ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНДАҒЫ БАТЫРЛАР ИНСТИТУТЫ ЖƏНЕ ОЛАРДЫҢ ƏЛЕУМЕТТІК ҚЫЗМЕТІ



Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі:  Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНДАҒЫ БАТЫРЛАР ИНСТИТУТЫ ЖƏНЕ ОЛАРДЫҢ ƏЛЕУМЕТТІК ҚЫЗМЕТІ
Аннотация
Мақала қазақ қоғамындағы батырлар инстуты жəне олардың əлеуметтік рөлі мəселесіне арналған. Қазақ көшпелі қоғамының əлеуметтік саяси дамуында да батырлар институты маңызды рөл атқарды. Батырлар сыртқы жаулармен соғыста əскерді басқарып ғана қоймай, олар елдің ішкі тыныштығын сақтады, халықтың қонысын, жерін кеңейтті, басқа елге тұтқынға түскендерді қайтару істерін атқарды. Олар өз өмірін елін қорғау үшін соғыс пен əскери іске арнап, өзіндік мəдениет пен идеологиясы жəнеморальдық нормалары бар
əлеуметтік жік ретінде қалыптасты. Батырлар қолбасшы, олардың арасында - ту ұстаушылар, хабаршылар, дипломаттар жəне ханның кеңесшілері болды. Білікті дарынды батырлар - ірі саясаткерлер ретінде танылды. Қазақ батырлары ер жүрек күш иесі ғана емес, əділ мəмілегер, орақ тілді шешен, жырау, əрі ру басшысы қызметін атқарды. ХІХ ғ. екінші жартысында қазақ жерінде Ресей империясының мемлекеттік-əкімшілік жүйесінің таралуына орай, батырлар өзіндік əлеуметтік топтық ерекшелігінен айырыла бастайды да олардың көпшілігі жаңадан қалыптасқан сословиелерге бірігіп кетти.
Кілт сөздер: батыр, көшпелі қоғам, əлеуметтік құрылым, əскери, дипломат,тактика, ерлік, дерек.

Əрбір мемлекеттарихи дамуында атақты басқарушыларымен қатар батырларымен де танымал
болады. Қай заманда да батырлар өз елінің атын шығарып отырды. Қазақ көшпелі қоғамының
əлеуметтік саяси дамуында да батырлар институты маңызды рөл атқарды.Батыр термині - қазақ фольклоры мен тұрмысында кеңінен тараған жəне оның шығуы мен тарихы тереңде жатыр.Батыр
сөзі - жалпы түркі тілдес елдерге ортақ көне сөздердің бірі. Сонымен бірге алтай тілінде матыр,
патыр, шор тілінде бағатыр, украйн, орыс, поляк тілдерінде богатырьдеп айтылады. Біздерге
көне түркі тіліндегі багадур жəне бакхатур деген түрік сөздерінен жеткен. Белгілі
ғалым
К.Л.Есма ғанбетов түркі сөзі батурдан тараған дейді [1,65-б.].
Халқымыздың ауыз əдебиетіндетарихи жəне аты аңызға айналған батырларға арналған батырлық
эпостарын кеңінен кездестіруге болады. Сыртқы жаулармен шайқастарда қолбасшысы бар жасақтар
құрылған жəне осы жасақтардан шайқас кездерінде ерекше көзге түсіп, ерлік көрсеткендерін қазақ-
тар батыр деп атаған. Батырлар елдік пен ерліктің
басында тұрды.
Қазақ халқының сан ғасырлық тарихында елдің ішкі жағдайы, яни тұрақтылығы жəне сыртқы
тəуелсіздігін қамтамасыз етуді ұйымдастырып отыратын əскери күші болды. Осы əскери күшті
кəсіби түрде басқарған батырлары болды. Бірақ осы мəселе қазіргі таңда зерттеуді қажет ететіндігін
атап өткім келеді.
Қазақ халқы ғасырлар бойы өз жерін, мал жайылымын сыртқы жаулардан
қорғаумен болды. Əр
кезеңде, бір жағынан жонғарлар, енді бір жағынан Еділ қалмақтары, орыс казактары, орта азиялық
хандықтар қаупін төндіріп тұрды. Осындай заманда, қазақ хандығы бірнеше жыл бойы елдің
тұтастығын сақтап келген болса, осы тыныштық пен тұрақтылықты сақтауда батырлардың рөлі
зор болды. Қазақ билері ел ішіндегі азаматтық мəселелер мен дауларды шешіп
отырса, батырлар
əскери істер мен қорғаныс мəселелерін шешіп реттеді. Тарихшы М. Вяткин батырлар институтын
басқа түркі тілдес халықтарда, яғни өзбек, қырғыз, қарақалпақ халықтарына байқалмаған, тек қазақ
қоғамына тəн құбылыс деп бағалаған болатын [2,110-с.]. Себебі батыр атағы көптеген түркі тек-
тес халықтар мен еуропалық елдерде құрметті əскери атақ ретінде ғана бағаланды.
Батырлар
сыртқы жаулармен соғыста əскерді басқарып ғана қоймай, олар елдің ішкі тыныштығын
сақтады,халықтың қонысын, жерін кеңейтті, сыртқы елге тұтқынға түскендерді қайтару істерін
атқарды. Олар өз өмірін елін қорғау үшін соғыс пен əскери іске арнап, өзіндік мəдениет пен иде-
ологиясы жəне моральдық нормалары бар əлеуметтік жік ретінде қалыптасты. Ерлік пен ізгілікті,
адалдық пен сертке беріктікті өмірдің басты қағидасы еткен, еліне қорған батырлар халық арасында
зор беделге ие болды.
Батырлар бес қаруын асынып, бар өмірін соғыста өткізген. Соғыста қаза болуды қасиетті өлім
санаған. Оны Ақтамберді жыраудың
Бар арманым, айтайын,
Батырларша жорықта
Өлмедім оқтан қайтейін... деген сөзінен байқауға болады [3,68-б.].
Батыр атағы ешқашан
мұраға қалдырылмаған, оны тек жеке ерлікпен алған. Бірақ белгілі бір
батырдың əскери істе өзін айқын көрсеткен баласы немесе немересі батыр болған жағдайлар аз
кездеспейді.
Батырлар қолбасшы, əрі олардың арасында - ту ұстаушылар, хабаршылар, дипломаттар жəне
ханның кеңесшілері болды. Білікті дарынды батырлар - ірі саясаткерлер ретінде танылды. Əр заман-
да əр өңірде басқарушы хандардың
ең жақын сенімді серігі - батырлары болған. Мысалы, Абылай
хан өзінің кеңесшілері ретінде Дат Қарауылұлы мен Байжігіт Жаулыбайұлын өзіне ерекше жақын
ұстаған, ал Əбілхайыр хан Қотыр батырды хан сарайының басшысы ретінде, сенімді серіктерінің
бірі ретінде таныған.
ХҮІІІ ғасырдың бірінші жартысында батырлардың беделі мен əлеуметтік маңызы күшейе түсті,
бұл елге төніп тұрған
сыртқы саяси қауіпке қарсы қазақтардың əлеуметтік ұйымдасуымен олардың
əскери құрылымдағы рөлінің арта түсуіне байланысты болатын. Жоңғар басқыншыларына той-
тарыс беру барысында халық арасынан қабілетті қолбасшылар мен ержүрек батырлар дараланып
шықты. Олардың арасында Бөгенбай, Қабанбай, Малайсары, Есет, Тайлақ, Жəнібек, Бөкенбай т.б.
батырларды айтуға болады. Жоңғарларды жеңген ірі маңызды шайқастар жоғарыдағы батырлардың

есімдерімен тығыз байланысты.
Батырлар əлеуметтік институт ретінде өзінің эволюциялық дамуында белгілі бір өзгерістерге
ұшырап отырды. ХІ-ХІІ ғасырлардағы аңызға айналған батырлар мен ХVІІ-ХІХ ғасырдағы
батырларға бірдей қарауға болмайды. Батырлар алғашқы кезде тайпа, ру басшылары болған.
Көшпелілердің қоғамдық қатынастарының дамуына байланысты əскери ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Бұрынғы қазақ қоғамындағы билер институты
Батырлар институты және оның дәстүрлі қазақ қоғамындағы орны (Бөкенбай батыр әулетінің негізінде)
Қазақ қоғамындағы батырлар мен билердің рөлі
Құқық әлеуметтік реттеу институты
Дәстүрлі қазақ қоғамындағы мемлекеттік билік
Қазақ қоғамындағы билердің ролі
Қазақ қоғамындағындағы батырлар рөлі
Қазақ әдет құқығындағы хан институты
Қазіргі қазақ қоғамындағы ислам діні
Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институты
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь