Ғұндар

Тарихта ғұндар аты кеңінен белгілі. Осынау жоғалып кеткен халық аты-жаугерліктің, қаталдық пен тағылықың бейнесіндей көрінеді. Атилла бастаған Еуропа елдеріне жортауыл-жорық жасап, оларды құлазытып кетеді, олар халықтардың ұлы қоныс аударуын бастайды. Мұның бәрі Еуропа тарихынан таныс оқиғалар. Ал б.з дейінгі дәуірдің соңғы ғасырлары мен б.з. алғашқы ғасырларында Орта Азияны, оның ішінде Қазақстан жерін мекендеген Азиялық ғұндар татйпалары онша мәлім емес. Тарихи әдебиетте олар ғунну немесе сунну деген атпен белгілі.
Деректерде ғұндар мен қаңлылардың өзара қарым-қатынас жасағаны жайлы мәліметтер сақталған.
55-жылы аса құдыретті ғұн мемлекетті –оңтүстік және солтүстік болып-екі елге бөлінеді. Солтүстік Батыс Монғолиядағы Қырғыз Нұр-көліне таяу жерден теріскен ғұндардың билеушісі Чжичжи өз ордасын орнатады. Осы арадан ол үйсіндердің көрші тайпаларына жорық жасап тұрады. Чжичжимен Қытай да жауығып, ала көз болып жүреді, әсіресе ғұн билеушісі қытай шенеунігі мен елшісін өлтіру жайлы бұйрық бергенен кейін, бұл қатынас мүлде ұшығып кетеді. Чжичжи мен оңтүстік ғұндар билеушісірасындағы бәсеке-тартыс та күшейе түседі. Жағдай осылай шиеленісіп тұрғанда, Сырдария бойын еркін жайлаған мелекеті иесін Үйсін мемлекеттеріне қарсы одақтасып, бірге күресу жөніндегі ұсыныс-сәлемі дәл мерзімінеде жасалған ұсыныс болды. Ол Чжичжиді өзінің Шығыстағы иелігіне-Талас алқабына шақырып, оған қаңлы атты әскеріне қолбасшылық құқын берді. Мұның үстіне ол шаньюге өз қызын әйелдікке беріп, оған бірнеше мың түйе мен жылқыны, есекті сыйға тартқанда, қаңлы билеушісі:Чжичжи көп ұзамай үйсіндерді талқандап, олардың қарауындағы Іле мен Шуалқабын басып, алады деп үміттенеді. Алайда Чжичжи үйсіндерді күйрете алмайды. Сол себепті де кесілген қаңлы ақсүйектері мен билеуші арасында тартыс туады. Бұлар ат құйрығының кесіседі. Шежірешілер сөзіне қарағанда, шанью, қааңлы лардың әдет-ғұрыпын мойындаудан бастартады да, ашу үстінде қаңлы бекзатының қызын өлтіреді, бұған қоса бірнеше атақты кісілерді
        
        Ғұндар
Тарихта ғұндар аты кеңінен белгілі. Осынау жоғалып кеткен халық аты-
жаугерліктің, қаталдық пен ... ... ... ... ... ... ... жасап, оларды құлазытып кетеді, олар
халықтардың ұлы қоныс аударуын бастайды. ... бәрі ... ... ... Ал б.з дейінгі ... ... ... мен б.з. ... Орта ... оның ... ... жерін мекендеген Азиялық
ғұндар татйпалары онша мәлім емес. Тарихи әдебиетте олар ғунну ... ... ... белгілі.
Деректерде ғұндар мен қаңлылардың өзара қарым-қатынас жасағаны жайлы
мәліметтер сақталған.
55-жылы аса құдыретті ғұн мемлекетті –оңтүстік және ... ... ... Солтүстік Батыс Монғолиядағы Қырғыз Нұр-көліне таяу жерден
теріскен ғұндардың билеушісі Чжичжи өз ордасын орнатады. Осы ... ... ... ... ... ... ... Чжичжимен Қытай да
жауығып, ала көз ... ... ... ғұн ... ... ... ... өлтіру жайлы бұйрық бергенен кейін, бұл ... ... ... ... мен ... ... билеушісірасындағы бәсеке-тартыс та
күшейе түседі. Жағдай осылай шиеленісіп тұрғанда, Сырдария бойын ... ... ... ... ... ... ... бірге күресу
жөніндегі ұсыныс-сәлемі дәл мерзімінеде жасалған ұсыныс болды. Ол Чжичжиді
өзінің Шығыстағы иелігіне-Талас алқабына шақырып, оған қаңлы атты ... ... ... ... үстіне ол шаньюге өз қызын әйелдікке беріп,
оған бірнеше мың түйе мен ... ... ... ... ... көп ұзамай үйсіндерді талқандап, олардың қарауындағы Іле
мен Шуалқабын басып, алады деп ... ... ... ... ... Сол ... де ... қаңлы ақсүйектері мен билеуші арасында
тартыс туады. Бұлар ат құйрығының кесіседі. Шежірешілер сөзіне ... ... ... ... мойындаудан бастартады да, ашу үстінде
қаңлы бекзатының қызын өлтіреді, бұған қоса бірнеше ... ... ... ... қырып салады, яки оларды далай өзеніне лақытырып
тастайды. Бұл үшін Чжичжи ... ... ... ... ... жағына кетеді, сол жақтан өзіне Шаһар сала бастайды.
Чжичжидің күшейе түсуі және ... ... ... жасай
бергені қытай империяясының төзімі ... ... ... ... қалдыру әрекетінен ештеңе шықпайды да, қытайлар соғысқа дайындала
бастады.
Ұзамай қытай әскері жорыққа шықты. Ол екі жолмен ... қол ... ... мен ... арқылы Шапқал қыратындағы Шанаш ауылын ... ... ... ... ... ... үш қол Шығыс Түркістаннан
шығып, солтүстік жолымен, шамасы Бедел асуы ... ... ... бар
Чигучен шаһары тұрған Ыссық көл алқабына шығып, сосын Шу ... ... ... ... қол ... Чжичжи қаласының түбінде қосылады.
Ғұндардың қаһармандықпен қарсы тұрғанына қарамастан, қытайлар сыртқы
ағаш қабырғаны өртеп, қамкесектен тұрғызылған ... ... ... ... кіреді де, ішкі қамалды алады. Чжичжи төңірегіндегі көптеген ағайын-
туыстарымен, қамалды ... ... ... ... ... ... ... текті бекзаттарымен бірге-небәрі
1518 адам-тұтқынға алынады. Олардың түгелдей басы кесіледі.
Ғұндардың қоныс аударуының ... ... б.з 93 жылы ... ... ... ... ... соңынан ертіп, Сырдария бойы
мен Арал өңіріне ... және ... ... ... барып енеді. Б.з.
VI–ғасырда олар Европадан бой көрсетеді.
Зерттеушілердің басым көпшілігінің пікіріне үңілсек, ғұндар түріктердің
арғы ата- бабалары, олардың ... ... ... ... ... иранның қаңлы тайпаларының түріктенуі басталады. Б.з. І ... ... ... мен ... ... ... ... өзгереді де, моңғол тұрпаттылар ... ... ... ... ... мал ... әсіресе
жылқы өсіру басты рөл атқарған. Жылқы болмаса, ... мал ... өмір сүре ... еді, әскери жортауыл-жорықтарда ат әскердің өзін ғана
алып жүрмей, оларды аспен де қамтамасыз етіп ... ... ... ... аласа, жатаған, дене бітімі тығызда дөрекілеу, басы
үлкен болып ... Олар ... ... ... тау ... емін-
еркін шығып, өзен-сулардан қиналмаай өте беретін болған. «Тау ... ... ... тау ... көктей өтіп, олардан шығарда Кіндік
патшалықтың аттары сюннулар аттарына ілесе алмай қалады»-деп жазған ... Час ... қойы да ... ... қажетіне жараған.
Ғұндар шаруашылығының жүйесін алғашқы қауымдық немесе экстенсивті ... деп ... ... ... ... пен ... те ... «терістік жерлерінде ызғар ерте түседі, бірақ тары себу қанша
қолайсыз болғанымен, ғұн жеріндегілер оны ... ... ... ... аңшылық та үлкен орын алған. Бұл жөнінде деректерде:
«Балалардың қойға ... ... ... ... мен ... ... ... өскеннен кейін олар түлкі мен ... атып ... ... ... ... әдет-ғұрыптары бойынша тыныш ... ... келе ... ... аң мен ... атып тіршілік қажетіне жаратады»-деп
жазады.
Кәсібі мен саудасы. Ғұндардың арасында қолөнер кәсібінің өркен жайғаны
металдан, ... пен ... тас пен ... ... жасалған бұйымдардың
көп табылатыны белгілі.
Қабырғаларда кездесетін қолдан немесе ... ... ... мен ... ... өнерінің жоғары дәрежеде
өркендегенінің дәлелі. Қазба жұмыстары кезнде ... ... ... ... бірге, шетелдік заттар да кездескен. Олардың
бір бөлегі:жібек маталары, қытайдың ағаштан, лактеп жаасалған ... ... мен ... ... ... ... ... қоғамы. Ғұндар қоғамындадаа патриархалды-рулық ... ... өте ... ... ... ... ғұндар 24 руға бөлінген, олардың басында ұрпақ ... ... ... ... мен ... ... ... істеген.
Деректер: «Ғұндардың жыл сайын үш рет Лунциде бас қосатын әдеті бар ... ... ... ... және ... ... «сюй» деп аталатын күні
тәңірі рухына құрбандық шалған... осындай ... ... ... ... ... кең ... кеңескен, ат жарыс пен түйе бәйгелерін
қызықта көңілдерін ... ... ... ... ... жаңа ... қатынас белгілері пісіп, жетіліп келе жатады. Бұл
процестің ... ... пен ... ... өркендеуі жатқан
болатын.Оның бір себебі айырбас пен ... ... ... алтыннан жасалған бұйымдар, шетелдік қымбат тауарлары ... ... ... өскендігін көрсетеді. Деректер ғұндаардың
арасындаа малға жеке-отбасының және жекебас меншігінің болғанын білдіреді.
Малға деген жеккеменшікпен бірге, деректер ... да жеке бас ... ... «Сол ... ... де бөлініп берілген тоқымдай
жері болады»,-делінген деректе, кейбір ... ... сол ... жеке ... ... ... ... тұтқындар қатарынан құрылған құлдары және
қоластындағы облыстар халқы ... Олар үй ... ... ретінде,
бақташы, кәсіпқой және егінші ретінде пайдалаанылған.
Жазба деректер сол сияқты ғұндар ... ... ... туралы
мәлімет те қалдырған. Елді шаньюй басқарған, ол шексіз билеуші ... ... ... аты ... деп ... ... ... Жазба
деректер куәлігіне қарасақ, оларда шаньюйдң ... ... ... ... ... ... саны небәрі 24 екен, оларда
әрқайсысының меншігінде көшіп-қонатын жер-сулары болған. ... ... ... ... ... ... да ... жөнінде
мәліметтер бар.
Ғұндар арасында мал мен жерге жеке меншіктің пайда болуы, тұрпайы
бюрократтық ... ... ... бір түрі ретінде алым-салықты
енгізу, жазу-сызудың таралуы сияқты құбылыстар өзімен бірге жаңа ... ... мен ... өту ... ала ... ... деректер. Қоныс тепкен жері.
Үйсіндер ежелден келе жатқан түркі тайпаларының бірі. Қазақ халқының
қалыптасуынан негіз болған тайпалар қатарына ... ... ... ... ... II ғ. ... кездеседі.
Ғұндардын күшеюінен қорыққан Хань әулетінің билеушісі У.Ди өзіне
одақтас іздеп ... ... Чжан ... ... ... ... Ол
үйсіндер туралы толық мәлімет жинауға және ... тату ... ... ... үшін келді. Б.з.д. 138-126 жж.б.з.д. 115жж. екі рет
үйсіндерге ... бұл ... ... ... ... «Ұлы ... ... де қауіпсіз болуын көздеді.
Чжан Цзань жинаған деректерде ... адам саны 630 мың, ... 30 мың атты ... ... ... ... 180 ... жауынгер шығара
алады делінген. Қытай ... ... көзі ... ... ... европоидтық нәсілге жататындығын дәлелдеп отыр. ... ... ... ... ... 50 адамның бас сүйегінің 44-
інде европоңдтық, ал 6-да ... ... ... мен ... Ең ... үйсіндердің қай жерді мекендегендігі
туралы деректер Қытайдың «Тарихнама» ... ... ... ... ... кітаптарында кездеседі. «Хань хандығы кітабында»
үйсіндердің байырғы мекені Дунхуан, Цилянь-Шань өңірі, яғни ... ... ... - ... ... Үйсіндер б.з.д. 160 жыл өздерінен
бұрынырақ Іле өңіріне келіп қоныстанған музейлерді ... ... ... ... ... ... Шу, ... өзендері, шығысында Тянь-
Шань тауларының шығыс алқаптарына дейінгі, ал солтүстігі Балқаш көлінен, ал
оңтүстігі Ыстық ... ... ... ... ... ... ... шығысында ғұндармен, оңтүстігінде Шығыс Түркістанның отырықшы
халқымен, ... ... ... ... ... ... Су Бэйхай мен қазақ ғалымы Ә.Төлеубаевтың зерттеулеріне
қарағанда ... ... ... ... ... ... да тараған. Үйсіндердің қыстаулары мен ... ... мен ... ... ... Іле, Шу, ... өзендерінің
алқаптарында болған. Өзен атыраптарында егін ... ... ... ... ... немесе күндей биік әмірші) деп
аталды. Үйсіндер мемлекетінде үштік жүйе болғанға ... Олар ... ... ... бөліктерге бөлінген. Мемлекеттің астанасы Қызыл Аңғар
(Чигу) қаласы болған. Ол ... қала ... ... мен Іле ... жағалауына салынған.
Археологиялық ескерткіштері. Үйсіндердің археологиялық ескерткіштері
Жетісу жерінде көп тараған. Негізінен сақобаларының ... ... ... да, ... ... да сақ обаларынан әлдеқайда кіші.
Обалардың көпшілігі диаметрі 6-20 метр, ал ... ... -1 ... болып келеді. Үйінді деп отырғанымыз тас пен ... ... ... ... ... ... төбесіне жақын тұсы айнала кішігірім
қазандай тастармен көмкеріліп қойылады. Ал үлкен ... ... ... ... 8-12 метр ... да ... Бірақ олардың көбісі
тоналған. Үйсіндердің обаларын ... ... ... ... 3 ... ... ІІІ-ІІ ғасырлардағы ертедегі қорымдар (Қапшағай, Өтеген,
Қызылауыз, Қызылеспе, Қызыл қайнар). ... ... - ... ... қарай тізбектеліп салынған. Әр тізбекте бес, алты
оба ... ... I ғ. - б.з. I ... орта ... ... ... ... Ақтас) жүйесіз, үш обадан тізбектеліп салынған.
3. Б.з. ІІ-ІІІ ... ... ... қорғандардың ерекшелігі-
түгелдей «тізбексіз» қалай болса солай жүйесіз ... ... ... ... ... Үңгірқора, Қалқан).
Жетісу үйсіндері мәйітті шалқасынан жатқызып, басын батысқа қаратып
қойған. Үйсіндердің қоныстары Шу алқабындағы бүгінгі ... ... ... ... ... шикі ... соғылып, едендері балшықпен
сыланған. Үй ортасында ас ... ... бар. Бұл ... ... мал ... де, егін егумен де айналысқан. Мұны осы
қоныстардан табылған ... қыш ... ... ... тастар мен
кетпендер дәлелдейді.
Үйсіндердің қоныстары барлық жерде ... ... ... қонысының (Алматы
облысында) ерекшелігі - археологтар тапқан бес тұрғын үй мен қора-жайдың
қабырғаларының ... ... ... ... ... жер ... ... тартылған арықпен суарылған.
Қаңлы туралы мәліметтер.
Қаңлы туралы мәліметтер б.з.д. ІІ ғасырда қытай деректерінде жазылған.
Б.з.д. ІІ ... ... ұлы ... ... деп ... оқиға
нәтижесінде Орталық Азияда Бірнеше жаңа мемлекеттік бірлестіктер пайда
болды. Соның бірі – Қаңлы ... ... ... ... бірлестігі құрылды
(б.з.д. ІІІғ. Немесе ІІ ... ... ... – 600 мың, 120 мың ... ... – Хан. ... елді басқару ісін ханның 3 уәзірі атқарған.
Жазба деректерге қарағанда қаңлы елі 5 бөлікке бөлінген. Әр бөліктің
кіші хандары болған, олар ұлы ... ... ... ... қызмет
мұрагерлік жолмен берілді.
Соғыс тұтқындары құлға айналдырылды. Құл ... ұсақ ... ... ... ... ... ... кәсібі және егін егуде қолданылды.3
Қаңлылар туралы мәліметтер Қытайдың «Шицзы», «Цянь ... ... ... мен ... бар. Сол ... ... ... пайда болған уақытын, оның нақты шекарасын, астанасының қайда
екенін, бас илігінің қай ... ... ... ... ... жобалауға болады.4
Қаңлы, Қытайша Канцзюй жазба деректерде б.з.д. ІІ ғ. айтылады. Қытай
императоры Уди Батыс елдеріне Чжан Цянді бас етіп ... ... ... ... кейін талай қиыншылықтан өтіп, Чжан Цянь ... ... ... ... ... ... беймәлім болып келген мемлекеттерге
сипаттама беріледі. ... ... ... ... де ... ... ордасында Чжан Цянның өзі болған екен.
Қытай елшісінің мәліметіне қарағанда, Қаңлы Дауанның ... ... 200 ме ... ... әдеп – ... ... юечжисылармен
өте ұқсас, 90 мың әскері бар, ... өзі ... ... ... ... хұндардың өкіметін мойындайды. ... ... 100 ... ... ... ... жағалы үлкен көл жағасында
жатады екен. Солтүстік теңізі дейтіні соның өзі. Батыс өлке ... ... Хань ... ... тарихында қаңлылар жайлы көбірек айтылады. Мәселен,
қаңлы билеушісінің мекенжайы ... ... ... ... ... ... ... жеті күндік жерде. Оның халқы 120 мың адам – ... ... ... ... ... саясатының кейбір жәйттары белгілі
болды, сонда ол б.з.д. 46-36 ... ... ... ... ... ... және қытайға бірігіп, оларға қарсы ... 85ж. ... ... ... Бань ... ... ... ферганалықтарды
жақтайды. Сол сияқты Қаңды менмен және қияңқы ... ... ... ... ... ... ... Оған уәлилер жіберген шенеуніктерді
үйсін елшілерінен төменге ... ... мен ... ... ... уәли жіберген кісіге содан кейін ғана қояды – ... ... ... ... ... тұрғыда едәуір зерттелген. ... ... ... туралы алғашқы мәліметті, Семен ... ... ... (1701) және оған ... ... 1737 ж. ... ... шығарған атлас береді. ХІХ ғасырдың екінші жартысында
Сырдарияның төменгі ағысынан Жетісуға дейінгі аралықтағы (А.К. ... ... Лерх 1867ж.) және Арыс ... орта ... ... елді ... (Н.П. ... 1893ж.) археологиялық ескерткіштерді зерттеу
басталады. Осы кезеңде Түркістанның археологиямен әуестенушілер ... ... ... ... бастады (1895 ж. бастап). Қазба
жұмыстары Сауранның, Иассының, Қарнақтың, ... ... ... ... ... және ... ... қалған
жұрттарында, Арыс өзенінің аңғарларында, Бадам өзенінің ... ХХ ... ... А.О. ... көне ... мен ... ... Ұзын-ата, Сүткент және басқалар) 11 қираған жұртын
тіркеттіріп, зерттеген. Көне ... ... ... Қ.А. Кларе мен А.
Черкасов қазба жұмыстарын жүргізген. Боралдай шатқалындағы ... ... ... ... ... зерттеулерді Н. Лыкошин мен И.А.
Кастанье жасаған. Қазан төңкерісінен кейін 1925ж. М.Е. Массон Сайрам мен
Түркістанда ... А.Н. ... ... кең ... ... ... ... кезеңінен бастап Оңтүстік Қазақстан
археологиялық экспедициясы ... Осы ... ... ... ... ... мен көне ... мәселелері», «Ежелгі
Отырар» және басқа еңбектер сериясы жарық көрді. Осы ... ... Е.И. ... мен Г.И. ... ... ... ... бойынша жинақталған кең көлемдегі археологиялық материалды бір
жүйеге келтіріп: «Оңтүстік Қазақстанның қалалары мен отырықшы ... ... ... ... шығарды. Археологиялық мағлұматтар
мәліметтері бойынша олар, керамиканы ... ... ... ... ... ... ... (б.д.д. ҮІІ-ІҮғ.ғ.), ерте кангюйлік (б.д.д.
III-б.д. І ғ.ғ.), соңғы кангюйлік ... ... ... ... ... ғ.ғ.), ... қыпшақтық (ХІІІ-ХҮ ғ.ғ.). ХХ ғ. алпысыншы
жылдарының басында Ақтөбе 2 қонысы, ... құм төбе ... ... Жаман-тоғай, Төребай-Тұмсық қорған зираттары ... ... ... ... ... ... ... жылдардың
ортасынан бастап Н.П. Подушкин басшы болған Шымкент пединститутының
археологиялық тобы, Арыс ... ... орта ... ... ...... тауларының өңірін зерттеді. Осы зерттеулердің
нәтижесінде Ш. ... ... ... ... ... ... басқа «Арыс өзені аңғарының І-ҮІІІ ғ.ғ ерте отырықшы қоныстары»
дейтін тақырыпқа диссертация жазылды. 1969 ж. бастап ... Қ. ... ... ОҚӘ ... ... жұмыстарын жүргізіп, зерттеудің
алғашқы жылдарының қорытындысы ретінде «Көне Отырар» ... ... ... ... ... ... 52-53-54 ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сақтар мен ғұндар9 бет
Сақтар мен ғұндардың әскери өнері мен мемлекеттік ұйымы: салыстырмалы талдау11 бет
Ғұндар және үйсіндер археологиясы7 бет
Ғұндар мемлекеті13 бет
Ғұндар өмірі10 бет
Ғұндар, сақтар, қаңлылар, үйсіндер тарихы21 бет
Ғұндар. саяси тарихы. шаруашылығы. мәдениеті2 бет
Ғұндардың атпаздығы мен жылқышылдығы20 бет
Үйсін, қаңлы, ғұндар7 бет
Һұндар (ғұндар)5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь