19-20 ғасырдағы Қазақстан баспасөзі

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
1. XIX ҒАСЫРДЫҢ II ЖАРТЫСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН БАСПАСӨЗІНІҢ ДАМУЫ
1.1 XIX ғасырдың II жартысындағы Қазақстандағы орын алған саяси жағдайлар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7
1.2 Қазақ баспасөзін дамытудағы орыс баспасөзінің әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...12
1.3 Қазақстан баспасөзі бірінші орыс революциясы кезеңінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .21
1.4 Большевиктік баспасөз . революцияның жаңадан өрлеуі жылдарында ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .30
2 XX ҒАСЫРДЫҢ I ЖАРТЫСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БАСПАСӨЗ
2.1 Қазақ баспасөзінің шығу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .43
2.2 “Қазақ” газеті мен “Айқап” журналының жалынды жаршылары ... ... ... ... 52
2.3 XIX ғасырдың II жартысымен XX ғасырдың I жартысындағы қазақ баспасөзінің саяси . қоғамдық және әлеуметтік мәні (“Қазақ” газеті мен “Айқап” журналы негізінде) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .66
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...75
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .78
        
        19-20 ғасырдағы Қазақстан баспасөзі 
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ ......................................................................................................................3
1. XIX ... II ... ... БАСПАСӨЗІНІҢ ДАМУЫ
1.1 XIX ғасырдың II жартысындағы ... орын ... ... жағдайлар...................................................................................7
1.2 Қазақ баспасөзін дамытудағы орыс баспасөзінің әсері...................................................................................................12
1.3 ... ... ... орыс ... ...
1.4 ... ... - революцияның жаңадан өрлеуі жылдарында.................................................................................30
2 XX ҒАСЫРДЫҢ I ... ... ... Қазақ баспасөзінің шығу тарихы.............................................................................................................43
2.2 "Қазақ" газеті мен "Айқап" журналының жалынды жаршылары............... 52
2.3 XIX ... II ... XX ... I ... ... баспасөзінің саяси - қоғамдық және әлеуметтік мәні ("Қазақ" газеті мен "Айқап" журналы негізінде).............................................................................66
ҚОРЫТЫНДЫ...........................................................................................................75
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР.....................................................................78
КІРІСПЕ
Бітіру жұмысының өзектілігі. Біз ... ... ... ... ХІХ ... ІІ ... мен ХХ ... І жартысындағы қазақ баспасөзінің сипатына тарихи тұрғыдан тоқталып ... Бұл ... ... ... енді-енді ғана дүниеге келіп, халықтың арасына тарай бастаған кезеңі, әрі халықтың тар жол тайғақты кезеңі. Осындай аласапыран кезеңде халық ... мен ... ... ... бүкпесіз батыл жариялаған қазақ баспасөзінің қызметі орасан зор болды.
Бітіру жұмысының өзектілігі сол - ХІХ ... ІІ ... мен ХХ ... І ... ... ... ... қызметтері, міндеттері, көздеген мақсаттарының қандай болғандығы жөнінде тарихи тұрғыда қаралып, мәлімет беруінде.
Бітіру ... ... Бір ... ... таяу ... бар ... баспасөзі халқымыздың тағдырымен біте қайнасып, бірге жасасып келеді. Осы мезгіл ішінде түрлі кезеңдерді бастан кешіп, біресе алға ... ... енді ... ... ... ... тоқыраған тұстары да болмай қалған жоқ. Бір ... ... ... да ... ... ... күші қызметін адал атқарып келеді. Оған тарих куә 28,б.37.
Ұлтымыздың кейінгі жүз жылдан аса тарихының сырлы шежіресі - қазақ ... 19 - ... ... ... , ... ... ... үкіметінің үкімімен дүниеге келді. Бұл басылымдар отарлаушы ... ... ... ... ... мақсатында шығарылғанымен, шын мәнінде, сол шеңбермен тұйықталып қалмай, ұлтымыздың жоғын түгендеу бағытын да едәуір көп еңбек ... ... - ... қоғамдық - әлеуметтік ой-пікірін оятуға, мәдени - әдеби дүниетанымын қалыптастыруға, кеңейтуге әсер ... ... - бір ... ... де ... саяси ой - пікірін оятып, дүниетанымын байытуға едәуір әсері болды. ... ... ... үгіт - ... саласындағы қызметі жөніндегі А. Байтұрсыновтың: "Газет - халықтың көзі, құлағы һәм тілі. Адамға көз, құлақ, тіл қандай керек болса, ... ... жоқ ... тілі жоқ ... көзі жоқ ... сықылды" (Қазақ, 1898, №10) - деуі, газеттің әлеуметтік - қоғамдық өмір саласындағы алатын орнын, қызметін нақты бағалаудан ... ... ... ... орыстың алдыңғы қатарлы жазушылары мен аса көрнекті публицистері баспасөзді ... ... етті ... 1836 жылы А.С.Пушкин ұйымдастырған журналын алпысыншы жылдары А.Г.Чернышевский мен ... ... оны ... ... ... насихаттайтын айбынды органға айналдырды. Қазақ ағартушылары қатарлы орыс баспасөзінің тамаша дәстүрлерінен үлгі өнеге ала отырып, қазақтың бұқарашыл публицистикасы мен ... ... ... ... қалаларында патшаның жергілікті әкімшілік орындарының ресми органдары болып табылатын газеттер шыға бастады. қатар қазақ тіліне аударылып, ... ... ... газеті, сондай-ақ Оралда, Астраханьда және басқа кейбір қалаларда шығарылған газеттер де Қазақстан өмірімен байланысты ... ... II ... мен XX ... I ... ... баспасөзі патша үкіметінің екіжүзді мақсатына қарамастан, Қазақстандағы мәдениеттің дамуына елеулі әсер етті. ... ... ... ... ... оның реакцияшыл, отаршылдық саясатын уағыздай отырып, сонымен қатар бұл газеттер өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы өндірісін ... ... ... ... ... Газет беттерінде мал шаруашылығы жайлы, мектептер, егіншілік туралы және ... ... ... тұрды, қазақ халқының тарихына, тіліне, ауыз әдебиетіне, этнографиясына, ... ... мен ... кен ... арналған мақалалар басылып отырды.
Алдымен аударма ретінде шығып, бірте - бірте дербес газет дәрежесіне дейін жетіп, қазақ тілінде шығарылған ... ... мен ... ... ... баспасөзі тарихының алғашқы бет ашарлары деп есептелінеді. Бұл газеттер патша үкіметі қойған ... мен ... оның ... ... ... ... ... капиталистік қатынастарды орнықтыруға қызмет еткенімен, объективтік тұрғыдан қарағанда қазақтың тілі мен жазба әдебиетін ... ... ... мен ... ... жазу жөнінде белгілі дәрежеде айтарлықтай роль атқарды.
Бұл газеттер қазақ халқының қамын ойлап, оның ... және ... - ... тілектерін ескергендіктен шығарылған жоқ, патша үкіметінің отаршылдық саясатын күшейте түсу, оның бұйрық - жарлықтарын ... ... ана ... ... ... ... сондай-ақ оның ресми көзқарастарын халық арасына кең таратып, қол астындағыларды шексіз бағындырып ұстау мақсатын ... ... ... ... ... ... ... - бағдар берген Ө. Әбдіманов, Х.Бекхожин, Б.Кенжебаев, С.Қозыбаев, ... ... ... ... ... ... негіз етіп алдық.
Бітіру жұмысының мақсаты мен міндеттері Бітіру жұмысының алдына қояр негізгі мақсаты - ... ... ... ... ХІХ ... ІІ жартысы мен ХХ ғасырдың І жартысындағы қазақ баспасөзінің тарихи тұрғыдан соны қырларын ашу. Баспагерлер арасындағы рухани сабақтастықты, үндестікті пайымдау. Осы ... ... ... тарихи қызметін анықтау. Міне, осы мақсатты жүзеге асыру үшін бітіру жұмысының алдына мынадай нақты міндеттер қойылды:
-Қазақ баспасөзінін ... орыс ... ... ... ... орыс баспасөзінен дәстүрлік жалғастық табу жолдарын анықтау;
-Осы кезеңдегі алғашқы қазақ баспасөзінің шығу ... ... ... дамытушы баспагерлердің мақсатын айқындау:
-Қазақ баспагерлерінің арасындағы рухани сабақтастықты ашу;
-ХІХ ғасырдың ІІ ... мен ХХ ... І ... қазақ баспасөзінің негізгі атқарған міндетін айғақтау, көздеген мақсаты мен
жасаған қызметін ашып көрсету;
-Тарихи тұрғыдан қарастырғанда, осы кезеңдегі қазақ баспасөзінің ... ... жүгі өте ауыр ... ... мен ... ... ... баспасөзінің саяси - қоғамдық және әлеуметтік мәнін ... ... ... ... ... шығу ... орыс ... тигізген игі әсері ғылыми негізде сараланды. Қазақ баспасөзінің даму қарқыны көрсетіліп, екшелді.
- Қазақ баспасөзінің шығу тарихының негізгі себептері ... Осы ... ... ... ... ... ... мақсаты,
жаңашыл бағыт - бағдарлары ашылды;
- ... ... ... - саяси және әлеуметтік мәні анықталып, ... ... ... зерттеу әдістері. Бітіру жұмысының негізгі әдіс-тәсілдері - баяндау, салыстыру, қажетті мәліметтерді саралау, ұғымдарды жинақтау, пікірлерді қорыту, ғылыми тұрғыда ... ... ... талдау басшылыққа алынды.
Бітіру жұмысының теориялық және практикалық маңызы. Бітіру жұмысы жоғары оқу орнында ... ... ... ... қосымша материал ретінде пайдалануға болады. Бітіру жұмысында қазақ баспасөзінің бас баспагерлері А.Байтұрсынов пен М.Дулатов сынды көрнекті тұлғалардың ойшылдық, гуманистік, пәлсапалық ... ... ... ХІХ ... ІІ ... мен ХХ ... І ... қазақ баспасөзін тарих факультеттерінде арнайы курс, арнайы ... ... ... ...
Бітіру жұмысының құрылымы Бітіру жұмысы кіріспеден, 2 тараудан, қорытындыдан және пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 XIX ... II ... ... ... ... XIX ... II ... Қазақстандағы орын алған саяси жағдайлар
Қазақ жері ... бойы ... ... ... ... айналып келгендіктен XVIII ғасырдың алғашқы жартысында ... бір ... ... ... қол ... кіріп, бағынуға мәжбүр болғандығы тарихтан белгілі.
Осы кезеңнен бастап, ... ... ... ... ... ... ... алынып, өздерінен күшті солтүстік көршілеріне деген бағыныштылығының арта түскендігі байқалады. Ресейдегі бұл әлеуметтік өзгерістің жемісті болғандығы сондай, олар енді ... ... мен ... ... ... ... білу қажеттілігі жайлы жиі айта бастады. Мұның негізінде әкелік ... ... және ... жағынан) қатынастары жатқан болатын. Мәселен, Спиранскийдің 1822 туралы жарғысындағы қоғам өміріндегі өзгерістерге көп жол беріледі. Жарғы қазақтарға тән ... бойы ... ... ... ... ... оның орнына әлеуметтік бөлудің танытты. Осының нәтижесінде патша әкімшілгі орта ... ... ... ... оның ... ... мен приказдар құрды. Осы жарғыны негізінде кіші жүз Орынбор шекаралық комиссиясына бағынатын болды. Мұның барлығы ақыр аяғында қазақтардың оған ... ... ... ... жол ашты ... ... ... өздерін сыртқы жаулардан қорғау әрекеті (әсіресе, Хиуа, Бұқара, Қоқан, Қытай елдерінің оның ішінде Ресейге де қарсылық көрсетулері) ... ... ... ... орын ... Ал, ... ... өз діндеріне бағындыру мақсатында басқарудың еуропалық үлгісін оларға күштеп таңды. Осының барлығы ұлттық сананың ... ұзақ ... бойы ... ... тор ... келді. Ал, жергілікті байлардың қанау тәсілдерімен патша ... ауыр ... ... күш ... ... ... әкеп ... Мәселен, ХІХ ғасырдың жетпісінші жылдарында Ұя, Орал, Ешім, Ор және Қаратал, Лепсі, Ақсу, Іле тағы ... ... ... ... ұшан теңіз алқапты қазақтар иемденді. ІХ ғасырдың ... ... саны жүз мың ... асып ... ... ... оларға қазақтардың кесерлерінен жер беріп, көптеген жеңілдіктер жасап, ал қазақтарды Сахарада пайдаланатын ұрда ... ... ... ... ... ... саясатының тиімді түрі миграция тәсілі болды. Егер Қазақстанға Ресейдің орталығы мен оңтүстігінен 1986 жылға дейін 294 мыңнан астам адам көшіріліп ... ... ... ... саны 770 мыңға артты.
Ел билеуші жергілікті бай - манаптардың халық ... ... ... ... пікір тудыруға тырысып баққаны байқалады. Олар басқаларға қазақ халқы орыстарға бағынғанға дейін негізінен көшпенді өмір сүрді. Сөйтіп ... ... ... ... ... ... ... жел сөз таратып, қазақтарды отырықшылыққа үйретудің қажеттігі туралы екі ұшты жоспарлар құра бастады 1,б.3.
Өткен ... ... ... ... ... кешегі кеңес үкіметіне де мұра болып қалғандай. Себебі, соңғы ... ... ... ... сөз қозғалса, деп еске алып келді.
Алайда, қазіргі қолда бар көптеген архив және сол кезеңде шығып тұрған демократиялық бағыттағы ... ... ... отырып, біздер қазақ жерінде Ресей Қазақстанды жаулап алған кезеңге дейін де мақта, астық шаруашылығы, ... ... ... алма ... болғандығын, сол тарихи кезеңде Қазақстанда суландыру құрылыстарының кең жүйесі жасалғандығын, қазақтардың ерте ... да ... ... ... ... оларға малға жем, шөп дайындау ісінің де ертеден таныс болғандығын, қазақтардың ХІХ ғасырдың басынан-ақ отырықшы және көшпелі өмір сүріп, ол ... де ... ... ... ... ұқсас шаруашылық түрлерінің болғандығын мақтанышпен айта аламыз.
. Алайда, сауданың келуіне байланысты қазақ даласында жергілікті халықтың орыс заңдары мен нарықтық ... жете ... ... ... күш ... дегендер көбейіп кетті. Сол кезеңдегі сияқты кейбір жанашыр басылым қағаздардың жер бетінен толық жойылып кету ... ... -деп ... ... да ... ... ... мұның барлығының себебі өзінің шет аймақтарында; әсіресе, аз ұлттардың арасында патшалық Ресейдің саясатына байланысты еді. Өйткені, ... ... ... ... соң, оның ... ... ... мен арзан жұмыс күшіне айналдыруды көздеді. Өлкенің өнеркәсібін игеру көп экономикалық ... ... ... ... ... пайдалы қазбалары мен мал шаруашылығының өнімдерін қанағат тұтты. Ресейге Қазақстанда астық шаруашылығын дамыту ол кезде пайдасыз болды. Оған көп ... ... ... еді. ... ... ... ауыл ... нашар дамыды. Тіпті ұсақ тауар өндірісі саласында да Қазақстан өз саудасын Ресей мен байланыстырғандықтан Шығыстың бай саудасынан айырылып, ... ... ... ... ... да мүмкіндігі болмай қалды. Осының нәтижесінде Қазақстанда XIX ғасырдың соңында да мал ... ... ... түрі ретінде қала берді 9,б.172.
Белгілі Еуропалық түсінік бойынша, XIX ғасырда қазақтардың мәдениет дәрежесі орыстармен салыстырғанда әлдеқайда төмен болған. Алайда, ... ... ... ... орыс ... ... ... негізінде пайда болғаны шындық. Бірақ әділін айту керек, кезінде демократтарды былай қойғанда, кейбір миссионерлердің өздері де ... ... ... ... мәдениетін жоғары бағалап, қазақтар бейбіт, бауырмал, адамдар ... ... ... ... ... ... елін басқару (патшалы Ресейдің тарапынан) өте шиеленіскен, қиын жағдайда жүргізілді. Мәселен, 1868 жылы ... ... ... ... ... талқылаған Министрлер кабинеті қазақтарға қатысты, барлық заңдардың бұрмаланып отырғанын атап ... Ал, осы ... ... ... ... ... шектен тыс қоныс аударуы демократиялық бағыттағы зиялыларды ... ... Бұл ... ... ... ... жер ... барлық жүгенсіздіктер мен кедейшіліктің басталуы болды деген жолдар патшаның оспадар саясатының нәтижесінде бір ... ... кету ... ... меңзеді. Өзінің әріптесінің бұл ойын қостай отырып, Л.К.Чермак деген мақала ... ... ... ... саясатын өрістетіп, бар шұрайлы жерлерді орыс қоныс аударушыларына беру арқылы өзі шығарған заңды өзі бұрмалап, қазақтардың жерін ... ... ... Бұл ... ... ... ... туралы заң жобасына пікір ұсынған комиссия былай деген: , -деп көрсетілді. Осыдан барып, ... ... ... деп ... ... ... халқының осылайша бұрмаланып келген ғасырлар бойғы тарихының сыр - сипатын тек бүгінгі дербес ел ... ... ғана ашық ... ... ...
XX ... басы - ... халқының тарихында бүкіл қоғамдық ой - пікірдің өрлеуіне мүмкіндік туып, Ресей патшалығы әдейі тұмшалаған ұлттық сананың ояну дәуіріне жол ... ... ... осы ... ұлттық сананың ең өнімді саласы - әдебиеттің қоғамдық сананың көрсеткіші - баспасөздің күрт алға басуы заңды ... Бұл ... ... ... ... ... өзінің шырқау биігіне көтерілсе, Міржақып, Ғушар, Сұлтанмахмұт, ... ... ... ... ... шығып, көркемдік сипатты соны дүниелері арқылы әдебиетіміздің жазба түрін жаңа белестерге ... ... ... XX ... бас кезі ... ... ... жолындағы күрестің, яғни, саяси әлеуметтік қозғалыстың дамып, құлаш жая бастаған тұсы болып табылады. ... ... ... ... ... ... ой - ... дамуында бостандық идеясы билеп алған 1905 жылғы ... ... ... ... еді.
1.2 ... ... дамытудағы Ресей баспасөзінің әсері.
Қазақстанның Россияға қосылу нәтижесінде орыс пен қазақ ... ... ... ... ... ... жағынан да достық қарым - қатынастар орнады. Революциядан бұрынғы кездің өзінде демократияшыл орыс интеллегенциясының аса көрнекті қайраткерлерінің Россияның ... ... ... ... ... ... ... болғаны, ұлттық езгіге қарсы белсенді күрес жүргізгені, әр түрлі ұлттар мен ... ... ... игі әсер еткені мәлім.
Қазақстанға Орталық Россиядан орыс шаруаларының көшіп келіп орналасуының зор маңызы болды. Олар қазақтардың отырықшылыққа, егіншілікке көшуіне әсер ... ... мен ... арасында достық қатынастар күн санап нығая берді 37,б.245.
Патшалық Россия халықтардың түрмесі болғаны мәлім. Ол шет аймақтардағы ... ... ... азапқа салды, оларды надандық пен қараңғылықта ұстауға тырысты, ұлт араздығын ... ... ... ... ... сияқты, қазақ халқы да саяси жағынан еріксіз болды, ұлт мәдениеті, әсіресе, тілі ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның Россияға қосылуының терең прогрестік маңызы болды. Бұл қосылудың нәтижесінде Қазақстанда экономика мен мәдениеттің дамуына ... ... ... ... ... ... ... таралуы мұндағы ескі шаруашылық құрылысты өзгертті, ал мұның өзі ... ... ... да елеулі өзгеріс енуіне әсер етті 8,б.110.
Орыс халқының озат мәдениеті қазақ мәдениетінің өркендеуіне игі әсерін тигізді, ... ... ... ... және Абай ... ... ... ағартушылар шықты, қазақ халқының ішінде ұлт интеллигенциясы қалыптаса бастады. Орысша және қазақ ... ... ... ... ... жылдар арасында қазақ тілінде 7 шамалы кітап басылып шықты. Қазақтың жазба әдебиеті мерзімді баспасөзі пайда болды. Орыстың революцияшыл - ... ... мен ... ... ... ... ... Ыбырай Алтынсариннің және Абай Құнанбаевтың қоғамдық - саяси көзқарастарының қалыптасуына әсер етті. В.И.Ленин атап көрсеткендей, ... ... ... ... ... формалары мен ағарту ісін жақтаушылық, халық бұқарасының мүддесін қорғау, орыс ағартушыларының осындай үш ... ... ... ... да тән ... еді ... ұлы ағартушыларының демократияшыл дәстүрінен үлгі - өнеге ала отырып, олар қазақ халқының жарқын болашағы үшін күресті, феодалдық - патриархалдықтың ... ... ... ұлы орыс халқымен дос болу, оның озат мәдениетінен ... ... қызу ... ... ... ... ... алдыңғы қатарлы жазушылары мен аса көрнекті публицистері баспасөзді күрес құралы етті. Мысалы, 1836 жылы А.С.Пушкин ұйымдастырған ... ... ... ... мен ... ... оны ... революциясы идеясын насихаттайтын айбынды органға айналдырды. Қазақ ағартушылары алдыңғы қатарлы орыс баспасөзінің тамаша дәстүрлерінен үлгі - өнеге ала ... ... ... ... мен ... ... қалады 11,б.77. Қазақстанның қалаларында патшаның жергілікті әкімшілік орындарының ресми органдары болып табылатын газеттер шыға бастады. қатар қазақ ... ... ... ... ... ... ... Оралда, Астраханьда және басқа кейбір қалаларда шығарылған газеттер де ... ... ... ... ... ... қазақ халқының қамын ойлап, оның әлеуметтік-шаруашылық және мәдени - ағарту тілектерін ескергендіктен шығарылған жоқ, патша үкіметінің отаршылдық ... ... ... оның ... - ... ... ... ана тілінде жариялап, сөзсіз орындаттыру, сондай-ақ оның ресми көзқарастарын халық арасына кең таратып, қол астындағыларды ... ... ... ... ...
Алайда патша үкіметінің екіжүзді мақсатына қарамастан, Қазақстанда мәдениетің дамуына мерзімді баспасөздің пайда ... ... әсер ... ... ... заңдарын, жарлықтарын жариялап, оның реакцияшыл, отаршылдық саясатын уағыздай отырып, сонымен қатар бұл ... ... пен ауыл ... ... дамыту мәселелерін көтеруге мүдделі болды. Бұл газеттерде мал шаруашылығы жайлы, мектептер, егіншілік туралы және сауда туралы жазылып ... ... ... ... тіліне, ауыз әдебиетіне, этнографиясына, Қазақстанның археологиясы мен пайдалы кен байлықтарына ... ... ... ... аударма ретінде шығып, бірте - бірте дербес газет дәрежесіне дейін жетіп, қазақ тілінде шығарылған газеті (1870-1882) мен ... ... ... ... ... ... бет ... деп есептелінеді. Бұл газеттер патша үкіметі қойған міндеттер мен мақсаттарға, оның отаршылдық саясатын жүзеге асыруға, ... ... ... ... ... ... объективтілік тұрғыдан қарағанда қазақтың тілі мен жазба ... ... ... ... мен ... тарихын жазу жөнінде белгілі дәрежеде айтарлықтай роль атқарды. Ташкент қаласында 1870-1917 жылдары орыс ... ... ... ... ... ... ... генерал-губернаторлардың ресми органы болғанымен, бұл газетте жарияланған Орта Азия халықтарының тарихы мен ... ... және ... ... ... мәні зор ... ... Газетті шығарысуға Н.С.Сеерцев, В.В.Бортольд, Н.П.Остроумов, Ш.М.Ибрагимов сияқты ... ... ... ... қосымша ретінде сол жылдан бастап тұңғыш қазақ тілінде Түркістан генерал - губернаторының ... ... ... ... Бұл газет ол кезде Түркістан өлкесіне қарайтын осы ... ... ... ... ... ... ... арналды. Газеттің редакторы және аудармашысы ағайын Ибрагимовтар болды. Қазақ газетін шығару ... ... ... Заманбек Шайхыәлібеков, Жүсіп Қазыбеков аудармашы әрі әдеби қызметкер болып қатысқан.
Патша үкіметінің отаршылдық саясатын уағыздай отырып, ресми газеттер, кейде Россияның самодержавиелік ... ... ұлы орыс ... озат ... ... ... ... отырды. алғыс айтады деп қуанды. Басылған хат-хабарларға қарағанда газеттің Ақмола ... ... ... ... ... ... ... Қазалы, Қызылжар, Қарқаралы, Көкшетау, Омбы, Семей, Түркістан уездерінен жазып тұратын тұрақты тілшілері болған. Газет халықаралық жағдай және Россияның сыртқы ... ... ... ... газеттерінен көшіріп басып отырды. Мысалы, Париж пролетариатының 1871 жылы 18 мартта көтерілісі туралы хабар беріп тұрды. ... ... орыс - ... соғысы кезінде бір пантюркистің Турция әскері жәрдем беру керек деген үгітіне қазақтардың қалай қарағандығы жөнінде газетке заметка жариялады. Онда ... ... ... ... деп жұрт бір ... мәлімдеген. Керісінше, Жетісу облысының Алматы, Қапал уездерінің қазақтары мен армиясының атты ... ... ... ... ... ... ... егіншілік кәсібін қоныс аударып келген орыс шаруаларынан үйрену, бірлесіп Арыс -Түркістан каналын салуға шақырды. Әрине, ол заманда мұндай идеяны ... ... ... ... Бұл арман тек Кеңес өкіметі тұсында ғана орындалады.
Газет бетінен капиталистік қатынастардың қазақ даласына өтуінің жағымды және жағымсыз жақтары да көрінеді. ... ... ... ... кедейленген қазақтар қала шетіне жатақ болып жиналып, жаңаша өмір сүре бастаған ... ... ... көп ... ... айтылады. Олар орыс тілін үйрене бастаған, үй ұстаулары мұнтаздай таза, самауыр ... ... киім - ... ... ... екі кісі ... бара жатса қайсысы жатақ, қайсысы ел қазағы екенін сұрамай-ақ танисыз. Газет ауыл кедейлерінің хал - жағдайының ... ... ... ... олар ... ... ... болып, күн көретінін, сөйтіп олар байлардың езгісінен өсімқорлардың тонауынан қашатынын аңғартады 11,б.58.
газеті оқу - ағарту және әдебиет мәселелеріне ... орын ... ... Ол ... ... гимназияда, орыс - қазақ мектептерінде оқи бастағанын құптайды. Әрине, алдымен дәулеттілердің ... ... сөз ... ... ... ... құштарлығын қуаттай отырып, орысша оқып білім алған қазақтың тұңғыш ғалымы Шоқан Уәлихановтың ... мен ... ... өнеге ретінде арналған мақала жариялады 45,б.145.
Орыстың мерзімді баспасөзінің әсерімен алғашқы қазақ газетінде заметка, корреспонденция, мақала, фельтон мен очерк сияқты ... туа ... ... сол ... ... мен ... ... жайында түсінік, сондай-ақ жаратылыс жөніндегі ғылыми тақырыптарда мақалалар, ветеринария және зоотехника мәселелері жайында консультациялар ... ... ... ... ... - өзі ... Бұлардың бәрі көшпелі халықтың дүниетанымына игі әсер еткені сөзсіз.
Газет оқушыларына танымдылық сипатты ... әсер ... ... ... Европа туралы очерк жөнінде біреу депті. Н.П.Остроумовтың XVII-XVIII ғасырларда орыстар үшін қандай маңызы болса, газетінің де XIX ... ... мен ... үшін ... ... ... ... тұжырымымен келіспеуге болмайды 34,б.171.
1882 жылы Дала генерал - губернаторы құрылып, оның құрамына Ақмола, Семей, және Жетісу облыстары енгізілді. ... Омбы ... ... 1888 жылы 1 ... ... ... шыға ... Баспасөз ісі жөніндегі бас басқарма оны 23,б.171. Әрине, Қазақстанды, зерттеп білу мақсаты ... ... бір рет ... ... ... ... территориясына дерлік таралды. газеті барлық патшалық губерниялық ... ... және ... емес бөлімдерден тұрады. Ресми бөлімінде үкімет және әкімшілік органдардың ... ... ... ... ... ... адал берілгендікті сездіретін материалдар да жарық көрді. Әсіресе ресми емес бөлім ... ... ... ... сол ... ... ... қоғамдық ой-пікірі біршама көрініс берген.
Газетте экономика мен мәдениет жөнінен анағұрлым ілгері Россияның қазақ ... ... ... ... ... құнды материалдар жарияланды.
Осы газеттің маңына топталған өдерінше ... ... ... ... Ш.Уәлихановтың, Ы.Алтынсариннің және А.Құнанбаевтың өнегесі бойынша көшпелілерді шаруашылықты жаңаша жүргізуге, басқаша ... ... ... ... ... ... ... оқып білім алуға, орыстың озат мәдениетіне жақындасуға деді. Олар өздерінің ізашаралары сияқты ... ... ... ... көздеді, әйелдерді азат етудің және соңғы әлеуметтік проблемаларды ұсынады. Осындай проблемаларды талқылаудың ... ... - бірі ... ... екі ағым - ... және ... ағым ... Қазақ қауымының арасында сондай екі ағымның барлығын Ш.Уәлиханов ... ... орта ... атап ... ... ... қауымының үстем тап өкілдері жаңалық пен прогрестің бәріне мейлінше қарсылық білдірді. Өмірде бола қоймайтын өзгерістерге қарсы және күні өтіп бара ... ... ... үшін ... ... тап ... рухтандыратын күшті мұсылман дінінен, панисламизм мен пантюркизмнен деді. ... ... ... ... қас жауы ... ... қозғалысты басқарғаны үшін мадақтады. Осыған байланысты айта кету керек: газеттерінде Кенесары тонағыш және бұзақы деп сипатталады. Қазақ қауымының ... ... ... және ... орыс ... ықпалдарынан туған екі түп мәдениеттің арасындағы идеялық күрес XIX ғасырдың аяққы шенінде және XX ... ... ... ... Бұл ... ... ... көрініс тапты. Газет бетінде деген арнаулы рубрика ашылған-ды. Біреулер таңдаулы ақындардың шығармалары және ... ауыз ... ... ... тілінде кірген жинақ етіп бастырып шығаруды талап етті, басқалары қазақ газетіне кім немен көмектесе алар екен деп жазды. Көптеген хаттарда ... ... ... қандай жолмен дамыту керек екені туралы сөз болды. Сөйтіп ... - ... екі ... ... ... бейнелейтін айтыс туды 14,б.589.
Ақыры прогресшіл ағымды жақтаушылардың мерейі ... ... ... ең ... ... туындылары және демократияшыл жазушылармен публицистердің шығармалары басылды, сонымен бірге қазақтың ... ... ... ... ... тілін ұстанудың негізін қалаған Абай Құнанбаевтың, Ыбырай Алтынсариннің шығармалары және ... ... ... мен ... ... ... жарияланды. Осы газеттің бетінде орыс әдебиеті классиктері: А.С.Пушкиннің, Л.Н.Толстойдың, В.Г.Белинсийдің М.Ю.Лермонтовтың, ... және ... ... ... ... ... ... мен авторлары арасында аса ірі шығыс зерттеушілері, этнографтар, ... ... ... ... ... және ... бар еді. ... барлық облыстарында газеттің тілшілері болды.
газетінің редакторы міндетін Ешмұхамет Абылайханов пен Дінмұхамет Сұлтанғазин кезек атқарды. Аудармашы және әдеби қызметкерлері, ... ... ... ... ... Мұқаметжан Сералин, Асылқожа Құрманбаев, Қорабай Жапанов сияқты қазақ ағартушыларының жолын қуған демократиялық-прогресшіл адамдар болды, алғашқы екеуі кейін ... ... ... ... интеллигенттер қараңғы бұқараны ағартуға себеп болатын маңызды құралдардың бірі деп ... ... ... ... ... ... ... өздерінің мұқтаждары, мал бағу, егіншілік, мәдени өмірдің барлық мәселелері жөнінде пікір алысуына мүмкіндік жасайды ... ... ... отырықшы болып, егіншілікпен айналысуға, мұны интенсивті мал шаруашылығымен қоса жүргізуге үнемі үгіттеп отырды. Газет көшпенді ... ... және ... шұғылдануы елеулі қозғалысқа айналғандығын атап көрсете келіп, бұл қозғалысты қазақ даласына енген жаңалықтардың бастамасы деп бағалады 13,б.4.
Қазақтардың жаңаша өмір ... бет ... (бұл ол ... бұқаралық құбылыс болған жоқ еді, ал патша өкіметі тұсында ондай болуы мүмкін де емес еді) Россияның орталық ... ... ... келген еңбекші орыс шаруаларының жергілікті халықты жер өңдеу ісін үйренуіне көмектесуі себеп болды. Газет материалдарынан ... ... ... ... - қатынастардың қалай тарағанын айқын көруге болады. Бұл жөнінде бір ғана мысал келтірсек те жеткілікті. ... ... () ... шолу ... ... ... ... сұмдық факті деп, өсімқорлардың жауыздығын ызалана әшкереледі 4,б.3.
Қазақтың ұлы ағартушыларының жолын қуушылар реакцияшыл идеологияға ... ... ... ... өз ... ... паш етті. Олар қазақ жастарын орысша оқуға шақырды, бұл жөнінде тағылым ретінде Ш.Уәлиханов пен Ы. Алтынсариннің есімін атады. Алғашқы ... ... ... ... ... мен ... даму жолын оларда орыстың озат-мәдениетімен өте жақындасуынан күтті. Мәселен, Сұлтанғазин қазақ әдебиеті шығармаларының тілі мен ... жаңа ... ... сай ... ... ... дейді. Оның пікірінше, біріншіден, тіл байлығы халқымыздың ұғымын, идеясын, сондай-ақ ой-өрісін кеңейту себеп болмақ. ... жаңа ... жаңа сөз, ... ... тудырмақ.
Мұсылман дін басылары мен пантюркизмнің кертартпа пікірлеріне тойтарыс бере отырып, Сұлтанғазин қазақ тілін не түріктен, не ... ... ... ... ... ... болған жоқ. Тілдің дамуын ол экономикалық дамудың жағдайларымен ... ... ... категория деп қарады. > деп атады. Бір дәуірдің бар салмағын арқалаған газетінің М.Әуезов тарапынан бұлайша бағалануы бүгінгі таңдағы ондаған ... ... ... ... ... ... қоғам алдындағы атқаруға тиісті қызметін жалғыз әрі қал - қадірінше мүлткісіз атқаруымен тығыз байланысты деп есептейміз. Осылайша, ... ұлт ... ... ... ... ... ... газеттерінің ішінде ерекше ілтипатпен көңіл аударуға тұратын газеттің бірі - . Газеттің шығарушысы әрі редакторы - ... ... ... өзі ... әйелдерінің арасындағы зор серпілісті көрсеткендей. Газетке Н.Құлжанова, Ғ.Жанайдарова ... қыз - ... де үн ... ... ... ... ... оның ері Көлбай Төгісовтің де сіңірген еңбегі ұлан - ғайыр екені күмәнсіз. ... бұл ... ... тарихындағы ерлі - зайыптылардың өз күшімен шығарған тұңғыш газеті деп бағалауымыз орынды. Көлбай Төгісовтің атты ... ... ... ... де осы ... ... ... аласапыран заманда бұл ойын жүзеге асырудың сәті түспесе керек. Газет тақырып аясы кеңдігімен көзге түседі. Онда ... ... ... сыртқы хабарлар, қазақ шаруасына қатысты кеңестер, өлең, пьеса, әңгімелерге орын берілген 45,б.105. 1917 ... ... ... соң ... қос ... орнап, өмір мен өлім үшін шайқас жүргізіп ... ... ... ... мен ... Мұсылман еңбекшілеріне: .
Міне, осындай көңіл демдеген мұсылман орталығы енді шыға бастаған газеттері мен ... ... ... ... ... Орталықтың Мұстафа Шоқайұлы бастаған мүшелерінің қанатының астында шығып тұрса, болса, ... ... ... ... айналып, оған осы партия басшыларының бірі Міржақып Дулатов басшылық етті>>, - деп жазды кезінде өзінің атты ... ... ... ... Әнуар Әлімжанов.
- мәдениеті, танымдық, тез ақпар жеткізушілік деңгейі - жалпы сапасы өте жоғары болған. ... ... ... ... сол ... тарихи шындығы бет - ажары толық айнадай болып көрініп тұрған сияқты. 1917 жылдың маусым айынан ... ... ... ... ... ... бір рет шыға ... Редакторлары Райымжан Мәрсеков пен Халел Ғаббасов, бастырушысы - серіктігі.
Газетте патша үкіметінің отаршыл саясатының қазақ еліне тигізген ... Алаш ... ... ... ... ... аударған орыс шаруалары мен қарым - ... оқу - ... ісі ... ... ... ... ... Р.Мәрсеков, Халел Ғаббасов, Ә. Ермековтың т.б. мақалалары жарияланған 45,б.120.
Әрбір жаңалықтың ескіден туатынын еске ұстасақ, ... ... ... ... да қазіргі әдебиетіміздің, мәдениетімізді зерттеуде құнды дерек екені даусыз. 20 - ... 50 - ... ... ... үгіт - насихаттық бағытында жүргізілген қызметтері жандана ... Нақ осы ... ... ... соның ішінде газеттерге деген көзқарас аса саясаттандырылды. Мұның өзі газеттің қоғамдық - саяси лексикасы ... ... ... әсер етті ... 1960-1970 жылдары тілімізде қалыптасқан қоғамдық - саяси лексика элементтері туралы Р. ... ... ... танысуға болады. Бұл тұста шығып тұрған басылымдардың баршасы жалғыз идеологиялық мақсатқа, коммунистік үгіт - ... ... ...
Социализм бесігі атанған КСРО жетістіктері мен жеңісінен халықты хабардар ету, социализмге жету үшін аянбай еңбек етуге құлшындыру, үгіттеу, насихаттау - ... ... ... қызметі болды.
Жалпы газет атаулыға тән төл ерекшелік осы үгіт - ... ... ... ... ... Сондықтан да болар әр жылдары жарық көрген басылымдар - еліміз тарихының әр күні, айы мен жылының ... ... ... мен ... жалынды жаршылары
XIX ғасырдың екінші жартысында қазақ ағартушылары мен ақын ... ... ... ... XX ... бас ... біршама нәтижесін беріп, алдыңғы қатардағы азаматтарды, елді ояту, азаттыққа ұмтылу ... ... Осы ... ... ел ... ... сара ... жаңылмай нұсқап, адастырмас даңғылға алып шығуға ұмтылған жаңа тұлғалар шоғыры қоғамдық өмір өрінде көріне бастады. Сол көш бастаушылардың ең ... - ... ... ... Байтұрсынов қазақ зиялыларының арасындағы күрескерлік бағытты ұстанған саяси топтың көрнекті жетекшіл рухы, өзгеше сарын танытқан ... ... ... пен ... ... өткір қаруы - әрбір қазақ оқырманына түсінікті өлеңдері мен мән - мағынасы терең көсемсөздік еңбектері. Бұл күнде Ахмет Байтұрсынов ... ... ... ... ... көрді. Олардың көбі өз арқауын М.Дулатовтың атты көлемді мақаласынан алған. Сол мақалада Ахмет ... 1905 ... ... жайлы былай делінген:
.
Өз халқының азаттық күресіне жолбасшы болуға бекінген А.Байтұрсынов 1909 жылы шілденің бірі күні ... ... ... ... ... бір жыл отырып, екі жылға дейін Қазақстанда тұру құқығынан ... 1910 ... 9 ... Ұлы ... ... ... мекендеді. Осы кезеңнен бастап оның ғылыми-ағартушылық, саяси - қайраткерлік, творчестволық еңбегі ерекше күшейе түседі. А.Байтұрсынов ... қиын да ... ... ... 1909 жылы ... ... 1901-1904 жылдары атты өлеңдер жинағы шықты.
Ол 1913 жылы ... ... ... оның редакторы ретінде, қызмет атқарды. Аталмыш газетті редакциялап жүргенде бірнеше мәрте әкімшілік ... айып ... ... , - деп жазады А.Байтұрсынов өз өмірбаянында. ... ... атты ... би ресми ұлттық газеттің патша әкімшілігінің көңілінен шыға бермегендігін, қазақтың мұңын мұңдап, жоғын жоқтаған сара ... ... ... бар, ... ... айқындалған беделді басылым екенін тарих растайды.
Бұл шындықты Ахаңның замандастары тап ... ... ... ... Ұлы ... ... Әуезов 1923 жылдардағы Ахметтің 50 жылдық мерейтойына орай жазылған мақаласында газетінің қазақ ұлтына, жасаған қызметін Абайдың ... ... ... ... ... ... ... 2-ақпанынан, 1918 жылдың 16-қыркүйегіне дейін шығып тұрған жаңа дәуірдің шежіресі десе болғандай. Оянған сана үніне айналған ... өз ... ең көп ... ... ... ... басты себебі қазақ тарихының қилы - қилы кезеңдерінде замана ағымын саясат аңғарын айнытпай тануында. ... қана ... ... ... ... ... ... сүрлеуін нұсқады 4,б.139.
деп аттан салып, бостандық пен азаттықты аңсаған Ахмет Байтұрсынов, Әлихан Бөкейханов, Міржақып ... ... ... ойлы ... ... ... қайраты мен табандылығының арқасында дүниеге келген ұзақ жылдар бойы ұраншыл айқайдың тоқпағында қалып, тапшыл ... ... ... Ақ - ... ... ... саясат дегеніне жетті. газетін 72 жыл бойы ел көзінен тысқары, сананы улаған тар қапаста ... ... ... ар - ... ... халқының бағдар айтар жарық жұлдызы бола білген газеттің сонындағы жазығы не еді? Жазығы ұлтымыздың шерлі кезеңінің ... ... ... кең ... апай - ... етер қара ... ... болжағандығында.
Халқы аялап, ардақтаған Ахмет Байтұрсынұлы ғұлама ғалым-лингвист, әдебиет зерттеуші, тюрколог, ақын, аудармашы, қазақ баспасөзінің іргесін қалаған журналист, ... ... және ... ... болумен қатар, ол ұлтымыздың Бас баспагері болған. Патша өкіметінің отарлық ... ... ... да ашық ... ... үшін ... - ... ұшырап, жер аударылған ол 1910 жылдың басынан 1917 жылдың аяғына дейін Орынбор қаласында ... ... осы бір ... ілгеріде айтылғандай ол өзінің деп аталатын ... оның ... ... 1909 жылы атты ... жинағын шығарып та үлгерген-ді, ал 1913 жылдың наурызынан бастап дана Мұхтар Әуезовтің сөзімен айтсақ, ұлтымызды ширықтырған, етек-жеңін жиғызған газетін ... ... 1917 ... ... ... оның редакторы болады.
Газет шығаруда бірегей бай тәжірибе жинақтаған Ахмет қазақ кітабының тұңғыш Мемлекеттік баспасының шаңырағын өз қолымен көтеріп, тағы да бір игі ... ... ... ... ұзақ ... бойы жұрт ... ... қалып келген ардақты ақынның кітап баспасы ісінің қайраткері ретіндегі ерлік, көрегендік еңбегі ... зор ... ... шындықтың шет - жағасын болса да сөз етудің артығы болмайды. Қазақ Автономиялы Республикасы оқу-ағарту халық комиссары, бұдан соң осы ... ... ... ... ... әрі ... ... Төңкеріс комитетінің мүшесі, Бүкіл Ресейлік Орталық Атқару комитетінің мүшесі ретінде Ахмет Байтұрсынұлы қазақ мемлекеттік кітап баспасының алтын діңгегін көтерумен ... өзі ... ... ... ... растап отырған бұл тақырыптың әр қырын таратыңқырай айта түсейік 31,б.77.
Ұлттар ісі жөніндегі халық комиссариаты Қазақ бөлімінің Бөкей бөлімшесі 1919 жылдың ... ... ... ... ... ... болашақ астанасы Орынборға көшірілді. Сөйтіп, күн тәртібінде Орынборда кітап баспасын ашу мәселесі тұрды. Алғашқы қадам ретінде өлкенің мәдени ... ... ... ... та ... Бұл мәжіліске Төңкеріс комитетінің мүшелері-Ахмет Байтұрсынұлы, Әлихан Бөкейханов сынды белгілі қазақ қайраткерлері қатысты. Мәжіліс Ахмет ... ... ... Онда ... комитетінің үнін және кітап шығару ісі жөнінде мәселе қаралды. Талқыланған мәселе ... ... ... ... ... ... бұл құжаттың түпнұсқасы орыс тілінде жазылған. Онда газет шығару жөніндегі шешім былай деп ... ... ... газеті бір жылдай шығып тұрған соң, оның аты , , ... ... ... дейін ұласқаны оқырмандар қауымына жақсы мәлім.
Төңкеріс комитетінің ... ... ... қалтқысыз жүзеге асыру ниетімен Орынборда газетпен қоса, қазақ тілінде кітаптар басып шығару ісін қызу қолға алған А.Байтұрсынұлына жұмыс барысында ... қиын көп ... ... ... ... тура келді. Басқасын айтпағанда, Орынбор басханаларындағы бір кезде өзі тірнектеп жинаған мәліметтер зым - зия жоғалып кеткені ... ... ... жаңа ... ... ... қалаудың, тақырыптық жоспар жасаудың, барлық істің түйінін түпкілікті шешудің бүкіл ауыртпалығы Ахметтің мойынына түсті. Әрқашанда ... ісін ... ... ... ол бұл жолы да тыңғылықтылық, білгірлік танытты. Ұзамай бір кезде өзі алты жыл бойы шығарған ... ... ... ... ... - жабдықтарын 1-армияның штабы иемденіп кеткенін білді. А.Байтұрсынұлының табандылық көрсетіп, талап етуімен бұл құрал-жабдықтар ... ... ... ... ... ... ... әскерлер тобының штабындағы бұрынғы баспаханасының құрал-жабдықтары да қайтарылды. Ақтөбе, Қазан ... ... жеке ... ... да ... ... бояу ... тұрды. Мұны да растайтын құжаттар қазір баршылық. Мысалы, жиырмасыншы жылдары Төңкеріс комитетінің ... ... ... ... ... ... ... 1919 жылғы 17 қарашада жолдаған хаты архивте сақталған.
Онда былай деп ... ... жылы ... ... ... ... Республикасы құрылуына байланысты мемлекеттік баспаны ашу ісі жеделдетіле түсті. Бүкілресейлік мемлекетік баспа Мәскеуден Орынборға ... ... ... үшін Валид-хан Таначев деген өкіл келді. Тұңғыш ... ... және ... құю ... ... т.б. ... ... бағытталған қосымша шаралар толассыз жүзеге асырылумен болды, әрі осының бәрі ... ... ... - қол іскерлік басшылығымен жүргізілді. Ал 1920 жылғы ... ... ... Атқару Комитеттінің Төралқасы (Сейітқали Мендешов) Қазақ Автономиялы Республикасының мемлекеттік баспасы туралы Ережені де бекітті. Ережеде баспаның құқықтары мен міндеттері айқындалды. ... ... ... ... ... ... баспасы, қазіргі Қазақстан баспасы дүниеге осылай келген еді. Жаңа баспаның қаз тұрып, тез қалыптасып ... де ... ... ... нық ... ... ... тез арада жолға қою міндетін, соның ішінде бірінші кезекте мектептердің қазақ тіліндегі ... ... ету ... ... ... ... үкіметі баспа жанындағы редакциялық алқаға жүктеді. 1920 жылғы желтоқсаннан ... оның ... ... ... С.Садуақасов, Х.Болғанбаев, Ж.Аймауытұлы кірді. Редакция алқасы Абай Құнанбаевтың өлеңдері мен Ахмет Байтұрсынұлының мысалдар ... ... ... ... шығаруды ұсынды, бұл жинақтарын он бес мың дана тиражбен Қазанда теру үшін тапсырыс та берілді.
26,б.265.
Архивте ... ... ... тілінде оқулықтар жазу және аудару мәселесі жөнінде 1921 жылғы 31 қаңтарда өткізген Біріккен кеңестің мәжілісі №2 ... ... ... ... ... тақырыбы мен жанры жағынан бай қазақ кітаптарын, соның ішінде оқу құралдарын бастырып шығару ауқымы келе - келе ... ... ... де ондай кітаптар шығарылып тұрды. Бұл арада да ... ... ... ... құрастырып, жырын бір ізге салып Мәскеуде шығарғанын айта кету ... ... ... ... ... көтерген мемлекеттік баспаның іргесін қалап, оның қанат қағып дамуын өз қолымен атқарған Ахмет ... ... ... пір ... ... ғана ... ... бірге ұлтымыздың көш бастаған тұңғыш Бас баспагері ! ... ... ... жаңа ... ісінің бастауында тұрып, оның әрі қарай дамып, орнығуына өлшеусіз зор еңбек сіңірген арысымыз бұл -Міржақып Дулатұлы. Ол ... ... ... ... ... ... ... жандандыра түсіге белсене атсалысты, сонымен бірге көркем шығармалардың, жаңа оқулықтардың авторы ғана болып жұмыс істеді. Міржақып ... - ... ... ... ... ... шыққан қазақ кітаптарының көрсеткіші (1917-1927) деп аталатын ... ... алғы ... жазған да осы кісі.
М.Дулатұлының қарымды қаламынан туған, ... ... ... ең ... ... баспагерлерінің ұрпақтарына өте-мөте бағалы мұра бола беретін деп ... ... ... сәл де ... ден қояйық. Бұл туындының жарық көру тарихының өзі бір қызықты құбылыс. Әмендә халқының қамын ойлап, ... ... ... етуді мақсат-мұрат тұтқан, елім деп еңіреп өткен М.Дулатұлы адамзат ақыл-ойының керемет бір ... ... ... ... шешу ісін де өз ... алады. Ұзамай бұл мақсатына да жеткен. 1926 жылы көрсеткіштің ... ... ал 1927 жылы оның ... ... ... ... ретінде Қызылордада Қазақстан мемлекеттік баспасынан араб қарпімен жарық көрді 46,б.284.
Авторды ... ... - ... ... ... ... насихаттауды жолға қоюды көздеген әртарапты ізденістермен, көрсеткішті ... ... ... ... үшін оның өзі ... алғы ... ... Оқырмандарға арналған бұл сөз басында М.Дулатұлы өз ойларын былай кестелеген: деген айдармен оқырмандар хаттарын ... ... ... (жер ... ... сайлау т.б)., тақырыптар бойынша 4-6 беттеріне орналасқан. , сияқты айдарымен материалдар журналдың орта тұсынан орын алды. Ал ... ... ... ... мен басқармадан ескертулерді, жаңа кітап туралы рецензияларды журналдың соңғы ... ... ... 22,б.137.
, , , , деп аталған тұрақты айдарларының болуы оның жұмысындағы ұқыпытылықты, жүйелікті танытады. Журналдың безендіру мәселесіне де жете ... ... ... айдарлар бойынша жарияланған материалдан айқын аңғаруға болады.
өз кезеңіндегі ... ... ... Оның әр ... жұрт ... күтті. Оған Қазақстанның барлық облысынан және Астрахань губерниясына қосылған Бөкей Ордалары мен Кавказ округына қарайтын Маңғыстау, Атырау, ... ... хат ... ... ... ... ... Қызылжардан, Торғайдан, Көкшетаудан, Қарқаралыдан, Семейден, Аягөзден, Қапалдан, Шиеліден, Қызылордадан, Жамбылдан, Шымкенттен, ... ... жиі ... ... кейде , деген айдарлар бойынша да материал жарық көрді. Кейін оларды ... , ... ... соңғы кезіне дейін тұрақты шығып тұрды.
хатшысы болып 1911-1912 жылдары Әкірам Ғалимов, 1913-1914 жылдары Сұлтанмахмұт Торайғыров істеді. Қызметкер, тілші, автор ... ... ... ... Көбеев, Сәкен Сейфуллин, Бейімбет Майлин, Сәбит Дөнентаев, Бақытжан Қаратаев, Молдағали Жолдыбаев, Бекмырза Бекжанов, Нұралдин ... ... ... т.б. ... және оның ... сол ... ... мәселенің ең бастысы-жер мәселелесі екенін жақсы түсінді. Мұны олар ... ... ... ... ... ... ... білді.
1867 жылы 11 шілдеде шықты. 1868 жылы 21 қазанда ... ... жер ... меншігі, тек хан тұқымдарына патша жер ғана жекеменшік боп танылды. 1895 жылдан 1906 жылға дейін патшаға қазақ даласының ең ... ... ... ... ... ... ұйғырлар мен дүнгендер көшіп келді. Осыған байланысты ұлт араздығы да күшейе түсті. Түтін, мал, егін, т.б. ... және ... ... ... да артты. 15 тиындық ұстара бір қойға, 6-7 сомдық самауырын 20-25 сомға дейін сатылды.
осындай тонаушылық саясатының ... ... ... ... жарық көрді. Сондықтан да бұл мәселелерді кеңінен жайды. Отырықшылық өмірге көшу, ... қала ... ... ... ... пайдалы ұсыныстар жасап, кеңестер берді. Журналдың 1911 жылғы екінші санында жарияланған ... бас ... ... қолға алатын мәселе жер мәселесі екеніне назар аударып, отырықшылыққа көшіп, егіншілікпен айналысу қажеттігін ... ... 1912 ... ... патша өкіметінің басқару-әкімшілік істері жөніндегі отаршылдық саясатын сынаған бас мақала жарияланды. Онда 1867-1868 жылдардағы Ережелерді патша үкіметінің тек үстем тап ... ... ... ... ... ... өз ... ғана көздегені, оны тек марқұм Шоқан Уәлиханов ғана әшкерелеп, Дала ... хат ... ... үшін ... ... ... ... екенін мәлімдегені айтылды 50,б.110.
қазақ байларының озбырлығын, еңбекшілердің үстем тапқа, самодержавиеге наразылығын, ашу-ызасын білдіретін материалдарда жарияланды. Мысалы, журналдың 1911 ... ... ... ... ,-деп жазылды. Сондай-ақ 1912 жылғы 12-санындағы Хабибулла Мекеровтың ... ... құл мен ... ... ... ... ... таптың ескі феодалдық-патриархалдық өмірді аңсайтынын әшкерелейді, ал құл Шотан бостандыққа жетіп отырықшы болуды қалайды.
М.Сералин ... ... ... түпкі мақсатын дәл тани біліп, оны жұртқа дұрыс түсіндіруде де білгірлік танытты. Мәселен, оның мына ... ... ... . Дәл ... ... ... айту тек ... тәрізді саналы, ержүрек жанның ғана қолынан келмек. Бұл тақырыпқа > - деп ақыл береді.
Өзге ... Дума ... ... ... ... бірі-соғыс барысы, қару-жарақ жайы сөз болады. Мәселен, газет 6-тамызда болған Дума ақсақалдарының ... ... ... ... айта ... әр түрлі партия өкілдерінің сөздерін қысқаша түрде беріп отырған. Төрағаның көпшілік Думаны таратпау ... ... ... ... ... ... әрі кеңес қаулысының мынадай: 1) табысқа қарай салық ... 2) ... ... ... арттыру; 3) босқындарға жәрдем; 4) екінші разряд опалчиндерді соғысқа алу және т.б. жобаларды қабылдау туралы тоқтамға келгенін жазады. Кезінде ... ... ... қатаң бақылауында болған. Оны әр нөмерінде деген бұрыштамадан көреміз. ... ... 1914 ... ... үші ... нөміріндегі бас мақала жарияланбай қалған. Осыған байланысты деп жазған 5,б.182.
Сондай-ақ бетінде жарияланған әрбір мақаланы, хабарды ... ... ... ... ... заңын бұзса, редакторларын жауапқа тартуға, соттауға бұйырған баспасөз ісінің бас басқармасы граф Татищевтің Орал, Орынбор губернаторларына жазған құпия хаттары ... ... Онда ... ... ... ... ... басқармасының тілмашы, татар тіліндегі мерзімді баспасөздерді бақылаушы Тұңғанчинге тапсыру қажеттігі жайында Орынбор губернаторы, генерал-лейтенант ... ... да ... ... ... ... жазалаушылық шараларынан көп қиянат көрген. Мәселен, газет өзінің 1914 жылғы 78 ... ... және 79 ... ... ... ... ... жатқан шындықтың бетін ашып көрсеткені үшін, патша саясатына қарсы шықты деп А.Байтұрсыновты екі жылға ... ... ... ... ... үшін ... 50 сом айып ... немесе екі апта абақтыда отыру кесілген. Ал деген мақаласы үшін Орынбор генерал-губернаторы А.Байтұрсыновқа 1500 сом айып немесе үш ай ... ... ... салиқалы қиындықтарға қарамастан газет 1918 жылдың қыркүйек айына дейін үзбей шығып тұрған. Қазақтың ұлттық баспасөзінің қалыптасу дәуірінде мұндай ұзақ ... ... ... ... жоқ. Оның 265 ... ... қазақ тарихындағы ояну дәуірінің күнтізбегі іспеттес. Замана шежіресіндей болған басылым Омбы атқару комитетінің 1918 жылғы 4 наурыздағы Орынбор Советіне берілген: ... ... ... көп ... ... ... патша үкіметінің отаршылдық саясатына бағынбай толассыз шығып тұрған басылым Кеңес өкіметі тұсында бір жола тоқтатылды
ҚОРЫТЫНДЫ
ХХ ... басы - ... ... ... ... ... ой-пікірдің өрлеуіне мүмкіндік туып, Ресей патшалығы әдейі тұмшалаған ұлттық сананың ояну дәуіріне жол ашқан ... ... осы ... ... сананың ең өнімді саласы - әдебиеттің, қоғамдық сананың көрсеткіші - баспасөздің күрт алға ... ... ... ... ... ... ой- ... оятып, қалыптастыруға септігін тигізген ұлтымыздың кейінгі жүз жылдан аса тарихының сырлы шежіресі - ... ... ХІХ ... 2-ші жартысында , болып патшалық Ресей үкіметінің үкімімен дүниеге келді.
Қазақ баспасөзінің іргетасын қалаған газетінің соңын ала Орта Азия ... ... ... шыға ... Соның бірі газеті болды. Өзінің бағдарламасына сәйкес газет ресми түрде патша үкіметінің ... - ... заң - ... әкімшілік басқару істерін жариялайтын басылым болды.
Газет қазақ халқының қоғамдық-әлеуметтік ой-пікірін оятуға, мәдени-әдеби дүниетанымын қалыптастыруға, ... ... әсер ... Саяси-экономикалық мәселелермен қатар оқу-ағарту ісінің жай-күйі, өнер-білімнің пайдасы, орыс мәдениетінің жетістіктері, ... ... ... қазақ зиялылары мен ғалымдарының өмірі жайында бірқыдыру тарихи мақалалар, хабарлар жарияланды.
Орыстың революцияшыл-демократиялық баспасөзі мен публицистикасы мен журналистикасының ... ... Орыс ... әсерінде қазақ тілінде , , , , , , , , және т.б. ... ... ... ... ... дүниетанымына әсер етіп, көзқарастарын кеңейтіп, прогрессивтік ағартушылық бағытта үлкен қызмет атқарды.
Қазақстанда ... ... ... мен ұйымдар өлкедегі революциялық қозғалысқа басшылық етті, сонымен қатар олар жергілікті басылымдарды пайдалана отырып, өздерінің дербес баспасөз органдарын ... ... ... ... ... әшкерлеп, пролетариатты оған қарсы әзірлеуде аса маңызды рөл атқарған газеттер Лениндік , , , , ... ... ... ... ... хабарлап, бұл фактілерге айқын большевиктік баға беріп отырды, сөйтіп ұлт-азаттық қозғалысқа жергілікті партия ұйымдарының ... ... ... жөн ... - 1907 ... Қазақстан большевиктік баспасөзі, қазақ еңбекшілерін революциялық күреске қатыстыруда үлкен рөл атқарды. Қозғалысқа басшылық етуде бұл баспасөздер жергілікті ... ... ... қаруы болды.
Большевиктік баспасөздері , , - Қазақстан еңбекшілерінің азаттық жолындағы күресі туралы үнемі хабарлап отырды. Орыс және қазақ еңбекшілерінің ауыр халі мен ... ... ... ... ... ... ... Большевиктік идеалдардың ұшқындары көрінген қазақтың демократиялық баспасөздері пайда болды. газеті, журналы қазақтың қоғамдық ой-пікірін, әдебиеті мен ... Ш. ... Ы. ... А. ... ... дәстүрлері негізінде дамытты.
1915 - 1918 жылдары Уфадағы Рама медресінде оқып ... ... ... Б. ... ... журналы шықты. 1913 жылы газеті. Росиядағы революциялық қозғалыстың жаңадан өрлеуі және ... ... ... ... кезінде большевиктік баспасөз, демократиялық бағыттағы қазақ баслымы Қазақстан еңбекшілерін самодержавиеге қарсы аттанысқа орыс ... оның ... ... ... ... шығуын әзірлеуде елеулі қызмет етті.
ХІХ ғасырдың ІІ ... мен ХХ ... І ... ... ... ... және ... мәні орасан күшті. Біз бітіру жұмысында, әсіресе қазақ қауымы үшін ... ... ... мен ... ... ... тоқталдық.
Ахмет Байтұрсынов, М. Дулатов, Әлихан Бөкейханов, М. Тынышпаев сияқты қазақтың біртума талаптар шоғырын осы ... ... ... ... ... ... шығуы ұзақ уақыт отар болып келген елдің қордаланып қалған келелі мәселелерін көтерді.
Қорыта келгенде, ХІХ ғасырдың ІІ ... мен ХХ ... І ... ... ... - қазақ халқының қоғамдық - әлеуметтік ой - пікірін оятуға, мәдени - әдеби дүниетанымын қалыптастыруға, кеңейтуге ... әсер ... ... ... қызметін атқарды.
Жалпы баспасөз атаулыға тән төл ерекшелік үгіт - насихат қызметін атқару барысында салмақтанады. Сондықтан да болар әр ... ... ... басылымдар - еліміз тарихының әр күні, айы мен ... ... ... ...
1 ... М.Х. ... үкіметіне қарсы қазақ тіліндегі өңдеу өлең туралы /
М. Х.Асылбеков // Қазақ ССР Ғылым ... ... ... ... және ... ... - 1960. - №3. - 3 бет.
2 ... С. ... ... / С.Асфендияров. - Алматы: Қазақстан,
1991. - ... ... И. ... Ұлы Отан соғысы жылдарында
/ М.Әбілдаев. - Алматы: Қазақстан, 1964. - 126 бет.
4 Әбдіманов Ө. ... ... / ... - ... Қазақстан, 1993. -
168бет.
5 Әбілқасымов Б. Алғашқы қазақ газеттерінің тілі / Б.Әбілқасымов. - ... ... 1971. - ... Әшірбаев Б. Баспасөз дамуының қазіргі шындығы оның түп-төркінін тануда.
/ ... // ... ... - 2000. -№11. - 5-6 ... ... А Шығармалары. / А.Байтұрсынов. - Алматы: Жазушы, 1989. -
283бет.
8 Баянов З. ... ... . / ... - ... ... ... - ... Бейсембаев С.Б Вопросы историй Компартий Казахстана. / С.Б.Бейсембаев. -
Алматы: Ғылым, 1961. - 198с.
10 ... Ә Жан ... / ... - ... ... 1991. - 144б.
11 Бекхожин Х Қазақ баспасөзінің ... ... / ... - ... 1981. - ... Валиханов.Ч.Ч Собрания сочинений. / Ч.Ч.Валиханов. - Алматы: Ғылым. -
Т.1., 1989. - 389с.
13 Дала ... - №12. - 1894. - 4 бет.
14 Дала ... ... / Киргизская степная газета. / Құраст. ... - ... ... 1994. - 816 ... ... ... - тарихшы. / М.Дулатова. - Алматы: Казахстан, 1976. -
67бет.
16 Жақсыбаева Р. ... ... ... / ... // ... тілі
мен әдебиеті. - 1999. - №3. - 20-22 бет.
17 Игенбаев А. Батыр Красной гвардий. / ... // ... ... - 9 ... ... ... Қазақстан баспасөзі. / Ә. Игенсартова. - ... ... 1997. - ... Исаев С. Қазақтың мерзімді баспасөз тілінің дамуы. / ... - ... - 1983. - ... Исмағұлов Р. Уақтылы татар мажбұғаты. / Р.Исмағұлов. - ... ... - 346 ... Кәкішев Т. Қағидаға айналған қателер. / Т.Кәкішев. - Алматы: Нәубет, 1990.
- ... ... Б. ... ... ... / ... - ... Мектеп, 1950. - 205бет.
23 Кенжебаев Б. Қазақ халқының 20 ... ... ... ... /
Б.Кенжебаев. - Алматы: Мектеп, 1976. - ...
24 ... Т. Жыл ... / Т. ... - ... ... 1991. -
240бет.
25 Қазақстан тарихы. - Алматы: Қазақстан, 1991. - 165 бет.
26 ... / Бас ... Ә. ... - ... ... энциклопедиясы-энциклопедиясы, 1998. - 560 бет.
27 Қазақ ССР тарихы. Бес томдық. - Алматы: Қазақ ... ... 1984. - 728 ... ... С. Әлем баспасөзі тарихынан. / С. Қозыбаев, А. Рамазанова, Қ.
Аллаберген. - Алматы: Санат, 1998. - 300 ... ... М. ... ... ССР. / М.Қозыбаев, А.Бекмаханова. -
Алматы: Санат, 1991. - 161 бет.
30 Ленин В.И. ... ... ... / В.И ... - 3-том, - 634 б.
31 Мамажанов М. Асыл ... / ... - ... ... 1993. -
128 ... ... А. ... және Еңбек тәрбиесі. / А. Мұқатаев. - ... ... 1980. - 114 ... Нұрпейісов Е. Қазақстан мемлекеті хандық биліктен президенттік республикаға дейін. / Е.Нұрпейісов, А.Котов. - ... ... 1996. - ... Остроумов Н.П Сарти. / Н.П. Остроумов. - Ташкент, 1896. - ... ... ... - ... ... 1976. - ... Русская периодическая печать. - Справочник. - Москва: Просвещение, 1959.
- 533с.
37 Рысбайұлы.К Қазақтсан ... ... / ... - ... ... 2001. - ... Сағымбеков Р. Ажалды жеңген адам. / Р.Сағымбеков // Семей таңы, 1967. - 6
- ...
39 ... ... билік бар ма? / С.Садықұлы // Ақиқат. - 200. - №2 -
5.- 35 - ... ... Т. ... ... ... ... . ... - Алматы, 2002. -
29б.
41 Самарская газета 1895. - №49
42 Сармурзин.А Бөкейханов және ... ... / ... В.Григорьев // Қазақ әдебиеті, 1989. -7 шілде
43 Сармурзин А. ... ... ... / ... // ... - 1990.
- №9 - 15-19 ... Социал - демократ, 1911. - 1 - қыркүйек
45 Субханбердина У. Дала уалаятының газеті: 5 ... / ... - ... ... 1989. - ... ... ... халқының атамұралары / У.Субханбердина. - Алматы: Арыс, 1999. - ... ... ... ... ... ... Вып 3. - ... 1922. - 24с.
48 У истоков Коммунистической ... ... Ч.1. ... ...
1966. - ... ... М.И. ... ... ... / ... - ... Жазужы, 1985, - 237 бет.
50 Ыдырысов Т. Баспасөз - өмір ... / ... - ... ... ... - ... ... М. газетінің шығу тарихы мен идеялық мазмұны . - ... ССР 6 - том, 1962. - ... ... Е. ... ақын Сәкен Сейфуллин . / Е.Ысмаилов // қазақ
әдебиеті 1936. - 12 ... ... Е. ... өмір ... / Е.Ысмаилов // Қазақ әдебиеті. - 1968. -
10 шілде

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 81 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХХ ғасырдағы қазақ баспасөзіндегі кітап сыны және жарнамасы105 бет
XIX-XX ғғ. Қазақстан мәдениеті6 бет
XX-ғасырдың басындағы қазақ әдебиетіндегі ұлт зиялылары24 бет
«Дала уалаяты», «Түркістан уалаяты» газеттеріндегі қоғамдық-саяси және ағарту мәселелері30 бет
«Испания журналистикасы» атты ғылыми-зерттеу жұмысына тезис11 бет
Абайдың ақындық кітапханасы20 бет
Жарнама тілі мен стилі144 бет
Жарнаманы қолдану71 бет
Жұмағали Тілеулин – ХХ ғ көрнекті қайраткері57 бет
Маркетингтегі жарнама168 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь