Ғ.Мүсірепов шығармаларындағы «Ана» тақырыбы

І. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
ІІ. Негізгі бөлім
2.1 Ғ.Мүсірепов шығармаларындағы «Ана» тақырыбы ... ... ... ... ... ... ... ..5
2.2 Ғ. Мүсірепов романындағы Ұлпан бейнесінің көрінуі ... ... ... ... ... ... ... 15
2.3 Ғабит Мүсіреповтің сөз шеберлігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22
ІІІ. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24
ІҮ. Қолданылған әдебиет тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .26
        
        Мазмұны.
І.
Кіріспе.....................................................................
..........................................3
ІІ. Негізгі бөлім
2.1 ... ... ... Ғ. ... романындағы Ұлпан бейнесінің көрінуі
............................15
2.3 Ғабит Мүсіреповтің сөз
шеберлігі..............................................................22
ІІІ.
Қорытынды...................................................................
.................................24
ІҮ. ... ... ... ... үлкен жазушы ... ... ғана ... ... ... туған әдебиет жайын ойлай ... өзге ... де, ... ... жас ... ... рухани қазынасының дәреже-деңгейін көтере беруге азаматтық борыш
сезімімен келіп ат салысу бағытында да ... ... ... ... ... негізін қаласқан ... бір топ ... ... ... әдебиет алдындағы, қоғам ... ерен ... ... айтқанда, біз әрдайым осындай сан-саладан
жылғалап келіп тоғысар мол жемісін жинақтап еске аламыз.
Қазіргі қазақ әдебиеті ... ... ... қаланып, шаңырағы
көтерілгенде, оның басы-қасында болған, сол кездегі жас ... мен ... ... ... ... одан бергі жемісті ұзақ жылдарын бір соның
жолына іркусіз жұмсаған – ... ... ... ... ... ... ... шебері. Ғ. Мүсірепов роман жазу ... ... ... ... ... олардың тұңғиық рухани
дүниесін, сырлы құпиясын суреттеуде үлкен шеберлікке қол ... ... орын ... ... ... ... ... шындығы
мен қазақ жері тарихының тереңіне сүңги білген зергер ұста ... ... әсер ... ... ... ... өзі – көрген мен білгенді,
өмірде бар мәліметтерді тізбектеп ... ... ... ... ... ... ... кейіпкер тілі мен автор тілін ажырата білу маңызды мәселе.
Кейіпкер тілі оның әлеуметтік ... ішкі ... ... ... Кейіпкердің ішкі жан-дүниесін, оның өмірге деген
көзқарасын очеркші оның қандай да бір іске, өзге адамдармен қарым-қатынасы,
өмір құбылыстарына ... ... мен ... өнерге деген қатынасы арқылы
көрінуі мүмкін.
Ғ. Мүсіреповтің романдарын оқығанда негізінен жақсы әсер аламыз. Оның
әрбір ... ... ... ... ... ... ... есте қалады.
Зерттеу нысаны. Ғ. Мүсірепов романындағы Ұлпан бейнесін.
Ғылыми ... ... мен ... ... ... роман жанрының дамуына қосқан мол үлесін айқындау. ... ... ... ... ... Бұл ... жету үшін ... міндеттер қойдық:
- Ғабит Мүсірепов романдарының тақырыптық-идеялық бағытын саралау;
- Ана ... ... ... ... ... сипатталу деңгейі
Ғылыми жұмыстың дереккөздері. Ғабит Мүсіреповтің таңдамалы үш томдығы
(Алматы, 1980). Жарияланған мақалалар мен сыни-зерттеу еңбектер.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... ретінде
орта мектептің сыныбында бағдарлама негізінде, сол ... ... ... бұл зерттеуді осы ... ... ... ... ... ... болады.
Зерттеу әдістері. Зерттеу жұмысын жазу барысында, жинақтау, талдау,
жүйелеу, тұжырым жасау әдістері пайдаланылды.
Курстық жұмыстың құрылымы. Бұл ... ... ... бөлімнен,
қорытынды бөлімдерінен тұрады. Соңында пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... мол ... қазақ әдебиетіне қосқан зор
үлесі барлық оқырмандарға мәлім. ... ... ... ... ... жаңа ... жаңа ... жаңа психологияны, жаңа қарым-қатынасты
сүреттеү жолында әңгіме-новеллалардың шеберлегін, идеясын, композициясын
көріп, пайдаланған көркем құралдарын ашып, ұлы ... ... ... шегініс, тіл арқылы асқан шеберлегін көрсету, ана туралы, әйел
тақырыбы мен әдебиетте адамзатқа ... ... ... ... ... ашып көрсету, ерекше жоғары эстетикалық дәрежеге көтерді.
Екіншіден, Ғабит Мүсірепов ... ... ... ... ... ... қоры сондай өмірлік шын, сондай типтік
ерекше, бай. Сүретшінің тіл сиқырын толық ашуға жетпесек те, тіл ... ашып ... де ... бір ... ... болып табылады.
Әр ана туралы әңгімеде ... ... ... ... ... ... ... ананың психологиясын, ерекше сезімдері ... ашып ... ... қосқан үлкен үлес деп танимыз.
«Ананың анасы», «Ашынған ана», «Ананың арашасы», «Ер ана», «Ақлима» -
қазақ ... ... ... ... циклдің дуниеге келуіне
жазушының табиғи таланты, ... ... ... ... керек.
Жазушының 60 – жылдарда жазған «Айгүл қойшының бір күні», ... ... де ана ... ... шығармалар тобына қосуға болады.
Жазушы әңгімелері оқиғаларың тартымдылығымен, композициялық құрылысының
ширақтылығымен, тілінің әсерлі, көркемдігімен айрықша ерекшеленіп көрінеді.
Ғабит Мүсіреповтің жазушылық жолы - ... ... өсу ... ... ... ең алдымен, шағын жанрларда ... ... ... ... ... ... ... еркін меңгеріп
барып, ол кейінірек романға ауысты.
Г.Mүcipeпoвтің ... ... ең 6ip ... ... ... ... ... Бұл жолда F.Мүcipeпoв баскалардың
iзiн куаламай, өз соқпағын табуға талап-танған. Әcipece, оның ұстаз ... ...... озық ... ... ... ... жағынан алуан бола тұрса да жазылу ... ... ... уқсастықты танытады. Муны, әcipece, оның «Ана ... ... ... ... ... ... дәуірінде орыс
эдебиетінің, айрықша ұстаздық роль атқарғандығы белгілі. Жазушыларымыз орыс
классиктерінен өмip ... ... ... ... ... ... бейнесін жасауды үйреніп қана қоймай, кей жағдайда олармен
тікелей тақырыптас, үндес шығармалар да ... ... бip ... «Ана ... ... циклі Мұның пролетариат әдебиетінің,
атасы А.М.Горькийдің анық ... ... ... әлем ... рет ... ... оптимист ананың образы М. ... ... еді. Ол ... жабыққан, тарыккан, жасып қалған
аналарды ... өз ... ... ел ... үшін ... білетін ер аналардың
ic-әpeкeтін жырлаған. Mіне, Горькийдың осы ... F. ... де анық ... ... ... ... ... рет 1934 жылы «Ана» атты
кітапта топталып беріледі. Онда «Адамның анасы», ... ... ... ... ... ... «Ананың арашасы» новеллалары бар. Алғашкы
екі новелла Горькийдің iзiмен жазыла тұрса да, көп ... ... өз ... ... ... Kейінгі жылдарда Ғ. Мүсірепов ана
туралы новеллаларына қайта оралып, оған тың шығармалар қосып ... ... ... «Ер ... ... ... ... жариялады.
Ана бейнеci қазақ, әдебиетінде көптен бар үлгi. Дегенмен, ананың ұлылық
сыйпатын жүйелеп жазған, жанжақты ... ... F. ... ... ... ... баруы М. ... ... ... өзі ... деп ... ... ... жазу
әдісін ұғынам деп талаптанғанымда ұшы-қиыры жоқ кең байлыктың iшiнiдегi ең
бip негізгі саласы — күшті адам екен ... ... ... ... бip ... ... еді. Горькийдің «Аналарын» қайта бip
оқығанда, сол әңгімелерім тіріле бастады. Көп ... ... да, ... де бар әңгімелерді де қағазға түсірдім».
Aнa туралы новеллалар ... ... ... үстіне
идеялық бағыты, пафосы жағынан да бірін-бipi толықтырып ... ... ... гepoй — ... ... ... үшін өмірдің не бip қиындығына да
қарсы тұрып. кедергілерді жеңе білетін, әлемге өмip ... сол ... ... айқасатын, қауіптің алдында қорқып иілмейтін, өзіннің ұлылығын
сезінетін, әрі мейірбан, әpi айбатты күрескер, өршіл, өжет aнаның ... ... ... ... ... үлкен сопылығын, жаңа сипатын, әсерлi
күшін алып келген. Ғ. Мүсіреповтің новеллаларындағы Қапия, Нағима, Наталья,
Ақлима ... ... ... ... ... мен ... жағынан
улкен күрескер адамдармен бapa-баp тұрады. Ғ.Mүcipeпoвтің ... ... ... ... адамдар бейнесін аиалардың өшпес
тұлғалары байыта түседі.
Алайда, тақырыптық ұқсастық пен идеялық ... ... ... ... ... мен ... ... Ананың
анасы» деп аталған новеллада автор есте жоқ ескі заманның, ... бір ... ... жаңғыртып баяндаған. Бip елді бip елдің шауып
алуы, шеқаpacын бұзып, xaлқын, мал-мүлкін талауы уздіксіз жүpiп тұрған сол
бip қатал ... да ... ... бас иген ... ... ... ... елді шауып, жас қызды тұтқынға алып бара ... ... ... ... ... ... тоқтатып, даналықпен жеңеді.
Ертеде кімді-кім жаула маған, кімге-кім зәбір көрсетпеген.
Оның бәpi ... ... ... ... ... келе ... Аңыздан бiз
талай-талай дана қарияның да, тапқыр ... да ... ... бipi — әлгі ... ... ... бара ... қызды алып қалған
ананың әңгімесi. Ал осы қарапайым әңгіме осыншалық үлкен идеялық көркемдік
мазмұнға қалайша ие ... ... ... ... ... ... ... шеберлігінен, революциялық, ... ... ... ... ... ... өрлеу, көркею жолын кешті.
Жазушылар өткен өмірдің де, өз ... да ... ... ... ... бip ... айрықша көңіл бөлді. Бұрыннан бекіп қалған ecкi
caлт-сананы, көне ... кім ... ... кім ... ... кім ... ... өз намысын, ел намысын кім қорғай білсе-
соның бәрі ... ... ... ... ... Г. ... — сол ... өжет-тiгi, адамшылық үшін күрестері, жоғары
саналылығы. Бұлар жазушы үшін әйел теңдігіне әлі де ... ... ... ... ... аса қажет, революциялық әсepi бар
мәселелереді.
Қорлыққа көнген, ... ... ... ... ... ... қай жазушы
жазбап еді? Бірақ совет жазушысына керегі-ондай зарыққан, ... ... ... ... ... білетін, жаңа тұрмыс құруға
мінезімен ісімен, ... ... ... ... Ана ... ... дүниеге келуі-замана талаптарына байланысты. Әдебиеттің ... ... оның ... ... ... қызмет
eтeтiндіғі осыдан да айқын кipiнce керек.
«Ашынган ана» новелласы 1916 жылдың ... ... бір ... ... 16 жыл ... қacерет Қапия ананың да иығына батқан.
Оның жан дегенде жалғыз ұлы қара жұмысқа ... ... ... ... ... ... ... калай да баласын аман алып қалуды
көздейді. Осы жолда көп ... ... ... ... ашу ... ... оңың қасындағыларға қарсы пышақ та жұмсайды. Көп уақыт абақтыда
қамалып ... Бipaқ ... күш оның ... ... ... Mінe,
балаға деген сүйіспеншілік, зорлыққа қарсы өшпенділік қарапайым ... ... алып ... ... ... тап ... ... кескіндері де
анық суреттеледі. Солардың біpi — Алтыбас. Ол әңгімеде азулы, қара күштің
иеci болып ... ... ... ... еткен, малын бағып, күлін
шығарып журген Қапия жесір ... ... ... ақысын да түгел
бермейді. Қайта акысып cұрагандығы үшін ... жас ... ... Баласы үшін ара түсіп жалынған Қапияны мазақ етеді. Алтыбастың
бойына үстем тапка тән қатал, ... ... ... берілген.
Новелланың соңында келтірілген мына сөздер шығарманың идеялық мұратын
белгілейді: «өмip өзін ... ... бұл ... ... ... енді ... ... қалуға жараған ана».
Ғ.Mүcipeповтің ана тақырыбына жазған новеллаларының бipi ... ... ... ол әйел epлігiн тағы да бip ... ... ... ... ... екі новелла ана туралы циклдің тікелей жалғасы. «Еp
ана», «Ақлима» новеллалары соғыс өмipiнiң бip-бip көріністерінен сыр ... ... ... ... ... Қапияға немесе Нағимаға
әpi ұқсас та, әpi олардан бөлек те. ... ... ... — тағы да
ананың күрескер биік тұлғасы. Ал бөлек ... ceбeбi — ... ... да, ... та ... ... атты ... жазушы кешегі Ұлы Отан
соғысының халыктың eciнieн шықпастай ауыр ... ... ... ... ... ... ... хабар келеді деп умітін үзбей ұдайы
күткен Ақлима апайдың тағдырында журек терберлік астар бар. ... ... ... ... ... деген, балаға деген
махаббаты кандай зор болса, оның сол балаға деген умітінен айрылып ... де зор ... ғой. ... қарапайым ана — Аклиманың балаға деген
мәңгі ... ... ... ... ... ... ... алған.
Ал екінші, «Ер ана» новелласында майдан шебінің оиғалары сөз
болады. Мұнда Наталья деген ... ... ... тізе ... ... epлік, өжеттік көрсеткені айтылады. ... ... пен ... ... ... бірден пайда болған емес. Отанды сүю
— оның өмip бойы бойына сіңірген ... ... ... ... бipде ... мен бip түк ... ... ме едім сонша? Он сегізінші жылы ... өзім де ... Ол ... ғана білетін өнер емес шығар?»
дейді партизандарға. Фашистердің совет адамдарына ... ... ... ... бастағаны карапайым ана Натальяға қатты
әсер eттi. Натальяның жауларға деген ... ... ... ... Немістер күйеyiнiң бeйiтiнiң басына қойған ескерткішін де бүлдіріп
кетіпті. Ондай жаумен eшбір мәмлеге келуге болмайтынын, дұшпанды ... ... — әpбip ... ... ... ... жақсы түciнеді. Оның
ашуы бүкіл ... ... ... ... ... айналады.
Ана туралы новеллалардың тілдік кecтеci де ... ... ... ... ... ... Мұнда неше алуан тапқыр, шешен сөз
айшықтарын кездестірүге болады. Эдебиеттің нeгiзri материалы тіл ... ... ... ... ... ... айтқандай, тілдің нeбip асылы мен ақығы халыкта
жатады. Соны ... ... ... ... таба ... суреткерлер ғана
табысқа жетпек. Халыктың тiл байлығын жете меңгеру жөнінде F. ... ... ... ... бола ... Бip нeшe мысалдар
келтірейік.
«Мен мына қыздың шешесімін. Қызым қaзip он бесте. ... ... өзім де ... ұшырап едім. Соның суық ... қара ... ... әлі ... ... ... деп, он бес жыл отаскан байым eдi, cүйгiн жолда
көрдім. Білектің күшін, найзаның ұшын не күші теңдеске, не иығы ... ... ... жау емес, жалбарынған сорлы емес пе eдi,
оның құның қалай өтейсіңдер? ... ... ... ... ... не ... не әділдікке жанаспайды. Ең мықтағанда еліңе бip күң
апарып қосарсыңдар. Қызым сендерге барса, не күң ... ... ... ... өз ... epкiн ... ... қызымды алып қайтамын»
(«Ананың анасы»).
F. Mүcipenoв кейiпкерлерiнiң сөздеріне ... ... ... беру үшiн ... ... ... ... үлгісін
шебер пайдалана білген. Ертегінің, аңыз әңгімeнiң жүйесіндей болып келген
кейбip оралымдар реалистік ... ... ... ... ... ... ... маңдайды батысқа қoйып, төскейді үзeңгiгe ала тартып жөнелді.
«Жалпақ жауырыны қақпактай, жұдырығы тоқпақтай, ... ... ... болып, оқ бойы алдымызда отырады; астында сары қасқа аты бар, шeкiп
тастап, оқтаудай ойнап, ... ... ... ... ... ... Нағима aнаның айтқандарының өзінен-ақ оның ... ... ... ... («Оңбаған неменің көзі иттің көзіндей ... ... ... бөрінің бөлтірігіндей келетін әдетi ғoй»).
F. Mүcipenoв қaйбip шығармасында ... ... ... ... ... Мәселен, мына бip табиғат құбылысын
алайық. «Салпы етек, жылауық күз емес, гуілдеген желді күз еді. ... ... ... караша үйлер тозығы жеткендігін айтып, зар
қақсап, сықыр-сықыр ... ... түсе ... ... сары ала ... ... ... ойнақтайды» («Ананың арашасы»). Осыдан кейін онша
көңілді оқиға айтылмайтындығын оқушы ... ... ... алғы ... ... ... ... қоғам тағдырына етене араласуды өзінің азаматтық та, суреткерлік
те парызы тутынған. Ғабит Mүcipeпoв ер ана, ... ... ана ... ... бүгiнгi жаңа сипатты совет әйелдерінің, ананың бейнесін
барлық, ... ... ... ... ... ... ... тағы бip мысалы — «Айгүл қойшының бip күнi» мен «Әмина» әңгімелері.
Бiз бұларды да ... ана ... ... ... жаңа ... ... майданындағы жаңа сипатты күрескер әйел туралы, бүгiнгi
коммунистік моральдің үлгісі тұтарлық әйел туралы ... деп ... да ... ... анасы», «Өлімді жеңген ана», «Ананың анасы»,
«Ашьнған ана», ... ... «Ер aна», ... новел-лаларының
әуенімен ұштасқан бepiк арқау бар.
«Айгүл қойшының бip күні» әңгімесі ... ... ... 3 ... басылған. Шығармада озат еңбек адамы, Жоғарғы Советтің
депутаты — шопан әйел Айгүлдің бip күн ... ... ... ... ... ... тіршілігінде күн caйын қаншалықты icтеp
болатындығын түсінеміз. Айгүл — катардағы койшы ғана емес, ол бүкіл ... ... ... Сырдарияның суы молайып, қуаң далаға ылғал тараса
деп армандайды. Малдын. Көп өcyi — ... ... ... де ... осы ... ... бойынан тамаша еңбеккер адамдарымыздың
ұнамды сипаттары табылады.
Әңгіменің аяғында Сырдария суының ... ... ... ... шөл ... су ... деген — мемлекеттік мәні бар аса
жауапты жұмыс. Оны ойлаушы ... ойы ... ... ... ... ... бұл ... өзінің өміргe деген қатысын, ... өте ... ... ... ... icке ... шөлірке
жатқан құнарлы қоныстар әлі де аз емес. Олай болса, күн тәртібінде тұрған
проблемаларды көтеру де - ... ... ... ... мал ... су ... көптеген нақтылы
проблемалары көтерілген. Aйгүл бейнесі — әдебиетімізге соңғы ... ... ... ... «Әмина» атты әңгімеде тәрбиеші ананың ... ... ... ... тасқың-сел арындап, гүрілдеп төніп келеді. Жұрт
eciнeн танып, жапа-тармағай қашып, жанталасқа түскен. Бipeyге бipey қарар
емес. ... адам ... да, ... да, ... ... жок ... қарамай, ағызып өтіп жатыр. Miнe, ... ала ... бiр топ ... бap тәрбиеші әйел — Әмина әp ... бір ... жан ... жүр. Oл өз ... ғана ойласа, әлдеқашан кетіп те ... ... ... ... ... Ақыр ... ана ... өліміне де
бел байлап, aғызып келе жатқан бip машинаның жолына көлденең тұра қалады.
Оны басып кете ... ... ... ... ана ... ... тасқыннан аман алып шығады.
Автор осы бip қарбалас, ... ... ... ... көлденең тартады. Қандай қиындық болса да, ... ... ... ... aйнымайтын, дүниедегі ең мықты жан ... ... ... ... ана ... ең мол, ... ең сұлу жырлаушылардың бipi екенін кейінгі шығармаларымен тағы да
тиянақтай түсті. Бiзгe ... ... ... ... ана, әйел ... ... ... сыйы ретіндегі шығармаларда өзгеше
бip тосын, өзгеше биік қырларымен кайтадан ыстық көрінiп ... ... ... eкі ... «Ана ... және 1981 жылы «Қазақ әдебиеті газетінде
жарияланған ... әнші ... ... ...... ... сол ... тақырыбын әлі де жаңғырта, жаңарта түскенiне, інжу - ... ... ... ... ... ана ... Ғабеннің бұрынғы
туындыларындағы әйелдер бейнесімен ... ... ... ... мүлдем ерекше оқиғалар үстінде көрсетіледі. ... ... ... игілігін қорғап қалған қазақ әйелі және үлде мен бүлдеге
оранған, шетелдік ақсаусақ әйелдің сол ... ... күші ... ... ... ... бipiнe cүйciне жаның жадыраса,
екіншісіне көңілің қалып, ... ыза ... тең ... ... ара-жігі ашық. Бұлардан автордың Уакыт, Заман ... ... ... ... ... ... бepiк екенiнe тәнті
боламыз.
Қорыта айтқанда, жазушы Ғ.Mүcipeпoвтің ана ... ... ... ... ... байытқан, жазу мәнері жағынан өзгеше
өрнек әкелген бағалы шығармалар.
2.2 Ғ. Мүсірепов романындағы ... ... ... бұл ... ... ғасырда жазғанмен, «Ұлпанда»
баяндалатын феодалдық қараң ... сол ... көз ... ... ... – үстем тап өкілдері мен қарапайым қара халық ... ... ... оқиғаға лайық
Бұл шығармада жазушының тіл байлығы, сөз қолдану шеберлігін
айғақтайтын ... ... сөз ... ... туыстық
қатынасқа, байлық пен ... ... ... ... көптеп кездеседі. Олар жазушының қаламгерлік зертханасынан өтіп,
әрқайсысы өз орнын таба білген. Кей ... олар ... ... ... енді ... ... ... байланысты
икемделіп, жазушының өз стильдік ... ... ... ... мақалдарының инварианттары беріледі. ... ... ... ... ... бар ... көре алмайды, жоқ болса, бере
алмайды» деген мақал бар. Оны жазушы ... ... ... ... ... көре алмайды, күндейді, жоқ болсаң, асырай алмайды» (13;209) деп,
өзіндік стильмен береді. Яғни ағайын адамдардың арақатынасында кей ... ... ... ... ... ... қалатын қызғаныш,
пендешіліктен соң, ренішпен айтылатын мақалдың құрылымына «күндейді» деген
сөзді қосып, одан сайын ... аша ... Осы ... ... ... ... ... бірлік екені анық. Сол секілді романдағы «Бүгін
өкпелесіп қайтарған ағайын ертең ... ... ... кезі бола ... сөйлем « қайта кірер есігіңді қатты жаппа», «Ағайын бір өліде, ... ... ... ... ... ... сөзсіз.Аталған мақалдардың
мағынасын сақтай отырып қолданылған бұл сөйлем де ауыз ... пен ... ойға ... (12; ... отбасы, ерлі-зайыптылар туралы, ... ... ... ескі ... ... де ... ... «Еркектің көркі - ақылында, әйелдің ақылы – ... (13; ... ескі ... ... ... ... Шынар туралы сұрап жатқан
Есенейдің аузынан шығады. Ал ... оған ... «Ол ескі ... ... ... көркінде ғана емес, әйтеуір ...», (13; 78) деп дау айтады.
Осы диалогта ... ... ... ескі ... ... ... яғни әйел теңсіздігін меңзесе, ал Түрікпен айтқан ... ... ... сол ... ... екенін байқаймыз. «Қыздың көркі
– шүберек» деп қолданылған мәтелдің түпкі ... ... ...... ...... екені анық. Жазушы мұны өз ... ... ... алып ... Оны ... арасына кірістіруі де өте ұтымды
шыққан: «Киініп болған соң – қыздың көркі шүберек – ... бойы ... ... көзі ... ... (13; 101). ... ... бұл мәтел
кіріспесе де, сөйлем түсінікті, алайда қарабайырлау, ... ... ... еді. ... ... сөз ... ... осындай құрылысы бөлек
құнды сөйлем пайда болды.
Шығармада «Қазақ айласының құйрығы бір-ақ тұтам» ... ... Бұл ... ... бар ... құйрығы бір-ақ тұтам»
деген мақалға ұқсас шығарылған жазушының өз қолданысы. ... пен айла ... туыс ... Әсіресе, ол романда анық көрінеді. Ұлпанды ... ауру ... алып ... ол ... соң, ... салтқа басып
жесір еткісі келген Мырзагелдінің Есеней бидің ... ... ... бар
айласы-өтірік болатын. «Былжырап сөйлегенімен, жігіттің арам ойын ... ... ... айласының құйрығы бір-ақ тұтам. Інісі өлім алдында
екен... Қалыңдықты бір әкеліп алса, ол сорлы қыз «іні өлсе – аға ... да ... емес пе?» (13; ... сол ... ... осы ... ... мағынасына қарай «айлаға»
жақындау екенін анықтап, қолдануы да жүйелі болып шыққан.
Қашаннан сөз қадірін ұққан қазақта сөз ... ... ... ... ... ... Түрікпен Мүсіреп арыз айтқалы келген Ұлпанға: «
Ашынғандықтан болса да азды-көпті асқақтай сөйлегенің де ... ... да айта ... деп ... балаң жігіт былай деп жауап
қайтарады: ... ... кел ... жұрт ... ... деп ... жоқ
еді. Солай болып шықса, айып өзімде, жүйелі сөз жүйесін табар, жүйесіз ... ... ... бар ғой, міне айыбым! – деп ... түсе ... ... Кенжетайға қарай серпіп жіберді» (13; 10). ... ... ... ... ... сөз ... табар» деген халқымыздың төл мақалы жас та
болса сөздің төркініне бойлай байыптаған балаң ... ... ... алғырлығын, сөз қадірін жоғары бағалаған халқымыздың ... ... ... салт – ... де ... ... ... зерделі
жас екенін көрсетуде ерекше қызмет атқарып тұр. Сол сөзді қастерлеу дәстүрі
– астындағы ... атын ... ... ... бере салуда да ... Бұл да бір – ... ... бір ауыз ... ... ... ... шеше алатын даналық қасиетінің үлкен мысалы болса керек.
«... Әр заманның тілі, көркем сөзі, ... сол ... салт ... сол ... ... сол заман тұрмысынан туған мұрадына ұқсап
туады» (14; 441). Ғ. Мүсіреповтің қолданған ... де ... ... дөп ... жатыр. Есеней мен Ұлпан өмір сүрген ... ... ... тұрмысы – сол заман мұрадының туындылары,
өмір заңы.
Романдағы әр ... ... ... ... мазмұны
олардың қай таптың өкілдері екендігін аңғартуы автордың негізгі ... ... ... Есеней сөздері бірде оның «шынжыр балақ, шұбар төс»
екендігін танытса, кейде оның феодалдық заманға сай ... ... Әрі ... өзінен үш есе жас ақылды да сұлу кедей қызының
жұмбағын шеше алмай дал ... ... ... енді ... ... бақыт
құсы боп қонған, Ұлпан не айтса соны орындайтын махаббат күшіне әбден бой
ұрған Есенейді ... Ол ... ... ... ... ... ... барады.
Сөзіміз жалаң болмас үшін мысалдарға жүгінейік. Ол ... ... ... киер болмас па!» (13;171) деген зілді тіркестермен сөйлеу
арқылы ағайын арасындағы араздық, бақталас заманды танытса, ... ... тап ... ... ... «Аяз ... біл, ... жолыңды біл»
дегендей.
«Қызда қырық есекке жүк болатын айла бар ... еді» деу ... ... ... қиын ... бір ауыз ... шеше ... шонжар
болғанмен, «Ұлпан арзанға түспейтін қыз» деген Ұлпан сәлеміне жауап ... ... да ... ... қарт Енесей жас қызға деген махаббаты
алдында шарасыз, ... да ол ... ... Кейін қыз қолына тиген
Есеней ноқталап жетелеген түйемен тең. «Ханша айтты ... хан ... деп бас ... ... ... ... буыршын бұйдасын үзбейді»
(13;108) деп жас ерекшелігін ескермей, қулана ... ... ... ат,
сұлу қатын – ер қайрағы» (13;154) деп Ұлпанға сүйсіне де, сүйене де сөйлеуі
әбден нанымды.
Қалған өмірін Ұлпанмен ... ... бел ... ... ... ... Ол: « Жақсы еркек жаман әйелді адам қыла алмайды, жақсы
әйел жаман еркекті адам ... (13;163) деп, ... ... ... Ол ... ... ... обалдарына қалғанын» түсіндіреді.
Сондықтан да «Қыс азығын жаз ... ... ... байысын» (13;136) дегенге
келеді. Ұлпан ықпалына ерген ... ... аз да ... ... ... ... ... халық арасынан шыққан кейіпкерлерді өзінше сөйлетеді.
Бұлар үстем тап озбырлық жасап ... ... ... көнгіш, шарасыз
болып келеді, жоқшылықты мойындайды. Сондықтан да ... мен ... ... ... ... болса, ие бер, тізең болса, бүге бер»
(13;37). «Нар көтермес жүк ... ... ... ... ... ... жатқан жоқ» (13;167), «Ұзынан өші, ... кегі жоқ ... ... қаңсығы – біреуге таңсық» (13;114). «Құдай салды – біз
көндік» (13;62). «Сорлының зары арлыға» (9;13). Осы ... ... ... ... ... «Өзі болған жігіттің ата тегін сұрама» (13;216).
«Жақыныңды жаттай сыйла, жат ... ... (13;204) т.б. ... бұл ... ... даналығын дөп қолдану бар.
Билер сөзі шешендік сипат алған. Автор сол арқылы ойды ... ... ... ... ... ... шала естіген шығар, кәрі көз шалатынды
шала алмай қалған шығар» ... ... ... ... ... ... (13;205). «Көп үйірген бір жығар» (13;208). «Дау қуған ел ... ... ... ... ... ... ... болар» (13;208)
т.б. Бұларды терең ойлы автор туғызған шешендік сарындағы нақылдар деуге ... ... ... ... ... сол – сөзбен айқындалмақшы
ұғым мәніне ... ... дәл, ... сөзді табу» деген екен (15;434).
Ғ.Мүсіреповті көркем сөзді, өткір, ... ... ... ... ... ... ... түсінген сөз шебері деп ұғамыз.
Ғабит Мүсірепов көп сөзге, жасық сөзге үйір ... ... ... ... селт ... ... оқырманның көңіліне
бірден жол табатын мақал-мәтелдерді таңдап, талғап ала білген.
«Жау жоқ деме, жар ... бөрі жоқ ... ... астында» немесе «
сырттағы жаудан іштегі жау жаман» деген ... ... ... ... ... ал оны ... «Прологта» әбден орынды берген. Бұл өрнекті
сөздің өмір талқысынан туғандығының куәсіндей.
Автор халық аузында кең ... ... сол ... ... ... ... автордың өз мақсатына бағындырып, шығарма
мазмұнымен байланыстырып отырғандығын байқаймыз. Мысалы, «Аяз ... ... ... біл» немесе «Әйелдің шашы ұзын, ақылы қысқа» ... ... ... болмас. Кейіпкер ерекшелігіне, баяндап ... ... ... бір ... ... ... жаңа тіркес жасаған.
«Тоныңды бойыңа шамалап киер болмас па!» ... ... ... ақылында,
әйелдің ақылы-көркінде» демейтін бе еді?» - деп Есенейге лайық тіркес
тудырып отыр. Бұндай ... ... ... ... ... «Өтірікшінің куәсі қасында», «Көңіл жетсе, бәрі жетеді», «Өз үйім
– кең сарайым, боз үйім», ... ат – ер ... ... өрге ... ... ... ... деген сияқты халықтық туындыларды ... ... да, ... ... ... ... ... «Ұрының куәсі
көп, өтірік даудың куәсі көп, ... ... көп» ... ... ... суы жететін еді» (13;37), «Жона бергеннің жұқарар кезі,
соза бергеннің ... кезі бар» ... ... бой ... ... ... тастай айтты» (13;63), «Қазақ айласының құйрығы бір-ақ тұтам»
(13;46) деп өзгертулер, сол сияқты «Асыл сөз ... ... жай ... оқ ... де, сөз ... (13;169) ... «Айтылған сөз – атылған
оқ», «Жаманға сөз өтпейді» дегендердің жиынтығы сияқты. Жаңа туынды ... ... да, ... ... ... да сәтті, бейнелі шыққан.
Бұлар – көркем сөз шеберінің әдеби тілімізге қосқан өз ... ... ... көп ... ... ...
тұрпатын сақтап, цитата ретінде алынады да, автор ... ... ... ... ... ... байланысады. Мысалы: «Түсі игіден түңілме
дегеңдей...» (10;13), «Кедейдің кербезінен сақта деген осы-ау!» ... нені ... ... соны ... ... халық даналығы бар емес пе?»
т.с.с. Бірақ автор көп ... ... ... ... алмаған.
Әйткенмен, үнемі бұл әдіспен жүре бермейтіндігін де байқаймыз. Ішінара
«Малым – жаным ... ... – арым ... ... (11;13), «Қазақ ұлым
қамал бұзса – қалмақ ұлым садаға ! Қалмақ ұлым қамал бұзса – қазақ ...... ... ... ... ... жат көңілінен түңілсін»
дегісі келгендей» (13;204)… сияқтылар тырнақшаға алынып, ... ... өз ... ... қолданыстар да кездеседі. Мысалы, «Байлық бір
жұттық, батыр бір оқтық» (7;13), «Қатын ерден кетсе де, ... ... ... малы ... ... жаны ... Тойып алыңдар…»
(13;97), «Шала істеген іс жаман, шала піскен ас жаман, ... ... , ... (13;133) тәрізді мақал-мәтелдер авторлық негізгі ойды
білдіріп, сөйлем ... ... ... көп ... ... автордың «Ұлпан» романы - өз заманына сай ... ... Әр ... өз табиғатынан, өзі өмір сүріп отырған ортасынан
хабар ... ... да сөз, ... ... ... Есеней, Ұлпан өмір
сүрген заманын тарихи шындыққа сай көз алдымызға тарихи түрде бейнелейді.
Сонымен, ... ... бір қыры – оның өз ... ... ... бай ... негіз етіп ала отырып, оның
құнарына еркін сусындап, бай дәстүрлерін ... ... ... : ... сөз ... ... ... жазушылық қолтаңбасы ерекше. Стилінің әсемдігі, дәлдігі,
тілінің нәрлілігі, ... ... ... ... ... өте дәл айтылған.
Жоғарыда талданған мысалдар жазушының сөздік қорының молдығына,
тілінің нәрлілігіне, білім тереңдігіне даусыз ... ... ... сөз ... ... шеберлігін түсіну үшін, жазған әңгімелерін терең
талдау жасағанда білеміз. Бейнелеу құралдарын талдасақ.
Мысалы:
а) Теңеулерді кең қолданады: ... де ... өмір ... ... соң, ... ... көңілі мен құлағына жинаған қарт,
ескі күндерді тымақтай бұлғап, тоңкеріп-тоңкеріп алады».
ә) Тұспалдау, астарлы сөзді пайданаланады. «Сен ... ... ... ... Лирикалық шегініс: «Біз көгендеген қозыға ұқсап, мұрынды ... ... ... надан молдадан надандық оқып отырмыз. Келешекте
құлдықтан бас тартпай, «оң жағына ұрса, сол жағыңды ... кеще ... ... Бұл лирикалық шегініс адамдық еркіндік ... ... ... ... көзқарасымен байланыстырып,
ана тақырыбымен негізгі идеясы тығыз байланыста жазылады.
Тәуліктің мезгілін айтқанда «қоныр іңір кезі еді...», ... ... ... ... ... ... сұлу Шолпан маңдайға таяңғанда»...
«Күн найза бойы көтерілген кезде...», «Күн де ... ... ... ... ... ... ашып-жұмғанша...», «жылқының
жатқан жерінен жарты көш ... ... «бір ... « - ... ... ... ... «аздан соң...».
Ғабит Мүсіреповтің шеберлігі өте бай тілінде, қазақтың дәстүрлі сөз
тіркестері, теңеулері, ... ... т.б. ... ... пайдалануда. Бір әңгімеде «Ананың анасы» – 11 рет тәуліктің мезгілін,
уақытты ... бір ... ... жазушы қазақтың сөз қорының
байлығын, қазақ тілдің байлығын көрсетеді.
«Жақсы әңгіме ... ... ... Өмірдің бір ғана бөлегін жарқ
еткізіп, жаиып тастап, оқушының көз алдына қыйлы-қыйлы мінездің адамын ... ... ... жаманына түңілтіп отыру қандай шеберлік...»
(Зейнолла Қабдолов. «Әңгіме ... ... ... 73 ... ... ... ... шығып келеді. Ұзай берген әскер тобыны
қарап, үйге сүйеніп Нағима ана тұр. ... ... ... ... ... көз ... жеңдерімең сүрте, Нағимаға қарай жүгіріп келеді.
Кешегі күнге дейін өздеріндей көп көнбістірің бірі ... ... ... ... жаңа бір нұр, жаңа бір күні ... бар. Ол – ... узақ ... енді, шіне орнағалы келе жатқан үміт ... ... ... «Ананың арамасы» 348 б.)
Жазушы аз айтып, аз сөзбен көп ойға салады. Қандай ауыр күннен кейін
Нағима ана «қып-қызыл шоқтай» ... ... ... ... жаңа үмітпен
келешекке қарап тұр. Айнала ... ... ... ... ... ананың күресі, ерлігін көрсеткеннен кейін, «қызыл күн» дегені-ол
жаңа заман ... ... ... ... ... еркіндік
болатынын, романтикалык әдіспен, символмен ... Аз ... ... ... ... ... өзі сезінген күшін, келетін жаңа дәуірді
символ арқылы оқушыға жеткізеді.
Қорытынды
Ғ.Мүсірепов Горький сияқты оқиғаға тікелей ... ... ... ... ... ... өлкенің арынды да
ағынды,отты да оршіл тірлігімен біте ... ... рух, ... ... ... ... даласында өскен Қапия, Нағима, Ақлима аналардың
өздері де, сөздері де өткір, өктем. Жыртқыш ақ, долы ... ... да ана ... ... бас ... ойнату, символды құлпырту ана ... ... ... ... Нагима, Наталья бейнесі ел рухының асқақтыгын паш етіп,
адамгершілікті қастерлейді. ... жазу ... ... ... ... сапасы-күшті адам екен деген ... ... сол ... ана ... ... ... ... басым көпшілігіне қомпозициялық сүмдлық,
бейнелі тіл, әсерілі сюжет тән. Сан түрлі характер өз тілі, өз ... ... әсер ... ... Жазушы шығармаларының өміршең
сыры осы көркемдігі мен өмірлік мазмұнында, ... ... ... ... Әлем сөз ... үлкен орын алатын ананың ... ... ... ... бір ... ... өзі жаңалық
еді. Ана тұлғасы Ғ.Мүсірепов әңгімесінде адамның рухани әлемімен заманның
кейіпімен ұласып, үлкен ... ... ... ... ... ақ ... бірде халқымызға тән төгілген ... бар: ... ... ... ... ... зері де жаңалық еді.
Отызыншы жылдардан бері новелла жанры да жаңа сатыға көтерілді.
Ғ.Мүсірепов ... ... ... ... ... ... ... әңгіме,т.с.с. жанрдың алуан түрін
туған әдебиетіміздің ірисіне әкеп ... ... ... ... зерттеуші болса,оның ... ... ... өсу ... жемісті бел-белестер.
«Ғабиттің жазушылығын тутас
алғанда, өзіне тән бірнеше ... бар: ... ... ... жармаспайды, екінші-бойына сіңірген тақырыбын тез жазып тастауға
асықпайды; сондықтан шығарманарының шикісі аз ... ... ... ... ... ... ... олпы-солпысыз шығарады; бесінші-
тілге үнемшіл, сипаттап отырған оқиғасына жәрдемі жоқ ... ... ... сөздерді кобірек қолданып, шешен сөйлеуге тырысады;
жетінші- адам портретін жасауға қазақ жазушыларының ең шеберінің бірі ... ... ... ... Сәбит Мұканов очеркінде жазады .
Ал, сөз көркемдігін, ... ... ... ... сөзі дәл ... ... екі дауыстың бірдейлігі емес, ең кемі екі түрлі дауыстың қиысуы емес
пе? Сөз көркемдігі осы мінездес. Бір сөз бір ... ... ... ... де ... ... Көркем сөз иесі өз шығарамаларында
суреттейтін ... бір- ... ара ... тіл арқылы
көрсетеді. Жазушы тіл күшімен көркем ... өмір ... ... жасайды .Ол өзінің суреттеу құралы үшін сөздерді халық
тілінен іріктеп,сурыптап ... ... ... ... ... үшін
сөз оралымдарын шебер қолданады. Сол арқылы кейіпкердің «өз сөзін» жасап,
образдың өзіндік ... тіл ... ... ... ... ... диалог пен монолог ерекше роль атқарады. Жазушы диалог пен
монолог арқылы геройлардың сөз ... ... Әр ... ... ... ... ... кіші
жанрында қалыптасқан шебер суреткер екендігі танылады.
Қазақ әңгімесінің, новеллаларының даму ... ... ... орны зор. Ол қазақ совет әдебиетінің қалыптасу
дәуірінде көркем ... ... ... бірі ... арқылы Ғ.Мусіреповтің бул жанрлардан қазақ совет әдебиетінің
классикалық ... ... ... ... ... ұқсамайтын стилист қаламгер.Әрбір ... ... ... талғаммен қараған өнегесі бар. Қазақ прозасында, соның ішінде
оның кіші жанрында әдебиетші қауым да , оқырман қауым да ... ... жан ... нағыз шебер. Оның творчествосына суреткер қауымның жасы
болсын, жасамысы болсын тәлім-тәрбие алар, тәжірибе жинақтар, ... ... ... ... ... ... ... толып жатқан кемшілігіне қарамастан, қазақ совет ... ... даму ... ... дұрыс реалистік жолда болғандығын,
дәуіріміздің ... ... ... ... ... ... ... талабында ілгерілендігін, сонымен қатар жазушының курделі прозада
күш сынауына ... ... атап өту ... ... ... ... Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: Аруна, 2005.
– 576 б.
2. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: ... 2003. – 528 ... ... мұрасы. Халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның
материалдары. – Петропавл, 20-21 ... 2002. – ... ... Ә. Очерк жанрының шебері //Октябрь туы, 22 ... 8-9 ... ... Г. Ғабит пен Асқардың әдеби-шығармашылық достығы //Ғ.
Мүсіреповтің ... ... ... ... ...... Қазақ университеті, 2002. –
260 б.
6. Ержанова Г. Ғабит Мүсірепов және әдебиеттану ғылымы мен ... ...... Л. Н. ... атындағы ЕҰУ, 2002.
– 352 б.
7. Мүсірепов Ғ. Таңдамалы. 3 томдық. – Алматы: Жазушы, 1980. – 590 ... ... А. ... ... және ... ... //Ғ. ... Халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары.
– Петропавл: 20-21 наурыз. 2002. – 98-б.
9. Шындалиева М. ... ... ... ... Көкейкесті
әдебиеттану. – Астана: Л. Н. Гумилев атындағы ЕҰУ, 2002. – 352 б.
10. Майлин Б. Ел сыры. – ... ... 1994. – 256 ... ... Ғ. 5 ... ... жинағы. – Алматы: Жазушы, 1984. –
546 б.
12. Әуезов М. 20 томдық шығармалар жинағы. 8 том. – ... ... – 458 ... Базарбаев М. Замана тудырған әдебиет. – Алматы: Жібек жолы, 2005. ... ... ... С. Ғ. ...... Мектеп, 1989. – 44-б.
15. Ысқақұлы Д. Көркем сөз – жанның сәулесі //Ғ. ... ... ... ... ... 20-21 ... 2002. 52-53 ... Ысмағұлов Ж. Ғабит Мүсірепов туралы ... ...... 2002. – 254 ... ... М. Ғабит Мүсірепов очерктеріндегі бейне жасау шеберлігі.
Көкейкесті ...... Л. Н. ... ... ЕҰУ, ... 352 ... ... 1-кітап. – Алматы: Жазушы, 1980. – 151-б.
19. ... Г. А. Ғ. ... ... ... ... ф. ғ. к. ... алу ... – Астана,
1999. – 28 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қазақ прозасындағы ислам әуендері»33 бет
Айтыс өнері31 бет
Драмалық шығармадағы тарихи тұлға, қазіргі қазақ комедиясы5 бет
Мектеп жасына дейінгі балаларды сюжеттік мүсіндеуге үйрету21 бет
Семей таңы газетінің тарихы6 бет
Қазақстанның ххғ-дағы бейнелеу өнеріндегі портреттер көрмесі48 бет
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет
Абай мұрасының зерттелуіне шолу23 бет
Абай шығармаларындағы назирагөйлік дәстүрдің зерттелу жайы8 бет
Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев және Мұхтар Әуезовтің педагогикалық идеялары7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь