Ғ. Мүсірепов

Кіріспе
1. Зерттеу тақырыбының өзектілігі
2. Зерттеу нысаны
3. Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері
4. Диплом жұмысының дереккөздері
5. Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы
6. Зерттеу жұмысының практикалық маңызы
7. Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар
8. «ҚАЗАҚ СОЛДАТЫНДАҒЫ» ДӘУІР ШЫНДЫҒЫНЫҢ КӨРІНІСІ
9. «ОЯНҒАН ӨЛКЕДЕГІ» КЕЗЕҢДІК ТАҚЫРЫП ПЕН ТАНЫМ
10. Туындының әдеби сындағы бағасы
11. «ЖАТ ҚОЛЫНДАҒЫ» ОҚИҒАЛАР СУРЕТТЕЛУІНІҢ ШЕБЕРЛІГІ
12. «Жат қолынданың» әдеби сындағы құндылығы
13. «ҰЛПАН» РОМАНЫНЫҢ ТАРИХИ − ӘДЕБИ ОРНЫ
14. ҚОРЫТЫНДЫ
        
        КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Тарихи шындық - өмір шындығының тарихи
тақырыпқа арналған шығармадағы көркемдік көрінісі. Тарихи шындыққа ... ... ... ... ... өмір сүрген тұлғалар арқау
болады. ... ... ... ... ... ... арқылы өткеннің
сипаты танылады. Алайда, әдеби шығармадағы тарихи шындық - ... ... мен өмір ... яғни , ... ... ... ... болған оқиғалармен қатар ойдан шығарылған ... аз ... ... ... көркем қиялдан туған кейіпкерлер араласып жүреді.
Мәселе шындап келгенде оқиғаның, кейіпкердің өмірде болған не ... ... ... ... ... ... көркем ой
көрігінен өтіп жинақталып, өзгеше ... ... алып ... ... ... ... оқиғаның өзегі негізінен өмірде болған
оқиғалардың аясында алынбақ. Сондықтан жазушы ... ... ... ... ... анық білу қажет. Ол қанша суреттеулерге барса
да тарихи ... ... ... ... ... жоқ. ... ... қалай
суреттелмесін, бәрібір сол кездің өз болмысын білдіруі керек. Шындыққа сай
нанымды шығуы ... Бұл үшін ... ... көздеріне сүйену шарт. Сонда ғана
бұрынғы қоғам өмірі, халық тұрмысы өз қалпында сенімді бейнеленбек.Қоғамның
даму процесі, ... ... мен ... ... мінезі, іс-әрекеті өз
уақытының қалпына орай алыну ... ... бәрі ... ... ... ... берілсе, тарихи шындықтың әсері, оқырманға берер танымдық
мәні арта түседі. Тарихи шындықты ... ... ... ... ... ... ... Орыс әдебиетінде бұл саладағы
шоқтығы биік шығармалар - А.С.Пушкиннің «Борис ... атты ... ... ... ... Л.Толстойдың «Соғыс және бейбітшілік» атты ... ... ... ... тарихи туынды – М. Әуезовтің роман-
эпопеясы – ... ... ... ... де ... мәні
үлкен әдеби туындылар қатарында атаған жөн. Тарихи жанр ... ... ... ... жетістіктерге жете алды дей аламыз.
Қазақ әдебиетіндегі «Алыптар тобы» санатындағы қаламгерлердің бірі Ғ.
Мүсірепов – өзіндік дәстүр қалыптастырған ірі ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстарына арқау болды. Олардың ішінде
жазушы шығармаларындағы көркемдік шеберлік, тілі мен стилі, идеялық ... ... ... ... ... ... ... өлке», «Жат
қолында», Ұлпан» романдарындағы тарихи таным және бұл мәселенің әдеби ... ... ... ... ... ... аса ... осы өзекті мәселелерді өз жұмысымызға басты нысана еттік. ... ... ... «Жат қолында», Ұлпан» романдарының жазылу
тәжірибесіне тоқталғанда, жазушының материал жинауы, оны ... ... ... ... ... ... алынды. Суреткердің аталмыш
романдары оның іздену, тәжірибе жинақтау, өсу, кемелдену жолын, әдеби ... ... ... ... ... ... алады. Белгілі бір
мерзімнен кейін туындының шығармашылық көркемдік сыр-сипаты ашыла түсетіні
де бар.Бұл жерде ... ... ... оны көркем дүниеге
айналдырудағы ... ... ... ... ... ... «Жат қолында», Ұлпан» романдарының өмірлік деректері және
оларды сұрыптап ала білу ... ... ... ... ... ... ... бағалануы басты назарға алынып,
зерттеу талаптары ... ... ... ... ... ... ... және өте қажетті, қазақ әдебиеті тарихында
өзіндік орны бар, шығармашылық процесі қызықты ... ... ... ... ... Ғ. ... ... солдаты», «Оянған өлке», «Жат
қолында», Ұлпан» ... ... ... мен міндеттері. Ғ. Мүсіреповтің «Қазақ
солдаты», «Оянған өлке», «Жат қолында», Ұлпан» ... орын ... ... ... ... жан-жақты қарастыру, баға беру,
салыстырмалы түрде зерттеу жүргізу.
Бұл туындылардағы көркем бейнелердің прототиптері, ... ... ... ... ... ашылады. Осы мақсатты
жүзеге асыру үшін белгіленетін міндеттер:
- жазушының шығармашылық жоспарларын, туындылардың ... ... ... ... мәтіндерімен салыстыра
зерттеу;
- романдарды жазу барысында ұстанған идеялық ... ... оны ... асырудағы қаламгердің көркемдік-
тілдік шеберлігін айқындау;
- әдеби сында, ғылымда берілген ... ... мен ... анықтау, әр жылдарда айтылған сын-пікірлердің
өзектілерін саралау, соған сәйкес тұжырымдар мен қорытындылар
жасау.
Диплом жұмысының дереккөздері. Ғ. Мүсіреповтің ... ... кең ... ... ... керек. Қ. Құттыбаев
[1], М. Бекбергенов [2], Ж. ... [3], А. ... [4], ... ... ... нысан етсе, Н. Ғабдуллин [5] ... ... ... ... Х. ... [6] көлемді
монографиялық еңбек жазса, С. Әшімханова [7] жазушының шығармашылығы жайлы
орыс ... ... ... ... ... ... қазақ прозасы,
қазақ романдары туралы жазылған М. Қаратаев [8], Т. Нұртазин [9], ... [10], М. ... [11], Б. ... [12], Б. ... [13], ... [14] ... Ғ. ... романдарының, прозасының әр түрлі
мәселелері әдеби даму ... сөз ... ... Ғ. ... әр ...... стильдік ерекшеліктері, мінез жасау
мен сюжет ... ... өмір ... ... бере ... оқиғаларды
іріктеуі, тіл байлығы тұрғысынан сөз етіліп, ғылыми талдаулар жасалып,
қорытындылар айтылады.
Зерттеу жұмысының ғылыми ... Ғ. ... ... ... ... «Жат ... ... романдарының жазылу тәжірибесін
негізге ала ... ... ... ... ... ... ... оны көркем бейне жасауға пайдалана білуі, өмірлік шындық пен
көркемдік шындықтың арақатынастарын құра білу ... ... ... ... ... маңызы. Жұмыстың нәтижелерін қазақ
әдебиеті тарихын орта және ... оқу ... ... ... пәніне қосымша материалдар ретінде тиімді түрде қолдануға
болады.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар.
– Ғ.Мүсірепов «Қазақ солдаты», ... ... «Жат ... ... ... «Жат қолында» романдарын жазуға үлкен дайындықпен, мол
ізденістермен, тәжірибе жинақтаумен келген;
– Cөз зергерінің ... ...... кезең шындығын эпикалық
түрде таныта ... ... ... ... сында орныққан пікірлер, негізінен Ғ.Мүсірепов ... ... ... құрылымын, кейіпкерлер жүйесін, тарихи шындық
пен көркемдік шешім мәселесін ... ала ... ... ... ... ... жасайды, осы ретте қаламгер өз туындыларында орын
алған тарихи таным мәселесін орайлы түрде қолдана алған.
Зерттеу ... ... ... ... сипаттамалық әдістер қолданылды.
Жұмыстың құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, ... төрт ... ... ... және ... әдебиеттер тізімінен
тұрады.
1 «ҚАЗАҚ СОЛДАТЫНДАҒЫ» ДӘУІР ШЫНДЫҒЫНЫҢ КӨРІНІСІ
Ұлы Отан соғысы ... ... ... шығармалардың бірі -
Ғ.Мүсіреповтің «Қазақ солдаты» романы. Бұл ... ... ... ... ... ... ... қарсы қаһармандық ... ... ... ... ... ... ... табылады. Әдебиетімізде
Ұлы Отан соғысы тақырыбына арналған, кеңес жауынгерлерінің ... ... ... жанқиярлық еңбегін суреттеуге бағышталған
көркем шығармалар, соғыс жылдарында да, соғыстан кейінгі ... да ... жоқ [2,54 ... ... ... 1945 жылы, соғыстың соңғы жылы шыққан
«Қазақ батыры» атты ... орны ... Бұл ... ... ... жағынан болса да, әскери шындықты мол қамти, оны ... ... ... да, Отан ... ... ерлік көрсетіп ... ... ... ... ... ... да
қазақ прозасына қосылған соны құбылыс еді. Кейіннен романға айналған бұл
шығарма оқырман ... ... ... ... ... [2,54 б.].
«Қазақ батыры» повесінің кезінде жұртшылық көрсеткен ... ... ... ... ... ... Повесть пен
романның арасында бірсыпыра сапалық айырмашылықтар ... ... ... ... төмендегілерді көрген болар едік. Мұндай
салыстыру жазушының ... ... ... ... қаншалық
өзгергенін, творчестволық ізденісін түсіну үшін қажет [2,54 б.].
«Қазақ батырының» бойындағы бір олқылық - қаһармандардың ... ... ... ... ... суреттеулердің
нанымсыздық тудыратындығында еді. Бұл көркем шығарма үшін ... ... ... ... ... үшін ... әрбір
әрекеті табиғи, шыншыл баяндалуға тиіс. Көркем шығарма объективтік ... ... ... ғана ... ... ... ие ... «Қазақ батыры» повесінде жасанды ситуацияға құрылған іс-
әрекеттер аз кездеспейтін. Солардың бәрі қосылып ... ... ... кемітетін еді. Мәселен, кеңес жауынгерлері майдан шебінде
мына сияқтанған нанымсыз әрекеттер үстінде көрінеді:
«Біз ... ... бес ... ... ... ... ... кіріп кеткенде, өріп жүрген көп күзетшінің бір де бірі сезген жоқ»
[15,103 б.].
«Гүрің-гүрің сөйлеген дыбыс ... еді, ... үш ... ... ... ... шығармай байлап алдық» [15,105 б.].
«...Біз неміс солдатынша киініп алып еркінше араладық.
Неміс солдаттары тамақ ... ... біз де ... ... Ушаковты неміс лейтенанты етіп, өзім жабайы солдаты ... ... ... ... мен де тұра ... ... солдаттары сүйекке таласатын
иттей, біріне-бірі ... ... ... ... тұр. Біреуімен
ұрсысып қалам ба деп, ... зәре жоқ. ... ... ... бойынша
«тісім ауырған» болып тұра бердім. Менің кезегім келгенде мен бір ... ... ... ... қарап бірдеме деп қалды... Уәде бойынша
сап ете түскен «офицер» Ушаков - ... ... - ... Ол - ... - ... сөз ... ... алып штабқа қайттық» [15,106 б.].
«Төбеге қарай жер баспалдақпен үш неміс офицері шығып барады. Алдымда
екі миномет атып тұр. Тырмысып ... ... ақ ... ... тастап,
иығым жарқыраған неміс офицері болып, үш офицердің артынан, аяғымды ... мен ... ... ... шыққанда, менің ізіммен төбеден ойға қарай құлай берген
қуғыншымды да көрдім. Ақ ... ... кие ... оның ... ізімен
мен де кейін қарай сызып бердім» [15,110 б.].
Бұл ... ... ... ... бар ... де аян ... ... Жазушы өмір материалынан көркемдік шындық
тудырудың заңдылықтарын бұл тұста жете ... ... ... ... типтік оқиғалар да таңдау қажеттігі кейбір тұста ұмыт
қалғандығы сезіледі. Тек қана ... ... ... қуалау көп
жағдайда характердің шыншылдығына нұқсан келтіретіндігі мәлім.
Орыстың атақты жазушысы А.Н.Толстой ... сөз ... ... үшін ... ... санын көбейтіп көрсетуге тырыспайды.
Көркемөнер сол көп ... ... ең ... ... ... ... ... пікірінде айқын түсіндірген.
Бұл - аса терең тұжырым. ... ... сан ... ерлігін
санамалап көрсете беру оның ... ... ... ... ... ... бейнесі бір немесе бірнеше әрекетпен-ақ ашыла түседі.
Ғ.Мүсірепов повестің бас кейіпкері Қайырғалидың ерлік санын тым ... де ... ... ... барған [2,55 б.].
Міне, осы айтылған олқылықтарды жазушы «Қазақ солдаты» романында
болдырмауға талаптанған. Романда ... ... ... ... бар. ... ... басы артық эпизодтар мүлде алынып
тасталған. Оның ... ... ... ... ... ... Жаңадан қосылған оқиғалардың бірі - Севастополь
маңында болған бір соғыстың жайы. Осы соғыста кеңес әскерлері де, жау ... ... жеңе ... көп ... Соғыстың бір толас тұсында Қайрош
Сарталиевтың қарауындағы жауынгерлер өзара қызғылықты әңгімелер ... ... ... ... арман-мақсаты ашыла түседі [2,55 б.].
«Қазақ солдаты» романында кейіпкерлерді психологиялық мінездеу толыға,
тереңдей түскен. Әр ... ... ... болып қана
қоймаймыз, олардың нақтылы жанды бейнесі әрдайым көз ... ... ... ... ... күйі ... бір ... тұсында айқын
көрінеді - Новороссийскіні жаудан азат еткенде, Володя Толстов қаланың шет
жағындағы өзінің үйін көрмекке ... ... ... ... тас ... ғана ... Ол ... ет жақындарының өлі-тірісін де білмейді.
Сағынып көрген үйінің мына ... ... ... ... ... мұңға
батады. Қаһарманның осы тұстағы көңіл күйі ... ... ... ... ... оқиғаларды екшеп, іріктей түскен. Олардың
ішінен характерлердің мінез ерекшелігін танытатын түйін, ... ... ... да, Вася ... де, ... да, Петр Ушаковтың да тұлғаларын танытарлық ... мол. ... ... ... ... ... олардың ой-
толғанысын, ішкі жан-дүниесін бере білуі де - ... ... ... ... ... салып жүріп, сағынышпен қайта-қайта
оқитындығы да өз орнында қажетті ... ... ... Ол ... бір сәт те ... елін, туған шешесін ... ... ... ... ... келбеті осы сияқты әр ... ... ... ... ... ... [2,56 б.].
Шығарма кейіпкерлерінің басына тән ерекшеліктер белгілі оқиғалар
үстінде анықталады. Романда тек қана Қайырғали мен ... ... ... ... ... ғана ... бұдан басқа да көптеген
сюжеттік желілер тартылып отырады. Бір ... ... ... Нинаның
арасындағы жайлар сөз болады. Сондай-ақ Василий Гришин, ... ... ... Абдуллаев сияқты кейіпкерлердің бастарында да түрлі-түрлі
қызғылықты жайттар кездесіп отырады. Сонымен «Қазақ ... ... жағы да, ... ... жағы да тарихи шындық тұрғысынан
саралана, нақтылана түскен.
«Қазақ солдаты» ... ... ... ... ... ... ... мәселе – кеңес заманында туып-өскен адамның өсу,
жетілу жолы ... ... ... басты әңгіме болып баяндалады.
Майдандағы ерліктері үстінде ол жас адамның мінездік, азаматтық қалыптасуы
арта береді. ... ... ... ... ... ... жырақтататын
қосалқы желілі әңгіме жоқтың қасы. Барлық оқиға, сурет бояулары ... тиіп ... ... ... ... да, ... өсу жолы ... үйлесімді өрбиді [2,57 б.].
Ғ.Мүсірепов өзінің повесінде Қайырғалиды көбінше барлаушы ретінде
көрсеткені мәлім. Оның ... ... ... ... де осыған байланысты еді. Шығарманың жаңа ... ... ... ... бұл екі ... ... тұсы да ... ұқсамайды. Шығарманың алғашқы нұсқасына Қайырғали басқарған бір топ
жауынгерлердің Керчь бұғазында адам ... ... ... ... Батыры атағын алғаннан кейінгі істері де айтыла беретін. ... ... ... [2, 58 ... ... ... ... сапаға ие болуына
шығарманың алғашқы нұсқасына айтылған ... да ... ... анық.
1946 жылғы бір мақаласымен белгілі ... ... ... ... мен ... ... атап көрсетушілердің қатарында
болды. Негізінен қайтадан жазылған «Қазақ солдаты» романы жарыққа ... ... ... ... ... ... ... бұл орайда
суреттейтін ірі туынды туған жоқ еді. Майдан өмірін кең қамтып ... ... мен ... (Ә.Нұрпейісовтің «Курляндия», Т.Ахтановтың
«Қаһарлы күндер», Қ.Исабаевтың «Бетпе-бет» романдары, Ә.Әбішевтің «Саржан»,
С.Бақбергеновтің «Талғат» повестері, Б.Момышұлының ... ... ... кейінгі, бертінгі жылдарда туған туындылар.
«Қазақ солдаты» романы біздің ұлттық әдебиетіміздің ғана емес, бүкіл
кеңестік әдебиеттің табысынан ... ... ... ... құнды
көркем еңбек болды. Бұл роман автордың кеңес әдебиетінің тарихи тақырып
–Ұлы Отан ... ... ... ... ... үйренуі
нәтижесінде, әдебиетте батыр тұлғаларын жасаудың тамаша үлгілерін, дәстүрін
бойға терең ... ... туды [2,58 ... ... ... ... жауынгерлерінің ерлігі, олардың туысқандық
достығы, бауырмалдығы майдан жолының қилы-қияңы ... ... ... ... Шығарманың бас кейіпкері Қайрош Сарталиев, оның жауынгер
серіктері ... ... ... ... ... ... ... жетекші Ревякин, осылар секілді өзге майдан ерлері де - бәрі де ... ... ... ... жас ... ... ... өкілдері. Оларда Отанға деген зор махаббат бар. Бәрінің де мақсат-
мүддесі, тілегі біреу - ... ... ... ... ... ... ... сөйтіп, елімізде бейбіт күннің қайтадан нұр шашып
тұруы үшін ... ... ... ... Бұл зор ... ұлы айқаста дем
берер, жол көрсетер қуатты күш бар, ол - ... ... мен ... ... ... ... қуаттандырар күш бар. Ол – батыр кеңес ... ... ұлы ... ... жеңілмейтіндігінің себебі - міне,
осында [2,59 б.].
«Қазақ солдаты» ... ... ... ... тұлғасын
айқындайтын осы сипаттар терең көрсетілген. Шығарманың мазмұнын салмақты
етіп, көркемдік қасиетін ерекше көтеріп тұрған белгілері де ... ... ... ... жетіліп өскендігінің де, жазушынын көркемдік
шеберлігінің айрықша ... де ... ... ... ... ... көркемдік сипаттарына, образдарының бітіміне талдау
жасамас бұрын, ең әуелі осы романды ... ... ... тұрған негізгі
басты белгілеріне тоқталып өтелік. Ең біріншіден, бұл ... - ... ... ... көріністерінің бірден суреттеле жөнелмей, оқиғаның
әріден қозғалуында үлкен мән бар еді [2, 59 ... ... өзі бір ... бола ... ... ... ... өсу жолы,
даму ерекшеліктері, сатылары бар. «Қазақ солдаты» романында қазақ ... осы ... ... ... ... ... және ... құбылыс жаңа заманмен құрдас адамның образы ... ... ... ... ... соны ... жақсы тұрмыс, әрине, бірден орнай
қалмайды. Бұларды орнықтыру үшін ... ... ... ... жеңе
білу керек. Ал күрес жолы - даңғырап ... сара жол ... ... кедергілері бар, бұралаңы көп ауыр жол. ... ... ... ... ... феодализмнен социализмге бір-ақ секірген
қазақ елінің дәл бүгінгі ... зор да ұлы ... ... ... ... да осы ... талай-талай қиындықтар, ауыртпалықтар болды. «Қазақ
солдаты» романында Ғабит өмірдің осы ақиқат сырларын шеберлікпен ... ... оқи ... ... біздің көз алдымызға сонау бір
жылдардағы қазақ аулының ... ... бас ... ... ... ортасының күн көріс, характері, дамудың жаңа жолына бағдар алған
ауылдың ... ... ... ... ... ... тұрғыдан
суреттеледі. Қайроштың туған аулында жас ... ... ... аз еді. ... кең өріске еркін шырқап кете алмай, ескілік
атаулы етектен тартып, ілгері басқан аяққа ... ... ... кез
болатын.
Осы кезде түскен қиыншылықтарды жас баланың қайыспай көтеріп ... ... ... жас Қайрош бұл қиындықтан құтылу үшін ауылдан қашып,
қалаға тартады. ... ол ... ... ... ... безу ... ... күш жинап, бекем болып ... келу ... ... ... күрес ашу жолын үйрену үшін кетеді. ... ... ішкі ... ... даму ... сырын біз осылай
ұғуымыз керек [2,60 б.].
Қалаға барған Қайрошты ... үйі өз ... ... қамқорлық
жасайды, оқытады, білім береді. Сөйтіп, жас Қайрош өнерлі, өнегелі, саналы
азамат боп жетіледі. Қайрош көрген ... ... сол ... ... ... көрген. Оқу оқуға, білім алуға талабы болғанмен, бірақ қысқа
жібі күрмеуге келмейтін талай кедей-кепшік жетім ... тек ... ... ғана ... зор ... қамқорлық құшағына бөленді. Қазақ
еңбекшілеріне кеңес ... ... ... ... ... бір ... еді. Жас Қайроштың басынан өткен жайлар - ... ... ... ... тән болған ортақ құбылыс болып табылады [2, 60 б.].
«Қазақ солдаты» романы жөнінде пікір айтқан Е.Лизунова, ... ... ... мақалаларында осы шығарманың алғашқы
бөлімі, яғни бас қаһарманының балалық шағы, жастық кезі суреттелетін бөлімі
басы артық ... ой ... Бұл ... ... болмайды. Өйткені жазушы
бас қаһарманның сол балалық ... ... кең ... ... ... ... елінің даму тарихына тән болған маңызды кезеңді ... - ... жаңа ... ... ... ... ... ер
жету, өсу жолдары белгілі бір әлеуметтік топтың, қауымның өсу жолдарын да
білдіреді.
Әрине, шығарма қаһарманының өсу ... ... үшін ұзақ ... мен ... шарт емес ... ... болса да, Ғ.Мүсіреповтің
«Қазақ солдаты» жазылған кезде қазақ ... ... ... ... ... ... онша көп болмайтын. Осы тұрғыдан алғанда,
автордың бұл кезеңнің белесті-белесті ... ғана ... ... ... деп білеміз. Қайроштың басқалардан бір ерекшелігі - балалар
үйінде тәрбиеленуі ғой. Сондықтан да Отан ... ... ... ... ... ... қасық қанын төгіп, жан қиярлықтай ерлік
көрсетуіне автор ... осы ойды ... ... ... ... Бүгінгі
өмір шындығына арналған шығармада өткен өмір жолын ұзақ сонар баяндап
кетушіліктің бір ... ... ... сабақтасып жататындығын әр кез айыра
білген жөн [2,61 б.].
Қайрош - ... ... ... жас ... ол қолы жеткенді місе
тұтпай, үнемі өрлей беруді, сатыдан ... ... ... ... Оның тұла ... қазақ халқының жаңа заман қалыптастырған ... ... ... ... ... елімізге тұтқиылдан шабуыл
жасап, Отанға қауіп төнген сағатта Қайрош өзі ... ... ... - ... Ал оның ата-бабалары әскери тәртіпті бастарынан өткермеген,
сондықтан әскери өмірдің атадан балаға мирас боп қалған дәстүрі жоқ. ... ... ... ... тәртіпті көру - қазақ ... ... ... төңкерісінен кейін орныққан ... ... осы ... ... ... тарауларында майдандағы Қайроштың ... ... ... ... ... ... «Қазақ солдаты»
романында қазақ жұрты өмірінің үлкен кезеңі кең ... ... ... шығарма деуімізге себеп те осы [2, 61 б.].
Жауынгер өмірін суреттеген шығармалар туысқан ... ... ... Бір атап ... нәрсе сол - бір қоғамда ... ... ... ... ... ... ... да
көптеген ұнамды ұқсастықтар кездесіп отырады. ... ... ... ... халықта да көп болғанын көреміз.
«Қазақ солдаты» романының біз атап айтқымыз келген ... ... - бұл ... ... ... ... ... терең
суреттейтін шығарма. Кеңес өкіметі жылдарында Ұлы ... ... ... бірі-бірімен араласуы күшейіп, бұрыннан тарихи тамыры бар
достығы ... ... ... Осы ұлы достықтың белгісі әсіресе Ұлы ... ... ... ... ... ... Жазушы Ғ.Мүсірепов
романда осы шыныққан достықты терең ашып, тебірене сипаттайды, кеңестік
әр ұлттың өкілін өз ... ... ... сүйіспеншілікпен толғана
суреттейді [2,62 б.].
Басқа ұлт ... ... ... талабы біздің қазақ кеңес
әдебиетінде өз дамуының алғашқы жылдарында-ақ қызу қолға алынған істің ... Бұл ... ... ... ... ... біз атап
отырған романына дейін де бар еді. Бірақ атап айтатын бір ... ... ... ұлт ... ... ... ... шалағайлықтар да
болып келді. Әрине, мұның төркіні жазушыларымыздың шындықты шеберлікпен
терең бейнелеу жолындағы ... өз ... ... ... ... туған жәйт еді. Оның үстіне, біздің жазушыларымыз басқа ұлттардың
өмірімен, тұрмысымен жете таныс та емес еді. ... ... өзге ... ... ... ... ұлттық ерекшелік, сипаттарымен жан-
жақты көрсетілмей келді. Кейіпкерлердің қай ұлт өкілі екендігін ... ... ... ... аты-жөнінен, түрі-түсінен, киім-кешегінен ғана
ажыратып жүрдік. Бұл - ... ... еді [2,63 ... ... ... ... ... әдебиетімізде орын алып келген
мұндай кемшіліктердің болмауын қатаң ескерген. Ұлт өкілдерінің ... ... ... үшін көп ... ... бұл жолда жалпы кеңестік
әдебиетіміздегі озық үлгілерді зерттеп, игерген. ... ... ... және өзге ұлт ... образдарын нанымды етіп бейнелеген.
Шығармадағы ұлттық өрнектер, адамдардың ұлттық ерекшелік сипаттары -
жазушыдан зор шеберлікті талап ... ... ... ұлттық
сипаттарын, ұлттық ерекшелік қасиеттерін көркемдік шындықпен шебер бейнелеу
үшін жазушы өмірде жете білумен қатар, сол ұлттың тарихын да, сол ... ... даму ... да, өсу, ... өзгеру сипаттарын да терең
білуге тиісті. Ел өмірінде болып ... ... ... ... ... тұрмыс-тіршілігінде де, күн көріс,
қаракетінде де ... туып ... Бұл ... ... ... бар. Және бұл ... бір ... орнай қалмайтын, біртіндеп орныға
беретін құбылыстар. Осы жайларды өмір шындығына сәйкес нанымды ... ... ... ... ... [2, 63 б.].
Кеңестік өмірдің ақиқаты тұрғысынан қарасақ, ... ... ... ... мақсаты біреу, тілегі ортақ, бағдар тұтқан
нысанаға жету жолындағы ... ... ... әр ... ... ... ... тек өзіне ғана тән ерекшелік белгілері бар.
Міне, осы белгілерді әр автор өз шығармасында терең ашып ... ... ғана ұлт ... ... да ... ... ... алады.
Автор өз шығармасын бірінші жақпен ... ... ... сырын
шертушінің жай-күйін басқалардың іс-әрекеті арқылы байқатып отырады. Бұл
тәсіл ... ... ... реті ... ... ... ала алмай, көбіне бас
қаһарманның көрінер ортасына қарай ойыса береді. ... ... ... ... ... өрбіту, ондағы жасалмақ образдардың нақышын
өрнектей түсу, іс-әрекеттердің ситуацияға сай келіп, ... ... ... ... ... шеберлікті талап етеді. Осы реттен алғанда
Ғабиттің бұл романы қазақ әдебиетінде өзінің соны жаңалығымен көрініп, ... ауыр ... ... ... ... ... өмір
сырларын, адамның жан толғаныстарын, соғыс картиналарын ... ... ... ... шағының арпалыс күйлері, кеңес жауынгерлерінің
жаумен қасарыса алысқан шайқастары нанымды ... Сан ... ... ... ... бірі ... ширақ өрбіп дамиды.
Романда табиғат құбылыстары, ... ... ... ... ... суреттеледі. Міне, осы белгілерінің бәрі де
шығарманың көркемдік қуатын арттыра түскен [2,64 б.].
«Қазақ солдаты» ... - ... ... ... жіті ... жинаған
мол материалының негізінде туған тарихи шындыққа сай еңбек. Шығарманың бас
кейіпкері ... ... ... ... ... ... ... Қайырғали
Ысмағұловтың ерлік жолдарын негізге алған. Қайрош - Қайырғалидың прототипі.
Бірақ осыған қарап бұл романды тарихи роман деуге ... Рас, ... ... болған адамдардың өмірі суреттеледі. Тарихи адамның
басынан кешкен хал-жайлар терең қамтылады. Және бұл ... ... ... ... суреттеліп, белгілі дәуірдің шындығын танытады.
Сонымен қатар ... ... ... ... ... ойдан алынған
кейіпкерлер де болады. Бұл - шығармада ... ... ... кең ... үшін ... ... Ғ.Мүсірепов «Қазақ солдаты» романында тарихта
нақты болған адамның майдан жолын, ... ... ... да, бірақ сол
болған оқиғалардың ... ... ... ... желісін кең өріске
тартады. Майдан өмірінің ... ... мол ... ... ширата түседі,тарихи таным тұрғысынан нақты оқиғаны жеткізе алған
. Романда соғыс жылдарының сипатын осылайша кең қамтып көрсетеді [2, ... ... ... - ... ... ... ... тек жазушы, творчествосының биіктеп өскендігіне ғана емес,
сонымен қатар жалпы қазақ ... ... ... ... көрсететін
айғақ. Роман кеңестік еліміздің көптеген ұлттарының тіліне және шетел
тілдеріне аударылды. Мұның өзі ... ... ... ... ... ... ... мәні зор. Мұндағы кеңес
жауынгерлерінің ерлігі, іс-әрекеттері және ... ... ... жас ұрпақтарға ұлтжандылық тәрбие беру ... ... ... ... ... сүюге, кеңестік патриотизмге баулиды, Отан үшін
жан аямай еңбек етуге, ... ... туын ... ... ... да романның адам тәрбиелеушілік мәні жоғары
деп танимыз [2,65-66 бб.].
Ел қорғау жолындағы соғыс – ... де ... ... ... ... елімізге тұтқиылдан шабуыл жасап, кеңес халқын
капитализмнің құлы еткісі ... ... бұл сұм ... еліміздің барлық
азаматтары терең түсініп, Отанымыздың тәуелсіздігі мен бостандығы жолындағы
күреске шықты.
Кеңес жауынгерлері осы қасиетті ... ... ... ... ... жете ... өздерінің Отан алдындағы сол ардақты
борышын абыроймен орындап, өздерінің батырлық даңқын әлем ... әйгі ... ... ... ... және оның ... ... осы
ерлік жолы шебер суреттеледі. Олардың ерлік мінездері, саналы жауынгерлер
екендігі, бойларындағы батырлық пен ... ... ... ... ... ... ірі әрекеттер барысында көрінеді. Қайрош және
оның майдандас серіктері жау ... күші осал емес ... ... ... ... жауды жеңу үшін зор қайрат, қажыр, жоғары рух қажет екенін
олар терең ұққан [2, 67-68 бб.].
Егер біз Ұлы Отан ... ... ... ... ... ... суреттеген, кеңес әдебиетінің озық үлгілеріне зер салар ... ... де ... ... ... көреміз.
«Қазақ солдаты» романында майдан шындығы, әсіресе Қайроштың ерлігі
реалистік ... ... ... ... батыры» повесінде шамадан тыс
әсірелеп жіберетін, кезінде сыналған жайттар бұл романнан өзіне орнын ... айта ... ... ... ... ... қара ... оймен
долбарлау да жоқ. Егер, бұрын, автор бұл сияқты кемшіліктерге орын ... ... ... ... ... ... емес, қатардағы совет
солдатының жанды тұлғасын жасауға айрықша назар аударып, ... ... ... ... ... Дегенмен де, Қайроштың кейбір үрдіс
қимылдары жасанды ... ... шағы бар ... де ... жөн. Ерлік
дегеннің өзі күнделікті әскери өмір мен тәрбиеден туып жататындығын барынша
ескергені дұрыс еді. ... ... ... деп, оны ... дайындалдырмай-
ақ шешуші кезеңнің өзі ерлікті еріксіз тудыратындығын образдың іштей ... ... жөн ... ... романының идеялық мәнділігін, образдарының шындыққа
негізделгенін, шығарманың танымдық, тәрбиелік ... ... Енді ... ... ерекшеліктері жайына аз-кем тоқталып
өтсек [2,81 б.].
Көркем шығарманың толық ашылар қасиеті оқиғалардың таңдап алынуымен,
шебер ... ... ... ғана шектеле бермейді.
Оқушыға эстетикалық ләззат беру үшін алдымен құнарлы да көркем тіл керек.
«Қазақ солдаты» ... ... ... неше ... ... сәтті
мысалдарын кездестіруге болады. Мұнда характерлерді жарқ ... ... ... да, ішкі жан ... ... ... да, ... елестейтін табиғат суреттері де аз емес.
«Қазақ солдаты» романы – Ұлы Отан ... ... ... ... бейнелейтін шығарма. Мұндағы бейнелер дараланып көрініп,
қазақ кеңес әдебиетіндегі сан ... ... ... ... әр ұлт ... ... олардың өзіндік ерекшеліктері
де, достығының терең тамыры да толғана ... ... осы ... ... биік ... ... ... тұр [2, 83 б.].
Бар саналы ғұмырын халқына арнаған Ғ.Мүсіреповтің ... ... ... ... ұлттық болмысынан алынған. Ол өз заманының
барша қоғамдық даму, жаңғыру белесінің, рухани ... ... ... ... ... ... ... жіті аңдап, пайымдап отырды,
шынайы да шымыр шығармалар берді. Автор өзінің романын ... ... ... ... психологиясын, бүтін тұлғасын көрсетуге арнаған. Бәрі сайып
келгенде, жазушының осы түп ... ... ... ... ... ұлттық дәстүр мен жаңашылдық ... ... ... осы ... ... жолында тең ұстап өтті.
2 «ОЯНҒАН ӨЛКЕДЕГІ» КЕЗЕҢДІК ТАҚЫРЫП ПЕН ТАНЫМ
2.1 Романда бейнеленген халық тарихының ... ... ... қазақ прозасының қазынасына жаңадан қосылып, оның
сапалық өсуін танытқан, көлемi жағынан аумақты, тарихи тақырыпты ... ... ... бiрi ... ... ... өлке» романы
болды.
Шығарма алғаш рет «Әдебиет және искусство» журналының 1952 жылғы ... ... ... ... ... жарияланып, 1953 жылы Алматыда
Қазақ мемлекеттiк көркем әдебиет баспасында «Оянған ... ... ... ... ... ... кейiн де бiрнеше рет жарияланды.
1954 жылы «Жаңа өмiр» журналының беттерiнде, 1955 жылы ... ... ... 1962 жылы жеке ... ... 1974 жылы бес
томдық шығармалар жинағының үшiншi томында, 1980 жылы таңдамалы шығармалар
жинағының екiншi ... ... ... ... ... ... шыңы болумен бiрге, қазақ әдебиетiнiң
шоқтығы биiк туындылары қатарында саналады. Әдебиеттану ғылымында лайықты
бағасын алып, ... ... ... ие болған «Оянған өлке» бүгiнгi
таңда да өз мәнiн жоғалтқан емес.
Көркем әдебиеттiң негiзгi ... ... бірі – ... iсiн тарихи шындық тұрғысынан суреттеп көрсету. Жұмысшылар мен
шаруалардың қажырлы еңбектерi, кешегi Ұлы Отан ... ... ... ... ... ерлiктерi, халық шаруашылығын ... ... ... ... – мiне, ... ... ... Сондықтан да ... ... ... ... орын ... осы ... ... Бұл бағытта
жазылған «Абай жолы», «Ботагөз», «Ақбiлек», ... ... ... ... атты ... әрқайсысы халқымыздың өткен өмiрiн, олардың
әрбiр тарихи ... ... мен ... ойы мен ... ... ... табиғатымен, қолтаңбасымен көрiне бiлді [2, 84 б.].
Қазақ әдебиетінің классигі, суреткер жазушы ... ... ... ... ... ... ... орындарының ашылуын, қазақ
жұмысшы табының қалыптасуын тарихи таным тұрғысында көрсетеді. ... ХІХ ... ... ... ... ... ... ахуалын толығымен көз алдымызға әкеледі. Қазақ даласының бүкіл
бітім-болмысы табиғи, шынайы қалпымен суреттеліп, ... ... ... ... ... [2,84 ... ... қоғамдық-саяси даму қарқыны, экономикалық қарым-
қатынастар оның отар елі болып отырған Қазақстанға өз ... ... жоқ. Мол ... ... ие кең дала төсінде өндіріс орындары ашылды.
Қазақ жұмысшы табының қалыптасуына бұл өндіріс орындарының зор ықпалы болуы
әбден ... ... бiр ... тұз, балық, алтын өндiру жұмыстары
мен Орал бойындағы металлургия зауыттары, тау кен ... да ... бiрi – ... ... ... ... ... көзi
ашылып, одан кейiнгi өрiстеу сатыларын, тұңғыш пайда болған жұмысшы табының
даму, қалыптасу тарихын, ... ... ... мен ... ... ... Ғ.Мүсiреповтiң «Оянған өлке» романы болды [2, 85 б.].
Роман орыс тiлiнде 1958 жылы ... ... ... ... ... ... берi чех, румын, монғол, қырғыз, украин
тiлдерiне аударылып, кеңестік ... одақ ... ұлт ... [2, 85 б.].
Халық басынан өткізген күрделі кезеңді арқау еткен, әдебиетіміздің
төрінен лайықты орнын алған көркем туындыны дүниеге ... үшін ... ... аса ... ... аян.
«Оянған өлке» сияқты романды жазу міндетіне қаламгер үлкен дайындық
сатысы – біршама әңгімелер, очерк, ... ... ... солдаты» атты
белгілі романды жариялау кезеңінен абыроймен өтіп барып келген еді. Әрине,
романның көтерген тақырыбы, ... ... ... ... ... ... келелі ойлар аз болмады. Ғалымдар ... өз ... ... ... лайықты бағаларын да берген.
Бұл еңбектерде шығарманың тәрбиелік мәні, автордың көркем ... ... ... ... ... біраз талқылаулар жасалған.
«Оянған өлке» романында еліміздің тарихында ... ... ... ...... жатқан қазақ ... ... ... келе ... тұңғыш шахталардың ашылып, зауыттардың салынуы,
алғашқы жұмысшылар табының ... ... ... ... тұрмысы мен
өміріне әсер етуі жайлы сөз болады. Шығармада сол ... ... ... ... көз ... ... тұтастай дала мен жекелей адам ... ... ... суреттеліп, нанымды оқиғалар негізінде есте қалады.
Қазақстан үшін соны қарым-қатынас, яғни жұмысшы мен өндіріс арасындағы
бітім-татулыққа келе ... ... ... ... ... ... отырып, реалистік түрде беруді мақсатқа алған [2, 85 б.].
Ұлттық әдебиетімізде тарихи тақырыпты арқау ету кеңінен қанат ... ... десе де ... ... ... ... көркем әдебиеттің
басты нысаналарының бірі болды. Тарихты көркем әдебиетте ... ... ... ... еске ала ... ... яғни, қазақ
әдебиетіндегі бірегей үлгі ретінде ұлы ... ... ... ... атай ... Әдебиеттанушы ғалым Б.Майтанов ... ... ... ... ... ... мен ... өлке») талдай
отырып, мынадай тұжырымдарға келеді: «М.Әуезов Абай өміріне байланысты ... ... ... ... ... реализм дәстүріне сай
бейнелесе, Ғ.Мүсірепов осы ... ... бір ... ... ... пафос ауқымында өрнектейді. «Оянған өлкеде» дала тіршілігіне
дүрбелең әкелген өндіріс қажеттілігі, ... ... бой ... ... ... ... ... тынысы, әдет-ғұрып, мінез-құлық, әр
түрлі іс-әрекеттер және үлкен қоғам өмірінің құбылыстары мен ... ... ... ... тұрғысынан өрнектеледі» [12,101 б.].
Ғ.Мүсірепов романында қоғамдық-экономикалық қатынас тек деректік,
тарихи сипаттармен қалып қоймаған. Жазушы қоғамда өмір ... ... ... ... айрықша мән беріп, оны басты нысанада ұстайды.
«... Өзiнiң айрықша шеберлiгiн бұрын көбiне ұсақ жанрда ... ... ... кесек туындыларын жасауға көшкен көркем сөздiң зергерi
Ғ.Мүсiреповтiң прозалық ... ... ... әдебиетiнде өзiне тән
оңды бiр стильдiк қасиетiн анықтаған шығармалар» [8,254 б.], – деп ... ... ... ... ... да Ғабит роман жанрына ұсақ
жанрды кемелдендiру ... ең ... ең ... ... ... ... ... танытады.
«Оянған өлке» – күрделi көркем шығарма. Оның iшiнде кемелiне келген,
кемелiне келуге тиiстi бейнелер қатары бар. Быков, Шило қарт, ... ... «Жат ... өмiр ... тереңдей түсетiндiгiне куә боламыз.
Белгілі бір кезеңнің, дала өміріне өзгеріс әкелген оқиғаның суреттелуі
– романның ең басты ... ... ... ... ... өзі ... ... орнын нақтылай түседі. Өндіріс орнында еңбек
етуші адамдар бейнесі және ... ... ... ... ... қарым-қатынастар шығармада шынайы, жанды оқиғалар арқылы танылып
отырады. Романның жазылған кезіндегі ... ... ... ... атап
айтсақ, таптық принцип белгілі дәрежеде өз орнын тапқан. Яғни, үстем ... ... ... пен күш, ... ... озбыр әрекеттері,
оларға қарсы күреске шыққан тап ... ... ... ... ... ... ... романы – көркемдiгi де, ойы да терең шығарма. Өзiндiк
даралық, жекеше жайлары мен тiл кестесi, сөз ... ... ... ... б.], – деп романға М.Әуезов дер кезінде өз ... ... ... ... ... – өмір ... Жазушы өмір шындығының
ішінен өзіне қажеттісін сұрыптап алады да, ... ... ... ... ... Өмір ... эстетикалық тұрғыда шебер көрсете
алған шығарма ғана толыққанды, терең мазмұнды, биік ... ... ... ... алып ... «Оянған өлке» романын жазу барысында
суреткер Ғ.Мүсірепов көптеген тарихи фактілерді зерттеп, салыстыра ... ... ... ... ... дүниеге әкелгенін көреміз.
Зерттеушілер жазушының көптеген материалдарды қарастыра ... ... ... сәл ... өң ... еңбек адамдарының бүгіні мен ертеңін
сабақтастыра көрсеткенді жөн көретінін айтады. ... кен ... және оны орыс ... иеленуі жайлы көптеген тарихи
мәліметтер романда көркемдік тұрғыда өз орнын тауып отырған.
Тарихи мәліметтердің ... ... ... ... кен орындарын ашушылардың бірі ретінде саудагер С.И.Попов есімі
аталады. Ол 1834 жылы ... ... ... ... ... ... жерінен қорғасын, күміс кенін қорытатын зауыт ашады. ... 1847 жылы ... ... ... ... ... ... игеруге мықтап бел буады. Осы мақсатпен қазақ даласын аралай ... жылы ... ... бай ... ... кездеседі. Бұл көмір
кенін жергілікті тұрғын Байжанұлы Апақ суыр інінен тапқан болатын. Саудагер
Ушаков ... ... ... бар ... ... [2, 85-86 ... ғасырдың 50-жылдарында Қарағанды кен жыныстары сатуға түсіп,
компания ұйымдастырылған еді. ... ... ... ... ... кете алмаған. Ол жерді ... келе ... ... ... келісімге келеді. Тарихи деректемелерге қарағанда, Қарағанды
көмірін Ушаковтың сатып алуына белгілі би Өтепұлы ... көп ... Бұл ... оның он жеті мың ... бай Жұманмен ерегесі де елеулі
роль атқарған.
Қарағандының сатылу, қабылдану актісі Омбыда жасалынған. Жер ... ... ... ... Игілік, Ордабай, Қоғабай, Тәти
есімдері аталады. Актіде жер ... ... ... көрсетілген. Жер
иелері Өтепұлы Игілік, оның балалары ... ... ... ... алынып біткенше компанияға, Ушаковқа берілген.
Қазақ халқының осы өзгере, ояна бастау дәуiрi романда өз ... ... ... ендi жер ... жоқ. ... ... ... [15,33
б.], – деп Игiлiк айтқандай, капиталистiк қатынас қазақ даласына екi жолмен
келiп кiрдi. Бiрi – ... ... ... өндiрiс жолы, екiншiсi –
Қараөткел, Қарқаралы, Қояндыға баратын жәрмеңке жолы. Бұл ... ... ... оның ... мен жүнi ... ретінде дүниежүзiлiк саудаға
түсiп, мысы мен көмiрi ретіндегі дәулет құрамында есептеле бастаған ... осы екi ... ... де ... шындық талаптарына сай деңгейде
көрсетiлген.
Қазақ даласында осы ояна ... жаңа өмiр ... ... емес едi. Өмiрдiң әр саласына сыбағалы лебiн берген бұндай жаңалық
әр ... ... ... ... әрi мол ... әрi ... ... Қазақ жерiне бассымақ болып жүрген байлардың да өзара ортақ ... ... ... Бұл сол ... әлеуметтік шындық еді.
«Көшпелi ел жаратылыстың өз бергенiн, бетiнде ғана оңай жатқанын ала
алмаса, оған ... ... ... да ... ... ... байлары жердiң
түгiне таласып, қырқысып жатса, о да – өз ... ... ... ... ... алмақ. Бұл күнге дейiн сыртынан құшақтап, иемденiп алған
көп байлыққа қанды ... ендi ғана ... ... [15,58 б.], – ... өзi де ... ... ... осылайша аш көзденiп,
аранын кеңірек аша, ... ... ... ... ... ... берi ... бөрiдей ерсiлi-қарсылы кезiп, тегiн
жатқан байлықты иемденудi ойлаған Ушаковтардың көзi ... ... ... ... ... ... шаш етектен пайдаға кенелетiнiн бірден
бiлдi. Осы мақсатта өз айналасына ... ... ... ... де
орнымен пайдаланып, Жұманды арандатып, әуре-сарсаңға салып, Майқұдықты
саттыруда да ... ... ... ... ... ... неше ... суреттерiн көруге
болады. Қат-қабат оқиғалар да, түрлi байланыстар да, кейiпкерлердiң алуан
мiнез-құлықтары да тарихи бiр ғана ... ... ... ... қалып
отырады.
Жазушы өз күнделігінде Қарағанды көмір кеніштерінің бірінде болып,
көмірді қалай қазып, өңдегенін көрген ... ... деп ... ... ... ... шабады, көмірді шанашылар еңбектеп ... ... ... Мен бір ... әрең ... » (17, 54 ... ... романындағы оқиға бірден тартыстан басталады. Автор өзі
жинақтаған өмірлік деректерді толығымен қамтып, шығарма ... ... ... ... ... қайталанбас өзіндік іс-әрекеттерімен
көрінетін кейіпкерлер – Игілік пен Жұман. ... ... ... ... ... ... сипатымен көрсетілген. Жазушы бұл екі
кейіпкердің жер, қоныс үшін таласының әлеуметтік ... да ... ... пен ... өзара таласына тікелей қатысты – ... ... жеке ... ... ... пиғылы да қаламгерлік қырағылықпен
беріледі. Осы үш кейіпкердің іс-әрекеті, мақсат-мүдделері ... ... бір ... ... ... ... жұмыс істеп, күнкөріс қамымен жүрген қарапайым халық
өкілдерінің алпауыттармен күресі де оқиға шынайылығын ... ... ... ... де ... ... ... шындығын бейнелеуге
құрылған.
«Көркем шығарма бармақ соғып тудыратын дүние емес. Өмiрдi ыждаһаттап,
зерттеп барып, көрген-түйгенiңдi көкiректе ... ... ... ... ... өзге ... өз ... кешкендi айтсам деймiн.
«Оянған өлкенi» жазарда бiр жарым жыл сол тақырыппен айналақтап, бес-
алты ай ... ... Ескi ... ... экспонаты мен жаңадан
кiрген құралдардың маркасын бiлу өте қажет болды. Қарағанды, Спасск, Нұра
деген жерлердi түгел аралауға тура ... ... ... ... ... ... бiлiп ... қаламың жүрмейдi екен. Осының ... ... ... – мұны ... ... ... келдi» [18,99–101 бб.], – деп
Ғ.Мүсiреповтiң өзi сыр ақтарғанындай, бұндай ... ... ... әр ... әр ... әр сөз, әр ... өз орнын тауып, белгiлi бiр
мақсатты орындап, бiртұтас жымдасқан туынды әкелуде қызмет етуге тиiс ... ... ... ... қазақ прозасының өмiрiмiздiң әлеуметтiк және
этикалық мәселелерге бойлап ене бастағанының куәсi ғана болып ... ... ... ... ... соңғы жылдардағы көркем
прозадан Ғ.Мүсiреповтiң еңбегiн айрықша атап өткен орынды.
Жазушы әрбiр шығармасында психологиялық мiнез жасаудың аса ... ... жеке ... толғанысын барынша терең, нәзiктiк қуатты
сезiмдерiмен бере алатын суреткер екендiгiн ... ... [19], ... ... пен ... пiкiрлері Ғ.Мүсiрепов шеберлiгiнiң тағы бiр
қырын танытқандай әсер етедi.
Романның өне бойында суреттеліп сөз ... ... ... ... тұрмыс-салтына, қатар өмір сүріп жатқан Ресей империясының заңдары
мен патриархалдық-рулық тәртіптерге жаңа ... ... ... ... қалыпта, әрі көркем түрде суреттеу талабына сай өрілген. Осындай
жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... – нағыз
сөз зергерінің ғана тәжірибесі мен шеберлігінен туындайтын іс ... ... ... ... жазу барысындағы қаламгердiң талай
iзденiс, жетiстiк, талпыныс сәттерiне куә ... ... ... жерi ... ... Ушаков болып тұрдым, бiрде кiрешi Ыбырай
болып тұрдым, кейде ... ... ... Бiр ... өзiн ... ... көзiмен қарап, сол адамның тiлегiмен шұғылданбасаң,
өндiрiстi түгел көре алмайды екенсiң.
Көкөзек Ушаков үшiн бiр ... бой ... ... Не ... ... көзiмен қарасаң, оның орнына ... ... ... iшiн ... кетедi» [18].
Осы пiкiрден-ақ, Ғ.Мүсiреповтiң өмiрдi бiлiп жазу, бiлгенiңнiң өзiн
бейнелеп, ... жазу ... ... ... да, жасамысына да
қойылатын басты талап екендiгiне ... ... ... ... ... да талабы сол» жауапкершiлiк пен салмақты одан ары ауырлата
түскендей. ... ... ... ерен де ... iзденiмпаздықтан,
тәжiрибеден, қызығушылық пен шеберлiк сияқты күрделi белгiлерден тұратын
кезеңді еңбек ... ... ... ... белгiлi оқиғалардың
тiзбегi емес. Шығарма жазушы жүрегiнде, ... ... ... ... ... ... жiгер-қайрат, адам қоғамының өсе ... ... үн қоса ... ... сөз» [18,99 б.], – деп ... ... ... жайлы бағалы пiкiрлерi бiздiң күнiмiздегi
әдебиетке, зерттеушi-ғалымдар еңбектеріне ... ... ... ... ... – әрі ... әрі ... жазылып, қаламгердің терең пікір-
толғаулары, публицистикалық ерекшеліктерінің негізінде көптеген маңызды
мәселелер жайында үлкен ой қозғап, қоғамның беймәлім ... ... ... ... ... ... ... береді, ой-көзқарасын тарихи
таным шеңберінде жеткізеді.
Мысалы: «Үш жыл бойы ақырын болса да табандаған ... ... ... қалана берген мыс заводы қыс ортасы ауғаннан кейiн жүрiп
кеттi. Бiрақ осы бiр болмашы ... ... ... бiр ... талмаураған
көп ұйқысы да, марғауланған ойы да сергiп, далада бiр жаңа өмiр ... [15,174 б.]. Бұл – ... ең ... ең ... ... мен идеялық мазмұны арасында ажырамас бірлік орнап, аяғына дейін
жетелеп ... көз ... ... өз ... шын ... ат ... ... оқу барысында, көркем бейнелерді сомдау
ерекшелігінен, оқиғалар тізбегі мен олардың ... өрбу ... мен ... ... ... ... ... осы ретте
әр жазушы жазар тақырыбына өзінше әдіспен келмегін ... айта ... ... да, ... ... ... ортақ амал-тәсілдің болуы
мүмкін еместігіне де назар аударады. Осы ... әр ... ... ... шеберлігі де есепке алынатынын ескереді.
«Болашақ шығарманың сүйегi көп арналардан жиналады. Әр түрлi кiтаптар,
материалдар қарайсың. Арнайы көрiп, аралап, зерттейтiн кездерiң де ... бәрi әсер ... ... ... хақ, бiрақ мыңнан бiрi де
шығармаға енбей қалуы мүмкiн. Шығарма деген ... бiр ... ... он ... ... пiсiп шығады. Баз бiреулер шығарманы әр жерiнен оңтайы
келген тұстан жаза ... Мен олай ... ... Шығарма басынан аяғына
дейiн жазылып шығады. Және бiр ... ... да таза ... ... ... ... ... дық қалады. Сондықтан ұнамаған нәрсенi ... ... ... ... ... ... ... iздеп таба алмас. Қолжазбаларымда қандай азап шеккенiмдi ... ... ... ... оқырман үшiн керегi – шығарма. Қай ... қуа ... ... Шимайлар өшiргiш табанында кетсiн, сол дұрыс»
[10,253-256 бб.], – деп Ғ.Мүсiреповтiң ... ... ... туу ... ... ой бөлiскенiнен ... ... жазу ... өз ... өз ... ... Әр сөз,
әр сөйлемiн жазуда өз басына қатаң талап қоя ... ... ... ... ... мен ... ... болған адамдардың есімдерін роман бойынан да кездестіреміз. ... ... ... емін-еркін, өз қалауынша орынды пайдаланады.
Автор хронологиялық тізбекті қолданбау нәтижесінде біршама ... ... ... уақытты біраз қысқартып, өзгерістер енгізген. Бұл
жағдай туындының көркемдік, ... ... еш ... ... ... фактіні өзінше қолдана білген ерекшелігін көрсетеді.
«Ғ.Мүсiрепов ... ... ... бiлу ... Қарағандыда талай
рет бiрнеше айлап болып жүрдi. ... ... ... ... әлемiн
майталман инженерден артық бiледi, – дейтiн-дi.
«Оянған өлке» – Ғ.Мүсiреповтiң Қарағандыны көмiршi, ... ... ... ... ... әлеуметтiк түйсiгi мықты суреткер
ретiнде кең, терең, жан-жақты бiлгенiнiң ... ... ... ... ... ... атты ... – Ғ.Мүсiрепов шығармашылығын зерттеуде айтарлықтай үлес қосатын, ... ... ... ... Ғ.Мүсiреповпен 1947 жылдан бері
араласқан.
«...Мүсiреповтiң шығармашылық кухнясын анық көрдiм. Ол жазғанда үлкен
столға ... оның ... ... ... ... Бұл – бiр ... – бiр ... қарындашты өте үшкiрлеп етiп ұштап қояды екен де,
үшкiрлiгi кете бастағандарын ... ... ... ... ...... стандартты парағын ұқыппен бiрнеше бөлiкке бөлiп,
алдын ала дайындап ... ... ... ... ... ... ... алдында жатқан өшiргiшпен тазалай өшiрiп ... ... ... ... жер ... ... онда жаңа ... алып, ескi парақтағы
жазғанының керек жерiн ... ... де әрi ... ойын ... [20], – деп ... ... ... атап
өтедi.
«Өзi жазған тақырыбын түбегейлi меңгергендiгi ... ... ... ... ... жол ... шолып отыратын диспетчерге де ... Өмiр ... беру үшiн, ... ... стиль коллизиясының
айқындығы осыны дәлелдейдi» [21,115 б.], – деп, ... ... ... ... ... де ... ... әдебиетiнде еш
жазушыны қайталамайтын қаламгер екендiгiне көз жеткiзедi.
Қазақ әдебиетінде табиғат пен адам тағдырын ұштастыра ... ... ... пен ... сияқты қаламгерлер шығармашылығынан
жазушы зертханасының небір сырына қанық боламыз.
Бұдан бiз жазушының Қарағанды ... аса ... ... ... ... деректердi роман бойында қаламгерлiк шеберлiк нәтижесiнде
орынды қолдана бiлгенiн көремiз. Болған оқиғаны тек қана ... ... сол ... ... өз ... ... ... ойдағыдай
бере бiлу, кейiпкердiң аузына дұрыс сөз салу, қоғамдық ... ... беру ... де ... ... «Оянған өлке» сияқты кең қарымды
роман тудыру Ғ.Мүсiреповтiң өмiр ... ... ... ... ... аңғарым, байқағыштығына байланысты жайлар болса керек:
«Жазушы қайсiбiр тақырыпқа қайсiбiр күрделi ... ... ... ... ... – сол ... терең зерттеп бiлуде. Оның
әлеуметтiк мәнi зор құбылыстарын екшеп талғап ала ... ... ... ... бар: ... бiр ... ... болмасын, өзiне жат тақырыпты
меңгере алмайды, өзiне ... емес өмiр ... ... ... жазып бере
алмайды.
Қазақ байлары Игiлiк пен ... да – ... ... ... Олардың үрiм-бұтақтары осы кезге дейiн сол өлкенi ... ... ... ... саттыруы туралы тарихи мәліметтен, оның
Жұманмен арасындағы iштей ... ... ... ... ... ... деректер
шамалы болатын. Дегенмен Ғ.Мүсiрепов Игiлiктi де, ... да биiк ... ... ... ... ... ... таныта алған.
Яғни, қаһармандардың өмiрдегi бейнелерi мен романдағы көркем бейнелерi
арасында зор айырма бар ... ... ... Көп жағдайда тарихи
адамдардың тек қана аттары алынып, iстерi көркемдiк заңдылық дәстүрiне ... ... ... ... ... болмысы ғана емес, келешегi де
есепке ... ... бұл ... ... ... мен ... ... көркем
өнер заңдылықтары тұрғысында қараған.
Романда жазушы өмiрлiк ... ... ... ... ... ... ... ашқан. Өмiрлiк ақиқат
байланыстарды, ... ... ... бейнелi тiлмен өрнектей алған.
Бұл қасиеттердi Ғ.Мүсiрепов ұлттық әдебиетiмiздегi ... ... буын ... өкiлiнiң шығармашылығынан да үлгi алу, ... ... өз ... тума шеберлiк пен тәжірибе арқылы заңды бiрлiкте
ұштастыра көрсеттi.
Қазақстан жерінде жұмысшы ... ... өмір ... ... ... ... ... түрде суреттеледі. Қазақ
жеріндегі ертеден ... ... ... мен ... ... қалыптасқан
жұмысшылар тарихын, тағдырын баяндауда бір ... ... ... ... ... ... ... таным мәселесі
тұрғысынан беруге ... ... ... ... ... ... түрлi қасиеттерiн әңгiмелеген сын пiкiрлер,
зерттеулер аз емес. Роман туралы берiсi республикалық, әрiсi сол ... ... мен ... ... Т.Ахтановтың, Қ.Нұрмақановтың, Л.
Климовичтiң, С. Марковтың, Б. Руниннiң, ... I. ... ... Т. ... ... ... жеке зерттеу еңбектерi, әдеби-сын очерктерiнде арнаулы бөлiмдер
мен тұтас пiкiрлер жазылды. Бұл еңбектерде ... ... ... ... ... ... ... баяндалған. Солардың бірі
Ғ.Сланов пікірі Ғ.Мүсіреповтің тарихи романы ... ... орын ... ... деңгейі қандай дәрежеде ... ... ... ... ... ... ... халқы басынан кешірген үлкен тарихи
кезең суреттеледі. Мұндағы ... ...... ... ... ... жолының көрсетiлуi. Ресейде капитализм дамыған XIX ғасырдың аяқ
кезiнде ... ... ... ... ... белгілі. Орыс жұмысшы
қауымының үздiксiз күрестерi, 1905 жылғы қанды жексенбі оқиғалары ... ... ... ... ... Сондықтан, Қазақстан жерiндегi
жұмысшы табының қалыптасу ... ... өсу, ... ... ... ... өте ... екенін естен шығармаған жөн. «Оянған өлкеде»
тарихты ... ... ... күш халық болып көрiнуi де – романның атап
көрсетерлiк ұнамды сипаттарының бiрi [2, 89 б.].
«Оянған өлке» романының әдебиетiмiзден ... орны ... ... пiкiрлер әр алуан. Роман қандай жаңалықтар әкелдi, ... ... ... ... оның ... ... қандай
мiнездермен байытты, қандай өзгешелiк-кемшiлiктерi болды, айтылған
пiкiрлердiң ... қай ... ... ... сауалдарға жауап
беруiмiз қажет.
Романда Игiлiк бейнесiн мүсiндей түсетiн әрi жанама түрде, әрi ... ... ... ... бар. Олар – Күреңкөз қожа, жылтыр Омар,
Ордабай болыс, Жұмабек ... ... ... үйшi, т.б. Осылардың
iшiндегi жылтыр Омарды алсақ, ол ... ... ... ... ... ... адам. Назыкешке деген қиянаты оны жынды
Тiлеукеге ... ... ... ... ... Мiне, Тiлеуке бейнесi,
осы Омардың сұрқиялық әрекеттерiнiң бет-пердесiн ашып, өзiндiк сипатын
танытуға көмекшi құрал ... ... ... ... [2, 90 ... Байжан бейнесінің тыңғылықты талдауды қажет ететіндігіне тоқталып,
оның барлық ішкі жан-дүниесімен әділдік пен шындыққа ... ... ... ... ... ... сыйластығына қоса,
Ушаков пен Игілікке де оң қабақ танытып жүргенін ескеріп, ... ... ... ... ... шығуы қажет екендігін көрсетеді. Бұл
автордың Байжан ... ... ... ... тәсілі деуге келеді.
Өйткені, осы бейнені оқырманның оп-оңай ажыратуы үшін Игілік пен Ушаковтың
толық ықпалындағы адам ... ... ... бірден Бұланбайлар жағына
шығарса, шығарманың шынайылығы да ... еді. ... екі ... ... ... жүріп, өзі шыққан ортаның мүддесін көздеуші ретінде
танылуы да заңды құбылыс [2, 90 ... ... ... кең ... оқиғаларды суреттейтiнiн көрсете
отырып, сол кездегi әлеуметтiк жағдайды арқау ету жағын атап ... өз ... ... ... ... тапқа қарсы наразылықты
айқын бiлдiрiп, таптық санасының ояна бастауын, орыс жұмысшылары мен қазақ
жұмысшыларының ... ... ... ... ... ... алғандығына назар аударды. Бұланбай, Байшегiр, Жабай,
Сейiт сияқты кейiпкерлерге жан-жақты талдау жасап, әсiресе Байжан ... ... ... көрсетедi. Роман көркемдiгi жағынан қазақ
әдебиетiне елеулi үлес қосарлық шығарма екендiгiн де атай отырып, ... ... да ... Атап ... ... ... ... айқын етiп көрсету жағы солғын шыққан. Ұнамды
кейiпкерлерден ... ... Шило қарт ... адамдар – көркемдiк
жағынан шебер жасалған бейнелер. Ал Байшегiр, Быков, Михайло ... ... ... ... алынған адамдар, алдыңғы үшеуiнiң
көлеңкесiнде ... ... ... ... жете дараланбайды. Осы арада
ескерте кететiн нәрсе, Омар мен Күреңкөз қожа ... ... ... ... ... өз ... өз өзгешелiгiмен дара көрiнедi.
Ал бiз жұмысшылардың соңғы аталған үш ... есте ... ... ... көре ... [2, 91 ... Т.Ахтанов бұл айтылған пiкiрiн жоққа шығаратын ойды да ... яғни ... ... Быков сияқты кейiпкерлердiң мiнез-құлқы өте
айқын болса да, ... ... ... бiз анық көзге ... тiптi ... ... ... ... де мiнезi болмаса
келбетi, өң құбылысы, яғни жанды портретi жоқтығына салмақ ... ... ... ... ... ... келтiрелiк: «Характер
жасаудағы Ғабит Мүсiрепов қолындағы тағы бiр мықты құрал – портрет.
Қазақ әдебиетiнде портрет ... ... ... саты – ... ... «Абай жолы». Динамикалық портрет, статистикалық портрет
болып сан ... ... осы ... биiк ... өнер ... ... көрiнген қазiргi портреттер солардан бұршақ
атып, өрiстеген өрiм талдар» [6,210 б.], – деп ... ... ... дәрежедегi қасиетiн де атап өтедi.
Көркем шығармадағы адам мiнезi күресте ғана ... ... ... өмiрiн күресте, тартыста суреттесе, шындықтың iшкi сырларын мол ашуға
мүмкiндiк алады. Осы тартыстар романда дәуiр шындығын, өмiр ... ... сан ... мiнездердiң ашылуына жағдай жасайды. Жазушы Игiлiк пен
Жұманның iс-әрекеттерi мен мiнезiн ... ... ... ... көтере бiлген. Тартыс әлеуметтiк қауымдар мен таптардың, жеке
адамдардың ғана арасында болмайды, бiр ... жеке ... де ... ... ... Ғ.Мүсiрепов осындай өмiрлiк қақтығыстарды жiтi бiлiп
көрсеткен.
Қазақ даласындағы әлеуметтік өмір ... ... ... бірі – осы ... Ол ... еті өліп, жігері жасыған, үміті
сөнген жан ретінде суреттеледі. Ал, нақұрыс Тілеуке бейнесі ... ... ... тұр. ... бұл ... ... ... қарым-қатынасының бір
қырын, олардың жан дүниесі мен ... ішкі ... ... ... жан-жақты көрсетпек болған. Кейіпкердің психологиялық
ахуалын шынайылықпен бере білу кез келген қаламгердің ... келе ... ... емес. Кейіпкер болмысының қалтарыс-бұлтарыстарын суреттеудегі
Мүсіреповке тән дара стиль Талтаяқ, ... ... ... ... ... Талтаяғы мен Тілеукесі жалғастық тауып, кейінгі прозада
осыларға ұқсас ... бой ... ... ... Тілеуке іс-
әрекетіне ұқсастық «Ақан сері – Ақтоқтыдағы» Қоңқай, Балсары ... ... ... ... бәрі қияметті заман тудырған
қасіретті тағдыр иелері. Жазушының шеберлігі сонда – ... ... ... ... ... бейне ретінде сомдай білді.
Жазушының көркем бейне жасаудағы шеберлігі өзіндік ... ... ... игі әсер ... ... ... ... аударғанда, олардың
көпшілігі қаламгер шеберлігінің бір қыры – кейіпкер бейнесін ... ... ... ... ... ... ... көркемдік тәсілдері
өз алдына жеке бір зерттеудің ... ... ... ... ... ... мұнымен
шектелмейді. Сыншылар, жазушылар роман ... ... ... ... ... да ... өткен. Солардың тағы біреуіне
назар аударып көрейік.
Жазушы Ғ.Мұстафин Қазақстан Жазушыларының III ... ... ... ... тым ... жұқалау жасалғандығын атаған.
Бұл пікір сол кездегі идеологияға сәйкес айтылып отырғанын ... ... ... дәл осы ... ... романның көркемдік сапасына
нұқсан келтіріп тұрған жоқ. Кеңестік кезеңде көркем шығармаға талап етіліп
қойылған ... ... ... ... туындыны қаптаған мағынасыз
шарттылықтарға ұрындырды. Соның нәтижесінде небір жауһар ... ... ... ... романынан жоғарыда Мұстафин аузынан
айтылған кемшіліктер қылаң бергенін мойындамасқа амал жоқ. ... де, ... ... ... дәл Мұстафин сынаған дәрежеде оңай жасалған
болып көрiнбейдi. Қандай да ... ... ... ... ... ... ... жақындаса түсуiне объективтi кедергiлер де бөгет
жасайды. Оның ең бастысы – үстем таптың рушылдық, ұлтаралық араздық ... ... ... ... ... ... ... де
баршылық [2, 91 б.].
Романдағы оқиға желісіне назар ... екi ... ... ... ... күн ... ... түсуi үстем таптың зәресiн
ұшырады. Сондықтан, Рязанов, Ушаков сияқты алпауыттар зымияндық әрекеттерiн
кейде ... ... ... жүргiзедi. Олар Мұсақай сияқты залымдарды ... ... ... ... ... орыс ... салады, жұмысшылар арасында алауыздық ... ... ... Бұл ... ... да дәуір шындығынан туындаған қақтығыстар.
Қазақ жiгiттерi орыс жұмысшыларының құшағына бiрден барып кiрген ... ... орыс ... ... ... Дөрекi де содыр Иван Акула
мен Бұланбай арасындағы ... ... ... ... бола ... Орыс
жұмысшылары өздерiнiң адал iсiмен, жарқын мiнезiмен, жылы ... ... ... ... баурап алады. Бiрiнiң тiлiн бiрi жақсы бiле қоймаса
да, түсiнiсiп, ... ... ... ... де көз ... ... жоқ
жапан далаға алғаш келген үй-күйсiз орыс ... жер ... ... ... бередi. Алғашқы достық нышаны осындай бiр болмашы
нәрседен, бiрақ шын ықылас бiлдiрген әрекеттен басталады. Осы ... ... ... ... ... ... ... оңай жасалған достық дей аламыз ба? Бiздiңше, оңай деуге
келмейтiн ... ... ... әр ... адамдарында алғашқы кезде бiр-
бiрiн азды-көптi жатырқаушылық болады ғой.
«Оянған өлкеде» ... ... ... өтiлген тәрiздi, – деп
М.Бекбергенов те өз ... ... «Бұл ... да бiр ... ... ... Ол – жұмысшылардың ара-сындағы саяси үйiрме
мәселесiн де жазушының тым ертерек көрсетуi. Осы ... да ... ... ... ... ... кендерiнде жан-жақтан жаңадан келiп
бiрлескен орыс-қазақ жұмысшыларының өздерiнiң экономикалық мүдделерi үшiн
күресiн суреттеумен шектелмей, ... ... ... ... ... қосады.
Бұл – тарихи шындыққа аса жанаса бермейтiн жай» [2,119 б.].
Романға сүйенетiн болсақ, орыс-қазақ жұмыскерлерiнiң ... ... ... ... ... ... қазақ жұмыскерлерi арасында
құру мақсат ... де едi. ... жат ... ... кiру ... Быкова ол жұрттың бiраз өзiндiк дәстүрiн бiлiп алуды өте ... ... ... ... ... келе, Бұланбай, Байшегiр, Алшағыр
сияқты жiгiттердiң үлкен достыққа iркiлмей бара алатын ... ... ... ... ... орыс жұмыскерлерiнiң ортасына ғана ... ... деп ... ... сол ... қазақ жұмыскерлерiне де ортақ
етудi арман еттi. Кейiн Байжан үйiнде болған ... ... ... бас ... ... ... қажеттiгiнiң туғандығын
да түсiндiредi: «Завод иелерi күн санап жаңа бiр ... ... ... ... жем болмайтын жағын көздеп едiк. Бiз үн қосып
қимылдағанда, завод иелерiнiң ... ... ... ... келемiз. Осы
жағдайда не iстеуiмiз керек дегенде, жекеленбей, ... ... ... ... ... ... едiк ... кеңесi, әсiресе, қазақ жұмыскерлерiне өте керек. Бұлардың
алдында қандай қара күндер тұратынын кiм бiлсiн!» [15,260 б.]. Бұл ... ... ... ... ... өз ... да бiлдiрдi. Егер
шынында жұртқа қорғаныш болар бiрдеме ... ... ... ... ... ... пiкiр ... өлке» романындағы басты оқиғаның бірі – ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуы, күрес жолдары. Бұл
мәселе «Оянған өлкеден» бұрын арнайы тақырып болып суреттелмеген еді.
Қазақстандағы өндіріс орындарының ашылуы, бұрынғы кедей ... ... бой ... ... ... ... сай шеберлікпен
берілген,тарихи таным тұрғысынан ... Бұл ауыр ... ... ... орындап, шығарма салмағын арттыра түскен.
«Оянған өлкенiң» бiрiншi кiтабы эпопеялық шығарманың бастамасы,
Ғ.Мүсiреповтiң ... жазу ... ... ... әр ... ... зерттеп оқып, көп iзденiп, қайта-қайта қарап, одан кейiн
Қарағандыда 3-4 ай болуының өзi ... ... ... зерттеудiң
нәтижесiнде туған еңбек екендiгiне назар аударады. Жазушының өмiрдi кең
көлемде суреттеуi роман сюжетiнiң көп ... ... ... ... ... ... өз iшiндегi қайшылықтар да, ... ... ... ... орыс ... ... тартыстар да
көркемдiк жағынан нақты өмiр шындығына негiзделiп суреттелгендiгi ерекше
бағаланады.
Негiзi ... ... ... ... өмiр ... ... ой
заңдылықтарына салынбай жазылған туынды әдеби шығарма емес, әдетте ... ... ... сол не ... бiр ... өмiрiнiң маңызды мәселесін
қозғайтын небір эпопея, роман, ... бос, кез ... ... бой ... ... ... түрде, тап осы нақты халықтың тұрмыс-тағдырынан,
ғұрпынан, өзіндік ерекшелiктерiнен немесе кейде ... ... ... дәл осы ... бар ... ... алып ... керек [16, 355
б.].
Романдағы оқиғаның басталуын автор дәл 1833 жылы деп ... ... ... ... ... би ... ... жылдың 14 март күнi сатыпты, яғни романда суреттелетiн кез де ... ... ... үш жыл ... деп ... – 1853 жыл. Ал Кенесарының
қырғыздарға шабуылынан /1847 жылы/ берi көп жыл өттi деуi де ... емес ... ... жыл – ... уақыт қой.
Тағы қайталап айтарымыз – Ғ.Мүсiрепов қалай болғанда да ... ... ... ... ... алып ... бұл
мақсатты көздемейдi де. Ғ.Мүсiрепов тарихи материалды шежiрешiге қарағанда
өзгеше қолданып, нағыз бiлгiр ретiнде орынды пайдалана бiлдi.
Автор ... ... ... ... бас ... өз ... уақытты сығымдап көрсеттi – бұл композициялық құрылыстың пайдасына
шешiлдi.
Қазақ халқының өзіндік тарихы мен ... ... ... ... баяндау, жай ғана аңғарту болып танылмайды. ... ... ... қан ... тараған деректер, материалдар
жазушыдан өзге халық ... өз ... ... мен ... ... ... тіршілік-тұрмысымен, болмыс-бітімімен, әдет-салтымен кең түрде
таныстыруды талап еткендей еді [16, 356 б.].
Халық өкiлiнiң бейнелерi ... ... не жау ... ... ... не ауыр тұрмыс азабын шегiп, жәбiр-жапа көп көрген еңбекшiл
бейнетқор болып ... ... ... ... ... ... ... бейнелерiн беру дағдыға айналып кеткендей болатын. Бұл
сияқты ... ... әр ... ... ... иi ... де ... Сондықтан, реалист жазушы Ғ.Мүсiрепов Бұланбай,
Сүгiрәлi сияқтылардың ... ... ... басқа ерекше
өзгерiстер iздеген.
Жазушы – адам ... ... ... ... ол ... ... ... ол туралы ой түйiндейдi. Ақиқатында көркемдiк шындық
тұрғысынан қоғам өмiрiнiң сырын ашады. Сол қоғам өмірін ... ... ... бар ... ... ... Оған шынайы өмірдегідей әрекет, нәр
дарытады. Көркем бейне ... ... ... кейіпкер енді тың жаңалық,
бөлекше бітім ретінде ... ... орын ... ... сын нысанасына алғанда, сыншылардың қазақ шаруасынан ... ... ... ... ... сол ... табының туып,
қалыптасуы да маңызды орынға ие болған. Дегенмен де бұл ... ... ... ... ... ... да назардан
тыс қалмайды. Осы бағытпен келгенде, романда біраз жұмысшы ... ... ... айналған бейненің жоқ екендігін айтуға болады.
Бұл пікір сын еңбектерде біршама айтылды. Типтік бейненің ... ... ... ... ... бейненің типтік жағдайда туатынын
ескерсек, ... ... ... ... үшін ... сай әбден пісіп-
жетілген жағдай, қалыптасқан орта ... ... ... ... қалыптасқан
жұмысшы табының ортасы қажет. Жазушы бұл мәселелердің барлығын жан-жақты
ескере ... ... ... бергісіз қағидаларды аттап кете алмаған.
Қазақ шаруаларының өндіріске келіп жұмыс істеуі бірден олар ... ... ... ... сөз ... Олар өндіріске келу арқылы тұрмысқа, ... ... ... мен ... мол ... ... олардың мінез-құлқын, санасын бірден емес, бірте-бірте өзгертеді.
Бұл өзгерістердің түбі неге ... ... ... яғни ... енді қалыптаса бастаған. Жазушы осы мезеттегі оқиғаларды тарихи
кезеңге сәйкес,тарихи таным тұрғысы аясында желі етіп ... [1, 89 ... ... ... ... ... айтылды дедiк. Оларда шығарма
түрлi қырларынан талданған. Қай-қайсысы ... да ... ... ... үлкен орнын жоғары бағалайды. Мәселен, ... ... ... түгелдей алғанда – проблемалық шығарма. Мұнда иесiз
сахараға, сусыз шөлге көмiр ... мыс ... ... да ... ... ... барып кiрiскен капиталистiң өзi оқыс мiнездi жан болуы
керек. Автор өндiрiске жұмыскер табу мәселесiн де зор ... ... ... ... ... iсiне икемi жоқ ... ... ... мыс қорытушы болуы да проблема» [9,26 б.], – дей
отыра, «Құдiреттi суреткер» еңбегiнде де өзiндiк әдiл ... ... ... ... ... аса ... ... құныға, құмартып
оқитын, көркемдiгi сиқырлы, құдiреттi «Оянған ... ... ... да ... жүредi. Сюжет күрделiленiп дами бермей, үзiлiп кетiп те
отырады; кей ... ... ... ... ... деушiлер бар.
Осы күнi бұрынғы классикалық ұғымдағы әдебиеттен безу ... ... де ... ... ... сырт ... сәнденуi, өзiн-өзi ұстауы дегендер көптеген ... ... ... Қазiр мiнездеу ықшам, ... ... жоқ. ... қандай жан екенiн әрекетiнен, қылығынан танып
бiлемiз. Сюжеттiң тағдыры да ... ... ... төбе-төбе
кезеңдерiн бейнелеп, қалғандарын оқушы көңiлiмен жалғарлық етiп оза ... ... де осы ... Бұл ... зор ... ... зор ... Үлкен өлкенiң оянысын суреттеген
үлкен романда дүйiм жұрт бейнеленген. Олардың бәрiн созымды ырғағымен сюжет
арнасына түсiру үшiн ... ... жазу ... ... едi. Жазушы оған
бармаған: заман сырын танытарлық керектiнiң бәрiн алған, керек дәрежеде
бейнелеген; ... ... ... ... идеялық-көркемдiк
мақсатын сәтті орындаған,тарихи таным мәселесін де естен шығармаған.
Халық тарихының тұтас бiр дәуiрiн баяндайтын осындай ... ... адам ... ... сан қилы ... дәуiрiнiң әдет-ғұрып, аймағымен
күле жүретiн бiреудiң оғаш мiнезi, тағы осындай белгiлердiң араласа жүруi
шығарманың көркемдiк шырқын ... ... ... ... ... ... ... өмiрдi шындық және идеялық тұрғыдан терең түсiніп,
өзгелерге де ... Осы ... оның ... ... ... тұрады. Өмiр шындығының қандай да бiр түкпiрiн бермесiн,
қандай да бiр қайшылықты жағын ...... де ... тән
дәлдiк пен айқындық жатады. Көмескiленбей, көлеңкеленбей дәл ... ... ... ... ... тағдырының басынан өткен бiр заман ең елеулi
жағынан ... ... ... ... ... ... ... тууы мен қалыптасуы» еңбегiнде «Оянған өлкеге»
қатысты өз бағасында шығарманың бірінші кітабының ерекше маңызды ... ... ... пен ... пiкiрлерiне құлақ түрелiк: «Оянған
өлкеде» жазушы сол феодалдық ... ... ... ауыр өмiрiн,
трагедиялы тағдырын да тебiрене толғаған. Назыкеш, Күңше, Көпейдiң озбыр
қауымнан көрген зорлық-зомбылығы, ... қиын ... ... ... ... ... Еңбек адамының сол қанаушылар билеген замандағы
өте ауыр, аянышты қайыршылық өмiрi бұл шығармада реалистiк ... ... [22]. Бұл ... ... ... – әлеуметтiк-
психологиялық типтендiрудiң шеберi Ғабит жасаған қаһарманының басым
көпшiлiгi психологиялық нанымдылығымен, ... ... ... – мiнез-
қалтарысы, кескiн-кейпi, iс-әрекетi құйып қойғандай шақтықпен, ... ... бір ... есте қалады, жүрегімізге жылылық
ұялатады.
Зерттеуші Қ.Құттыбаевтың қазақ әдебиетiндегi өндiрiс тақырыбына
жазылған ... ... ... ... ... жанрлық табиғаты, ондағы
ұнамды бейнелер, жазушының ... ... сөз ... Суреткердiң
типтендiру мәселесiндегi жеткен жетiстiктерiн егжей-тегжейлi әңгiмелейдi.
«Қазақ солдатынан» соң, Ғ.Мүсiрепов ... ... ... өлке» атты жаңа романымен тағы да биiк секiру жасады. Бұл роман
Ғабит сынды шебер ... ... да гөрi ... ... ... ... ... көпшiлiк қауымның «Оянған өлкеге» ... ... ... ... мәселенiң, көркемдiк
ерекшелiктерiнiң жоғары деңгейлiгi немқұрайлы қалдырмайды. ... ... жан мен ... толғанысынан өткiзiлген
мәнi қызықтырады.
«Оянған өлке» жайын сөз еткен түрлi шолу және ... ... ... ... ... ... ... талданып, сын-
пiкiрлер айтылды. Дегенмен бұл айтылған бiрен-саран ... ... ... ... ... үлкен туындының салмағын кемiте ... ... ... ... ... орны мол. Оның ...
өмiр оқиғаларын, мiнездердi, өзгерiске толы ... ... ... ... ... ... бейнелей алғандығында.
Жазушының басты қасиетi – өмiр сырын терең жете түсiнетiнi ... ... ... дұрыс бағыт, бағдарға қойып отыратыны.
Х.Әдiбаев айтқандай, «Оянған өлке» – бiр жағынан, ... ... ... жағынан, кемелденген әдебиет жемiсi. Онда адамға
ұмытылмас әсер етер зергерлiк өнердiң ... ... бар» [6,134 ... ... көрсеткендей, «Оянған өлке» романы – көркемдiгi де, ойы
да терең шығарма. Өзiндiк даралық, жекеше жайлары мен тiл ... ... ... ... ... прозамыздағы өндiрiс тақырыбының сонау жиырмасыншы жылдардан
басталған үрдiс жолын елуiншi жылдардағы бұл ... жаңа ... ... ... тақырыпты жаңа көркемдiк iзденiстермен байытуы, толымды тың
бейнелермен толықтыруы – «Оянған өлке» романының ... ... ... ... ... ... мен баға жетпес байлығы болып
есептеледi.
Сондықтан ХIХ ... II ... ... қоғамының күрделi өмiрi
тудырған кең өрiстi эпопеялық «Оянған өлке» романы – ... ... анық ... ... ... болып есептеледi. Академик
С.Қирабаев «Оянған өлке» – ХІХ ... ... ... қазақ елі
өмірінің сан-салалы тіршілігін кең қамти суреттейтін шығарма» [23], – дей
келе, жазушы шеберлігіне ... ... ... ... ... ... адам ... көркемдіктің сырын ұғынуы кеңейе ... ... ... ... жасайды. Ал, Р.Нұрғали роман туралы ойын былайша
түйіндейді: ... ... ... ... ... – еңсесі биік
туынды. Шығарма кейіпкерлері Жұман, Игіліктер сомдап ... ... ... ... ... ... ... көбіне іс-қимыл
арқылы, әрекет үстінде көрсетеді, өзі көрінбейді» [24,492 ... өмір ... және ... шешімнің жолдарын дәл тауып,оқырман
қауым мен ғылыми сынды бей-жай қалдырмаған бағалы қазына - ... ... ... ... ... ... көрсете білгені айқын.
3. «ЖАТ ҚОЛЫНДАҒЫ» ОҚИҒАЛАР СУРЕТТЕЛУІНІҢ ШЕБЕРЛІГІ
3.1 Тарихи мәселе және авторлық шешім
Роман-эпопеяның екiншi ... – «Жат ...... ... отыз
жылдан аса уақыт өткен соң, 1984 жылы шығып, оқырмандар ... тидi. ... ... ... ... баянды аяқталып, қазақ кеңес әдебиетiнiң
қазынасына тағы да бiр роман-эпопея ... ... ... ... ... ... оқиғалар iлгерi дамыған. Сонымен бiрге, жаңа дәуiрдiң жаңа
адамдарын, қазақ қоғамының нағыз оянған кезiн – екi ... ... мен ... бас кезiн қамтыған дербес туындыдай.
Автор өзi айтқандай, «Өз» қанаушың мен өзге қанаушының», жат ... ... көз ... ... ... ... тiптi сонау патша тұсында-ақ жаңа өмiрдi аңсап iздегенiн,
болашақ Қарағандының жез бен кен орындарында жұмысшы ... ... ... мол ... «Оянған өлке» романында айттым. Қазiр осы
дилогияның екiншi кiтабын жазып жатырмын. Менi халқымыздың сарқылмас күш-
қуаты құмарттырады. Екiншi ... ... «Жат ... деп атап ... ... не айтылады? Туған жерiмнiң байлығын революцияға дейiнгi кезде
шет ел капиталистерiнiң қомағайлықпен ысырап еткенi, талан-таражға салғаны
айтылады.
Романның кейiпкерлерi – ... еңсе ... ... ... ... ... рухы мол ... инженерлер. Мен
революцияға дейiнгi Қазақстанның әлеуметтiк өмiрiнiң өзегiн неғұрлым ... ... ... етiп ... О ... бiр ... бар: түнi бойы ... да, таң ата дем алуға
кiрiсемiн. Көп жазып жүрмiн. Алайда әлi ... ... ... [25], – деген Ғ.Мүсiрепов мақаласынан «Жат қолына» апарар жолдың
алғашқы белгiлерiн көремiз.
Жазушы өзiнiң ұзақ жылдар аңсаған ... ... «Жат ... ... ... ... Жазу ... кезiнде әр түрлi жұмыстар араға ... ... туып ...... бұл ... бiр ...... жазумен айналысып қана қоймаған, композитор Е.Рахмадиев екеуi
«Майра» пьесасының либреттосын дайындаған. Осы ... ... ... мен ... «Ұлпанға» да жұмсалған. «Болашаққа аманат», «Қыпшақ
қызы» пьесалары жазылды. Осының бәрi де жазушыны «Жат қолынданың» ырғағынан
шығарып жiберiп ... ... ... жазушының уақыты, күш-
жiгерi, қаламгерлiк ... ... бiр ... ... ... ... болған. Ғ.Мүсiрепов бiр-ақ шығарма төңiрегiнде шектелiп
қалмаған. Солардың барлығына да уақыт ... әр ... ... әр ... ... да бiр кезде жаза ... ... ... ... ... ... ... столының басында шығарма жазып
отырған сәтiн сырттай бақылаудың өзi бiр ғанибет. Ғабеңнiң өзi де ... тор ... ... тiзiлiп түсiп жатқан өмiр суреттерiне елiгiп,
шығарма жолдарына iлесiп, сонымен ... ... ... қоса қиналып
отыратын» [26,25-29 бб.].
«Оянған өлке» сияқты, «Жат қолынданың» да өз ... ... ... Оған ... ... ... де жетерлiк. Солардың
романның жазылар алдында, жазылу барысындағы, жарыққа шыққаннан ... ... ... бұл романның да бiр адам тағдырына ұқсас ... ... көз ... ... өзi екi ... ... бiршама
уақыттың салыну себептерiмен де бөлiседi: «Екiншi кiтап неге созылып кеттi.
Бiрқыдыру себептер айтылды. Оның үстiне ... ... ... ортасы
туралы жазу бiр семья, бiр ру, бiр ұрпақ тағдыры жөнiнде жазу емес ... ... ... ... көрсететiн романның екiншi кiтабын
аяқтауды өзiмнiң азаматтық, жазушылық парызым, борышым ... ... ... сол романның үстiнде» [10,256 б.].
Әр жазушы, әр ұлт ... өз ... ... тиiс. Осы ... ... ел ... өркендеуi үшiн барын салды, өзгеге
өзiмiздiң рухани бай дүниемізді, ... ... ... ... ... қадiр-қасиетiмiздi жан-жақты танытатын «Оянған өлке»,
«Жат қолында» атты реалистік шығармалар туғызды. Осы бiр ұлы ... ... ... ... шыншыл суреттермен, тарихи таныммен дәл көрсетедi.
Кешегi күннiң ... ... ... бүгiнгi күндi ой зердесінен өткізіп,
болашақ күн үшін де толғанады. Халықтың өткен жолын бiлмей, игi ... ... ел, ұлт ... ... өзi ... ... ... Шет ел капиталының далаға ауыз салуын қапылыста пайда болған
індет, айықпас дерт ... ... ... ... ... ... айдаһардың аузына түстi» [27], – дейдi шығарманың бас ... ... ... қара ... ... Фин картоны
төселген столының үстiндегi қорапта оның ... ... ... едi.
Иесiнiң айтатын пәлендей жаңалығы болмаса, көп уақыт қозғаусыз да қалуы
ғажап емес. Бiрде «Оянған өлкенiң» ... ... туу ... тоқталуын
өтiндiм. Ғабеңнiң сондағы айтқаны:
– Екi кiтаптың арасы ... ... жоқ. ... ... де рас. ... да бар. Өзiм сенiп болғанша қағазға түсiре алмауым да бар. Көп
iздендiм. Көп толғандым. Көп нәрсенi оқи ... еш ... ... ... Егер бұл ... ... өлкенiң» дәрежесiнен шықса, мен оған ... ... бола ... ... ... шеңберiнен шығып та ... ... ... ... сақ болуға керек. Сырттан
шалмай, iштен шалған жөн. Өздерi керауызданып тұрған жоқ па? Iшкi мәнi ... ... ... да бар, ... тiлiмен» [28]. Халқының
тағдыры, болашағы жазушының жанына қатты батып, бұл жөніндегі кемелді ... «Жат ... ... ... ... сөздері мен
іс-қимылдарының нәтижесінен көргендей әсер аламыз. Бұл ретте ... бір ... ... ... ... ... ... Осы
орайда қаламгер үлкенді-кішілі деректердің барлығын ерекше бір ... ... ... орынды пайдаланып, бұл мәселе төңірегіндегі ... ... ... ... әр тау-кен атауының мән-
мағынасын түсінгенін көреміз. Ол үшін ... өз ... ... ... керуен жолдары мен төте соқпақтарды өзі жүріп өтіп
өлшеген сандар, кен ... мен ... ... ... салған
суреттері мен диаграммалар да өте қажет ... ... ... ... отаршыларының Үндідегі, Таяу Шығыстағы саясатын, жергілікті
халықпен қарым-қатынасын білу де ... ... ... ... ... ... мен ... қоғамдық құрылысты, өкімет ... ... ... ... ... де ... жазу үшін аса
қажет деп санаған.
Қай ел болмасын, азаттық пен ... ... ... табандылық
арқылы ғана қол жеткізе алады. Күреспей, қарсыласпай мақсатқа жету ... еді. ... бас ... ... ... бар ... Атап айтсақ,
жұмысшылардың мардымсыз жалақысы, тұрмыс ауыртпалығы, алпауыттардың өз жеке
мүдделерін ғана ... кең етек алып ... ... ... наразылықтардың күшейіп, саяси сананың туындап-өсуіне, күрес
дүмпулерінің естілуіне әкеліп ... ... ... ... де, сан
жағынан көптеген жұмысшылардың тізе қосып, азаттық жолындағы күреске ... ... ... ... «1905 жылдың желтоқсан көтерiлiсi күндерi «Спасская
медь» акционерлiк қоғамының өндiрiс орындарында жаңа толқулар бас ... Нiлдi кен ... ... алды. Басқарушысы Топорников, Невзоров,
Байшегiров, Ысқақ Көксебаев сияқты жұмысшылардың ұйымдастыруымен құрылған
«Орыс-қазақ Одағы» едi.
1905 жылдың 6 ... орыс және ... ... ... ... азаматы, К.Э.Карноның Нiлдiдегi кен орындарының
жұмысшылары мен еңбекшiлерi өзара ... ... ... ... ... төмендегiдей шешiмге келдiк – бұдан былайғы уақытта кен ... ... адам ... ... ... ... өз
мiндеттерiмiздi орындаудан бас тартамыз».
Бұл деректi Ғ.Мүсiрепов романның 311-бетiнде орынды, сөз ... ... ... ... «... ... ... ... арыздардың
ағылшын тiлiне аударылған қысқаша мазмұнын оқи бастады. Жүз сексен адам ... ... үш ... атаған екен: 1) Бiз де хайуан емес, адамбыз. 2)
Еңбек ақыны орыс пен қазаққа ... ... ... ... беретiндерiң
бiздiң арамызға араздық туғызып барады. 3) Засыпкин деген парақор маскүнем
штейгер қуылса екен. Одан таяқ ... бiр ... ... ... ... Фелльге үш түрлi ескертпе ... ... егер ... ... ... ... тоғызда Нiлдi түгел ... Екi ... ... ... тоқталады. Екi! Үш күннен кейiн үш
өндiрiстiң үшеуi де тоқталғанын Ақбұйраттың төрт ... ... ... жар ... Үш!» ... бб.].
Тарихи деректерге сүйенсек, бұндай бас көтерулер 1907 жылы Спасск
кенiнде де, Қарағанды жерiнде де, ... де ... ... ... ... мүшелерi Нiлдiде қабылданған жұмыс киiмi, отын, барақ, мектеп
жайларын Қарағанды мен Ақбұйратта да сол ... ... ... ... әр дәрежедегi жұмыскерлердiң еңбек өнiмiне, мамандығына ... ... ... ... ... бұл жағдай қазақ пен орыс арасына от
тастап отырған. Бұл да ... ... ... ... ... ... жұрдай едi. Дауылды боранда дүлей апатқа ұшыраған
адам тағдыры мен көлiк жайы да ... ... Бар ... ... ғана ... онда да тек ... ... «Иә» деген қысқа жауаптарға
ғана қанағаттануға тура келген»[27,296 б.].
Кенжеғара бейнесі әдебиетімізде бұрын-соңды кездесе қоймаған, өзіндік
ерекшелігімен ... аса ... ... Кенеттен мерт болған Күреңкөз
қожаның әйелі Наргөздің баласы. Өмірге әкелген де, ... ... ... ... – өте ... да зерек, сұлу адам. Алайда, сол ... ... ... ... ... ... күңшілдік оны да біреудің
құдіретімен қаусаған ... ... еді. ... ... өгей ... ... оған іш ... «Кенжеғара – өз шешесi Наргөз «қоңыр
құлжа» деп атайтын Игiлiкке ... сом ... ... кең ... ... ... бiтiргелi бiр-ақ жыл болса да, Игiлiк оны өз маңайынан
ұзатпай ұстап келедi. Өз әйелiнен ... ... мұны ... ... да ... ... жiгiт. Кенжеғара оқымаса Игiлiктiң өзi болар едi.
Оқығаннан ... ... ... ... ... ... туған ұлы
Кенжеғара мен қызы Гүлбәдендi Игiлiк шешемен бiрге тәрбиелесiп келедi»
[27,7-8 ... өзi ... «Жат ... деп ... екiншi кiтап оқиғасы
осы ғасырдың басынан бастап, он жетiншi жылға жете тоқтайды. Бұл – ағылшын,
француз, американ, орыс алпауыттарының ... ... ... ... ... бiрге, әсiрелеп айтсақ, бұл даланы ендi ... ... ... гудогының айғайы да оята бастайды. Оның әсер-ықпалынан қазақ жастары
да шет ... ... ой, ... өмiр ... да өзгеше күй кешкендей».
Өзгеріске толы аласапыран ғасыр тарихқа деген көзқарасқа, тіл мен
мәдениетке, ... мен ... да әсер ... ... ХХ ... басындағы
әлеуметтік-саяси жағдай адамдар санасына да сілкініс әкелді. Олар ... ... ... ... түсінді. «Жат қолында» романында осы
мәселелер айқын суреттеледі. Осы өзгерістер: «Әуелi бұдан былай ... ... ... Бұл елдiң қазақ деген өз есiмi бар, мұны ... да ... ... Екiншi, халықаралық жағдайдан бiз де
хабарсыз ... ... ... ешбiр бөгет жасамауға уәде
етемiз. Iшкi-сыртқы жауларымызбен алыса беру ол бiздiң саяси ... ... ... [27,388 б.], – деп ... көпшiлiктiң сөзiн
айтады. Жеңiске жетер күн де туар деген нық сенiм бар бұл сөздерде.
Роман соңында жұмысшылардың мақсаттары ... ... ... ... нәтижесiнде көздеген мүддеге ... куә ... «Екi ... ... бiр ... ... екiншi
жағының күшейе түскенi болады да, Қарағанды өндiрiстерi жат қолына түскелi
үздiксiз болып келе ... ... да ... бұл жолғы жеңiстерi
ерекше есте қалатындай болды.
Ең алдымен, әзiр азғана болса да, берекелi топ, ... ... ... ... ... Осы аз ғана топтың артында барлық
жұмыскерлер тұрғанын танытты. Бұл ұйым құрылғанына ... ... ... ... не ... де жеке ... едi. Ендi жеке бiр ... түскен ауыртпалықты бүкiл қауым болып көтерiп әкететiнiн көрсеттi.
Ендi оңай жем бола ... жеке адам ... бет ... [27, 415 ... өмірін малшылық-жалшылықпен өткізген адамдардың ... да, ... да ... ... ... тек ... жүріп, неғұрлым жақсылық жасауға ұмтылады. Әрбір ... ... ... екені де осы жерде көрінеді. ... ... ... ... ... да бірге көреді және тиісінше көтереді.
Өндіріс иелері неғұрлым ... ... ... ... ... ... «Өндiрiс иелерiнiң бiр кезде өз ... ... ендi ... оралып келiп шоқпар болып тие бастаған.
Қазiр солардың бос қалған орындарын қазақ жұмыскерлерiне берiп жатыр. ... ... үшiн ... ... ... ... ... қиыншылықпен табылуға айналды. Қазiр қазақ даласында ... ... ... ... жатқан өлiара кезi» [27,416 б.].
60-70 жылдардағы кезеңнен ... 1917 ... ... ... ... ... ... Кеңес үкiметiнiң құрылғанын баяндайды. Тiптi сол
кездегi бiр-бiрiмен ымыраға келе алмай ... ... ... ... ... бiрнеше партиялар жайы, ана тiлiн шұбарлау, қазақтың ... ... болу ... де қозғайды, ұлы Абай шығармаларының
жастарға, барша халыққа берер ұлағаты мол ... баса ... «Бiр ... тiл ... жете ... ... қатты өкiнген Кенжеғара соңғы
жылдарда ол олқылықты жойып, үлкен мағынасында екi тiлдi ... ... ... едi» [27 ,424 б.].
Кенжеғараны Игіліктің баласы емес, халықтың баласы, ... ... ... да адал жан ... көреміз. Абырой-беделі
де жетерлік, уәдесінде тұратын, айтқанын өзгелерге де ... ... ... ... ... өзін райынан қайтару да ... ... ғана ... ... жаңа ... жаңа адамы. Мінез-бітімімен,
адамгершілік қасиетімен сол өмірге лайық адам. Сол сияқты Қарлығаш ... ... ... ... ... десе аямай бере салады екен-ау! Айналайын-ай, ұшып
кетер ме ... ... ... бар ма ... Қой, ... қызы ... шығар ...
– Перi де емес, перiште де емес, қара ... ... ... Бұланбай ауылында тұрады. Өзi оқу бiтiрiп келдi.
– Айналайын-ай, Күнжан болып күннен тудың ба,
Айжан болып айдан тудың ба? ... ... аман бола ... [27, 441-
442 бб.] – деген әйел, ана сөзiнен қарапайым қазақ қызының биiк ... жаңа ... ... сай ... өсiп келе ... ... бұл ... нышанның ұзаққа созылып, тiл-көзден аман болсыншы,
маңдайымызға сыйғызсыншы деген ақ тiлек те бар. Жаңа ... ... ... ана өз ... да ... ... өсуiн қалап, олардың бойында
өнер, ақ жүректiлiк, намысқойлық, ар-ұятты бiрiншi қасиет деп ... ... ... ... анық емес пе? Ұлт болашағының
негiзгi қазығы да ... ... ... ... ... ... кейіпкері Байжанға келсек, сонау бiр жылы Англияның патшайымы
Викториямен құрдас болып шыққанына мақтанғаны ел-жұртқа тарап ... ... пен ... ауылдарынан қанша жалшы-малшының неше жылғы жалақыларын
алып бергендігі де адамдар ... ... ... ... ... нағыз әулие – жақыным-жатым деп ешкiмге ала-құла
қарамайтын, қолы да ... жолы да ... құда ... қонақтас болуларында
алыстан меңзелiп қойған есебi жоқ, ақкөңiл, ... хат ... ... ... ... ... ... бүкiл елге ортақ қарапайым
адам. Байжекең осындай әулие атанарлық адам едi. Жасы ... ... да әлi ... қимайтын тың болатын» [27, 187 б.], – ... ... ... ... ... бай, ... жерiне үнемi қуаныш,
жайдарылық, өткiр сөз, әзіл-қалжың шашып ... ... ... ... ... Ушаков, Рязанов компаниясына сатқан иесi Байжан
Тоқтамысовқа Қарағанды инженерлерi мен жұмыскерлерiнiң қойған ескерткiшi»
деген ақ ... ... ... ... бар, ... әшекейленген қара
тақтаны орнатқанын айта отырып, «бiрақ осы күнi оның моласының қай ... де ... ... [27 , 188 б.], – деп ... де ... басқа Катченко сияқты кейiпкерлерiнiң өмiрде болғандығын,
бiразының дүниеден өткенiн, «Жат ... жазу ... ... Қазақстанның солтүстiгiндегi басқа да ... ... рет ... айта ... әр ... романға қатысты деп тапқан әр фактiнi орнымен
қолдануға тырысқан. Соның ... ... ... ... қалың
көпшiлiк қуана қабыл алған жаңа кiтап – «Жат ... ... ... ... ... ... ... жайлы өз ойларымен жазушы
Қ.Тоқмырзаұлы бөлiседi. Естелiкте жазушыға 1916 жылғы толқу ... ... ... ... ... Бұл туралы романда әуелде болмаған, тек
әр қилы сыншылар ... ... ... деп ... соң, Ғабең
оны еркiнен тыс жазған.
Ақыры «Жат қолында» романы екi редактордың қолымен жұрт ... ...... ... – К.Хамзин деп тiркелген. Алайда
ол роман үшiн Ғ.Мүсiреповтiң атағына атақ ... жоқ, ... ... ... ... айтқан сияқты солғын ... да ... ... ... да ... ... стилінің өзіндік ерекшелігі ретінде ірілі-ұсақты бейнелерден
бастап, ұсақ бөлшектеріне дейін бәрінің де жып-жинақы, ... ... әр ... ... ... өз ... болатыны, қысқа да ұтымды
сөз, сурет ... ... ... ... толғайтын қасиетін атауға
болады.
Бұл романында жазушы халық ... ... қоры мен ... ... ... ... ... тiлiнiң грамматикалық заңдылықтарын ұқыпты
қолдана бiлдi.
М.Қаратаев айтқандай: «Лаулаған ... ... ақ ... көктемнiң суретi, Ушаковтың шын сырының ашылған жерi, әсiресе
Жұман байдың қыстыгүнi ыққан жылқының астында қалып қаза ... ... ... ... ... ... өзiндiк және тамаша шебер салынған
көркем өрнектер. Бұлар – үлкен суреткердiң ... ... ... ... ... ... репликалары, мiнездемелерi, кейiпкерлердiң
портреттерi, жанды, әсерлi ... ... да ... дәл ... берiлген
құнарлы табиғат көрiнiстерi, т.б. детальдар – бұлар адам характерiн, адам
әрекетiн ... ... ... [8,250 ... ... ... тән ... бiрi – шешен
сөйлеп, айтайын деген ойын ұтқыр етiп беруге ұмтылушылық, оқырманмен бірге
езу ... ... ... ... мол орын алған. Мұнда мысқыл, сықақ
жайлар да, зiлсiз әзiл, қалжың да, уытты, зәрлi ... де ... ... ... ... сайын таңдай қағып, тамсана беретін сөйлемдер,
астарлы ойлар баршылық.
«Бар әбiгердiң айыпкерi Жұман ... өзi ... да, тағы сол ескi ... бар ... Көпей бәйбiшеге түсiп жатыр» [15,19 б.]; ... ... ... ... – Өзiң ... осы ... қанша ала
кетесiң? – дегенi бүкiл елге ... ... де, ... берi ... ... жек
көредi, жынды ит деп сөйлейдi» [15,20 б.]. ... ... ... ... ме едi. ... кiм, байы кiм болуға ... ... ... ... ... ... [15,20 б.] – аталған үзiндiлер тыз етпе ашуланшақ,
қырсық, жаңалық-өзгерiстiң иiсi ... да ... ... ... барлық қылықтарының ел-жұртқа күлкi болғанын аңғартады.
Өмiр бойы қуаныштың не екенiн бiлмей өткен, байлық пен иен дәулеттiң
ортасында отырса да, ... ... ... ең ... ... ... «Жұманның дауындай: қайнамайтын, пiспейтiн неткен қазан!» деп мазақ
мәтелге айналып, ел iшiне ... ... ... ... ... сырласы
жоқ Жұманның өлiмi де сонау құлазыған даланың ... ... күнi ... ... ... ... түскен Игілікті автор ісі үнемі оңынан
оралып ... жолы ... ... ... жан ... сомдайды.
«Шойын кеуделi, аю жоталы, бүруге ... ... сом ... ... ... қара кiсi – ... би паң да, ... да емес.
Дауысын көтере сөйлегенiн, бiр адамға суық жүз көрсетiп, қабақ шытқанын
ешкiм ... де, ... де ... [15,15 ... берілген мінездемеге тағы да көз салсақ: «Ала көзiн бiр
төңкерiп, ... ... бiр ... қалса, бұл маңайдағы елдер басына қара
жамылғандай болар едi. Айбар барын өзi де ... ... ... ... ... ұстайды. Бұйырғаны – өтiнгендей ғана, ... – бiтiм ... ... Осы ... ... ... осы ... дейiн
қалай талап тауыспағанына таңданғандайсың!» [15,15-16 бб.], – деп ... ... ... бередi. Жазушы Игілік ... ... ... мен мысқылды шебер қолданады. Оның ... ... ... оқырман қапысыз аңғарады.
«Маған ендi жер керегi жоқ. Менiң байлығым базарда. Осы араға ... осы бiр ... ... ... ... ... деп ... жоқ.
Менi жерге қызығады деген жұрт, менiң жерiмдi барып алсын, қыстауымды алып
жатса да, неге алыпты демеймiн» ... бб.], – ... Шын ... ... ... оқып ... ... иланғандай боласың.
Тек соңынан iле жүретiн автор түсiнiгi ғана сенi адастырмай жөнге сiлтейдi.
Көпей алдында жанын сала ... ... ... ... ... қойдым ба
деп қауiптенгендей» ойланып қалады. «Игiлiк бұл жолы да жаңа ... ... [15,34 б.], ... ... ... ... ... күлкiнiң басқаша болып келетiнi –
бұлардың мағыналық мазмұндары тіптен өзгеше. Байжан – ... ... ... қарапайым, адал адам. Бiрде оның аңқаулығына, аңғырттығына күлсек,
екiншi жерде тапқыр шешендiгiне, батыл алғырлығына сүйсiнемiз. Ендi бiрде
Байжанның адам ... ... ... ... ... ... iштей разы болып, қызықтап күледi: «Екi түйеге артып
алған үй-күйi мен ... ... ... ... ... ... кесе-кесе желкiлдетiп келiп мана сол Жұманның көшiн қуып жетiп
едi» [15,21 ... ... кет! ... ... ... ... қонады» [15,21 б.] –
қолына екi жүз елу сом тиiп, үйiне көр-жердi мол етiп ... ... ... ... ... қуанады. Байып мақтанады. Достарына мырзалық көрсетпек
болады, ағайындарынан қызғана қалады.
«Екi жүз елу сом ... бес ... ... ... алған
Байжекең өмiрiнде бiр рет байлық қызуын ... ... те жүр. ... ... ... кездемесiн алып, күнде жатарда ақшасын да,
алғандарын да тағы бiр ... ... ... ... ... идендi тағалы аттай тарпылдатып, бiресе
үйге, бiресе ... ... ... ... ... ... ... iшiн жаңғырықтырып жүр» [15,109–112 бб.]. Сонда, көшкен елдей абыр-
сабыр, даң-дұң, ... ... ... жүргенi қол
басындай сүйретпе ит шана қамы ғана.
Ғ.Мүсiрепов Байжан бойындағы ұнамды мiнездерiн де, ... де ... ... ... бере ... ... ... баласы Кенжеғараның Игiлiкке қалай ұқсағаны туралы, ... ... ... ... ... ... ... әзiл мен мысқылға толы
«түсiнiктерi» амалсыз күлдiредi және адамдардың мiнезiн, ара ... ... ...... ... ... ... өрнектелетін
көрнекті тәсіл. Романда суреттелетін Жұман мен Игілік, ... пен ... ... отырған өмір, олардың бітім-болмыстары мен іс-әрекеттері
үнемі кекесін мен шенеуге ұшырап отырады. Игілік пен ... ... ... ... ұласады. Игілікке бүйрегі бұрып, одан ... «көп ... ... көп ... ... ... ... одан жылы сөз естимiн деп дәмеленгендерді: «салтақ ... ... ... де, сыр ала ... шерменде болып қалысты» [15,16 б.], – деп
мысқылдайды. Күреңкөз қожа ... ... ... ... жолына
«ат көпiр етiп сақалын төсеген» [15,11 б.], – деп масқара етеді.
Романда қаламгер орынды қолданған теңеу, метафора, ... ... ... ... бар, ... қол ... соны табыстарын
байқатады. Айтар ойын көздеген ... ... ... ... өткір де
шебер жазудың үлгісі ... ... сөз ... ... ... арық ... ... мойнындай қылқиып, жылтыр табан ... ... ... әрең ... [15,18 б.]; ... үйге кiрген
соң, бәрi де кiшiрейiп кеткендей, отырғанда құмандай ғана ... ... б.]; ... ... шаңқылдақ дауысқа қымызы толы қара ... бәрi ... [15,24 б.]; «Көк ... да ... ... ғана
басып, пысқырмай, жөткiрмей, үй маңайын дүбiрлетпей ғана ... ... ... бойы ... халық тiлiнiң бiр құнарлы саласы ... бой ... ... Ана ... ... қоры мен ... күші ... шығармашылығында тағы бiр дәлелденген. Адам ... ... ... ... ... ... әлемi
құбылған, құлпырған күйi әдебиет өрнегiне түскен.
Жазушы ретінде ... ... ... шын ... қамқорлық жасағаны белгілі. Мейлінше оған үлес ... ... ... өте ... ... жол еді. Бұл – Ғ.Мүсіреповтің
қаламгерлік шеберлігінен туындаған мақсат-мүддесі деуге болады.
Күнi кешеге ... ... өзi де осы ... ... көп ... атаулыны кәсiп емес, сөз өнерi деп танитын қаламгер өмiр бойы оның
шынайы ... үшiн ... ... ... ... үлгі бола ... ... деген – ең әуелi жанды сөз, тек қана сыртқы емес, iшкi сөз.
Адам жанын қозғай алар ... ... төрт ... тең ... ... де,
сағымдай құлпырған қара сөзден де пайда жоқ. Көркемсөздiң сұлулығы сағымдай
құлпырмасын, өзендей толқысын» [17,43 б.], – деп ... ең ... ... әсер етерлiк құдiретi жайлы сөз қозғайды. Шығарманың
көркемдiгi, ... ... ... ... күшi, ... ... ... бiртұтас, біріккен дүние болу қажеттiгiне салмақ салады.
Айтылған талаптарды Ғ.Мүсiрепов ұзақ жылдарғы нәтижелi еңбегi – ... ... ... ... ... ... тән әжуа мен ... «Жат қолында» романында шебер
өрілген. Оның ... ... ... ... ... ... ... сөздеріне тоқталайық:
– Ойпырым-ай, Қараөткелде бiр қатын көрдiм! – дедi Байжекең.
– Қараөткелде бiр-ақ қатын қалып па?
– Қатын болғанда қандай! Сұлу ... да ... бола ... екен
ғой, маған «отес Байджан» деп сөйлестi» [27,50 б.], - ... ... екен ғой! – деп ... ... ... түстi. Байжекеңнiң ойынша
патша қатынмен құрдас болуында да бiр игi жора бар сияқтанып едi.
Ғ.Мүсiрепов жасаған ең бiр сүйкiмдi ...... ... ... одан әрі ... түседi. Кезiнде жазушының үлкен табысы ретiнде көп
айтылған Байжекең сол әулие қалпынан айнымай, түсiп-аттанған жерiне ... ... сөз, ... шашқан қалпымен, ең асыл қасиеттерiн елiне үлгi
етiп қалдырып, аттанып кетедi. «Жат ... көп ... ... ... ... әдiлдiк, өткiр тiл осы Байжекеңнiң атымен
байланысып, ... ... әр ... ... ... айналдырған.
Байжан төңiрегiндегi әңгiмелерге келгенде жазушы қаламы да еркiн тыныстап,
ерекше шабытты күйге еніп, небiр ... ... ... ... ... ... суреттелген Байжан бейнесі әдебиетте өз орнын тапқан,
оқырман жүрегінде ... ... ... ... ... назар салсақ, олар –
суреттеудің бейнелілігі мен нақтылығы, сөздің талғампаздықпен сараланып
қолданылуы, мүлтіксіз ... ... ... дер ... ... ... iс-әрекеттерi, ой-толғаныстары өмiрдiң өзiндей
нанымды, олардың қимыл-әрекеттерiнде ешқандай жасандылық жоқ, тек ... ... анық ... ... ... ... тілінің ерекшелiгiн олардың мiнез-құлқына қарай бейімдеп, көбінесе
нәзiк юморды асқан шеберлікпен жиi ... ... ... сөз
зергері ретіндегі шеберлiгi оның ... ... ... ... ... ... мәселелерiне терең бойлай бiлетiн сезімталдығынан,
әрбір сөзге терең мән бере қарайтын тиянақтылығынан ... Оның ... ... ... ... бей-жай қалдырмай,
толғандырып, солармен бiрге ... ... ... ... ... себебi
осында деп білеміз. Жазушы шығармашылығының зор ... ... ... маңыздылығы да осы бағытта анық көрінеді. Халықтың ұлттық
психологиясын баяндай алған, әр жеке адамды ... ... ... ... мол мұрасының сырына қаныға отырып, одан үлгі алу – ... ... ... ... ... зертханасын
қарастырып, зердеден өткізе отыра, «Жат қолынданың» ... ... салу ... жеке шығарманы қарастыру арқылы үлкен де мәнді кезең –
шығармашылық зертхананың туындайтынына куә болдық. Шығарма жазу ... ең ... ... ... ... ... дейінгі ұзақ жолды өткен
дилогия тағдыры сәтті болды деп айтуға тұрарлық. Ғ.Мүсірепов романдарының
жазылу ... ... ... сөз қозғау екі романның аударма сапасын
қарастыру және әдеби сында бағалануы туралы тұжырымдар ... үшін ... ... екенін ескерді
3.2 «Жат қолынданың» әдеби сындағы ... ... 1984 жылы ... ... белгілі. Кезеңді әдебиетке
өсiрер сын айтып, оның ... ... ... туындысына алғаш қуанысқан, кейiн
де көркемсөз жайын бір сәт естен шығармай, оның бар-жоғын үнемі ... ... ... ... ... ... екiншi кiтабын ой-
ұғымымыздың шеңберi кеңiген дәуiрде дүниеге әкелдi.
Суреткер жазушы өлке ... ... ... бастаса да, оның түпкi
мақсаты, ой-идеясы ... ... ... ... ... жандарына
арналғаны анық, олардың арғы ... туу, ... ... ... ... айтылған пiкiрлер, бағалар, сындар бар. Олардың негiзi
әрине, романның қазақ әдебиетiндегi ... ... ... ... шындығын жан-жақты таныта бiлген шеберлiк жақтарын атап өткен едi.
«Жат қолында» романы Ғ.Мүсiреповтiң ... ... ... ... ... ... жұмысшы табының туып, өсiп, ұлы ... ... ... толы тарихи жолын көрсететiн роман-дилогияның аяқталған
екiншi кiтабы ретiнде қабылданды: «Қазақстанда жұмысшы табының ... ... ... бассейнiнiң тарихынан ... ... ... роман жазып бiтiрiп, жеке ... ... – аса зор ... қажырлылықты, өмiрге, өнерге деген
сарқылмас күш-қуатты талант құдiретiн көрсетедi. ... ... ... ... ... ... ... ұлғайған шақтарда да
ұлы шығармалар тудырғаны әдебиет тарихынан жақсы ... Ал ... ... ... ... барған бiрден-бiр қаламгер
Ғ.Мүсiрепов десек, артық айтқандық болмас» [24,191-193 бб.], – ... ... ... ... туындысына, шығармашылығына берiлген
әдiл баға екендiгiн пайымдауға ... ... ... сәтiмен аяқталды.
Халқымыздың жарты ғасырға жуық өмiрiнiң кең ... ... ... ... Бiздiң көз алдымызда екi күрделi ... ... ... қиян-кескi күрестер, қазақ ортасында жаңа жұмысшы табының
туып, қалыптасып, ендi өмiрдi өзгертушi күшке ... ... ... жаңа леп ... ... ... тууы ... iрi өзгерiстер
барша болмысымен ашылып, ондағы ... ... ... ... ... ... ... шеберлiк үлгiсi мол,
айтары көп туынды екендiгi дау ... ... ... ... 1998 жылы ... ... ... Махмұдұлы
жайында есте қалғандар» еңбегiнде өз ойларымен бөлiскен: «Жат қолында»
романының басылып шығу ... яғни 1984 жылы ... ... ... пiкiр ... ... ... 621 бет келетiн үлкен екi бума
папканы қолға алғанымда Данте Алигьеридiң ... ... ... душа ... ... ... не ... подавать совета» дегенi есiме түстi. ... оқып ... әрi ... ... ... еске ала ... тез ... жазу маған оп-оңай iс болып көрiнген жоқ. Баспа тез ... ... Жұрт ... ... ... кiтап болған соң, бұл талап орынды
едi. Ендi сексеннен асқанда, қалың романды қайыруы ... ... ... ... сөз ескерткiшi болып қалатынына ешкiмде шүбә қалған жоқ» [29].
Бұдан «Жат қолынданы» оқырман қауымның ... ... ... ... ... айында баспа авторды, пiкiр жазушыларды, баспаның
редакторларын қатыстырып, роман жайында, оны баспаға ұсыну ... ... ... ... ... ... бас редактор Е.Әукебаев,
тарихшы М.Қозыбаев, шығарманың ... ... ... ... екен. Мен де басуға даяр нәрсе екенiн, композициялық, көркемдiк
жағына ... ... ... Ғабең өзi де сөйлеушiлерге жауап ретiнде
әңгiмеге араласып отырды. Романның аты ... ... ... ... ... ... «Жат ... деген сөз саяси жағынан қиғаш келiп
тұрған сияқты, бiздiң жерiмiздi ешқандай жат, я жау алған жоқ қой, ... туып ... ... ... пiкiр ... едi, оған жұрт ... ... қарсы болды. Әңгiме жер-судың рахатын кiм көрiп отыр, кен
байлықтарын кiм өңгерiп пайдасын көрiп ...... ... ғой ... ... Оның ... ... «Оянған өлке» деген атпен шықса,
оқырман жұрт оның ... ... ... тез ... ... ... кiтап
қайта басылған екен ғой» деп қалады деген автор ойы уәж болды.
Кiтап баспадан 1984 ... ... ... ... ... ... ... айтқанын «Қазақ әдебиетi» газетiнде ... ... ... кiтабы шығады» деген хабарлама да растайды. Бұл
шығармашылық талқылауды «Жазушы» баспасының Бас ... ... ... Қазақ ССР Ғылым Академиясының М.О.Әуезов атындағы ... өнер ... ... ... ... баспасының директоры
Е.Жұмабаев жүргiзiп, қолжазба ... ... ... идеялық-
көркемдiк ерекшелiктерiмен таныстырған.
Тарихшы ғалым М.Қозыбаев: «Жат қолында» деп аталуының өзi көп жайды
аңғартады. Революциядан ... Отан ... ... ... ... ... кеткенi – жаттықтың бiр түрi. ... ... ... ... ... бiр ... Иә, өгейлiктiң түрi көп. Майталман жазушы ... көре ...... әдебиетші ғалым М.Базарбаев: «Бұл – Отан, ... ... ... ... ... ... асыл ... қастерлеу
идеяларын терең, тарихи-диалектикалық сипатта дәйектi толғаған туынды.
Қазақ даласындағы ұлттық жұмысшы ... ... да ... нанымды
бейнелеген. Тарихи дәйектi деректерi мол. Қазақстандағы өндiрiстiң дамуы,
оның шет ел алпауыттарының ... ... ... елi қазынасының талан-
таражға түсуi тарихи шындыққа ... ... ... ... ... төрт аяғын тең басқан кемел туынды
дүниеге келдi» – деп жалпы романның тақырыбы, ... ... ... ... ... ... академик ғалым М.Қаратаев автордың
мiнездердi даралауына, психологиялық талдау ерекшелiктерiне тоқталған:
«Кенжеғара ... жаңа ... ... ... типтiк, бiрегей бейнесi
жасалған. Ол ой-парасаты жаңа, өзгеше бөлек бiтiмдi тұлға».
Ақын Ғ.Қайырбеков тамаша идеялық- көркемдiк ... ... ... бұл ... тек ... ғана ... Одақтық, әлемдiк әдебиеттен
орын аларлық дүние, сондықтан да жеделдетiп орыс тiлiнде сапалы ... ... ... айтса, ғалым Ш.Елеукеновтің: «Қазiргi көркем
шығармаларға қойылатын басты талап – уақыт тынысымен ... ... ... ... ойымша, «Жат қолында» бүгiнгi уақытпен үндес
шығарма. Қазiргi ... ... ... ... ... ... ... мұндай шығармалар аса ұтымды. Бұл ... ... ... ... ... ... осы қасиет-
ерекшелiктерiне баса ... ... жөн. ... ... өсуi, ... ... ... шебер, шынайы жазылған» – деуi де нанымды,
дәлелдi шыққан. Автор ... ...... ... ... көркемдiк-идеялық елеулi жетiстiктерге жетiп, «Жат қолында»
романында ... ... ... ... орын ... оқиғалар
желiсiн «Оянған өлкедегiге» қарағанда зорайта, iрiлендiре, ... ... ... ... ... тап тартысының әлеуметтiк мәнi
ерекше айқындалып, қазақ ... ... ... ... күш-жiгерi саналы, саяси қозғалыспен ұштасып
отырады.
«Жат қолынданы» оқи отырып, ... ... пен ... ... ... ... әдебиетiмiзге, оның рухани игiлiгiне риза боласыз.
Бұл романды талқылау барысында ақын-жазушылар Ә.Әбiшев, ... ... те ... ... ... жоғары бағалады.
Автордың игi мақсаттары жүзеге асып, қазақ әдебиетiнiң қатары салмақты
да көрнектi туындымен толыса түстi ... ... ... ... ... ... оқырман қауымның берген бағасы бiрден-бiр дәлел.
«Классикалық роман жанрын айтқанда, Б.Майлин, С.Мұқанов, М.Әуезов
есiмдерi еске ... ... ... – бүкiл әдебиетiмiздi биiктеткен дүние
едi. Бiрақ, ... ... ... ... ... де ... Бұл арада
Х.Есенжановтың «Ақ Жайық», «Ағайынды Жүнiсовтер», I.Есенберлиннiң
«Көшпендiлер», ... ... ... «Қан мен тер» ... аттап
өту мүмкiн емес. Ал бүгiн тұтастай қолға тиiп отырған ... ... ... романдарына сарапшы көзбен қарасақ, қазақ әдебиетiнде роман жанры
жаңа белеске көтерiлдi, жаңа роман-эпопея туды деп ... айта ... деу ... ... жаңа романда қазақ тарихының ұзақ
дәуiрi, үлкен белесi терең, ауқымды алынып, оның қоғамдық, ... ... ... ... ашып ... ... ... роман жанрының әрi
қарай дами түскенiн аңғарамыз» [2,132 б.], – деп М.Бекбергенов өзiнiң әдiл
бағасын бергендей, «Жат ...... ... жаңа ... ... ... ... да биiктете түстi. Романның
тақырыбы да жазушы ... сай ... ... ... ... ... күрделiлене түседi.
«Оянған өлке» дилогиясы жалғасын тауып, тармақтары ... ... ... «Жат ... «Оянған өлкенiң» жай толықтырылуы ... ...... ұзақ ... ... нәтижелi жемiсi.
Ғ.Мүсiрепов өмiр ағымының жеке заңдылықтарын белгiлеп алып, ... ой, ... ... жасайды, керек кезiнде кесiп айтудан
тайынбайды. Қарымды ... жазу ... ... ... ... шеберлiгiн толассыз ұстартып отыруының себебiн қазiргi қазақ
әдебиетiнiң дамуының басты заңдылықтарынан iздеу жөн.
Көлемдi-көлемдi үш бөлiмнен тұратын роман Қазан ... иек ... ... Жат ... он екi жыл ... қазақ жерiнiң кен байлықтары
еңбекшi халықтың өз билiгiне ... ... ... ... ... ... белгілері, қазақ жұмысшы табының
қалыптасуы, оның сана-сезiмiнiң оянуы – ... ... ... ... түбегейлi шешiмін тапқан мәселелер ретiнде көрiнедi.
«Оянған өлкенiң» әрбiр жолы әйгiлi сөз зергерiнiң қолынан туғанына
айғақ. Ал «Жат ...... ... ... болуымен қатар, өз
тарапынан мол жаңалық әкелген шығарма да» [2,139 б.], – деп М.Бекбергенов
екi ... ... ... ... әрқайсысының көркемдiк-эстетикалық
тұрғыдан болсын, материалы мен ... ... ... шешу ... – өз алдына ерекшелiктерi мен сонылығы, бiр-бiрiн қайталамай,
керiсiнше ... ... ... ... баса ... аударады.
Ә.Нарымбетов Ғ.Мүсiреповтiң бес томдық шығармалар жина-ғының
кiрiспесiне жазған сөзiнде ... екi ... да өз ... ... шығарма
деуге келетiнiн, суреттелетiн өмiр кезеңiнiң де жаңа, кейiпкерлердiң де
соны екендiгiн айта келiп, шығарманың бас ...... ... ... ... шеберлiгiне баға бередi: «Жаңа әлеуметтiк ортада,
тарихтың жаңа дәуiрiнде қалыптасқан жаңа ... ... ... ... ... аумалы-төкпелi бағытын терең ... ... ... кеудесi сәулелi, озық қайраткер. Әке жолынан бөлiнiп, жаңа ... ... ... /мотивировка/ жеткiлiктi, сенiмдi» [27]. Сондай-
ақ, романдағы еңбек адамдарының көксеген арманын iске ... ... ... ... ... ... ... суреттеуде
Кенжеғараның биiк, жоталы тұлғасын толықтыра түсу үшiн де ... осы бiр ... ... ... ... азамат боп
есеюi, дүниетанымының қалыптасуы, көзқарасының дамуы нәтижесiнде оны ... ... ... дәрежесiне шейiн көтеруi заңды құбылыс ... ... ... ... орыс ... Некрасов, Ремизов,
Степанов, Зуевтiң өмiр-қаракеттерi арқылы қанаушылардың озбыр тобына қарсы
таптық ... екi ... ... ... өмiр жолының, тарихи
тағдырының көркем шындығы романда дәл де ... ... [27], – ... ... Ғ.Мүсiрепов романдарына объективтiк баға тұрғысынан
қарағанда дөп басып айтылған. ... ... ... ... пiкiрлерiнде де жазушы шығармаларының шебер, көрiктi тiлмен
жазылғандығы ... ... ... ... ... ләззат алатын
туынды дүниеге келгенiне баса назар аударылады. Академик ... ... ... ... бір ... ... қазақ елінің бүкіл болмысы,
тұрмыс-тіршілігі молынан көрініс табатынын атап көрсетеді [23 б.]. ... ... «Жат ... ...... ... ... де, сонымен қатар, өзiндiк ерекшелiктерiмен де танылған туынды.
Ғ.Мүсiреповтiң қай туындысын ... та, онда ... ... ... ... ... ... сомдай отырып, жазушы оларды өз
көркемдiк ойының қуатымен толықтырады, шығармаға бүтiндей немесе ... ... ... ... ... ... ... елеулi жақтарын
терең ашуға, өз ... ойын ... ... себi ... ... Бұл ... әрқайсысының өз алдына өмiр соқпағы
бар. Осы жағдайды суреттеуде жазушы барлық шеберлiгiн таныта бiлген.
«Оянған өлке» мен «Жат ... ... отыз ... астам уақыт
салынса да, ел арасына кең тараған, танымал болған қос шығарма ... ... ... ... ... пен идея ... көркемдiк
тiлiне, бiр сөзбен айтқанда, туынды тұтастығына еш нұқсан келтiрiлмеген.
Сонымен ... әр ... ... ғана тән ерекшелiгi де бар. «Оянған өлкеде»
Қазақстанда ХIХ ғасырдың екiншi жартысында капиталистiк қарым-қатынастардың
жаңа ғана орнығып, өндiрiс ... ... ... ... жолына шығуы жан-жақты суреттеледi. Ал «Жат ... ... ... бола ... ... ... iлгерi дамытып, екi
ғасыр аралығы мен ХХ ... бас ... ... ... Қазақ тарихының ұзақ
дәуiрiн көрсетуде ауқымдылық, тереңдiлiк пен ұлт ... ... ... ... ... күн тәртiбiне қойылып өз шешiмiн тапқан. Бұрын
орыс алпауыттарының билiгiнде болған орыс-қазақ жұмыскерлерi ендiгi ... ... ... ... ... ... да сипаты
өзгергенiн көремiз.
Халқымыздың өткен тарихынан болашақ үшiн көптеген игiлiктi жайттарды
да үлгi, сабақ ... алу ... ... ... ойын тани ... ... кең ... қаншалықты орынды пайдаланғанын көремiз.
Автор ескi мен жаңа ... жеке ... ойы мен ... арасындағы
тартысты тереңiрек ұғыну, бүгiнгi күнге айқынырақ таныту ниетiнде
бейнелеген.
«Оянған ... мен «Жат ... ... ... ... ... ... көтерген мәселесi үндесiп, сабақтасып жатыр. Дегенмен,
екi романдағы Ғ.Мүсiрепов стилi, ... ... ... ... бiр ... болмайды. Арадағы отыз жылдан астам уақыт өз таңбасын
салғандай.
«Жат қолында» романы «Оянған ... ... ... жазылғандығы
анық. Бұл жөнiнде автордың өзi де айтқан болатын.
Сонымен қатар, ол өзi ... ... ... ... ... ... толық айта алмады. Сол себептi де болар, «Жат қолында»
идеясы ... ... ... ... етедi. Қазiргi күн талабынан ұлттық
тұтастық, ұлттық бiрлiк сияқты ... ... ... ... ... ... ... дәрежедегi туынды.
«Оянған өлке», «Жат қолында» роман-дилогиясы – қазақ ... ... ала ... ... (24(, – ... ... ... «Ғабең романдары
– халықтың рухани мәдениетінің озық үлгілеріне қосылады» [23], – ... ... ... ... ... «Абай жолы»
эпопеясы мен Ғ.Мүсіреповтің «Оянған өлке» ... ... ... ... ... романының қысқа мерзімде қаншалықты биіктерге
көтерілгенін дәлелдей алады» [30,5 б.] – деген ... ... ... ... ... берген ақиқат пікірлер. Профессор
Ж.Ысмағұлов пен қаламгер Н.Ораздың мақалалары «Оянған өлке» романын бүгінгі
күн ... ... тың ... мен ... ... ... адамгершілік қасиеттерінің қыр-сырын ... ... ... ... жер ... әлеуметтік
әділеттілік проблемасына тәуелсіз елдің азаматы ... «Ал ... ... ... ... таптық жіктелісті кейінге ысырып, ұлттық
тұтастық, ұлттық ... ... ... орынға шығарсақ, бұл біздің қоғамда
алауыздық туғызбай ынтымақты күшейтіп, ... ... ... ... ... ... деп түсіну керек» деп терең де мағыналы байлам
жасайды.
Әдеби сындарда айтылған әр түрлі пікір-тұжырымдарды ... ... ... зерттеу нысанасында сөз еткен романдар автордың қазақ
әдебиетiне қосқан зор ... ... ... ... көзқарастарға, оң
бағаға ие болуға тұрарлық шығарма деген қорытындыға келеміз.
4 «ҰЛПАН» РОМАНЫНЫҢ ТАРИХИ − ӘДЕБИ ОРНЫ
«Ұлпан» — ... ел ... ... құрылған роман. Романда
қазақ ауылының жүз жылдық тұрмысы, ... ... ... ... қыз
айттыру, бай мен кедей арасындағы, ел арасындағы жер дауы, жесір ... ... ... зор ... ... ... кең көлемде сөз
болады. Романдағы бас кейіпкер Есеней - қалың Керей-Уақтың билігін қолына
мықтап ... аузы ... биі, ... ... Ол ... ... ... тең түсетін өткір сөзді, алып денелі, қара нар ... ... ... ... ... да ... ... қалың
қолымен кескілескен ұрыста ерлік көрсеткен, екі жүз сарбазын тұтқындап
штапқа өткізген, кейін ... ... ... көмегімен
ажалдан аман қалған. Ол қалың жылқысын өзінің жауынгер досы, бүгінде ... топ ... ... ... ... ... ... қаптата жайып
келе жатқанда оның алдынан ... ... ... ... ... қызы
Ұлпан қарсы шығып, Есенейді еселі сөзбен жеңіп, айып төлетеді. Ол бұдан он
үш жыл бұрынғы әкесі ... ... ... ... ... оқып ... мойнына асылып, «Мен түйеге мініп кеттім! Әке, сен үйде ... маза ... қара қыз. ... ... құсбегі, жылқышы болып ат
құлағында ойнап өскен батыр қыз [15, 323 б.].
Екі баласы бір күнде ... ... ... ... ... ел ... еңсегей бойлы Есеней бір балаға зар болып жүріп, өзінен қырық ... қара торы ... қыз ... ... болады. Есенейдің уыздай Ұлпанды
қолға түсіруіне екінші себеп — ... ... ... ... ... ... ... алмай отырған кезіне тап болады. ... ... бір уез елді ашса — ... жұмса — жұдырығында ұстап ... ... ... ... ... ... алып, айғыр үйір жылқы
беріп, Ұлпанды екінші әйелдікке алады. Бес болыс Керей — Уақтың ... ... ... өзі ... ... ... ... ең кемі қырық
жылдық айырма бар. ... ... ба?»- ... [15, 340 б.]. ... ... бұлы ... да ... аямауға бел байлаған Есеней: «Қырық жыл
болса қайтейін? Қырыққа ... ... ... ... сен ... ... сен ... Есенейім бола тұр... Мен саған сұлу деп, жас деп қызықтым
ба, болмаса Есенейдің орнына Есеней болатын адам деп ... ба? Оны ... біле ... ... осы ... бастап, менің Есенейім сенсің» [15,
342 б.]., — деп кесіп жауап береді. «Есеней қатал еді, ... еді. Енді ... ... ... Ұлпан болды» [15, 342 б.].,—деп суреттейді ... ... бес ... Ұлпан дүйім елді билейтін ақылды ана болады. Бүкіл
Торғай уезіне Есенейдің аты ... ... ... ... ... өлгеніне
жетпіс бес жыл болған нағашы атасы Сырым батырға ... ... ... ... адамдарын ертіп, Сыр бойына айғыр үйір жылқы айдап барып аза
тұтып, асын бергізеді.
Осы астан кейін жиырма бес жыл ... (1906 ж. ... ... ... ... жолы ... ... «Ұлпан ас берген көл» жағасынан өткен
темір жол стансасының атын ... ... шалы ... ... жыл топ ... ... қайтыс болады. Одан
қалған жалғыз қызы Біжікенді Ұлпан Торсан деген пысық жігітке ... ... ... етіп ... алады. Ол Есенейден қалған мал-мүлікті
пайдаланып, ағайын-туғандарымен араздасып, Ұлпанды «отырса — ... ... ... ... ... шыдай алмаған ер мінезді ... ... ... өз ... ... [15, 343 ... ... бір түнде у ішіп
өледі. Ел ... ... ... ... ... ... үлкен ұлы
Шоқан болыс әкесінің зұлымдығына шыдай алмай өзіне-өзі пышақ салып өледі.
1920 жылы ... ... ... ... ... ... қаңғып кете барады
да, Торсанның шаңырағы шайқалып ортасына түседі.
Бір уез елді билеп билік айтушы, ... ... ... ... ... сияқты дана әйелдерге ғана тән қасиет. ... ... ... ... ... Төле ... ... Данагүлді, Шыңғыстың
анасы Айғанымды бүкіл қазақ елі пір тұтқан. Осындай ерлікпен, ... ... ... атын ... ... ... ... образы деуге болады. Жазушы жасаған Ұлпан — аналардың ... ... ... сөз ... ... аузы дуалы, сөзі куәлы қоғам қайраткері.
Жазушының қиял дүниесіндегі ерекшеліктерді де атап өтудің өзіндік ... ... ... түрлі тілдік тәсілдердің көмегі арқылы автор
дүниенің эстетикалық бейнесін жасайды. Оны қабылдау жазушының жеке ... ... ... дүние бейнесін түсінбей жүзеге аспайтыны
белгілі.
Көркем шығарма әлемі — болмыстың белсенді түрлену құбылысы. ... ... әсер ... ... ... бірі және ол белгілі бір дәуірге
тиесілі дүниетанымның адам бойында қалыптасуына себін тигізеді [2, 124 б].
Мәтін қеңістігіңде жазушы ... бір ... ... ... ... сол ... сәйкес дүние бейнесін жасай отырып, өз қиял дүниесінің
қайталанбас бейнесін қалыптастырады.
Адам, жануарлар әлемі, табиғат көріністері, заттар мен ... өзге де ... ... ... ... баға береді.
Адамды барлық нәрсенің өлшемі ретінде алды.
Сақау болып ... екі ұрты ... ... ... бастау, билеу, ысқыру,
жөтеліп-шашалу, уһілеу, ойбайлау, ... ... т.б. ... тән ... ... заттар мен құбылыстарды суреттеу мақсатында қолданып,
жазушы бірде арбаның жүрісі мен егін-шөп машиналарының, балта, ара, ... ... ... енді бірде ескірген машинаның кедір-бұдыр жүрісін
т.б. көз алдыңызға әкеледі.
Үлкен мақтаныш, уайым-қайғы, ... ... ... т.б. ... ... ... қиялында ойлар балалай бастады, ойлар қамап
алды, бір ... ... ... тәрізді қайталанбас өзгеше нақышта
беріледі.
Ақиқат ... ... ... ... бейнесі шынайы өмірге табан
тірей отырып, ұлттық әдеп, стеоретип, эталон, ... ... ... ... береді және оған деген өзінің көзқарасын да ... ... ... ... ... кезекті де кезеңді шығармасы «Ұлпан» романы. Ол
автордың жетпісінші жылдары жеткен белгілі белесі.
Ғ.Мүсірепов 19785 жылы «Жазушы» ... ... осы ... ... деп ... ... төрт ... тұратын. Автор кейіннен көп өңдеп,
роман жасады. Оны үш бөлімге жіктеп, әр бөлімнің тарауларының қатар санын
өзгертті. Жаңа ... ... ... ... белес болуын автордың басқа ... ... деп ... Олар ... Ол ... негізінен
осы заман тақырыбы жазушысының прозада тарихи ... ... ... Екіншіден, оның басты геройы етіп әйел образының алуына және
оның образын ... ... ... ... ... ... ... стиль өзгешелігіне байланысты [2, 125 б.].
Тарихи тақырып бар да, ... ... бар. ... болмысқа еркін
барып, материалды өзінің творчестволық ... ... ... жазу ... шын ... және ... тарихи рөлі бар белгігі адмдар жайлы жазудың
айырмасы бар, әрине. «Ұлпанның» ... ...... мен ... ... ... ... бұларды шын болған күйінде емес, ... ... ... хаттар да басты геройлардың болғанын растай түседі. Бір
ана өлке ... ... ... ... себепті, осы адамдар туралы
кереғар пікірлердің орын алуы да ... ... ... жазушының
материалдарды өзінің идеялық тұрғысынан қарап, өз ... ... ... ... деп ... ... Романның
соңындағы автордың «Сөз соңы» ... ...... сөздің
айғағы. Мұнда ол өз туындысын документті деректерге емес, ел ... ... ... ашық ... Беріде, Ұлпанның бейітін
көргенде, Исахмет қари: «Ғабит, сен бұл ... ... ... білетін
шығарсың», - деп сұрайды. Бұған ол: ... ... ... да ... ... шешеміздің бейіті», - деп жауап қайырады. Сонда Исахмет:
«Шешеміздің ... ... ... ... ... сөз. ... ... аты
жоққа ат берген, асы жоққа ас берген. Кедейге пана болған. Өзі ... ... түк ... көрмей өткен адам», - дейді. Нұрғожа қарт күрсініп
қойып: «Ондай адам қайда! Адалдығына ... ... ме ... ... еркек пе деп қаларсың ... екен ... - ... ... Тайжан: «Есенейдей адамды көзі тірісінде билеп алып, осы
елді ел қылған сол шешең»,- десе, басқалары: «Аяғында сол ... ... ... күңірене жүріп Торсан жалмауыздың дозағына ... ... ... ... әрі ... ... бейітіне ақ тасты Торсан емес,
Сибан елі орнатқанын әңгімелейді [15, 529 ... ... ... ... салған осы әңгіме. Шығарманың
сюжет желісі де осы ізден шыққан.
Кенесары тобына қосылудан бас тартып, ... ... ... елге ... ... ... шонжар Есенейге жастай күйеуге шығып, ... ... ер ... билеп-төстеп кеткен Ұлпанның
айналасындағы дүйім жұртқа қалайша беделі ... ... ... ... ... ... ... түсіп, опат болғанын
Ғ.Мүсірепов ел аузынан естіген күйде кітаптың ұзын-ырға мазмұны етіп ... ... ... ... құнды мағлұматтар мен құнарлы образдар,
пейзаждық, психологиялық суреттер мен ... ... ... ... ... ... ... ме? Сөз жоқ, сендіреді. Есеней
мен Ұлпанның, Торсан мен Жәукенің, тағы басқаларының ара қатынастары өмірде
шын ... ... ба еді, ... ... ба еді – мәселе онда емес. Осылай
болуға мүмкін бе еді, жазушы бізді осының растығына сендіре алды ма – ... ... ... ... ... ... кейбіреулері өмірде бұлай
болған емес деп күңкілдесе, кейбіреулері ... ... бала ... ... алуы ... емес деген сыңай білдіреді. Бұлардың қай-
қайсысы да бір нәрсені ... ... ... Ол – ... ... эстетикалық көзқарасы. Бұл көзқарас бойынша ... ... ... алу – ... ... Ал мүмкін, мүмкін емес деген мәселеге
нақты тарихи ... ... ...... Таптық қоғам тарихында зорлық-
зомбылыққа, қанауға, әділетсіздікке қарсы шыққан ... ... ... да, қай ... да ... және ... уақытша болса да бел
алып,билік құрып, мерейі үстем болған кездері де ... ... ... ... ... ... ... тарихында да ондай фактілер ұшырасады
[2, 126 ... «Сөз ... ... ... ел ... естігенін ескерте
келіп: «Ұлпан» сол бейнеге,сондай бейнелерге арналады деуі жай емес ... б.]. ... ... ... ... ... бейнелерді» қоса
қабаттауы, оның Ұлпан образын типтендіріп алуының дәлелі. Ұлпан ... ... ... еді. Егер ол ... «мал ... ... бітсе, егер Ұлпанды Торсан жалмауыздың дұзағына апарып құлатпаса,
егер аз уақыт өз ортасына Ұлпан істеген жақсылыққа би-болыстар бір ... ... ... ... бас ... трагедиялық апатқа
ұшырауымен аяқталуы табиғи да заңды. Өткен заманда ... ... ... еді. ... ... ... ... дамып, образдарының типтік
характер алуы романның ұтымды көркемдік шешімі.
Шығарманың көркемдік ... ... ... ... ... тағы да көз ... Өзінің кең арнасында кейде жылым, кейде
толқын ... көп ... ... көп ... көз ... ... ұлы ... өмірдің көп саласын, көп құбылысын қамтитын оқиға даму динамикасы
тек эпикалық шығармаларға ғана тән құбылыс. Сол ... ... ... ... ... ... пен ... Қаратал жерінде өткен
Кенесары оқиғасы сықылды ... ... ... соға отыра, сол кездегі
өмір мен ... ... ... ... , Сәдір, Торсан, Жәуке ... ... ашып ... жай ... құбылыстарды
суреткерлік тәсілмен бірте - бірте алға тартып отырады. ... ... ... өзегі шығарманың өн бойында тұтас сақтала бермейді,
кейде ол жұқарып, кейде үзіліп барып , ... ... ... ... ... ... әңгіме өрнегінің психологиялық
арқауы босаңсып, түйдек келген ... ... сәл ... Бұл ... ... мен Жәукенің зұлымдық әрекеттері мен
Ұлпанның күйреп , у ішер ... ... ... суреттеуге қатысты.
Романның мұндай бірен - саран кем кетігін шығармадан алған ... ... ... [2, 127 ... ... мен шешілуі тұрғысынан қарағанда, кей
шығармаларда жеке адамның кесек ... ... ... ... қалатын кездерін де аз кездестірмейміз. Ал үлкен талант қашанда
ірі мен ұсақты, үлкен мен кішіні, жалқы мен ... ... ... тарихи нақты талдау жасайды. Сол негізде халық ұғымында
қалыптасқан жеке мәселелер ... тың ... ... [2, 128 ...... ″ атты ... ... осы ойға әбден
бекисің, әйелдің қызметін, оның феодалдық - патриархалдық ортадағы күресін
нақты характерге ... ... ... ... ... ел ... ... күрескер қазақ әйелінің бейнесін кесек те, ірі
образ дәрежесіне көтереді.
Осы күнге дейн кей ... ... ... әйелінің қоғамдағы
орны мен қызметі жайлы теріс түсініктер де жоқ емес еді. Бұл ... және ... ... ... әйелін қоғамның ешқашан теңдікке ие болып
көрмеген, езгідегі мүшесі ... ... ... Әйелге қалың
төленетінін сылтау етіп, малға сатып алынғандықтан, ол мал ... ... ұғым да кең ... Басқа ұлт оқырмандарының, әсіресе ... ... ... ... ... көбінесе осылай қалыптасты.
Кейінгі жас ұрпақта да осы тектес ұғым бар. Олар төңкеріске дейінгі ... ... ... ... ... ... орнын бір өлшеммен
өлшейді, қазақ әйелдерін өзге Шығыс халықтары әйелдерінен ... ... ... ... ... ... бетін жауып жүрді деген жаңсақ ұғым
да жоқ емес. Ал қазақ әйелінің төңкерістен ... ... ... ... өткенін, онда езгілік және теңсіздікпен ... ... ... бір ... сый - ... де ие болғанын біз тарихтан
да, тәжірибеден де анық білеміз. Қазақ қыздарының қалың топ алдында ... сөз ... ... айтқанын да, айтысқа түскенін немесе олардың
қиын - қыстау кезеңде жауынгерлік жорық ... ... ... ерлік
көрсете білгенін анықтайтын дәлелдер тарихта көптеп ... ... ... ... жеке ... ғана ... ... бірге көптің
анасы болғанын, өзінің жақсы қылық әрекеттерімен елге жағып, халық ... ... ... ... жиі ... Қазақ даласында әйел атымен
аталған жерлер көп болған. Ғ.Мүсіреповтің ″ Ұлпан″ атты ... ... ... түсінігімізді байытып, қазақ әйелінің қоғамдағы орны мен қызметі
туралы тың жаңалық ашады, бұл мәселені тарихи ... ... сай ... ұсынады [2, 129 б.].
Ұлпан –романтикалық характер. Тарихи адам өмірінің реалды шындығын
жазушы оны сәл ... ... өз ... ... ... адам ... ... қасиеттермен әрлейді. Қарапайым қазақ қызының іс - қимылы да,
сөзі де бір ... ірі ... ... ... көз тіге келген
Есеней тобының алдынан жігітше киініп шыққан қыз өтінішінің ... ... ... ... ... ... ... байқайды. Онысын бетіне
айтқанда, қыз айып ... ... ... ат ... ... ... ... Ерекше болушы еді, ығыспай сөйлейтін қыз болыпты - ау! Зейінді, зерделі
боларсың деп ойлап кетіп еді, ойлағаны келген де ... ... ... ғой
″ [15, 369 б.].
Төрт - бес жасында Артықбай батыр үйінде ... әке мен ... ... Ұлпанды Есеней осылай еске түсіреді.
Тағдыр ісіне мойынсұнып, қарап отыру – Ұлпан ... ... ... әйел ... құрып қойған тұзағынан біржола босап кетуді
ойламаған ол өзіне бұйырылған ырзық көлемінде еркін, өз ықтиярымен тіршілік
құруды ... Оның ... ... талабы да осының бір көрінісі.
Мырзаштан құтылады. Және одан өз күші ... ... ... күштінің қолы
құтқарады. Тағдыр құрығы ұзын емес пе? Бірақ мұның артында Есенейдің өз
құрығы ... ... ... ... да түрі бар. Оның аңда ... ... ... таңдана қарамауы да осыдан Есенейден құтылар күш
жолын Ұлпан біледі. ... да ... сөз ... естігенде, оның
ойына келгені: ″ Бірақ ағаңның есінде болсын –Ұлпан арзанға түспейтін қыз″
[15, 370 б.], - ... қоса ... ... ... ... ... ... ашып алу, үлкен ордаға тоқал емес, бәйбіше болып ... ... өзі іске ... ... өзі ... ... ... осы ойын
іске асырады.
Ұлпанның әрі қарай ... ... өсуі ... ... ... ... - бірі ... кейде орын ауыстыра отырып дамиды. Ескі
әдет - ғұрыптың салтын ... ... ... ... ... ... Есеней
ойынан дәл шыққандай еді. ″Бұл жұртта есектің ... ми ... ... шығыпты түге...Есенейдің бәйбішесі өз үйіне шымылдық ... ... дей ме ... [15, 371 б.] деп ... ... ... ... соның тізгінін қолына берік алып, Ұлпан
үлкен ... ... ... ... ... жұртпен қарым- қатынасы,
жақсы мен жамнды, әлді мен әлсізді айыра қарауы, ... ... ... ... оған беде әпереді. Оның бар әрекет - қылығын Есеней баладай
қызықтап, құптайды. ... ... аң ... ... ... ... қалады. Бар қызығы жалғыз Ұлпан. Ақылдасары да, әйелі де, ... ... ... де Ұлпан ғана″. Несібелі көзімен ... ... ... ... ... Оның ... ... сен″,
″Ендігі елдің Есенейі сен боласың″ деп, өзінің атын ... ... ... тең еді. ... ... ... ... ″ [15, 402 б.].
дейді. Елді Ұлпан -Есенейге мойындату ол үшін қызық көрінеді. Сөйтіп ... қарт ... ... ... жаңарып, алыстап бара жатқан ел
жұртымен қайта табысады. ... ... ... ... ... Көп
нәрсеге жаңаша қарауға үйренеді.
Бір әділі - әрбір жақсы ... ... ... өріс ... ... тұтады.
Есеней үйіне келген орыс әкімдерінің сөздерінен алынған үзінділер мен
пікірлер қазақ өміріне Ұлпан кіргізген жаңалықтарды санап ... ... ... ... болып қалған ескілікті көзқарас пен
Ұлпан арасында өрістейді. ... ... ... ... жұрт ... ашық қарсы келе алмайды. Бірен-саран бой көрсеткен наразылықтарды
Ұлпан бір жағы ... ... бір жағы ... ... ... ... бірталай өрістейтін жері –Есенейдің ауру кезі мен қайтыс
болғаннан кейінгі тұсы. Бұл ... оның ... ... ... ... ... ... шығады. Олармен арадағы тартыс-талас Ұлпанның
халықтық ... аша ... [1, 127 ... ... ... аяқталуы да заңды. Беймезгіл заманның
қым-қуыт пәлеқор саясаты Ұлпан үйіне Торсан болып ... де, оның ... ... де ... ... ... әйелді шетқақпай жасайды. Біжікен
өлімі оны ... ... ... қоғам мен адамның арасындағы қайшылықты
күй кейіпкердің өлімімен бітеді. Әділетсіздік билеген ... ... ... ... да ... емес ... ... байсалды, өмір шындығын кең қамтып, асықпай
суреттеумен ерекшеленеді. Оқиға жаңа ... ... бас ... ... маңында өрбісе де, Ұлпанға ... ... ... ... ... ... пен Шынар,олардың мінез-құлқы мен адамгершілік
белгілері оқушысын риза етеді. Есеней-Мүсіреп, ... ... ... ... мен ... халықтың жақсы әдет-ғұрып, салт-
санасының әдемі ... ... де ... ... мен ... ... ел өмірінің көп салалы ... ... ... ... ... бейнелейді.
Романның соңғы бөлімінде, баяу дамитын эпикалық стильден жазушының
біраз ... ... да ... қалмайды. Мұны біз шығарманың алғашқы
екпінмен жазылып ... ... ... ғой деп ... ... ... ... пен кеңістікті молынан қамтыған реалистік ... ... ... ... та, ... да ... кетеді. Қалың мал,
әмеңгершілік, сол кездегі ... ... ... әңгімелеуге көбірек орын
беріледі. Ұлпанның жаңалықтары мен халықтық істері қазақ ... ... оны ... ... ... күйге көтеруге жеткілікті сияқты да еді.
Жазушының оны орыс әкімдерімен кездестіріп, қазақ әйелінің правосы ... ... ... онша ... ... ... осы
келіссөзде тапқан жетістігін жазушы он сегізінші тарауда ... ... ... ... ... түсіндірген болады. Бұл,әрине,
реалистік суретке орын таппағандықтан жасалған ... [3, 198 ... ... ... шабу – ... ... ... пайдалы еш
нәрсе қосып тұрған жоқ. Дүниеде пәле қуып, арам жолмен ... күн ... аз ба? Сол үшін ... ... жас ... ... әйелдерді шырылдатып,
олардың түгін қалдырмай өртеу – оқушыға ауыр әсер ... ... ... ... ... әбігерлі күйде өтуі де лайықсыз.
«Ұлпан» романы документті шығарма емес, жазушының ... ... ... жинақтауынан туындаған көркем шығарма. Бұл туынды
Ғ.Мүсіреповтің творчестволық табысы болуымен ... ... ... де табысы. Ғабеңнің «Ұлпаны» - дәуір шындығы ... ... көп ... ... ... ... әдебиеттегі
тарихи таным мәселесін берудегі үздік жолы мен сәтті тәжірибесі деуге лайық
[3, 254 б.].
Жазушы - заман перзенті. Сондықтан оның ... ... ... ... ... ... ... кезеңдегі адамдардың кескін-
келбетінің көрінуі-заңды құбылыс.Ендеше Ғ.Мүсірепов те қоғам мен тарих күн
тәртібіне қойған әлеуметтік өзгерістердің жазушысы болды.Жазушы дарыны ... ... ... ... зор құрметпен суреттеген Ұлпан
бейнесі – бүкіл қазақ әйелінің ... ... көп ... бейнесі. Осы
образдың ішкі тінінде қазақ ... ... ... көрген зорлық-
зомбылығы да, ел билеген, ел басқарған даналығы мен батырлығы да, ... ... ... ... аналық қадір-қасиеті де жатыр!..
«Ұлпан» - Ғ.Мүсіреповтің шығармашылық жемісі ... ... ... және оның ... мен адам арасындағы қайшылықты
тартыстарды тереңнен толғауға бет ... ... ... ... Жазушы мұнда адамды бір беткей жалаң түсіндіруге бармай, қайшылықты
кейпімен, адамгершілік, халықтық, көптің еңбегімен ... ден ... ... ... ... ұсақталмай, қайшылықты тіршіліктің жиынтығы,қосындысы
екенін ... ... адам мен ... ... жоқ ... ... ... жазушы ұтымды бейнелейді.
ҚОРЫТЫНДЫ
«Оянған өлке», «Жат қолында», «Қазақ солдаты», «Ұлпан» романдары тек
жазушы шығармашылығынан ғана емес, бүкiл ... ... ... орын
алатын кернеулi шығарма екендiгiн оларға қатысты орынды ... ... да ... ... ... негiзiнде тарихи шындықтың өзiндiк
болмысын өзгертпестен, өмiр ... ... жеке ... ... ... қырын таныдық.
Жазушының ерен еңбектенуiнiң ... ... ... ... ... ... ... отырып, қаламгер зертханасының
ерекшелiктерiн танып білуге әрі ... ... ... ... туындыларын жазған ... ... ... ... ... автордың ол материалдарды шығармашылықпен
пайдалану тәсiлдерi, әдеби сында бағалануы және ... ... ... болды. Жазушының шығармашылық зертханасын зерделей қарастыру
– шығарма табиғатын, қаламгердің дара болмысын, шығармашылық процесті жете
тану үшін өте ... ...... жұмысымыздың өзегі – әдеби
сында қандай бағаға ие ... ... ... ... ... бір ... Сондай-ақ әдебиетіміздің тарихында ерекше орны бар
классик жазушының эпикалық мұрасы ... ... ... Әр ... өзінің ой-пікірін дәлелдеп, тұжырымы мен қорытындысын
жасаған сайын суреткер жазушының шығармашылық ... ... ... ... түспек.
Жазушының өмiрден түйген, естiп-бiлген, жинақтап зердеден өткiзген
ойларын өз оқырмандарына суреткерлiк шеберлiгi арқылы ... ... ... пікірлерді негізге ала отырып көз жеткiздiк.
Бұл шығармаларды ұлттық әдебиетiмiздiң даму,өркендеу тарихына өзгерiс,
сонылық, жаңа леп ала келген туындылар ретiнде қабылдап, бағалы ... ... тану ... ... Ғ.Мүсіреповтің «Оянған өлке», «Жат қолында» романдары
тарихи кезең шындығын ... ... ... ... кесек туынды.
Әдеби сын пікірлер негізінен Ғ.Мүсірепов романдарының тілдік құнарын,
композициялық құрылымын, кейіпкерлер жүйесін, тарихи шындық пен ... ... ... ала отырып, қаламгер шеберлігі туралы маңызды
тұжырымдар ... Сын ... ... ... кейіпкерлер
бейнесінің сомдалуы туралы пікірлер көптеп ... бұл ... ... ... ... ... ... шеберлігіне
және тіл кестесіне ерекше мән берілген болатын.
«Қазақ солдаты», ... ... «Жат ... ... ... ... жағынан да, көркемдік деңгейі жағынан да Ғ.Мүсіреповтің ең келелі
туындылары, кемелденген әдебиет жемісі болып саналды, ... ... ... ... ... ... ... талаптарына толық жауап бере
алған ... дей ... Бұл ... ... бір ... ... сай дәрежеде туғандығын да естен шығаруға болмайды.
Тарихи таным белгілі бір ... ... ... ... ... мен ... қасиеттерін, мән-мағынасын, болмысын,
ұлттық-тарихи және өмір ... ... ... ... ... ... ... философиясын шеберлікпен жеткізу болып
табылады. Және бұл қазақ әдебиетінің алдағы даму процесіне өзіндік ... ... ... Осы тұрғыдан алғанда, Ғ.Мүсіреповтің ... бұл ... ... ... бере ... ... ... жалықпай зерттеу, соны соқпақтар табу,
жаңа бағыт-бағдарды межелеу, көркемдік биікке ... ... ... Ол ... тек ... ... қарай алмайды. Оның
қоршаған ортадан көріп-сезетіні, ... ... ... ... беріледі. Көркемдік таным арқылы оның дүние-жаратылыс құбылысын
бақылау, ... ... ... ... ... жазушының өмірден көрген-
түйгені, басынан кешкені, қоғамда, өзі ортасында болған ... ... ... ... ... көркем дүниелер тудыруға ықпал
етеді. Жазушының айналадағы ... ... ... ... ... ... ... ешбір жасандылығы жоқ ой-толғаулары, адамның ішкі сезіміне
бойлауы, ... ... ... ... ... ... ... сөзді мәнерлеп келтіруі де - бәрі ... өз ... ... ... ... талданған мәселелерді, сол
негізде жасалған тұжырымдарды қазық ете отырып, осындай қорытындыға келдік.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТ:
1.ҚұттыбаевҚ.Шындық және ...... 1959. – ... ... М. ... Мүсiреповтiң прозасы. – Алматы:Рауан, 1990. – ... ... Ж. ...... ...... Мектеп, 1982. –
150 б.
4. ... А. ... ... ... ... творчестволық
тарихы: / Филолог.ғыл.канд. атағын алу үшін дайындаған автореферат.-
Алматы,1993.-26 б.
5. Ғабдуллин Н.Ғ. ......... ... 1982. – 192 б.
6. Әдiбаев Х. Талант, талғам, тағдыр.- Алматы:Мектеп, 1971. – 256 б.
7. Ашимханова С. Мир ... ...... Қазақ университеті, 1999.
– 520 б.
8. Қаратаев М. Шеберлiк шыңына. – Алматы: Мектеп, 1963. – 326 ... ... Т. ... және ... I ...... Мектеп, 1973. – 200
б.
10. Нұрғалиев ... ... ... ... ІІ ... – Астана:
Фолиант, 2005. – 469 б.
11. Атымов М. Қазақ романының поэтикасы.- ... ... 1975. – 310 ... ... Б. Қазақ романы және психологиялық талдау. – ... ... – 336 ... ... Б. Қазақ романының тууы мен қалыптасуы. – Алматы: Ана тілі,
1990. – 300 б.
14. Базарбаев М. ... және ...... ... 1960. – 310 б.
15. Мүсрепов Ғ. Оянған өлке. Таңдамалы. Екiншi, үшінші ... ... 1980. – 584 ... Әуезов М. Әр жылдар ойлары. – Алматы: Жазушы, 1959. – 355 б.
17. ... Ғ. ... ...... Жалын, 1996. – 144 б.
18. Мүсрепов Ғ. Заман және әдебиет. – Алматы: Жазушы, 1982. – 152 ... ... М., ... Ш. ... // ... 1986, ... ... С. Алыптар тобының соңы // Заман-Қазақстан, 1998, ... ... Ж. ... кiлтi – шеберлiк. – Алматы: Жазушы, 1985. ... ... ... М., ... Ә. ... пен еңбек дастаны. – Алматы: Жазушы,
1984. – 150 б.
23.Қирабаев С. Ғабең романдары – рухани мәдениеттің озық ... ... 2002, 26 ... Р. ... әдебиетінің алтын ғасыры.- Астана: Күлтегін, 2002. –
528 б.
25. Мүсiрепов Ғ. Ғажап iске таңданудан жалықпан // Қазақ ... 1972, ... ... Ғ. ... ... жылуы // Жалын, 1987, №1, Б.25-29
27. Мүсiрепов Ғ. Жат ... ...... - 460 ... Елеукенов Ш. // Жалын, 1987, №1, Б.15-16
29. Базарбаев М. ... ... ... есте ... // ... ... 9-10, ... Бисенғали З.Ғ. ХХ ғасыр басындағы қазақ ...... 1997. – 268 ... ... ... Т. ... терминдерінің сөздігі.
/Құрастырушылар: ... ... ... ... 1996. – 240 ... ... М. Сөз ... – Алматы: Жазушы,1967. – 132 б.
33. Бердібаев Р.Роман және заман. – Алматы: Жазушы,1967. – 280 б.
34.Жұмабеков С. Ғабит ...... ... 1989. – 120 ... ... / ... баспаға әзірлеген Р.Н.Нұрғали. 2
кітап.–Астана:Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ , 2002. – 352 б.
36. Қайырбеков Ғ. ... ... 1990. – 224 ... ... Ж. Ғ.Мүсіреповтің «Оянған өлке», «Жат қолында» романдары:
аударылуы, әдеби сында ... / ... ... алу ... автореферат.-Астана,2004.-28 б.
38. Мүсірепов Ғ. Күнделік. –Алматы: Ана тілі, 1997. –288 ... ... пен ... – қазақ әдебиетінің классиктері. – Алматы,
2002. – 168 б.
40. Ысқақұлы Д. Сын ...... 2000. – 208 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кемеңгер қаламның құдіреті ( Ғ. Мүсіреповтің туғанына 105 жыл толуына арналған )10 бет
Мүсірепов Ғабит Махмұтұлы6 бет
Мүсірепов Ғабит Махмұтұлы өмірі4 бет
Ғ. Мүсірепов шығармаларының көркемдік ерекшеліктері.12 бет
Ғ. Мүсіреповтің пьесалары3 бет
Ғ.Мүсірепов туралы53 бет
Ғ.Мүсірепов шығармаларындағы «Ана» тақырыбы24 бет
Ғабит Мүсірепов6 бет
Ғабит Мүсірепов (1902-1985)7 бет
Ғабит Мүсірепов – очерк шебері45 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь