мен халықтық
эпостарда ғана кездесетін жекелеген сөздерге де ақын өз ... ... ... ... ... атты поэмасында «Бұл түнде қолды бастап,
қалың лашкер» ... жол бар. ... ... ... жоқ. ... ... ... қажетсіз кіргізе бермейді. «Рүстем қырғыны» поэмасының
оқиғасы, ... да ... ескі ... ... халық эпостарымен
мағыналас шығарма. Сондықтан да ақын қалың қолды ... деп ... ... рухын тек поэманың идеясы арқылы ғана ... ... ... да ... ... ... ақынның бұл
ниеті үнемі орындала бермейтіні де бар. Мысалы: «Бұл ... елім ... ... деп ... ... ара – ... алып ... Ілияс мұны
мағыналық қажеттіктен емес, түр қуу ... ... ... ... ... сөзі ... ... жолдарымен ұйқаспайды, тек өлеңнің
ішкі ұйқасы үшін «елім азат», «елім абат» сөздерін ала салған.
Әдеби тіл халыққа ең түсінікті, таза ұлттық тіл ... ... ... ... ... ... тіліндегі диалектизм, архаизмге байланысты
жатады. Ілияс поэзиясында көне сөздер де аз кездеспейді.
Бақсы ойнап күңрентсе де ... ... ... қорқыт жынын, -
деген сияқтылар бүгінгі тілімізде өте сирек қолданылатын сөздер.
Сөз етіп отырған тақырыбы, халық ... ... ... ... ... сол заманда қолнанылған жекелеген көне сөздерді ақын ... ... ... Мұны жалпы мақұлдасақ та:
Май кедейдің мақтаны,
Лауқылмақпаз тақтайы, -
дегендегі май мейрамының лауқылмақпаз ... ... ... ... ... ... өзі қалың оқушыға түсініксіз,
дерексіз. Бірақ, ақын мұндай сөздерге онша көп үйір емес.
Ал, диалектизм І. Жансүгіров ... аз ... ... ... ... ... болған
Әйтпесе онша қанның деркері не? –
дегендегі «деркері не?» ... сөз ... ... не?» ... беріліп тұр.
Жазушылар тілінде жергілікті тіл – диалектизмді ... ... тіл ... ... ... дау тудырып, күні
бүгінге дейін белгілі бір ... келе ... жүр. ... ... мол ... ... тілге қосылатын үлес бар ма?
Бірлі – жарым диалектизмді пайдалну орыстың белгілі жазушыларының
шығармашылығында да кездесетіні ... ... ... ... А.Толстойдың «Власть тьмы», Короленконың, Мамин – Сибиряктің
т.б. ... ... ... жазушысы А. М. Горькийдің, М.
Шолоховтың шығармаларында да ... осы аты ... ... ... ... жергілікті тіл
ерекшеліктерін пайдаланудың жөні осы деп кез келген диалектизмді енгізе
бермеген. Жергілікті тіл ... ... ... ... нәрсесін
айқынырақ көрсеткісі келгенде немее ... ... ... ... ғана ... пайдаланып отырған.
Совет өкіметі орнаған алғашқы жылдары ... ... ... ... ... ... ... бұқара халықтың
түсінуіне қиындық тудыратын кітаптар. (А.Белыйдың) аз шыққан жоқ – ты. ... ... ... ... ... романы туралы айтыс болып,
романның тіліндегі диалектизм мен ... ... ... ... енуі ... сөз ... Солл айтыста Горькийдің диалектизм жөнінде
былай деген болатын: «Бізде, әр ... ... ... ... «говорлары», өздерінің сөздері бар. Бірақ әдебиетші вятскише
немесе балахонша емес, орысша ... ... - ... ... жазған
хатында да Горький: «Сөз өнері мәселесінде ... ... әр ... ... ... ... ... және ол әр
уақытта идеологиялық ... ... ... - деп ... ... ... ... тілден шығарып тастау керек деген
ұғым тумайды. Халықтық говорлардың шағын аймақтық мағынасынан халықтық
тіл ... ... ... ... оны ... ... мысалдарын орыс
тілінен көруге болады. Алайда, диалектизм, говорларды дара ... ... ... ... беру ... болывп санала бермейді.
Ілияс Жансүгіров лексикасында теңеулер, эпитет, метафоралар өте
мол. Әрбір қимыл, әрбір көрініс, әрбір ... ... ... ... ... ұтымды эпиттер арқылы келеді және Ілисятың тееңеулерінің
барлығы дерлік халықтың ұғымына қонымды, оның тұрмысына, әдетіне, ғұрпына
байланысты жатады. ... өз ... біте ... ... ... басқаша жырлауға, халық ұғымына қонымсыз теңеуді, сөз нақысын, ой
өрнектерін басқаша беруі де мүмкін емес. Эпитет, теңеу, метофораларының
қай – ... ... ... ... жайларын былай қойғанда, ақын
бұқара халықтың эстетикалық сезімінің жеткен биігі тұрғысынан ... ... ... сол ақын өзі өмір сүрген әлеуметтік ортаның
ұғымы тұрғысынан беріледі.
Әрине, ақын метафора, эпитет іздеуде болсын, ... соны ... ... өзі өмір сүрген ортаның әдемілікті түсіну, білу, ... ...... ғана ... қою шарт ... олай ... ... жаңалығы да болмас еді. Мәселе сол әдемілікті ... жаңа ... жаңа ... табу – ... ... [ 5 – 278]
2.3. Поэтикалық синтаксистің негізгі түрлері
Ақын нақтылы бір көрініс пен құбылысқа адамның қуанышы мен ... мен ... ... пен ... сөйлемнің бір ғана
құрылысы арқылы жеткізе алмайды. Содықтан да ... ... ... сай ... ... да әр ... ... отырады. Әрбір өрелі
ақынның жалпы шығармашылығының характеріне, шығармасының тақырыбына т.б.
орай өлеңдерінің поэтикалық ... де ... ... ... ауыз ... мен Абай ... поэтикалық интаксистің
негізгі түрлері жасалды. Осы екі қайнар бұлақтан мол сусындаған І.
Жансүгіров те сол ... ... ... ... ... ... ... бірыңғай жай сөйлемдерден құрылған құрмалас сөйлемнің
дамыған түрін Ілияс өз ... ... ... бір ... ... оны әбден тәптіштеп, егжей –
тегжейіне дейін қазбалап бейнелеуіне де, ... ... ... ... да ... ... ... Жылқы жусау. Тоғай тынды.
От сөнді. Қатын қайтты қайнатқан құрт, -
деген екі жолдық ... төрт жай ... бір ... ... ... Ақынға дәл осы жерде ғелдің қалай жатқаны, жылқының жусауы, тынған
тоғайдың құбылысы емес, болғалы тұрған оқиға ... ... ... ... ... жай ... ... беруді көздеген.
Дәстүрлі әдебиетте сөйлем бүкіл бір жолға, не екі ... ... ... ... ... ... сөйлем өлең жолдың орта
шенінде біткен емес. Өлеңді ... ... бір ... екінші
тармаққа ауыстыратын өлең тасымалы (перенос в стихе) тек ... ... ... тас, талапсыз тас, таңбалы тас,
Тағдырын талай жастың алғалы тас –
Біткен тас. ...... ... ... ... өзен ... арманы тас.
Бұл шумықтағы «тас» деп келетін дыбыс үндестігін сөз ... ... ... жастың алғалы біткен тас» деген ойды екніші жолмен
үшінші жолдың орта ... ... алып ... ... ... аяғындағы
«тас» деген сөз бұл жерде тек ұйқас үшін келіп тұр.
Поэтикалық синтаксистің бұл түрін де ... ... ... ... ... формалық ерекшелігін сөз еткенде, ең алдымен байқалатын
жәй, оның тіл ... яғни ... ... ... ... ... ... түйдек – түйдегімен төгіп отырады. Және үнемі ... ... ... ... ... желпіндіріп, кейде баяу
шымырлатып, кейде құйындатып, бізді еріксіз баурап алады. ... 1915 ... ... ... «Әншіге», «Бұлбұлға» деген өлеңдерінен біз мынадай
жолдарды кездестіреміз:
...Қайғылы, мұңды, өнерлі, шерлі жанға
Ой салар, ойын ... ... ... ... ... ... салар, толықсытар,
Кейде аяз, кейде бұрқақ, кейде қырбақ,
Кейде ерген, кейде күрбік, кейде сырғақ.
Міне, осы бір ақыдық стиль Ілиястың жас балауса ақын ... ... бой ... ... ... кезінде әбден қалыптасады.
Ілияс, негізінде, жалғаулы, жалғаусыз инверсияларға жиі барған.
Мысалы:
Күйде бар ... ... хан мен ... кім ... кім ... ... да бар, ... да бар
Дауылдың дәу перісі – дауылпазы, -
дегенде (бірінші жолда жалғаусыз, үшінші жолда ... ... сөз ... ... ... отырса, ақынның көптеген
туындыларында жалғаусыз ... ... ... ... ... ... ... ішкі үндестігін, ырғақ екпінін де өлшеп – пішіп
алғанын бапйқау қиын емес. Әрбір эпитетті, ... сөз ... ... ... отырады. Ал:
Қаз – қатар мың үш жүз ат жайды қанат,
Балалар бір – ... ... ... ... ... ... сөз ... қойса да «Алақ, алақ қарады» деген
мағынаны түсінеміз. Бұл да инверсия ... ... ... тұр.
Кейіпкердің көңіл – күйі, жан тебіренісіне орай кейде сұраулы, кейде
лепті сөйлемдер, инверсиялар, поэтикалық синтаксис үшін қызмет ... 4 – ... ... ... ... ... ... бірі – ұйқас. Өлеңде ой мен образдылықтың
үстіне ырғақ пен ұйқастың жүруі әрбір сөздің мәні мен мағынасын арттырып,
тез ұғынылып, өте ... ... үшін ... ... ... ... ... бөліп алып қарауға болмайтыны белгілі. Өйткені
ойсыз тек сыңғыраған ұйқас поэзия бола ... Ал, ... бір ... түрде жекізуге ұйқастың атқаратын міндеті өте күшті. Әрбір сөз
өзінің логикалық байланысын берік ... Абай ... ... келуі шарт.
Ұйқастың түрлері, үлгілері көп. Мен көбіне бір өлеңнің не ... ... ... белгілі бір заңдылықпен үндесіп ... ... ішкі ... болатынын да естен шығармауымыз керек. Ауыз
әдебиетінің үлгілері болсын, жазба әдебиет ... ... ... ... ... ... әр ақынның өзіндік шығармашылық
характеріне орай ұйқас таңдау, жасау стилі болады. Осы тұрғыдан келгенде
де мен сөз ... ... ... ... ... ... совет
поэзиясында өзіндік ерекшелігі, орны бар.
Ілияс Жансүгіров поэзиясындағы ұйқас, ішкі дыбыстық ... М. ... Қ. ... Е. ... Т. Нұртазин, Б.
Кенжебаев сияқты ғалымдардың қай – қайсысы ... да ... ... ... таза ... ... ... келуі өте сирек
кездеседі. Ал, Ілияс поэзиясында осы түбір сөздердің ұйқасып келетін
жайлары да жиі ... ... ... ... қаршыға көз,
Биік боп, өктем дауыс, жігерлі сөз,
Жылы жүз, ... ... ... ... көпшіл, көсем, таңдайы жез.
І. Жансүгіров дәл, толымды (точные ... және дәл емес ... ... мол ... Бұл ... ... ең кең тараған,
жиі ұшырайтын ұйқас түрлері. Ілияс поэзиясына тән ... бірі – ... ... ... Ұйқастың бұл түріне халық ... ... – қос ... қайталау ұйқастар жатады. Ондай үлгі ... да ... ... көптің алдын бермей – ақ тұр,
Өзге мал онан озып келмей – ақ тұр,
Шаптырмай жиын сайын бәйге ... ... ... ... – ақ ... ... ұйқастар алғашқы шумақтағы «-ақ тұр» деген сөз емес.
Олар қосалқы, ... ... ... бермей (-ақ тұр), өрлеп ... ... ... ... ... қасында қайталанып тұрғандықтан да
ұйқасты күшейтуге белгілі дәрежеде әсер – ықпал ... қос ... ... ... ... өлеңдерде емес, көбіне
эпикалық көлемде, баяндау үлгісіндегі шығармаларға тән құбылыс. Сондықтан
да біз ондай ұйқасты ... ... ... көп ... ауыз әдебиетінде кездеспейтін (не өте сирек кездесетін), тек Абайға
ғана ... ... ... ... ... бір ... сол ... сөз не бірнеше сөз болып келетіндігі.
Соққан жел айдын көлді шайқамас па?
Мүмкін бе ... ... қыз ... ... – қақсай,
Домбыра өз арманын айта алмас па?
Осындағы ұйқасып тұрған сөздердің алғашқы екеуі төрт буын да, ... ... ... ... деген сөздің соңындағы «а» мен «алмас» деген
сөздің басқы «а» ... ... ... ... да ... бір буын жоғалып кетеді де, алғашқы төрт буынды ұйқастарға буын
жағынан дәл келе береді. Бұл ... бір ... ... жәй, осы үш ... сөздердің саны әр алуан. «Байқамасқа» деген бір ... ... па» ... ... ... бірігіп бір ұйқас құрап тұр. Мұндай
ұйқастар ауыз әдебиеті үлгісінде де ара – ... ... ... Бірақ
онда бұл саналы түрде емес, кездейсоқ алынады, ал Ілиясқа бұл ... ... ... ... ... ... ... әлде нешеуін
кездестіруге болады.
Жұлдыз «зау» да
Жылмыңдауда.
Ән тәтті Ақан салған Арқадағы
«Үш тоты», «Ақсаусақ», «Ақмарқалары».
Осыған төртінші жолдың «тарқамады» деген сөзі ұйқасады.
Ақанның ... деп ... озар ... ... - ... ... жалғыз сөз, «жоқ дегенін» екі сөз болса да
дыбыстық, үндестік жағынан өте жақсы жымдасып, дәл ... ... ... ... ұйқасатын сөздер негізінде төрт буыннан көп ... Ал, ... өзі ... ... ақындарға қарағанда бес – ... ... жиі ... Және аз ... өлеңде ( 5 – 7 – 8 ) өлең
жолының ішкі ырғағын, үнділігін көп буынды сөздер онша бұза да ... ел кеше ... ... ... ... екі ... ... барлық сөздерін ұйқастырып та
көрді. ... (ел ... жер ... ана (ел несібі) ел анасы.
Ұйқастың мұндай түрі шешендік сөздерде болмаса, қазақ поэзиясында
бұрын – ... ... Бұл ... ескі әдебиетінде кездесетін ұйқас
үлгілері еді. Ұйқастың ... ең қиын ... ... ... түрде барды.
Қазақ поэзиясына тән құбылыс – ... не ... ... ... дауыссыз дыбысқа бітіп отырады. Алайда орыс әдебиетінде жиі
ұшырайтын ... ... ... ... дауысты, даусыз болатын үлгісі
де қазақ поэзиясында көріне бастады. Мысалы:
Белгі еді ғой ... еді ... ... ... жұрт «мал ... - ... Ақан әнін «зарласын», - деп.
Мұндағы ұйқасып тұрған сөздер «деп» емес, «мал басы» мен «зарласын».
Бірінші ұйқас дауысты дыбысқа бітіп тұр да, ... ... ... дыбысқа
бітіп тұр. Алайда, бұл өлеңнің жалпы ұйқасын бұзып тұрған жоқ. [ 3 – ... ... ішкі ... ... ... оған ... мән ... ақындарда өлеңнің ішкі ұйқастары кездейсоқ ұшырайтын болса, Ілияс оны
заңды құбылысқа айналдырған.
Жылатқандай, ... бал ... да, ... да да су ... әрбір жолдағы екі сөз өз ара ұйқасып отырса,
Жолын шапқан, қазық қаққан, шамын жаққан, -
деген бір жолда үш сөз ... ... ... Ал, ... ... атты ... де ұйқастар солай құрылған:
Қаңқор Мәскеу марқұм боп
Көп болды өліп қалғанға.
Қамқор Мәскеу бұл күнде
Жалғыз жұлдыз жалғанда.
Осы шумақтағы «қалғанға, жалғанда» ... ... ... ... ал ... ... ... ұйқасқа қатыспай тұрған жолдардың басқы
сөздерін өз ара ... ... ... ... ... ... ұйқастың өзгерген түрі іспетті. өлең
жолдарының ... ... өз ара ... келуі Ілияс поэзиясына тән
құбылыс. Ілияс поэзиясында, жоғарыда ... ... да ... орын алады. Бірнеше мысал келтірейік:
Көмкеруің көк көгал,
Күлімдеген күміс ... ...... ... ... күзгі жел, -
дегендегі бүкіл шумақта «ке – кү» ... ... ... топыр, тұяқ басты боп отырмыз,
Тапжылмай тамам халық тамашада.
Тарлан көк, тазы тұлпар салды құлаш,
Тала ма, талықси ма, таң аса ... да «та – тұ» ... ... аяқ ... тұр. ... ... ... қалтылдап,
Шүрегейің шүмеңдеп,
Шағалаң шулап шаңқылдап, -
деген жолдарындағы әр сөздер «сү», «қа», «шү – ша» дыбыстары арқылы
өз ара ... ... нбір ... ... ... ... ұйқастар
ұшырасып отырады. Бірақ ондай өлең, жыр, дастандар үнемі белгілі ... ... ... ... ... ... ... ұйқасындағы кем – кетіктер еленбей, сезілмей қала береді. Ал, ... те өлең ... ... ... әндетіп отырып жазады екен.
Оның өлеңдеріндегі дәл түспейтін ұйқастардың жүруі де сол ... ... ... үйренуіне байланысты жатса керек.
Жалпы алғанда мұндай кемшілік ақын шығармашылығына белгілі дәрежеде
нұқсан келтіргенімен оның поэзиясындағы жақсы ... ... ... үлгілерін еш жоққа шығара алмайды. Ілияс ... ... оның бұл ... ... ... сөз ... дара сипаты бар,
озық үлгілерінде жатыр деп білеміз. [ 5 – 290]
ә) өлең құрылысы жөніндегі ... ... ... ... ... ... синтаксис, ұйқас, ырғақтарымен шектеліп қалмай, ... ... ... ... ... да ... кездеседі.
Қандай өрен жүйрік болса да, ол ең алдымен өзіне ... ... ... кете алмайтыны белгілі. Жаңашыл ақын алдымен сол бұрынғы
озық дәстүрді бойына сіңіре отырып, оны бір жағынан ... ... ... енгізеді. Алайда, буын сандарын әдеттегіден не
қысқарту, не көбейту, шумақты не ... не ... дара ... болмайды
және ол жаңалық та болып саналмайды.
Жалпы, Ілияс Жансүгіров поэзиясының өлең құрылысы, негізінен алғанда,
өзіне дейінгі бар, ... ... және Абай ... ... ... ... Халық поэзиясындағы: 1) он бір буынды қаар өлең; 2) жеті
буынды жыр үлгісіндегі өлең; 3) жеті – ... буын ... ... ... ... ... ... буындар кейде мағына қарай
өзгеріп отырғанымен көбіне түр ... ... ... ... да ... 20 – жылдардың соңы, 30 – жылдардың бас кезінде, әсіресе
жаңа ... ... ... ақындары үлкен бір қиындыққа ұшырады.
Заводты, фабрикті, станокті, поезды, ... ... ... дыбыс
қуалаушылыққа салынды. В. Маяковскийше жазбақшы болып, өлең жолдарын мән
– мағынасыз бөлшектеп, шашыратып жазатын ... ... ... Өзі ... осылай жазуға талаптанған Ілияс Жансүгіров оның формалистік ... ... оған онша ... ... ... ... шумақтары 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10 ... ... ... жыр – ... көбіне бастан – аяқ сыдыртып бір – ақ
шығып отырады. Түрікпен поэзиясындағы а б а ... үш ... ... ... ... ... ... да Ілияс Жансүгіров болды.
[ 5 – 298]
ІІІ. Қорытынды
Осы курстық жұмысты қорытындылай келгенде, мен ... ... ... ... ... толық мәлімет бердім және де
ақынның ... ... ... оған мән бере білдім.
Жоғарыда айтып кеткендей, мен ... ... ... ... ... Отанын сүйгіш сезімі, қорлыққа, әділетсіздікке
төзбеуі, жаман мінез, қылықтар мен әлеуметтік міндерді сынап, ... ... ... талдау жасаттым. Жалпы айтқанда, оның ұйқас
түрлеріне, поэтикалық, ... ... ... ... ... ... ... буын, шумақтарында да ... ... ... А. С. ... М. Ю. ... И. ... Н.
Некрасов, Г. Державин, М. Горький, Д. Бедный, В. Маяковский, И. Уткин, А.
Жаров, Н. Тихонов, А. Крайский, А. ... В. ... ... т.б., ... ұлт республика ақындарынан А. Тоқай, А. Лахути т.б.
өлеңдерін аударды. Бұлардың ішінде әсіресе көбірек аударған ақындары А.
С. Пушкин, М. Ю. ... Н. А. ... ... ... ... теңеулер, эпитет, метафоралар өте мол.
Әрбір қимыл, әрбір көрініс, әрбір құбылыс ... ... ... ... ... эпиттер арқылы келеді және Ілисятың тееңеулерінің барлығы
дерлік халықтың ұғымына қонымды, оның ... ... ... жатады. Өйткені, өз халқымен біте ... ... ... ... ... ... ұғымына қонымсыз теңеуді, сөз нақысын, ой
өрнектерін басқаша ... де ... ... Эпитет, теңеу, метофораларының
қай – қайсысы болмасын, кейбір натуралистік ... ... ... ... ... ... ... жеткен биігі тұрғысынан шығып
отырады. Сұлулық, әдемілік сол ақын өзі өмір сүрген әлеуметтік ... ... ... эпикада да, лирикада да терең ойдың, үлкен сезімнің, ұшқыр
қиялдың ақыны ... Ол ... ақын ... ... ... шын ... Ал, ақын ... үнемі заман құбылыстарымен, ондағы өзгеріспен
байланыста көрінді. Оның поэзиясының халықтық, партиялық ... ... ... да ... Мұны мен ... бұл ... ... аталмаған
өлең – поэмаларынан да, проза мен драматургия, журналистика саласындағы
мол еңбегінен де көрдім.
Ілияс Жансүгіров – аса ірі ... ... Ол ... ... ... ... ... сіңіріп, осы әдебиеттің негізін салушы, үлкен
тірегінің бірі ... ... оның ... ... зор. Ілиястың жазушылық
еткен жиырма шақты жыл өмірі қазақ совет ... ... ... яғни ол осы ... ... ... шығып, бірге жасасып
келді. Сондықтан өзі негізін салысқан жас әдебиеттің жетістіктері мен
табыстарының ... ... ... ... оның ... ... ... тізімі:
1. Азамат ақын. Ілияс Жансүгіров туралы естеліктер. – ... ... 1994 жылы – ... Асқан дарын, азамат ақын ( Ілияс Жансүгіров ... ) / / Молдағали
Жұбанов ІІІ том. – ... 1981 жылы – ... Бес ... жырлайды. І том. – Алматы, 1981 жылы – 400бет.
4. Бес томдық шығармалар жинағы. І том. – Алматы, 1983 жылы – ... ... М. ... ... ... мен ... – Алматы,
«Ғылым» баспасы, 1965 жылы – 340 бет.
6. Дала ... / ... ... / / Қаратаев М. Көргенім ...... ... ... 1982 жылы – 270 бет.
7. Жанабілев С. Дүрбелең. Повесть / Ілияс Жансүгіров өмірі / – Алматы,
«Жалын» баспасы, 1978 жылы – 200 ... ... Қ. ... ...... ... баспасы, 1969 жылы –
345 бет.
9. Қаратаев М. Ілияс Жансүгіров (өмірі). – ... ... ... жылы – 550 ... ... М., ... Т., ... С. Қазақ совет әдебиеті. –
Алматы, «Мектеп» баспасы, 1968 жылы – 500 бет.
11. Қазақ ... ... / / ... М. ... және эстетика.
– Алматы, «Жазушы» баспасы, 1970 жылы – 320 бет.
12. Қирабаев С. Әдебиет және дәуір талабы. – ... ... ... жылы – 300 ... Осы жүйрік ақын. / / Дербісалин Ә. Мезгіл және қаламгер. – Алматы,
«Ғылым» баспасы, 1968 жылы – 250 ... ... ... бір сұлу ... / / ... Р. ...... баспасы, 1991 жылы - 300 бет.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
І. Жансүгіров лирикасы33 бет
І. Жансүгіровтің шығармашылығы23 бет
І. Жансүгіровтың шығармашылығы11 бет
І.Жансүгіров поэмаларындағы драматизм78 бет
Іліяс Жансүгіровтың өмірі мен шығармашылығы13 бет
Ілияс Жансүгіров2 бет
Ілияс жансүгіров 1894-19383 бет
Ілияс Жансүгіров және дәстүр жалғастығы6 бет
Ілияс Жансүгіров шығармашылығы3 бет
Ілияс Жансүгіров өмірі1 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь