Әдебиет пен сынның биік белесі

Кіріспе
1. Қазіргі қазақ әдебиеті тарихы
2. МҰХТАР ӘУЕЗОВ
3. ҚАНЫШ СӘТБАЕВ
4. СӘБИТ МҰҚАНОВ
5. ҒАБИТ МҮСІРЕПОВ
6. ҒАБИДЕН МҰСТАФИН
7. МАРҒҰЛАН ӘЛКЕЙ ХАҚАНҰЛЫ
8. ӘБІЛХАН ҚАСТЕЕВ
9. АХМЕТ ЖҰБАНОВ
10. БАУЫРЖАН МОМЫШҰЛЫ
11. ДІНМҰХАМЕД ҚОНАЕВ
12. КҮЛӘШ БӘЙСЕЙІТОВА
13. МҰҚАН ТӨЛЕБАЕВ
14. ШӘКЕН АЙМАНОВ
15. НҰРҒИСА ТІЛЕНДІҰЛЫ
16.МҰҚАҒАЛИ МАҚАТАЕВ
        
        Әдебиет пен сынның биік белесі
Қазіргі қазақ әдебиеті сынының тарихына, оның жүріп өткен жолына көркемдік
сапа деңгейі тұрғысынан қарағанда ... ... ... атап ... еді. ХХ ғасырдың 20-30 жылдарында алаш арыстары негізін қалаған,
осылардың арқасында жаңаша, ұлттық ... ... ... сынымыз, ең бастысы осы арқылы сол кезеңдегі туған
әдебиетіміздің тарихын, теориясын, көркемдік ізденістерін бір жүйеге
түсіруге деген талпыныс, барлығы да зая ... жоқ. Сол ... ... ... ... ... ... Е.Ысмайылов, Б.Кенжебаев бастаған және осы ізденістер арнасын
ары қарай сәтті жалғастырып кете алған кейінгі толқын әдебиет зерттеушілері
мен ... да ... ... мол мұра ... ... ... осынау баға жетпес құнды мұра бүгінгі әдебиетін іздейтін, әдебиетін
сүйетін жас ұрпаққа да таптырмас рухани азық ... ... жату ... ... ... көркем сыны тақыр жерден басталған жоқ, құнарлы
мектептен, телегей теңіз әдебиетіміздің өз қайнарынан қуат алды.
Қазақтың ұлттық ... сыны мен ... ... ... ... ... өркен жайған құнарлы дәстүр 60-90 жылдар, керек болса
бүгінгі тәуелсіз әдебиетіміз бен өнеріміз үшін де баға жетпес биік ... ... ... ... Осы ... аралығында осынау құнарға табан
тіреген, содан нәр алған бірнеше буын қазақ сыншылары да өсіп жетілді,
әдебиет айдынына шықты. 70-жылдардың ішінде жазған дүниелерімен ... ... осы ... ... ... ... ... Ж.Әбдірәшев, С.Әшімбаев т.б. сын еңбектері әдебиетке соны леп
алып келді. Осынау талантты, тегеурінді, ең бастысы әлемдік әдебиеттен
тоқығаны, ... мол ... ... ... ... ... бел
ортасында көрнекті қаламгер, кәсіби сынның ауыр жүгін ... ... ... сынын ондаған жылдар бойында өз тағдырына балап, бір ерекшелігі
әдебиеттің барлық жанрларын бірдей ... ... ... жемісті еңбек етіп
келе жатқан Сайлаубек Естайұлы Жұмабекті бүгінгі күні даралап ... ... пен ... биік ... сирек дарын, тума талантымен,
ешкімді қайталамайтын өзіндік стилімен, жазу мәнерімен, ең ... ... ... өн ... ... ... пен таза еңбекке ғана арқа
сүйеген сыншының қазақ оқырманына ұсынған сын жинақтары аз емес.
Бүгінгі күні де ... ... ... ... ... ... ... көрнекті сыншымыз Сайлаубек Жұмабектің “Сын пернесі”
(“Жазушы”), “Ғ.Мүсірепов”(“Рауан”), “Сын әуені” ... ... ... ... ... (екінші басылымы), (“Өлке”), “Тахауи
Ахтанов. Талант тектоникасы. (Ахтанов–Ахтановтың көзімен)” (“Күлтегін”)
атты қадау-қадау еңбектері, дүниеден өтіп кеткен, қазақ руханиятына
қайталанбас көркем мұра сыйлаған Ғ.Мүсірепов, ... ... ... ... ... А.Сүлейменов,
З.Серікқалиев, қазір де қолынан қаламы түспеген Ә.Нұрпейісов, Ә.Кекілбаев,
Ш.Мұртаза, Ф.Оңғарсынова сынды ... ... ... ... биік ... ... мен ... талдау мақалалар шоғыры,
осының барлығы әдебиет сыншысының кейінгі он, он бес жыл көлемінде тынымсыз
ізденіс үстінде ... ... ... ... бір көрінісі жоғарыдағы санымен емес, көркемдік
сапасымен оқырман назарын ... ... ... ... ... десек артық айтпаймыз. Әрқайсысы қазақ әдебиетінің бір-бір
шоқтығына айналған жоғарыда аты аталған қаламгерлердің шығармашылық
зертханасының, олардың көркемдік әлемінің қазіргі әдебиеттану, сыни-
эстетикалық дүниетанымымыздың ... ... ... ... ... ... ... олжамыз дер едік.
Осынау пікір-байламдардың орнықтылығына оның 1990 жылдардың басында
"Жазушы" баспасынан жарық көрген "Сын пернесі" атты кітабы біржолата ... еді. ... ... ... ... не қосып, не алды, несімен
қымбат, қалың оқырманына қандай ой-пікірлер айта алды ... ... ... көрсек. Бұл арада, ең алдымен кітапқа сыншының әр кезде жарық көрген
немесе жаңадан жазылған ең таңдаулы, соқталы ... сын ... ... ... ... ... ... едік.
Бұл ең алдымен кітаптың мазмұнын, мән-мағынасын, сапалық ... ... ... ... ... ... эсселердің қай-қайсысы болсын мәнді
мәселені көтереді, яғни олардың тақырыптық арқауына қазіргі әдеби процестің
арналы, кіндік "мәселелері" өзек ... ... ... қаһарман" атты
беташар мақалада шынайы реализм әдебиеті мен өнеріндегі кіндік мәселелердің
бірінен саналатын бас ... ... оның ... ... болмыс-
бітімін бірегей, біртұтас көркемдік құбылыс ретінде саралай келіп, оны
қазіргі әлемдік әдеби процеспен сабақтастыра сөз ... ... ... басқа да ұлттар әдебиетінің әр кезеңінде қол
жеткізген табыстарын саралай келіп, сыншы негізгі ... ... ... бекет", Ю.Бондаревтің "Таңдау", Ә.Нұрпейісовтің
"Сең" романдарын талдауға құрады. Әсіресе, осынау шоқтығы биік
шығармалардағы бас кейіпкерлер Едігенің, ... ... ... ... ... ... ... мейлінше дараланған
мінез-мүсіні, олар көтеретін әлеуметтік-көркемдік жүк іргелі әңгімеге өзек
болып, жинақтау мен саралаудың ... ... ... "Осы ... ... сюжеттік желі тікелей іс-әрекет динамикасынан гөрі,
ой-сана мен психологиялық шарпысулардан тұратын иірімдерге ... ... ... ... ... тереңдігіне ден қоймасқа болмайды.
Сонымен, жоғарыда сыншының кітабында негізінен қазіргі қазақ әдебиетінің
қабырғалы қаламгерлерінің, айтулы ақын-жазушылардың творчествосын тілге
тиек ететіндігін астын сыза айттық. Және ... ... ... ... ... ... ... С.Бердіқұлов, Б.Нұржекеев, О.Бөкеев,
К.Ахметбеков романдарын талдауға арналыпты.
Нақтырақ айтсақ, "Роман және әлеуметтік талдау" деп ... ... сөз ... ... ... Жәутік", О.Бөкеевтің "Өз отыңды
өшірме", Б.Нұржекеевтің "Бір өкініш, бір ... ... қол ... табыстар мен орын алған кемшіліктер нақты бір проблема
төңірегінде, яғни осы ... ... ... ... ... ... көп сырдың бетін ашқан. Осы орайда көркемдік талдау,
кейіпкер шынайылығы, жазушының тіл шеберлігі сияқты мәнді мәселелер де
назардан тыс қалмайды.
Бұл ыңғайдағы мақалалардың ... ... ... ... ақындары,
ардагер дарындар Ә.Тәжібаев пен М.Мақатаев және сирек талант
Ф.Оңғарсынованың шығармашылығына арналған дүниелерді ерекше бөліп айтуға
болар еді.
Ал енді сыншының құлашты кеңге сермеп, ... ... ... ... - ... ... Шерхан Мұртазаның "Қызыл жебе" романының екі
кітабын, Әбіш Кекілбаевтің "Үркер" және "Елең-алаң" романдарын ... Бұл ... көп ... шығармашылық ізденістерінің
жемісті екендігін, олардың қаламынан туған шығармалардың көркемдік әлемін,
танымдық-тағлымдық мән-мағынасын, рухани-философиялық парасатын, қала берді
суреткерлік қолтаңба ерекшеліктерін егжей-тегжейлі иін қандыра ... ... әке мен бала ... ... эстетикалық,
философиялық өрімде өзгеше біртұтастық сақтап, екі кітаптың өн бойында осы
өрімді ылғи ірі планда көрсетіп отырады" - дей ... ... ... жебе"
романындағы орталық кейіпкерлер Рысқұл мен Тұрар тұлғаларын даралаудағы,
оларды типтік образ биігіне көтеру мақсатындағы жазушы ізденістеріне,
романның реалистік қуатына, романтикалық ... ... әсер ... факторларды кеңінен сөз етеді.
Ал, әдебиет классиктері Ғ.Мүсірепов және М.Қаратаевпен арадағы сұхбат-
диалогтарда алдымен туған әдебиетіміздің кешегісі мен бүгінгісі, әлі ... ... ... ... бен көркемдік мақсат-мұраттар сөз болады.
Бүгіндері арамызда жоқ, айтулы сөз зергері, үлкен суреткер Ғабит
Мүсіреповтің ... ... ... ... ... ... абыз ойларын
бүкпесіз ортаға салуы, оны қолға ұстатқандай жіліктеп жеткізуі оқырман үшін
ерекше қымбат, қастерлі болуға керек.
Тағы да бір ... ... ... алып ... ... ... бар. ... жазушы Шыңғыс Айтматовтың айтулы туындысы "Жан пида" атты романына
арналған "Әлеуметтік әділет тартысы" атты ... ... ... ізін суытпай, іле-шала "Қазақ әдебиеті" газетінде жарық көрген ... ... ... - оның сол ... ... ... дер ... қосып, алғашқы пікір - байламның бірі болғандығында ғана емес, сонымен
бірге авторының терең таным-талғамын, биік парасат-пайымын
байқатқандығында.
Жалпы, кітапты оқып шыққаннан кейін, ... ... ... қаламына тән
басты ерекшелікті ажыратып айту ләзім. Ең алдымен, оның сөз етіп отырған
объектісіне байланысты қай ... ... соны ... сөз ... ... ... шалқуы, нені айтса да жүрек түбінен тебіреніп
айтуы.
Ал, енді кітапқа енген басқа да шолу, талдау мақалалардың арқауында жатқан
кіндік мәселелер негізінен 60-80 ... ... ... ... ... ... қамтып айтуға арналады. Осы арнада енді
таныла бастаған, алғашқы тырнақалды шығармаларымен оқырманға жол тартқан
жаңа ... ... аяқ ... ... да ... ой-толғамдары,
пікір-байламдары орынды, орнықты көрінеді. Сыншы әдебиетіміздің ертеңгі
күнінен де ... сыр ... ... Мұхтар Омарханұлы (1897-1961) – қазақтың әйгілі жазушысы, қоғам
қайраткері, Қазақ КСР Ғылым ... ... ... ... докторы, профессор, Қазақ КСР ның еңбек сіңірген ғылым қайраткері.
Туған жері бұрынғы Семей уезінің ... ... ... ... Қазақстан
облысының Абай ауданы).
М.Әуезов үлкен өмірлік, шығармашылық жолдан өткен ұлы тұлға. Оның алғашқы
жиырма жылғы жастық шағы ... ... ... әрі ... ұстазы болған
Абайдың балалық, жастық, жігіттік кезеңін еске түсіреді. ... оның ... ... да сол ... ... ауыл, сол қоғамдық орта. Атасы
Әуез бен әжесі Дінасылдың тәрбиесінде болған бала Мұхтардың алғаш сауатын
ашушы да ... Ол сол ... ... ... ... оқып ... ... Бұдан кейін ол әуелі Семейдегі бес кластық орысша ... ... соң ... ... семинарияны тәмамдайды. Семинарияда
жүріп өзінің тұңғыш шығармасы «Еңлік-Кебек» ... ... ... ... белсене араласады. Алашорда таратылғаннан кейін
бірыңғай білім жинауға бет бұрады. Бір қыс Ташкенттегі Орта Азия
мемлекеттік университетінде, төрт жыл Ленинград университетінде оқып,
филология ... ... Сол жылы Орта Азия ... Шығыс
факультетінің жанындағы аспирантурада оқиды.
Жазушы өзінің шығармашылық жолында талай жанрға, тақырыпқа із салып,
қыруар, очерк, ... ... ... ... ... ... әдеби
сынға, әдебиет тарихын зерттеу жұмысына белсене ат салысып, көптеген
мағыналы мақалалар жариялаған, баяндамалар жасаған, оқулықтар құраған,
жоғары оқу ... ... ... ... білімін жетілдіріп отырған.
Сөйте жүре, үлкен дарын өзінің шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... алғашқы қарлығашы болып
«Татьянаның қырдағы әні» келеді өмірге. Бұдан кейін жазушы Абай образын кең
аумақта алып, бірнеше жанрда бейнелеуге ... ... ... ... Бұл ұлы ... ... сахнада тұңғыш бейнелеген шығарма болатын.
Ұзақ зерттеп, кең ... ... ... ... ... Мұхтар он бес
жылға жуық жазады. Жазушының өзі айтқандай, «Абай» және ... ... жазу ... ... ... сүйікті ісіне айналады.
Абай жолы – халық жолы, халық жолы – Абай жолы. Осы бірлікті тарихи
шындыққа сай ... ... ... ... Мұхтар Әуезовтың
шығармашылық жеңісі еді. Сол жеңісіне сай ол туған халқының құрметіне
бөленді, өз заманының ең жоғары сыйлықтары КСРО Мемлекеттік ... ... ... ... жылы ... болғаннан кейін Республика Үкіметі қаулы алып, ұлы
жазушының есімін мәңгі есте қалдыру ... ... ... ... өнер ... мен ... ... академиялық драма театрына
Мұхтар Әуезовтың аты беріледі, әдеби мемориалдық мұражайы ашылып, ... көше және ... бір ... ... ... аталды.
ҚАНЫШ СӘТБАЕВ
Сәтбаев Қаныш Имантайұлы (1899-1964) – аса көрнекті қазақ геологы, қоғам
қайраткері, Қазақ КСР ... ... ... және оның ... ... КСР академиясының академигі, қазақстандық металлогения
мектебінің негізін қалаушы. Туған жері бұрынғы ... ... ... ... ... ... ... облысының Баянауыл ауданы).
Геологиялық барлау мамандығы бойынша Томск технологиялық институтының тау
кен факультетін бітіріп келгеннен кейінгі Қ.Сәтбаевтың бүкіл өмірі
Қазақстанның минералдық ... және ... ... ... ... Оның ... басқа ғылымдардан да; мәдениет
саласында да; тарихтан да қалдырған ізі ... ... ... дүниежүзілік
соғыс аяқталуға тақағанда, жағдайдың аса қиын ауырлығына қарамастан, Қазақ
КСР Ғылым академиясының ұйымдастыру жұмысына басшы болып, оның ісіне бел
шеше араласуы ұлыларға тән ... ... еді. Оның ... ... мұраларының ішінде, әсіресе, Жезқазған кені туралы зерттеулерінің,
Сарыарқаның металлогендік және болжам карталары ... ... ... ... ірі мыс ... ... ... жатуы кезінде осы
кеннің жоспарлы түрде кең масштабтағы барлау жұмыстарын ұйымдастыруға
болатын ірі объекті ... ... ... ... ... ... ... ақ ол минералдық шикізатқа бай Сарыарқа, кенді Алтай,
Қарағанды, Қаратау секілді аймақтарға да ерекше назар аудара ... ... ... тектоникасы, құрылысы, металлогениясы,
неохимиясы және шығу тегі туралы маңызды ... ... ... ... ... анализдің кешендік әдісін енгізді.
Көптеген тәжірибелі мамандар қатыстырыла отырып, Қаныш Сәтбаевтың
басшылығымен ... ... бойы ... ... ... нәтижесінде
Сарыарқаның металлогендік және болжам карталары жасалды. Оны өндіріске
ендіру арқылы Сарыарқа аймағында қара, түсті және ... ... ... ... ашылды. Біраз кендерге бүтіндей жаңа өндірістік баға ... ... ... ... ... ... ... темір және
маранец, Қаратаудың фосфорит кендерін және осылар секілді көптеген ірі
нысандарды игеруге, Ертіс Қарағанды ... ... ... ... ... ашылуына тікелей араласып, зор еңбек сіңірді,
Қазақстан ғалымдарының зор армиясының ақылшысы, тәрбиешісі болды.
Ол геология ғылымына қатысты әлемдік, одақтық, қазақстандық ... ... ... комиссиялардың, комитеттердің мүшесі, басшыларының
бірі; бірнеше мәрте КСРО және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңестерінің депутаты; СОКП
съездерінің делегаты, КСРО Министрлер Кеңесі ... ... ... ... ... комитеттің президиумының мүшесі. Ол төрт
рет Ленин орденімен, Екінші дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталып,
КСРО Мемлекеттік және Лениндік сыйлықтардың ... ... Оның ... мен ... комбинаттарына, Қазақстан қалаларының
көшелеріне, мектептер мен шаруашылық аттарына берілген. Сондай ақ Алатаудың
бір шыңы мен мұздағы, Қаратаудағы ванадий кенінің ... ... ... ... оның ... ... Оған ... бірнеше мұражайлар
бар.
СӘБИТ МҰҚАНОВ
Мұқанов Сәбит Мұқанұлы (1900-1973) – қазақтың әйгілі ... ... ... КСР ... ... ... Туған жері қазіргі
Солтүстік Қазақстан облысының Жамбыл ауданындағы Жаманшұбар деген жер.
Әке-шешеден жастай жетім қалып, балалық шағын ауқатты ағайындарына
жалданып, қой ... ... ... ... ... хат ... ... көріп, жүйелі білім ала алмайды. Тек он сегізге толғанда,
Омск қаласына барып, мұғалімдер курсында оқуға мүмкіндік туады. Оны
бітіргеннен кейін ауылға барып, ... ... ... ... ауылды
кеңестендіру жұмысына белсене араласып, таптық күрестің Көкшетау
облысындағы оперативтік өкілі және партияның Ақмола губкомының нұсқаушысы
қызметін ... ... ... 1922 жылы ... ... ... ... шыққаннан соң, баспасөз орындарында жұмыс істейді.
Жастайынан халық арасында жиі айтылатын жыр дастандарды ... өзі ... ... өлең ... ... ... ... осы кезден бастап,
шығармашылыққа шындап бет бұрады. Оның есімін жалпы қазақ оқырманына
кеңінен танытқан «Сұлушаш» дастаны, «Адасқандар» романы осы кезде өмірге
келді. ... ... ... ... кейін бірі жарық көрген «Майға
сәлем» (1933), «Сөз Советтік армия» (1934) атты ... «Ақ аю» ... ... ... романы (1938) және осылар тәріздес толып жатқан
шығармалары қазақ әдебиетінің дамуында ерекше рөл атқарады.
Осы кезге дейін атқарған сан салалы қызметінде ... ... ... ... ілгерлеудің басты кепілі терең білім екенін, онсыз көздеген
мақсатында жету мүмкін еместігін айқын сезінген ол 1928 жылы ... ... ... ... ... ... профессура
институтының әдебиет бөліміне түсіп оны бітіреді. «Қазақ әдебиеті»
газетінің редакторы болады, Қазақстан Жазушылар одағын басқарады. Бұл
жылдары да ол ... ... ... ... сын, ... ерекше еңбек етті. 200-ден астам әдеби сын мақалалар жазды.
Қазақтың ауыз әдебиетін зерттеді, фольклор және көне жазба ... ... ... ... және ... ... шығармашылығы туралы
зерттеу еңбектер жазды, халық поэзисының ірі өкілдері туралы толымды
пікірлер айтты. Оның 1974 жылы жарық көрген «Халық мұрасы» деген ... ... ... ... ... ... материалдық
игіліктері жайында жазылған ерекше құнды зерттеу еңбек болды.
Жазушының шығармашылығында да, бүкіл қазақ прозасында да белгілі белес
болған келелі ... ... ... ... ... ... атпен жарық
көрген «Жұмбақ жалау» романы еді десе, оның саналы шығармашылық өмірін
түгел дерлік қамтыған «Өмір мектебі» трилогиясы шын мәніндегі ... ... ... арасынан шыққан халықтың сүйікті жазушысы болды. Оның қазақ
мәдениетін өркендету саласында сіңірген зор ... ... ... ... мәрте Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің
мүшелігіне, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаттығына сайланды, екі ... екі рет ... ... Ту, ... белгісі» ордендерімен
марапатталды. Бүкілодақтық бейбітшілік қорғау комитетінің мүшесі болды.
ҒАБИТ МҮСІРЕПОВ
Мүсірепов Ғабит Махмұтұлы (1902-1985) – қазақтың әйгілі ... ... ... КСР ... ... академигі, Социалистік Еңбек Ері.
Туған жері қазіргі Солтүстік Қазақстан облысының Жамбыл ауданы.
Алғашқыда ауыл молдасынан арабша хат ... ... ... ... ... ауылдық орыс мектебін, кейін төрт жылдық жоғары басқыш орыс мектебін
бітіріп, Қазақ төңкерісінен кейін үстемдік алған Кеңес өкіметінің жұмысына
әжептеуір орысша сауаты бар адам ... ... ... ... ... ... жүргенде орыстың атақты ақын жазушыларының шығармаларын
оқып білуі, ауыл мектебінде өзін ... ... ... ... әсер ... ... ... әдебиетке ерекше ықылас
аударуына септігін тигізеді. Орынбордағы рабфакта оқып жүргенде ол әдеби
білімін, эстетикалық сезімін одан сайын жетілдіре ... Осы ... ... ... ... ... повесін жазады. Содан былай қарай
баспа орындарында, партия, кеңес мекемелерінде жауапты қызмет атқара жүріп,
шығармашылық жұмысын толассыз дамыта береді. Соның нәтижесіндей ... ... «Көк ... көршілер», «Шұғыла», «Талпақ танау» әңгімелері мен «
Бір адым кейін, екі адым ілгері» повесі жыл аралатып ... ... ... ... ... Оның бұл ... ... әдебиетіне жазу стилі
қалыптасқан, көркемдік шеберлігі ерекше жаңа ... ... ... еді.
Шығармашылық жолының бір белесін аналар туралы әңгімелер топтамасымен
түйіндеген жазушы енді кең тынысты ... ... ... Екінші
дүниежүзілік соғыстың аяғын ала ол өзінің тұлғалы туындысы «Қазақ солдаты»
романын жазады. Роман тың тақырыбымен, образдарының көркем бейнеленуімен,
сюжет құру шеберлігімен, тартымды ... ... ... ... ... ... Бұдан кейін ол араға біраз уақыт салып
барып, өзінің ең ірі ... да ... ... ... ... романын
жариялайды.
Қазақ прозасының шоқтығы биік туындысы саналған осы романынан кейін ... ... ... ... ... әңгіме жанрында зергер
суреткерлігімен танылған ізденімпаз жазушы, көркемдік шеберлігін барған
сайын шыңдап, әрі әңгіме, повесі сайын жаңа бір белеске көтеріліп ... жылы ... ... бір ... ... үшін Абай ... сыйлық алады. Араға бес алты жыл салып барып, прозадағы соңғы
елеулі туындыларының бірі ... ... ... ... ... ... драматург екенін танытып, «Қыз Жібек»
операсының либреттосын, «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» ... ... ... жылдарда да бүкіл қазақ драматургиясының тамаша туындысы болып
табылған ... ... ... ... жазады. Оның
шығармаларының негізінде кинофильмдер түсіріледі.
Ғабит Мүсірепов өзінің қоғамдық, публицистік, журналистік, сыншылдық
қызметімен де туған халқының мәдениетінің дамуына зор еңбек сіңірді. ... ... оны ... ... ... деп таниды, көркем сөздің хас шебері
деп біледі, құрмет тұтады.
Ол бірнеше мәрте Қазақ КСР ... ... бір рет КСРО ... ... және ... КСР ... ... төрағасы болып
сайланды. Екі мәрте Ленин орденімен және Еңбек Қызыл Ту ордендерімен
марапатталды.
ҒАБИДЕН МҰСТАФИН
Мұстафин Ғабиден (1902-1985) – ... ... ... ... ... КСР Ғылым академиясының корреспондент мүшесі. Туған жері қазіргі
Қарағанды облысының Бұхар жырау ауданындағы Жауыр тауының етегі.
Дін ... ... ... ... ... Ғабиденді заман ағымының
ағысын аңғарған әкесі он төрт жасында ... ... ... Мауқымның
Жүсібі деген кісіден бір жыл орысша оқытады. Осы бір жыл зерек баланың
келесі жылы ... бес ... ... мектебінің төртінші бөліміне
түсуге мүкіндік береді. Бірақ төңкеріс тудырған аласапыран оған онда бір
жылдан артық әрі ... ... ... ... ... келуге мәжбүр етеді.
Осыдан тек арада жеті жылдай өткенде тұрмыс құрып, үйлі баранды болған жас
жігіт білімін көтеру мақсатымен Қазақстанның сол ... ... ... Бірақ мұнда оқуға түсе алмай, өлкелік сотқа іс-
қағаздарын тіркеуші болып орналасады. Осында жазушының өз тілімен ... ... ... қысқа хабарлар жаза бастайды. Жаңа танысы Сәит
Мұқановқа еліктеп, ... ... ... «Жыл ... ... тырнақалды
әңгімесі, араға жыл салып барып «Ер Шойын» атты тұңғыш әңгімелер жинағы
жарық көреді. Бірте-бірте қаламы ұшталып, жазу машығына жаңа ... ... ... ... сол ... ... пікір таластарына қатысады.
Әдебиет майданында үлкен қағажу көріп, ... ... ... ... ауылына кетуге мәжбүр болады. Сөйтіп ол Қарағандыға келіп, үш жыл
қара жұмыс істейді. Сонда жүріп газет жұмысына араласып, ... ... ... қаласында ашылған «Қызыл ту» газетінде қызмет
істейді.
Бұл жылдары ... ... ... әдебиеттен қол үзіп кеткенімен,
журналистік жұмыс оның қаламын төселтіп, өмір тәжірибесін молайта түскен
еді. Сондықтан да ол жаңа астана Алматыға, әдеби ... ... ... ... жаза ... ... не ... атты алғашқы романы, колхоз
совхоз сахналарына арналған шағын пьесалары жарық көрді.
Ғ. Мұстафин өзінің шығармашылық ұзақ жолында өндіріс тақырыбы мен ... ... ... ... екі салада да өнімді еңбек еткен
жазушы. Кезінде оқып, білім ала алмағанына қарамастан, өзінің тынымсыз
ізденісі арқасында, орыс, қазақ жазушыларынан ... ... ... өзі ... ... ... ... мақсат етеді. Соның
нәтижесінде оның қаламынан туған шығармалар қазақ әдебиетіндегі сол
тақырыпқа жазылған бірінші шығарма болып келеді. Оның өндіріс тақырыбына
жазылған ... не ... ... ... да, ауылшаруашылығы
тақырыбына жазылған «Шығанақ, «Миллионер» романдары да тап осындай
шығармалар болатын. Ал «Дауылдан кейін» мен «Көз көрген» романдары
жазушының өзі өмір ... ... ... ... ... ... анық ... әділеттен айнымауды өз өмірінің шырағы етіп
ұстанған ұлағатты қаламгердің әр шығармасы халқын ... ... ... ... орай оны ... да ардақтап, құрмет етті. Ол екі мәрте Қазақстан
Жазушылар одағы басқармасының төрағасы болды. Бірнеше рет Қазақ КСР Жоғарғы
Кеңесінің, бір рет КСРО ... ... ... ... сайланды. Екі
Ленин, екі Еңбек Қызыл Ту және екінші дәрежелі Отан соғысы ордендерімен
марапатталды, Абай және Жамбыл аттарындағы Республикалық ... ... ... ... Әлкей Хақанұлы (1904-1985) – қазақтың ғұлама ғалымы, Бүкілодақтық
География қоғамының толық мүшесі, ... ... ... ... ... академиясының академигі, Қазақстанның ғылымға еңбек сіңірген
қайраткері, профессор. ... жері ... ... облысының Баянауыл
ауданы.
Өткен ғасырдың басында қазақ даласынан Ресей қалаларына ... ... ... ... ... бірі болып Ленинград қаласына барған Әлкей
Хақанұлы 1925-31 жылдар арасында ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық ғылымдар факультетінің шығыс
бөлімінде оқиды, бұларға қоса Өнер тарихы институтында лекция тыңдайды.
Осында оқып жүргенде ол КСРО Ғылым академиясы ұйымдастырған ... ... ... ... ... ... қатысып, адайлар мен
наймандардың әдет-ғұрпын, тұрмысы мен өнерін зерттейді. Оқуын бітіріп
келгеннен кейін Ә. Марғұлан Қазақстан Оқу ... ... ... ... ... ... қызметкер болады.
Туған халқының тарихына ден қойып, зерттеу жұмыстарын сонау Ленинградта
оқып жүргенде-ақ бастаған Әлкей елге ... ... де ... ... ... ... ... қажет ететін сауапты істі одан әрі жалғастырып,
Оңтүстік Қазақстандағы Сыр, Шу, Талас өзендері бойында және көне Отырар,
Сауран, Сығанақ ... ... ... ... ... ... ... материалдарының негізінде «Ежелгі Қазақстан қалалары мен
құрылыс өнерінің тарихына» деген монографиялық ... ... ... ... әлеуметтік мәні» деген тақырыпта кандидаттық диссертация
қорғайды. Бұл көне қыпшақ тарихын зерттеудегі құнды ... ... ... бір жылдан кейін Қазақ КСР Ғылым академиясының тарих, археология
және этнография институтының археология секторының ... ... ... алған жұмыспен тікелей айналысуға мол мүмкіндік алған Әлкей
Марғұлан енді Орталық Қазақстанды зерттеуге бет бұрады. Ұзақ ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның ежелгі мәдениеті» атты кітап жазуға қатысып,
оның редакциясын басқарды. Бұл кітаптың құндылығы жоғары бағаланып, оның
авторларына Шоқан ... ... ... сыйлық беріледі.
Тарих, археология және этнография бөлімінің меңгерушісі болып
тағайындалғаннан кейін ол бұрынғы зерттеу жұмысын одан әрі жалғастыра
отырып, сонымен бірге ... ... ... мұраларын жинастырып, оны
бес том етіп шығарысуға басшылық етеді.
Ол қазақ халқының тарихы мен әдебиетін зерттеуге зор еңбек сіңірді. Оның
қаламынан туған ... ... ... ... және өнер салаларына
қатысты ондаған кітап, үш жүзден астам ... ... және ... ... мақалалар жарық көрді.
Әлкей Марғұланның ұзақ жылғы қоғамдық өмірдегі және ... ... ... ... ол ... ... Қызыл Ту ордендерімен және бірнеше
медальдармен марапатталды.
ӘБІЛХАН ҚАСТЕЕВ
Қастеев Әбілхан (1904-1973) – қазақтың әйгілі кескіндемешісі, график
суретші, қазақ бейнелеу өнерінің негізін салушылардың бірі. Туып ... ... ... ... ... төңірегі. Топырақ бұйырған жері Алматы
қаласы. Қазақстанның халық суретшісі (1944). Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... темір жол
құрлысында жұмысшы болып бастады. Москвадағы көркем сурет студияларында
Н.Г.Хлудов пен И.Бродскийден сабақ алды (1929-1936). Халық ... ... ... ... ... ... ... туындыларды дүниеге
келтірген.
Әбілхан қол өнеріне, одан соң суретшілік өнерге жастайынан бейім болған.
Анасы Айғанша кілем, алаша, бау бақсұр тоқуға, ... ... шым ... ... адам ... ... осы халық өнеріне бала кезінен көз
қанықтырып, анасына ою-өрнектер салуға көмектесіп, сурет өнеріне қолын
үйретіп өседі. Оның ... ... ... «Қарындастың портреті»,
«Автопортрет» атты туындылары түпнұсқаға ұқсастығымен және кейіпкер
болмысын ... ... ... ... Ол ... ел ... ... тіршілік тынысына ден қойып, тарихи әлеуметтік өзгерістерге
суреткер зердесімен қарай ... Оның ... (1930), ... «Жамбылдың портретi» (1937), «Ескі және жаңа тұрмыс» (1937-1941),
«Амангелді ... (1970), «Жас ... (1945) ... ... ... өткен мен бүгінді шыншылдықпен бедерлеген көркем шежіре
іспеттес.
Әбілхан туған жердің әсем табиғатын, оның дидарындағы адам қолының жасампаз
өзгерістерін зор ... ... ... ... Оның «Биік таулы мұз
айдын» (1954) , «Гүл ашқан алма» (1958), «Менің Отаным» (1959), «Жайлаудағы
автодүкен» (1963), «Қапшағай ГЭС –І» (1972) сияқты ... ... ... назар аударады.
Әбілхан Қастеев суретші ретінде өзіндік дара ... ғана ... ... ... ол ... жері мен ... елін ... жырлай алған біртуар суреткер.
АХМЕТ ЖҰБАНОВ
Жұбанов Ахмет (1906-1968) – қазақ музыкасын зерттеуші көрнекті ... ... ... ... халық артисі (1944), өнертану
ғылымының докторы (1943), профессор (1948). Туып өскен жері Алматы қаласы.
Жас кезінде ауылдасы Талым күйшіден, ауыл мұғалімі ... ... ... ... ... ... ... өнеріне ден қояды. Темірде
орыс халық аспаптар әуесқойлары оркестріне ... ... ... ... ... теориясы бойынша) сабақ алады. 1929 жылы
Ленинградтың (Петербург) М.И.Глинка атындағы техникумында (А.А.Этигонның
скрипка ... ... ... ... Ф.А. Ниманның гобой
класы бойынша, кейіннен музыка тарихы мен теориясы факультетінде) оқыған.
Композитор ретінде қазақтың музыкалық мәдениетіне өзіндік мелодиялық өрнек
қосқан ... ән мен ... ... мен хорлардың, аспаптық симфониялық
және вокальдық шығармалардың авторы. А.Жұбановтың композиторлық
шығармаларының ... ... ... жазған «Абай» (1944) және
«Төлеген Тоқтаров» (1947) опералары, қызы Ғ. Жұбанова аяқтаған «Құрманғазы»
(1970) операсы.
Ахмет Қуанұлы Жұбанов ... ... ... ... ... жорып
түсіндіруде және жүйелеп насихаттауда жаңа сапалы биіктен көрініп, кезеңдік
мәні бар қажыр қайрат көрсеткен тұлға. Өз кезіндегі музыкалық ... ... ... ... ... ... оған қоса ... тал бойына
ғажайып қабілет пен ұлтжандылық сезімін дарытқан А.Қ.Жұбанов 1933 жылы
Алматы музыкалық драма училищесіне ... ... ... Осы ... өмірінің соңғы күндеріне дейін ол қазақтың музыкалық мәдениеті деген
жалпылама ұғымды ұлт болмысындағы ... ... мәні бар ... ... үшін ... ... ... еңбек етті. Бұл ретте,
Ахмет Қуанұлы адам қабілетінің қандай құдіретті болатынын нақтылы да,
нәтижелі істерімен көрсете алды. Алғашқы музыкалық ... ... ... ғылыми кабинет, музыкалық сынақ шеберханасы, Ғылым
академиясындағы өнертану секторы, М.О.Әуезов атындағы Әдебиет пен өнер
институтының музыка бөлімі, Қазақтың халық аспаптары ... ... ... ... ... ... халық аспаптары
кафедрасы, Қазақтың музыкалық театры, қазақ музыкасы туралы оқу құралдары,
міне осының бәрінің ... ... ... Мұның сыртында дирижерлік,
ұстаздық, ғылыми зерттеушілік, қоғамдық, әсіресе ... ... сала сала ... ... ... ... ... болуымен қырқыншы жылдары ұйымдастырылған ғылыми
экспедиция сексенінші жылдарға дейін Қазақстанның түкпір-түкпірінен 10
мыңдай ән-күй ... ... ... ... ... ... дерегін жинастырып, шығармаларын нотаға түсіріп, одан соң кәнігі әнші,
күйшілерге үйрету арқылы халықтың рухани игілігіне ... ... пен ... үлгісін Ахмет Қуанұлының өзі көрсетіп отырды.
А.Қ. Жұбановтың ғалым, педагог, композитор, орындаушы және ұйымдастырушы
ретінде қазақтың ... ... ... ... ... ... рухани
шежіресіндегі ең көрнекті белестердің бірі болып қалады.
БАУЫРЖАН МОМЫШҰЛЫ
Момышұлы Бауыржан (1910-1982) – екінші дүниежүзілік соғыстың даңқты
жауынгері, халық қаһарманы, қазақтың көрнекті жазушысы. ... жері ... ... ... ... мекені. Бауыржан жеті жылдық мектепті
бітіргеннен кейін біраз ... ... ... ... ... ... ... өтеуге шақырылып, онда бір жарым жыл жүріп, ... ... ... ... ... қайтып оралған соң, ол біраз жыл қаржы
мекемесінде қызмет істейді. Содан қайтадан Қызыл Армия ... ... ... ... ... рота ... ... жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталысымен, Бауыржан даңқты ... ... ... Алматы маңында жаңадан жасақталған 316
атқыштар дивизиясының құрамында майданға аттанады, батальон, полк командирі
қызметтерін атқарады. Соғыстың соңғы жылдарында ... ... ... жеке ... ... ерлігімен және ұрыс жүргізудегі
әскери шеберлігімен ерекше көзге түседі. Бірнеше рет жау қоршауынан
жауынгерлерін аман сау алып ... ... ... ... ... сол
кездің өзінде Одақ көлеміне аңыз болып жайылады. Бауыржанның осындай ерлігі
жөнінде белгілі орыс жазушысы А.Бек «Волоколамское шоссе» ... ... ... Бұл ... ... ... тілге аударылады.
Соғыстан кейін Бауыржан Совет Армиясы Бас штабының Жоғары әскери
академиясын бітіреді. Әскери педагогикалық жұмыспен айналысып, Совет
Армиясы әскери академиясында сабақ ... 1956 жылы ... ... шыққан Бауыржан біржола шығармашылық жұмыспен айналысады. Ол
қазақ және орыс тілдерінде бірдей жазып, өз өмірінде көрген білгендерін
арқау етеді. Оның ... ... өмір ... ... ... тамаша романы
мен әңгіме, повестері қалың оқушының іздеп оқитын ... ... ... ... ... ... бірнеше орден, медальдермен наградталады, Кеңестер Одағының батыры
атағын алды. Алайда халықтың өзі «батырым» деп ... ... ... бұл атақ Отан соғысы біткеннен кейін жарты ғасырдай уақыт өткенде
барып берілген болатын. Ел тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан
Республикасының тұңғыш ... ... ... оған ... ... атақ берілді.
ДІНМҰХАМЕД ҚОНАЕВ
Қонаев Дінмұхамед Ахметұлы (1912-1993 ) – аса көрнекті мемлекет және қоғам
қайраткері, үш мәрте Социалистік Еңбек Ері, ... КСР ... ... ... ... ... КСРО шет ел ордендері мен
медальдарының иегері.
Алматы қаласында, қызметкерлердің отбасында өмірге келген. Орта мектепті
бітіргенннен кейін, Қазақстан Өлкелік комсомол комитеті оны ... ... ... ... ... ... Институтты ойдағыдай бітіріп, тау
кен инженері мамандығын алған Д.Қонаев Балқаш мыс қорыту комбинатының
Қоңырат руднигіне жұмысқа орналасып, онда бұрғылау станогының машинисі, цех
бастығы, ... бас ... және оның ... ... ... ... соғысының қиын күндерінде ол тылдағы жұмысты
ұйымдастыруда іскерлігімен ... ... ... ... бас
инженерінің орынбасары, Риддер руднигінің және КСРО қорғасын мырыш
өнеркәсібінің ең ірі кәсіпорындарының бірі ... кен ... ... ... 1942-52 ... ... КСР ... төрағасының орынбасары болып қызмет етеді. Осында жүргенде
Қазақстан ... оған зор ... ... оны ... КСР ... ... және оның ... етіп сайлайды. Тау кен ісі
саласының ірі ғалымы Д.Қонаев республика ... ... ... зор ... ... ... ... жақсарту, ғылыми зерттеулердің негізгі
салаларын білікті кадрлармен нығайту шаралары оның басшылығымен жүзеге
асырылады.
Д.Қонаев 1955-60 және 1962-64 ... ... КСР ... ... ... және ... ... Қазақстан коммунистік партиясының Орталық
комитетінің бірінші хатшысы болды. Ол Қазақстанның экономикасы мен
мәдениетін өркендету жолына өзінің білімін, мол тәжірибесін және
ұйымдастырушылық қабілетін аянбай ... ... ... ... КСРО ... ... ... болып сайланды. СОКП ның
19 съезінен бастап кейінгі съездерінің бәріне делегат болды. ... ... ... ... әлденеше рет шетелдерде болып қайтты. 1956
жылдан бастап СОКП Орталық комитетінің мүшесі. Партияның 23 съезінде ол
СОКП Орталық Комитетінің Саяси Бюросының ... ... ал 24 ... ... ... КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының және Қазақ КСР
Жоғарғы Кеңесі ПРезидиумының мүшесі болды.
Д.Қонаев өз заманының ұлы ... бола ... Ол ... ... ... қаншалықты күрделі, қарама-қайшылықты болғанымен, елдің экономикасын,
әлеуметтік саласын, ғылымын, ұлттық мәдениетін дамыту ісіне айтулы еңбек
сіңірді. ... ... ... және ... ... ... жүріп,
Орталықтың өктем саясатының ығымен кете бермей, ел мүддесін, болашақ қамын
да бір сәт естен шығарған жоқ. Алпысыншы жылдардың басында ... ... ... ... ... ... біраз бөлігін қайта
қайтарып алуы соның айқын бір дәлелі еді.
1986 жылы СОКП Орталық Комитетінің Бас Хатшысы болып М.С. Горбачевтің
келуіне байланысты ... ... ... ... Комитетінің
бірінші хатшылығынан босатылды. Орталықтың жүргізіп отырған әділетсіз
саясатына қарсы республика жастары өз қарсылықтарын білдіріп алаңға шықты.
Бұл әйгілі Желтоқсан оқиғасына ұласты.
Дінмұхамед ... ... ... ... ... басқарған ширек ғасырға
жуық уақыт ішінде өзінің үлкен мәдениеттілігімен, иманжүзді ізеттілігімен
танылып, халық дәстүрін жақсы білетін, тағылымы ... ой ... биік ... көрсетті. Кейін мемлекет ісінен қол үзген кезде де ол білімдар
білікті жан ретінде елде жүріп ... ... ... ... қажет екенін терең сезініп, қолдай білді.
Өзі өмір сүрген күрделі уақыттың адал перзенті бола білген абзал азамат
1993 ... ... ... 82 ... ... ... ... қайтыс
болды.
КҮЛӘШ БӘЙСЕЙІТОВА
Бәйсейітова Күләш (Гүлбаһрам) Жасынқызы (1912-1957) – қазақтың әйгілі
әншісі (лирика-калоратуралық сопрано), қазақ опера өнерінің негізін
салушылардың ... ... ... КСРО ... ... (1936). ... ... лауреаты (1948-1949). Туып-өскен жері – Қарағанды
облысының Шет ауданы. Топырақ бұйырған жері – ... ... ... өнерге бейімділігі жас кезінен-ақ байқала бастаған. Оның бойындағы
қабілеттің ұшталуына ән мен күйге жүйрік әкесі Жасынның да әсері ... Жеті ... ... ... соң Күләш Қазақтың педагогикалық
институтына түсіп, мұндағы көркем-өнерпаздар үйірмесіне белсене араласады.
Қала жастарының өнер байқауларында әншілік дарынымен көзге ... ... жылы ... тұңғыш драма театрының группасына қабылданады. Күләш
сахна өнерінің қыр-сырына қызыға ден қойып, кешікпей-ақ театрдың белді
артистерінің қатарынан көріне бастайды. Ол аз ... ... ... ... ... ... ... тойындағы» Агафия
Тохонованың, М.Тригердің «Сүңгуір қайығындағы» Клаудияның, Қ.Бәйсейітов пен
А.Шаниннің «Зәуресіндегі» Зәуре, М.Әуезовтың «Еңлік- Кебегіндегі» Еңліктің
рольдерін ойнап, сахналық тамаша қабілетімен ... ... тап ... ... ол ... өмірлік шынайы шеберлікпен жеткізе
білу, әсіресе туа біткен әншілік қабілеті кейіпкер болмысын аша түсуі ... ... ... үшін ... жан ... ... ... Күләш 1933
жылы жаңадан ашылған музыка студиясына қабылданады. Алғаш рет Қазақ музыка
театрының ... 1934 жылы ... ... ... ... ... ... басты рольді үлкен шеберлікпен
ойнап, Айман бейнесі арқылы Қазақ қыздарының ар-намыстан жаралғандай
парасатты болмысын шабытпен тұлғалайды. Мұнан әрі Күләштің ғажайып ... ... ... мен ... ...... «Қыз Жібек» операсындағы – Жібек образдарын сомдау
барысында одан әрі жарқырап ашыла түседі. Бұл рольдер арқылы оның бойындағы
әншілік-артистік қабілеттің ғажайып мүмкіндіктері ... ... ... ... ... ... соны табысы ретінде жұртшылықтың ықылас-
ілтипатына бөленді. Ол жаңа қаз ... ... ... ... шын мәнінде
тірек тұлғасына, ұйтқысына айналды. Аз уақыт аясында Е.Брусиловскийдің
«Жалбыр» , «Ер Тарғын», «Алтын ... ... ... «А.А. ... И.Н. Надировтың «Терең көл», А.Жұбанов пен Л.Хамидидің «Абай», М.
Төлебаевтың «Біржан-Сара», Д.Ж.Пучинидің «Чио-Чио-Сан», П.И.Чайковскийдің
«Евгений Онегин», А.Рубинштейннің «Демон» сияқты операларында ... ... ... ... ... ... ... хас
шеберлігімен танылды. Бір-біріне ұқсамайтын кереғар образдар, иірім-
қайырымы әр алуан вокальдық партиялар Күләштің көп қырлы, ... ... ... ... ... ... ... эмоциялық қуаты
мейлінше тегеурінді образдар галериясы жасалды. Күләш Бәйсейітова
концерттік әнші ... де ... ... ... ... ... ... білді.
МҰҚАН ТӨЛЕБАЕВ
Төлебаев Мұқан (1913-1960) – қазақтың аса көрнекті композиторы, қоғам
қайраткері, КСРО халық артисі (1959), КСРО ... ... ... ... ... ... авторларының бірі. Туып-өскен жері –
Алматы облысының Бөрлітөбе ауданындағы ... ... ... ... – Алматы қаласы. Орта мектеп бітірген соң Алматы педагогикалық
училищесінде ... (1933). Осы ... ... «Жұмысшы жастар» театрын
ұйымдастырады. Алматыда өткен халық өнерпаздарының бүкіл қазақстандық 1-
слетіне қатысып (1934), әнші ретінде көзге түседі. Москва консерваториясы
жанынан ... ... ... ... ... (1936). Қазақтың халық
аспаптар оркестрінің дирижері қызметін атқарады (1942-1944). Москва
консерваториясын (Маяковский мен ... ... ... ... шығады (1951). КСРО Композиторлар одағының мүшесі (1942). Қазақстан
Композиторлар ... ... ... (1948). Қазақстан Композиторлар одағы
басқармасының төрағасы (1956-1960). Мұқанның анасы Тәжібала мен ... ... ... ... ... ... ... танылған
адамдар. Бұл болашақ композитордың өнерге жастайынан бейімделіп, бойындағы
бұла ... ... ... ... ... М. ... музыкалық – эпикалық үрдістің бел алып жататыны, ... ... ... табан тіреп, халықтың бай музыкалық қазынасынан шабыт
алып отыратынын аңғартады. М.Төлебаев туындатқан опералардың, оркестрлік
немесе вокальды-симфониялық шығармалардың, камералық-аспаптық пьесалардың,
әндер мен романстардың қай-қайсысы да ... ... ... ... ... ... дараланып отырады. Оның
шығармаларының көркемдік қуаты тегеурінді, парасат-пайымы өрелі, көркемдік-
идеялық бағыты айқын, ұлттық-төлтумалық бояуы қанық. М.Төлебаев қысқа ғана
ғұмырында жүзден астам ... ... ... ... ... ... ... және ән-романстық шығармалары
айрықша ден қойдырады. Әсіресе, «Біржан-Сара» операсы оның композиторлық
дарынының шырқау шыңы ғана емес, сонымен бірге ... ХХ ... ... ең ... табыыстарының бірі. «Біржан-Сара»
операсы өзінің полифониялық болмысына қарамастан, ұлттық нәрі құнарлы
туынды. Нағыз өнердің табиғатына тән ... ... ... ... ... ... ... кәсіпқой музыкалық
мәдениетін қалыптастырып, орнықтырушы хас дарындардың бірі.
ШӘКЕН АЙМАНОВ
Айманов Шәкен Кенжетайұлы (1914-1970) – қазақтың әйгілі ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік сыйлығының
лауреаты. КСРО Халық әртісі, КСРО Мемлекеттік ... ... ... жері ... ... ... ауданы. Топырақ бұйырған жері Алматы
қаласы. Орта мектеп бітірген соң (1928), Семейдегі педагогикалық техникумға
оқуға түскен. Осы ... ... ... ... ... 1933 жылы ... театрының құрамына алынады. Осы театр сахнасында жиырма жылдай ... ... ... ... ... бас режиссері болды /1951/.
1953 жылдан бастап, өмірінің соңына дейін қазақ кино өнері саласында өнімді
еңбек етті.
Шәкен аса ... ... ... ... режиссер ретінде қазақтың сахна
өнері мен кино өнерінің ... ... ... ... еткен, өшпес
із қалдырған дара дарын иесі. Ол М.Әуезов атындағы Мемлекеттік драма
театрының сахнасында қазақ драматургиясының Ақан сері, Қобыланды, Қодар,
Керім ... ... ... ... (Жансүгіров, «Исатай Махамбет»)
бейнелерін, әлем драматургиясынан Кассио және Отелло (Шекспир, ... ... және ... ... ... мен табынушылар»,
«Найзағай»), Сатин (Горький, «Шыңырауда»), Шадрин (Погодин, «Мылтықты
адам»), Кидд (Лавренев, «Америка дауысы»), Бетт (Дж. Гоу мен А.Дюссо,
«Терең тамырлар»), ... ... ... ... (Чирсков,
«Жеңімпаздар»), Гельпак (Ф.Вольф, «Профессор Мамлок») бейнелерін сомдады.
Ш.Айманов қойған «Абай» спектакліне 1952 жылы КСРО ... ... ... ретінде алдымен кейіпкерінің жан дүниесін ашуға және соған
лайықты ұтымды әрекет қимылдар жасау шеберлігімен ерекшеленсе, режиссер
ретінде шығармаға ... ... ... ... ұлттық
ерекшеліктердің бояуын қанық етуге, заман мен қоғам туралы философиялық ... ... ... мән бере ... ... ... ... кино
саласында да осы ұстанымдарын шебер пайдалана білді. Оның «Махаббат туралы
аңыз» (1953), ... ... (1954), ... ... ... (1958), ... (1965), ... жер» (1967), «Атаманның ақыры» (1970) фильмдері қазақ
кино өнеріне көркемдік төлтумалық дарытқан ... ... ... ... ... – қазақтың әйгілі күйші композиторы,
дирижер, дәулескер домбырашы. Туып өскен жері Алматы облысының Іле ауданына
қарасты Шилікемер ауылы. Топырақ бұйырған жері ... ... ... П.И.Чайковский атындағы консерваторисының дирижерлік факультетін
(проф. Н.П. Аносовың класы бойынша) бітірді. Қазақтың Абай атындағы опера
және балет театрында ... ... ... атындағы Мемлекеттік
Академиялық халық аспаптар оркестрінде (1961-1964) және тікелей өзінің
ұйымдастыруымен дүниеге келген «Отырар сазы» халық аспаптары оркестрінде
(1981-1998) бас дирижер ... ... ... 1968 ... ... ... ... бас редакторы болып істеді.
Қазақстанның халық әртісі, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының
иегері, КСРО-ның халық әртісі. Қазақстан Республикасы Президентінің
жарлығымен Н.Тілендіұлына 1998 жылы ... ... ... ... Нұрғиса қазақтың музыкалық мәдениетіне композитор, дирижер,
орындаушы ретінде өшпес із қалдырған суреткер. Ол ... ... ... ... ... Осынау мол мұраның жанрлық аясы да қайран
қалдырады: ән, күй, романс, увертюра, поэма, контата, опера, балет т.б.
Сүйікті шығармаларынан «Достық жолымен» (1958), ... ... (1959), ... ... ... «Алтын таулар» операсын
(1961), «Ата толғауы» және оркестр үшін ... ... ... ... (1963), ... (1964), «Жеңіс солдаты» (1975) сияқты
увертюраларын атауға болады. Оның «Аққу», ... ... «Ата ... «Қорқыт туралы аңыз», «Көш керуені», «Махамбет», «Фараби сазы»
сияқты күйлері мен «Саржайлау», «Алатау», «Ақжайық», «Ақ ... «Өз ... ... ... ... бояу ... қанықтығымен, өзіндік
қолтаңбасының айқындығымен жұртшылықтың сүйіп тыңдайтын рухани қазынасын
айналған. Мұның сыртында қырықтан астам пьесаға және жиырмадан астам
фильмге ... ... ... ... музыкасын жазған М.әуезовтың,
Ш.Аймонвтың, Т.Ахтановтың, Ә.Тәжібаевтың пьесалары, сондай ақ «Қыз Жібек»,
«Қилы кезең», «Менің атым Қожа», «Қарлығаштың құйрығы неге ... ... ... әлдеқашан қазақ сахнасын мен экран өнерінің классикасына
айналған.
Тілендіұлы Нұрғиса қазақтың музыкалық мәдениетіндегі сал-серілік дәстүрдің
соңғы тұяғы. Ол өнер туындату барысында ... ... ... ... ... ... мойын ұсынбастан, өзінің тәңір дарытқан
төлтума қалпынан қылдай ауытқымай жүріп, шығармашылық даралығын сақтап қала
алды. Бұл ретте, Нұрғиса жерден қуат ... ... ... қазақтың
музыкалық дәстүріне табанын нық тіреп тұрып, өзінің арман аңсарын еш
жасқанбастан дыбысқа айналдыра білді. Ол өз заманының ... ... ... ... музыкант бола тұра суырып салмалық дәстүрді ұдайы
шабыт тұғыры етіп отырды. Былайша айтқанда, көргенді күйттеп, ... ... ... ... ... буырқанған шабыт еркіндігін
дарыта білді. Бұл ретте, Нұрғиса сахараның ақбас абыздары сияқты, өз ... ... ... өз лебізін көп даңғазаға ілестірмей, қазақтың
дәстүрлі музыкалық ... ... ... (монодийность) тәу етіп өтті.
Нұрғисаның композитор, дирижер, орындаушы ретіндегі ойы көпке ортақ, тілі
көпке түсінікті. Егер, сал-серілер өнері ... жан ... ... сол ұлы ... ... да ... ... болмысында аста
төк болып, шалқып шашылып жатты. Дәл осы тұрғыда Нұрғиса қазақтың дәстүрлі
музыкасының әрін тайдырмастан, ... ... тек қана ... ... ... ... МАҚАТАЕВ
Мақатаев Мұқағали Сүлейменұлы (1931-1976) – қазақтың әйгілі ақыны. Туған
жері Алматы облысының Нарынқол ауданындағы Шалкөде ауылы. Топырақ бұйырған
жері Алматы қаласы. ... бал ... ... қаза ... анасы Нағиман
Мұқағалидың өкшесін баса туған үш ұлды өзі асырап жеткізген. Орта мектепті
интернатта жатып бітірген Мұқағали еңбекке ерте ... ... ... ... ... ... ... қызметкері, жетіжылдық
мектептің мұғалімі болады. Содан Нарынқол аудандық «Советтік шекара»
газетіне орналасып, қаламгерлікке ден қояды. Мұнан соң «Социалистік
Қазақстан» ... ... ... ... ... «Мәдениет
және тұрмыс» (қазіргі «Парасат») 1963-1965, «Жұлдыз» (1965-1972)
журналдарының редакциясында, Қазақстан Жазушылар ... ... ... ... қазақ әдебиеті мен өнерінің қаймақтары шоғырланған
ортада өткерген аз ғана жылдар ішінде өзіндік дара үнін, суреткерлік
қайталанбас дарынын танытып, ... ... ... «Ильич» (1964),
«Армысыңдар достар» (1966), «Қарлығашым келдің бе?», «Мавр» (1970),
«Аққулар ұйықтағанда» (1973), ... ... (1975) атты жыр ... ... ... ... ... қайнар көзі, шабыт тұғыры туған елі, өскен жері, Отан
тағдыры, замана тынысы, замандастарының арман аңсары. Осының бәрін ... ... тән ... ... ... ... ... мінсіз үйлесіммен, әр жүрекпен тіл табысар сыршыл да шыншыл
сезіммен, нағыз поэзияға ғана тән бейнелі ... ... ... ... ... ... Ол өз ... арқылы қазақ поэзиясын жаңа
биіктерге көтеріп, мазмұнын байытты. Мұқағали поэзиясы тек өнер үшін
туындаған өнер деңгейіндегі ғана құбылыс емес. Оның өлмес ... ... ... халқының сезімін байытып, кісілігін биіктетіп, парасатын
кемелдендіре түсті.
Мұқағали аударма саласында да өзіндік шеберлік шалымымен толымды еңбектер
тындыра алды. Ол Дантенің «Құдіретті ... ... атты ... ... Уолт ... ... ... тіліне аударды.
Біртуар дара дарын Мұқағали Мақатаевтың қаламынан туған қанатты жырлар
халқымен бірге мәңгі жасай бермек.
Мұрат АХМАДИЕВ: “МЕН ШӘКЕН АЙМАНОВТЫҢ ӨКІЛ БАЛАСЫМЫН”
12 ... 2010 // ... ... ән бедерін ерекше сазбен кестелеген “Дос-Мұқасан”, “Ялла”,
“Айгүл” ансамбльдерінің атағына қанық жұрт бұл санатқа “Яшлык”
ансамблін еш ... ... ... кәміл. Жетпісінші жылдардың
соңғы кезеңін оларсыз елестету мүмкін емес еді. Олар музыка
мәдениетіне ғажайып құбылыс ретінде қосылып, мақамы ... ... ... бірі ... ... ... ... жанартаулары
шырқаған жырлар жастық пен махаббаттың шаттық үніне ... ... ... да ... төгілер шуақ пен құйылар қуат бөлек,
бірінікін екіншісі мүлде қайталай алмастай сирек жауһарлар іспетті
әсер қалдырды. Сол жан тербетер үлбіреген үндерге тамсанып, ... қиял ... ... ... шыңдарынан әріге асырып, мақсат-
мұратына талпынған екен. Ғашық жүректер ... ... ... ... ... тағдырды тау етегін тамылжытқан уыз сезімдер
табыстырыпты.
Әр кезең ырғағынан сол уақыттың тыныс-тіршілігі мен болмыс бояуы
көрінетіні ... ... ... ... ... ... секілді санаға
үнемі тұнық сезім себелеп тұрады. Кіршіксіз әуенмен сусындаған жастар
жанары да осынау тылсым құдіретпен үндес еді. Көбіміздің жадымызда
есімі “Яшлык” ... ... ... ... ... ... ... сондай сансыз жұлдыздар санатында екенін бүгін тағы
бір ... ... ... тура ... ... қолымызда Шәкен Аймановтың өкіл баласы атанған Мұрат Ахмадиевтің
Абай Ескендіровпен бірге жақында “Қазығұрт” баспасынан жарық көрген
“Қоңсы қонған қоңыр ел” атты ... ... ... екен. Парақтай
бастағаннан сағыныш сандығына кез болғандай, ішінен бұрын құлағымыз
шалмаған небір қызық оқиғаларды бас алмай оқуға тура ... ... ... ... азаматтың бар сырын осы кітап алақандағыдай
жая салған тәрізді. Аймановтың үйінде 3-4 жыл бірге тұрғаны,
“Атамекен” ... ... ... ... ... бірге бірі
атасы, енді бірі немересі болып фильмде қатар ойнағаны, Қытайдың ұлы
көсемі Мао Цзе ... оны ... елу бір жыл ... ... ... ... ... туралы әңгімелерді оқыған сәтте естелік
соңынан еріксіз еріп отырасыз. Қазақстан халқы ... ... ... ... ... ... атқарған
қыруар істері жеткілікті қамтылыпты. Өнер иесінің бүкіл өмір жолы осы
кітапта бастан-аяқ мүлтіксіз ... ... ... ... не жазбақпыз деген ой келді.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мұхтар Әуезовтың әдеби-сын еңбектерi7 бет
Сын және әдебиет12 бет
Б.Кенжебаев-әдебиет сыншысы. М.Қаратаев-әдебиет сыншысы.Тоқырау жылдарындағы әдеби сын. Қазақ әдебиетіндегі ақтаңдақтардың игерілуі14 бет
М.қаратаев - әдебиет сыншысы13 бет
Мұхаметжан Қожаcбайұлы Қаратаев – әдебиет сыншысы15 бет
ХХ ғасырдағы қазақ баспасөзіндегі кітап сыны және жарнамасы105 бет
Әдеби басылымдардағы сын: тақырыптық, мазмұндық, проблемалық ерекшеліктері133 бет
Әдеби сын-зерттеу еңбектерінің жалпы теориялық сипаты32 бет
«Үш биік» ЖШС-ң менеджерінің АЖО жасау92 бет
Биіктік торлардың дәлдігін есептеу әдістері. Биіктік инженерлік-геодезиялық торларды құру кезінде нивелирлеу12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь