Ономастикалық атаулар жаңа қазақ әліпбиі кеңістігінде проблематикалық мәселелері және шешу жолдары



Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі:  Реферат
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге
Таңдаулыға:   




Ономастикалық атаулар жаңа қазақ әліпбиі кеңістігінде: проблематикалық мәселелері және шешу жолдары

ХХІ ғасыр. Жаһандану. Ақпараттық технологиялар мен интернет ғасыры. Әлемдік нарықтың көшінде жүру - заман талабы. Елбасының Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру атты мақаласы өте өзекті әлемдік мораль мәселелерін қозғайды. Осы бастама тіл, әдебиет, мәдениет саласында жүрген барша аңыздар мен абыздардың айызын қандырды. ХХІ ғасырдағы ұлттық сана туралы, Бәсекелік қабілет, Прагматизм, Ұлттық бірегейлікті сақтау, Білімнің салтанат құруы, Қазақстанның революциялық емес, эволюциялық дамуы, Сананың ашықтығы, секілді тың тақырыптарды қозғайды. Осы өзекті мәселелерді қолға алып, берілген міндеттерді нәтижелі әрі сапалы орындайтын болсақ рухани қаңғыратын емес, жаңғыратын жаңа сатыға көтерілеріміз анық. Ғылыми сауатты кадрлар дайындау - жоспарлы базаның фундаменті болуы тиіс. Аталып кеткен міндеттерді тиянақты атқарсақ, руханияттың, ал түптеп келгенде қазақ руханиятының мемлекеттер арасында көшбасшы әрі доминант бола алатын сатыға көтерілуі әбден мүмкін. Сол міндеттердің бірі 2025 жылға дейтін етек-жеңімізді жиятын өте ауқымды әрі проблематикалық мәселе болып отырған - қазақ әліпбиінің латын графикасына көшуі.
Қазақ әліпбиінің тамыры тереңде жатыр. Тарихтан оқып келгеніміздей Орхон - Енисей руникалық жазуы түркілердің алғашқы әліпбиі саналады. Бұл әліпбидің ғұмыры ұзақ болып ерте орта ғасырларға дейін өз күшін жоғалтпай, ресми әліпби ретінде Алтын Орда дәуірінде де кең қолданысқа ие болды. 1929 жылға дейін қазақтар араб әліпбиін қолданысқа енгізді. Ахмет Байтұрсынұлы ұсынған қазақ фонетикасының ерекшеліктері ескеріліп жасалған, араб графикасына негізделген төте жазу пайдаланылған. 1929-40 жылдар аралығында латын графикасына негізделген әліпбиді жазу жүйесіне енгізіп, 1940 жылдан бері қарай кирилл графикасы әліпбиін қолданып келеді. Түркия, Германия, АҚШ, т.б. батыс елдерінде қазақ диаспорасы әртүрлі қалыпты емес латын жазуын пайдаланады.
Ахмет Байтұрсынұлы араб графикасына негізделген төте жазуды ұсынар алдында міндетті түрде қазақ фонетикасының әуезділігін сақтауды алғы орынға қойған. Демек араб тілінен енген сөздер арабша дыбысталған емес. Қазақи икемделіп айтылған. Ешбір араб тілінен енген сөз арабша дыбысталып, я болмаса арабша айтылмайды. Бұны ұлы Ахмет атамыздың қазақ тіл біліміндегі өлшеусіз еңбегі деп білеміз. Кирилл жазуы енгенде де фонетикалық әуезділікті сақтауымыз керек еді. Алайда кейбір тарихи-лингвистикалық фактор бұндай қажеттіліктерді өтеп бере алмады. Ал жарлық болып шыққан соңғы әліпбиіміз осындай әуезділіктерді сақтай ала ма?! Бұл тек лингвисттерді толғандыратын мәселе емес. Жазып, сызатын халық, қоғам болғандықтан бұл мәселеге тіл мамандары аса толғаныспен қарауы міндетті.
Латын әліпбиі бізге не береді? Болашағы қандай дейтін сұрақтарға лингвист-ғалымдар бірнеше тұжырымдарды ұсынады:
1. әлемдік ақпарат кеңістігіне еркін енуге болады. Жалпы латын әліпбиін дүние жүзі бойынша 60%-ға жуық мемлекет қолданады. (суретке қараңыз: жасыл түспен белгіленген-латын әліпбиін қолданатын ұлт-ұлыстар) Демек дүниежүзілік аренаға шығуға әліпбидің де тигізер әсері зор.
2. бүгінгідей әлемдік қайта жаңғыру, сандық жүйеге көшу кезеңінде еліміздің ғаламдық коммуникацияға еркін енуін толық қамтамасыз етеді.
3. тіліміздегі дыбыстық жүйелерді нақ анықтап, қазақ тілінің жазылуы мен дыбысталу кезіңіде сөздер қолданысындағы артық кірме сөздерден арыламыз.
Мәселен қазіргі танымал Әнел есімін Анэля, Анэль, Анэличка, Нэля, Эля деп атап жүр. Бұл, әрине, қазақ тілінің дыбысталу заңдылығына сай емес. Латын графикасына негіздеп жазар болсақ: Аnel ~ Анел, кириллдегі жіңішкелік белгісі мен жуан дыбысталатын е дыбысы жоқ,. Демек Э сынды дыбыстарды қосып айтуға ешбір негіз жоқ. Келе-келе Анелдің де Әнел болып кетуі кепілді. Дәл сол сияқты Данэлия дұрысы Дәнел, Дария дұрысы дәрия, Жанэля дұрысы Жанел т.б тілімізді сындырып айтып жүрген есімдердің көші түзелер деген үлкен үміттеміз. Демек, латын әліпбиіне көшу кирилл һаріптерін латынға ауыстыра салу емес, бұл әліпбидің емес ұлттың рухани жаңғыруы. Ал рухани жаңғыру дегеніміз - ұлттық санамен тығыз байланысты. Оның түпкі мақсаты - ұлттық бірегейлікті сақтап, ел ішінде бейбітшілік пен келісім үйлесе отырып, ұлттық береке, бірлік салтанат құрған бәсекеге қабілетті, табысты ел болу. Демек, әліпбидің көш басында ұлттық когнитция, идеология ескерілуі қажет.
Келесі мәселе, диграф болып енген таңбалар.
sh-ш, ch-ч. Жаңа әліпби қабылданғаннан бастап жазушы Қазыбек Иса әлеуметтік парақшада Асхат пен Исхақ дейтін антропонимдерді қалай жазамыз деп қиналған еді. Жалпы Х дейтін дыбыс араб-парсы тілдерінде молынан кездеседі. Бұны сонау ХХ ғаырдың басында Ахмет Байтұрсынұлы тұжырымдап кеткен. Ол терминдерді қазақ тілінің ішкі мүмкіндігі арқылы жасау жағына ерекше көңіл ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Мұрат Мөңкеұлы шығармаларындағы ономастикалық атаулар
Қазақ дүниетанымының ономастикалық концептілердің дүниенің тілдік бейнесінің этномәдени ерекшеліктерін айқындау
Мемлекеттiк бюджеттің негізгі мәселелері мен шешу жолдары
Депрессивті қалалардың өзекті мәселелері және оларды шешу жолдары
Қоршаған ортаның қалыптасуы, экологиялық мәселелері және оны шешу жолдары
Конфликт және оның шешу жолдары
Бензин өндіру процесінің қазіргі экологиялық мәселелері және оның шешу жолдары
Шағын кәсіпорындарда бухгалтерлік есепті ұйымдастыру мәселелері және оларды шешу жолдары
Қазақстандағы техникалық реттеу мәселелері және оны шешу жолдары
Әлеуметтік жұмыстың мектептегі негізгі мәселелері және оны шешу жолдары
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь