Түркістан қаласының әлеуметтік-саяси тарихының мәселелері

Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан тәуелсіз ел болғанынан бері ғана оның өткен тарихына сын көзбен қайта қарау мүмкіндігіне ие болдық. Бұл еліміздегі тарих ғылымының жаңа тыныс алуына жол ашты. Қазақстан тарихының өзіне ерекше назар аудартатын іргелі тақырыптарының бірі – қалалар тарихы. Қазіргі таңда қалалар тарихы Қазақстан тарихы саласының өзекті мәселелерінің қатарын құрайды. Бүкіл өзгерістер мен жаңалықтардың басталар жері мен үкімет саясатының алғаш жүзеге асар орны қалалар екені баршаға аян. Демек қалалар тарихы – қоғам тарихының өзекті бөлігі болып табылады. Жергілікті жердің даму тәжірибесін терең зерттеу барысында қоғамның әлеуметтік-экономикалық және саяси үрдістерден туындаған мәселелердің себептері мен салдарларын терең түсінуге мүмкіндік береді. Қалалар өз дәрежесіне және тарихи-географиялық орналасуына қарай халықтың экономикалық, саяси және рухани өмірінің орталығы ретінде өркениеттік дамудың қозғаушысы болып табылады. Сонымен қатар қалалар тарихы әлеуметтік және саяси қызығушылықты тудырады, онда үкімет билігінің ұйымдары, түрлі саяси және қоғамдық бірлестіктер, әлеуметтік топтар топтасқанын көрсетеді. Қалалар тарихын зерттеу аталмыш аймақтың жергілікті ерекшеліктерін терең түсінуге мүмкіндік береді. Дүние жүзіндегі түркі жұртының қара шаңырағында орналасқан қазақ халқының кең байтақ даласында қалалар аз болмаған. Атап айтқанда Испиджаб, Отырар, Тараз, Қараспан, Қарнақ, Сунақ, Иқан, Сығанақ, Аққорған, Шолаққорған, Үзкент, Құмкент, Сүткент, Баба-ата, Саудакент т.б. Тарихи тағдырдың жазмышымен ортағасырлық Қазақстан қалаларының көпшілігі біздің заманға дейін жеткен жоқ. Олардың арасында кейбір қалалар кезеңіне қарай басқыншылар тарапынан талқандалып, енді біреулері сауда жолдарының алшақтығы мен ауа райының өзгеріп тұруына байланысты бос қалып отырды. Көптеген қалалардың тіршілігі тоқтап, олардың атаулары тарихи аренадан өшіп қалды. Дегенмен көптеген жазба деректерінде бірқатар қалалардың атаулары сақталған. Осыған байланысты оларды көне деректермен салыстыру, мекендерін анықтау тарихшы мамандардың міндеті болып табылады. Ғасырлар бойында ғұмыр кешкен арғы ата-бабалар, тұтас халықтар, кейінгі ұрпақтарына бүкіл адамзат игілігіне айналар төлтума мәдениетін мұра етіп қалдырған. Далалық өлкені Батыспен байланыстырған, Ұлы керуен жолында кент, бекіністер қамалдар, мазар-кесенелер мен тұтас қалалар кешені бой түзеді. Соның бірі қасиетті – Түркістан қаласы. Бұл қала тарих тауқыметін бастан кешіріп, гүлдену және құлдырау кезеңдерінен өтіп, бүгінге дейін аман жеткен. Ол Тұран аймағы деп аңыз болып қалған, «тарихи түркілер елі» деп те аталып, Қазақ хандығының тұңғыш астанасы болған. Орта ғасырлық сәулет өнерінің де алып асылы – Қожа Ахмет Иассауидің кесенесінде, қазақтың билеушілері мен бір топ саяси және діни, рухани тұлғаларының денесі жерленген. Сондықтан, мәселені тақырыптық жағынан
        
        Түркістан қаласының әлеуметтік-саяси тарихының мәселелері
(ХVІІІ ғ. соңы – ХХ ғ. басы)
КІРІСПЕ
Зерттеу ... ... ... ... ел ... бері ... өткен тарихына сын көзбен қайта қарау мүмкіндігіне ие ... ... ... ғылымының жаңа тыныс алуына жол ашты. Қазақстан тарихының
өзіне ... ... ... ... тақырыптарының бірі – қалалар тарихы.
Қазіргі таңда ... ... ... ... ... ... ... құрайды. Бүкіл өзгерістер мен жаңалықтардың басталар
жері мен ... ... ... ... асар орны ... ... ... Демек қалалар тарихы – қоғам тарихының өзекті бөлігі болып табылады.
Жергілікті жердің даму ... ... ... ... ... және саяси үрдістерден туындаған ... мен ... ... ... ... ... өз ... және тарихи-географиялық орналасуына қарай халықтың
экономикалық, саяси және рухани өмірінің орталығы ... ... ... ... ... Сонымен қатар қалалар тарихы әлеуметтік
және саяси қызығушылықты тудырады, онда үкімет билігінің ұйымдары, ... және ... ... ... ... топтасқанын көрсетеді.
Қалалар тарихын зерттеу аталмыш аймақтың жергілікті ... ... ... ... ... жүзіндегі түркі жұртының қара шаңырағында
орналасқан қазақ халқының кең байтақ даласында қалалар аз болмаған. ... ... ... Тараз, Қараспан, Қарнақ, Сунақ, Иқан, ... ... ... ... Сүткент, Баба-ата, Саудакент т.б.
Тарихи тағдырдың жазмышымен ортағасырлық ... ... ... ... ... жеткен жоқ. Олардың арасында кейбір қалалар
кезеңіне қарай басқыншылар тарапынан талқандалып, енді біреулері ... ... мен ауа ... ... тұруына байланысты бос қалып
отырды. ... ... ... ... ... ... тарихи
аренадан өшіп қалды. Дегенмен көптеген жазба ... ... ... сақталған. Осыған байланысты оларды көне деректермен
салыстыру, мекендерін анықтау тарихшы мамандардың ... ... ... ... ... кешкен арғы ата-бабалар, тұтас халықтар, кейінгі
ұрпақтарына бүкіл адамзат ... ... ... ... мұра ... ... өлкені Батыспен байланыстырған, Ұлы керуен жолында кент,
бекіністер қамалдар, мазар-кесенелер мен тұтас қалалар кешені бой ... бірі ...... ... қала ... ... бастан кешіріп, гүлдену және құлдырау
кезеңдерінен өтіп, бүгінге ... аман ... Ол ... ... деп аңыз
болып қалған, «тарихи түркілер елі» деп те аталып, Қазақ ... ... ... Орта ... сәулет өнерінің де алып асылы – Қожа Ахмет
Иассауидің кесенесінде, қазақтың ... мен бір топ ... және ... тұлғаларының денесі жерленген. Сондықтан, мәселені тақырыптық
жағынан кеңірек ... үшін ... ... ... тереңдеп үңілу
қажет. Бүгінгі таңда тарихи принцип негізінде Қазақстандағы Алаш ... ... ... ... ... ... сабақтастырып,
зерттеу абзал. Себебі Түркістан өлкесіндегі болып өткен ұлт-азаттық
қозғалыстар ... ... және ... ... Түркістан қозғалысын өлкедегі азаттық, тәуелсіздік жолындағы
күреске ұлттық, мұсылмандық, ... ... ... ... топтасқан
саяси күштердің ұйымдасқан белсенді әрекеті деп бағалаған жөн.
ХVІІІ ғасырдың екінші жартысынан кейін, яғни ... ... ... ... ... ... өзгеріске ұшырады. Ендігі жерде Түркістан
қаласы үшін ... ... ... ... ... ... нәтижесінде
Түркістан қаласы алдымен Ташкентке, сонан соң Қоқан ... ... ... 60-шы ... ... қаласын патшалық Ресей жаулап алды. Осыған
байланысты Түркістан Ресей империясының құрамында дамыды.
ХХ ғасырдың басында ұлт-азаттық қозғалыста қалыптасқан ... ... ... жаңа ... жаңа ... алға ... отыр. Ал,
тәуелсіздік жағдайында өткен күннің тарихи ... ... ... ... іс-әрекеттерін байыта түсері сөзсіз. Жалпы айтқанда, осындай
тарихи кезеңдердегі бүгінгі рухани астанамыздың тарихын зерттеуді отандық
тарих ... ... ... ... ... ... ... деңгейі. Қазақстандық ... ... ... ... арнайы еңбектер анықтамалар түрінде ғана жарық
көрді. Қазақстан қалаларының ... ... мен даму ... ... бөлу
республикамызда 1950 жылдары басталып ... ... және ... жеке қалалар тарихына байланысты зерттеулер жарық көре бастады.
Сонымен қатар, Қазақстан қалаларының әлеуметтік-экономикалық және ... ... ... ... ... ... мақалалар жарық көрді [1].
ХІХ ғасырдың бірінші жартысы Ресей үшін Түркістанды зерттеу, танудың ... ... Осы ... ... ... маңызды сауда-экономикалық
аймағына айналды. Ресейдің алдында осы аймақты, кезең-кезеңмен, ... ... ... ... ... ... Хиуа және ... хандығының басқа да
қазақ жеріне көз алартушылардың экспансионистік саясаты кедергі болды. Бұл
Ресей тарапынан Түркістан ... жер ... ... саны мен ... ... ... ... түсуді қажет етті. Осы кезеңде,
қазақ жерінің физикалық-географиялық, тарихи-этнографиялық ... үдей ... ... жай емес еді. ... салаларға қарағанда қазақ
жерінің шаруашылығы, қоғамдық-саяси өмірі жүзге бөлінісі, құқықтық басқару
жүйесі, жер бедері, су, ... ... мен ... мұралары терең
зерттелді.
Түркістанның өткен тарихына алғашқылардың бірі болып ден қойған, ... ... П.И. ... ... Ол ... еңбегінде аудармашы
Оразалының айтқан аңызын келтіреді: «Бұл қаланы ... ... ... ... ол өз ... ұлы Татарияға келді,
қажеттілік ... ... ... үшін үш ... ... ... біріншісі Түркістан, келесілері Утрар, үшіншісі Сауран…» П.И. Рычков
Түркістанның бұрынғы Иассының орнында екендігін дәлелдеуге тырысты [2].
ХІХ ғ. 60-жылдарының ... ... ... ... зерттеуге деген
ынта үдей түсті, оның басты себебі Қожа Ахмет Иассауидің ... ... жж. ... ... ... сот ... М. ... сұлтан мешіті» жайында қалдырған мәліметтері аса құнды деректер
береді. Бұл еңбекте алғашқылардың бірі ... Қожа ... ... ... ... орнын көрсетіледі.
Ал, 1866 жылы Сауран, Ясы (Түркістан), ... ... ... үйінді орнын географ А.К. Гейнс қарап шыққан болатын [3].
Келесі бір құнды зерттеу еңбек деп, П.И. ... ... атап ... Ол ... ... қазіргі орнында бұрын Ясы қаласы болғандығын,
археологиялық материалдар арқылы ... ... ... Лерхтің
еңбегінде ХІV–ХVІ ғғ. Сырдария бойындағы қалалар жайындағы жазба деректер
мәліметі де келтіріледі, Қожа ... ... ... ... ... ғ. 90-шы ... ... Түркістанның өткен тарихын зерттеуді,
Түркістан археология әуесқойларының үйірмесі мүшелері П.Н. ... ... Н.С. ... С.Г. ... [4] және басқалар жүргізе бастайды.
Түркістан тарихын зерттеулер ішінде шығыстанушы В.В. Бартольд пен ... ... ... жөн. В.В. ... ... бір ... ... Ал, А.И. Добросмысловтың еңбегі, Түркістан
қаласының тарихы жөніндегі алғашқы монографиялық зерттеу болып табылады
[5].
Кеңес өкіметінің ... ... ... ... ... негізінен
Қожа Ахмет Иассауи кесенесін қалпына келтіру мен ... ... Ол ... А.А. ... Т.В. ... еңбектерінде
көрсетілген [6]. Алғашқы археологиялық зерттеулер 1928 жылдың жазында ... ... ... жүргізілді. Нәтижесінде М.Е. Массон ... ... ... Ақсақ Темір дәуіріне дейін-ақ ХІІ–ХІІІ ғғ.
үлкен қала болғандығын айқындады [7]. Ұлы Отан ... ... ... ... ... ... Н.А. ... басқарған Оңтүстік
Қазақстан археологиялық экспедициясы жұмысымен қайта ... [8]. ... 8 ... қашықтықта орналасқан Шойтөбе қалашығының Шауғар-Ясы
болу мүмкін екендігін айтқан болатын. Осы ... ... ... еңбекті жариялағандар Е.И. Агеева мен Г.И. Пацевич
еді. Археологиялық мәліметтерге ... ... олар ... ... ... ... ... ежелгі егіншілік-отырықшылық аймағы
болғандығын дәлелдеді. 1958 жылдары Қожа Ахмет Иассауи ... Н.Б. ... ... ... ... Нәтижесінде қазақ
хандарының мазарларының орны табылды [9].
Қазақ ССР Министрлер Кеңесінің 1972 жылғы арнайы қабылдаған шешімінде,
Түркістан қаласын ... мен ... ... ... ... ... Бұл үшін ... бағдарлама қабылданып, археологиялық
жұмыстар, қаланың сәулеттік ... ... ... ... ... да ... ... зерттеу жүргізу жоспарланды.1972–1974 жылдары
Түркістан қаласында ҚазССР ҒА-ның Тарих, археология және ... ... ... министрлігімен бірлесе отырып кең ... ... ... ... ... ... ... оны ғылыми талдауға алған отряд бастығы Т.Н. Сенигованың бірнеше
еңбегі жарық ... ... ... ... ...... ... мен әр түрлі кезеңдегі, әр елмен ... ... ... Р.З. Бурнашеваның да еңбегі зор. Л.Б. Ерзакович, Б.
Нурмуханбетов, А. ... А.Н. ... Ю.А. ... ... ... ... ... зерттелген еді [10].
Кесенеден 300 метр оңтүстік-шығысқа таман ... ... Е.А. ... ... қазба жұмысы нәтижесінде ... – б.д. 1 мың ... ... ... ... ... Түркістанның
көне орыны екендігі анықталған. Кейінгі қазба жұмыстарын Б.Х. Адильгереев,
А.О. Итенов жүргізіп Түркістан қаласы ... мен Қожа ... ... ... ... ... өз үлестерін қосты [11].
1985–1986 жылдардағы Түркістан отрядының бастығы Б.Х. Адильгереев
болса, 1987 ... ... оны А.О. ... ... ... Иассыдан да
тарихы әріден басталатын Шауғар қаласының ... ... ... ... 8 ... ... ... Шойтөбе қалашығында
археологиялық қазба ... ... ... ... Шойтөбе
қалашығында жүргізілген қазба жұмысын отряд бастығы Ә.Қ. ... ... ... ... оның көне ... ... орны екендігі
атап көрсетілді.
К.М. Байпақовтың ортағасырлық қалалар жайындағы ... ... ... қалаларының тарихы археологиялық мәліметтер арқылы
жан-жақты қарастырылған. Біз үшін құнды еңбектердің ... ... ... ... ... [12]. Бұл еңбекте Шауғар
қаласы, Иассы мен Түркістан қалалары тарихына қатысты мәліметтер берілген.
Ортағасырлық Түркістан ... ... ... ... Е. ... М. Тұяқбаевтың аттарын ерекше атауға тиіспіз. Бұл еңбектерде Түркістан
тарихы өте ерте басталғандығы ... ... ... ... ... ... Иассауи кесенесі жазуларын оқу нәтижесінде тың ... Бұл ... ірі ... бірі ... Б.Т. ... ... ... қажетті дерек көзіне айналып отыр [13]. Эпиграфикалық
мәліметтердің құндылығын аша отырып, оларды ... ... ... ... ... анықтауға пайдалануға, қала тарихындағы
рөлін сараптауға қажет мәлімет көзі ретінде ... ... ... ... болатын. Осы мәселеге қатысты Түркістанда
жерленген қазақ хандары жайындағы мәліметтер И.В. ... ... ... ғасырдың 20-30 жылдарының зерттеушілері Ресей империясының Қазақстанды
жаулап алғанын, олардың отарлық саясатын және оның кері ... ... ... бұл ... жеткілікті дәрежеде терең зерттелмеген.
Бұл көзқарастарды қалыптастыруға негізінен, сол ... орын ... ... әсер ... ... ... ... патша өкіметінің отарлық саясатына және оның
жергілікті әкімшілік орындарының қызметіне байланысты жазылған еңбектерге
тоқталар болсақ, олар Г. ... П.Г. ... А. ... С.
Асфендияровтардың [15] зерттеулері болды. ... ... ... отарлаудың көлеңкелі тұстары, орыс езгісінің пәрменділігі, әскери-
әкімшілік орындардың құрылымы мен ... шолу ... ... ... ... Солардың бірі Г. Сафаров өз еңбегіңде өлкедегі отарлау
алғашқы кезде әскери басқыншылық түрінде болып, содан кейін ... ... ... ...... ... ... танылғаны туралы
қорытынды жасайды.
Мұндай қорытындыны П.Г. Галузо да жасайды. Ол Ресей мен ... тең ... ... атап ... ... өзге
өлкелерді «қосып алуға» өте мүдделі екенін атап ... П.Г. ... ... ... ... ... және «орыстың әскери – шенеуіктік
аппарат» деп екіге бөліп қарастырып, отаршыл ... ... ... тон ... ... ... беруге неліктен
тырысқанын түсіндіріп, отарлық саясат шет аймақтарға зор қасірет алып ... ... ... ... ... ... деген кітабында ол былай деп
жазады: «Патшалық Ресей әскерлерінің қазақ даласына қарай ендеп кіруі ХVІІІ
ғасырдың І жартысында-ақ басталған болатын. Орыс ... елге ... ... ... ... түсті, алайда былайша айтқанда, біраз жалтақтай
отырып жылжыды». Өйткені, Орта Азия ... ... ... ... келтірілген алысты көздейтін агрессиялық жоспарларын
қарастыра отырып, ... Орта ... аяқ ... өзінің халықаралық ортада
өз беделінен айрылып қалудан қатты қорықты.
ХХ ғасырдың 60-70 жылдарындағы зертеушілер еңбектерінде ... ... ... ... ... ... тарихының түрлі
кезеңдеріне талдау жасаған. Р. Бекназаров, М.Х. Асылбековтың [16], ... ... ... ... және ХХ ғасыр басындағы Орынбор-
Ташкент ... ... ... ... ... ... ... демократиялық жаңарулар мен жариялылық жағдайында
ұлт-азаттық қозғалысы тақырыбын мүлдем жаңа ... ... ... ... КСРО құрамында болған одақтас республикалардың тәуелсіздік алуына
байланысты ... ... ... ... ... ... зерттеу, кезек күттірмейтін зәру мәселелер ретінде күн
тәртібіне ... Осы ... ... ғалымдар ұлт-азаттық Алаш
қозғалысының, ... ... ... ... үкіметі және
ғасыр басындағы ұлт ... ... ... қоғамдық-саяси
қызметін талдап көрсететін іргелі зерттеу жұмыстарын жүргізіп, көптеген
еңбектер жарияланды ... ... ... ... пікір, орнықты тұжырым жасаған Ұлттық
ғылым Академиясының академигі К. Нұрпейіс Түркістан автономиясы үкіметі мен
Алаш қозғалысының қызметін тығыз ... ... ... ... ... көзқарас орнықтырған профессор М. Қойгелдиев
ұлт-азаттық қозғалыстың дамуын уақыт және ... ... ... ... ... патшалық империя мен орыстық зорлыққа қарсы ... ... ... ... ... ... ... қозғалыс 1917
жылғы ақпан төңкерісінен кейінгі кезеңде басталды. Осы ... ... ... ... ... ... ... (Қоқанда), ал оның
артын ала Алашорда үкіметінің (Орынборда) құрылуы бұл ... ... ... ... Ол кеңестік тарихнамада Түркістан автономиясының
тарихи маңызы төмендете көрсетіліп келгендігін айта келіп, «шын мәнінде,
Қоқанда жарияланған Түркістан ... мен ... ... үкіметі
өлке үшін ең негізгі мәселе – жергілікті халықтардың ... ... ... ескі ... ... ... ... қойған
Ташкенттегі жаңа билікке балама есебінде өмірге келген жалпы өлкелік саяси
құрылымдар еді».
Өзбекстандық ... Х.Д. ... ... ... ... ... рөлін жаңа көзқараспен байыптаса,
А.М. Худайкулов ұлттық демократтардың ... ... ... ... Ал, Д. ... еңбегінде Түркістандық жәдитшілердің
саяси-құқықтық бағдарламасының ... ... ашып ... ... пен С.А. ... [18] ... ... жан-жақты
қарастырылды. Қазақстан қалаларының тарихын зерттеу еліміз тәуелсіздік
алғаннан кейін, жандана түсті. Осы ... ... ... жазылып,
монографиялар жарық көре бастады. Қалалар ... ... ... ... ... ішінде Ж.Қ. Қасымбаевтың, Қ. Әбуовтың еңбектерін ерекше
атап өтуге болады.
Түркістан қаласы мен ондағы тарихи-мемориалдық Қожа ... ... ... ... У.Х. ... ... ... бар [19].
Соңғы жылдары біздің тақырыбымыздың кейбір ... ... ... ... ... ... мен мақалаларының құндылығы жоғары.
Олардың қатарына С.Ф. ... [20], А.Ш. ... [21], С. ... ... Р.Е. ... ... Түркістандағы ұлт-азаттық қозғалыстың
тарихын зерттеуші Х.М. Тұрсын ХХ ғасыр басындағы ... ... ... даму жолынан өтті, отарлыққа қарсы күрестің ұлттық
негіздері ... орыс ... ... жаспарсылар қозғалысы
сияқты аймақтық қоғамдық-саяси сілкіністердің ықпалымен ... шеп ... ... ... ал 1917 жылдың ақпан төңкерісінен ... ... ... ... ... алды деген қортынды жасайды.
ХVІІІ–ХІХ ғғ. Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыстар мәселесінің теориясы
мен тарихнамасының өзекті ... ... С.Ф. ... ... ... ... ... әдіс айлаларын жан жақты талдаған.
Зерттеуші А.Ш. Махаева Оңтүстік ... ... орыс ... ... ... бірге түркі-мұсылман әскерін құрып,
ХІХ ғасырдың алпысыншы жылдарында орыс әскеріне қарсы ... ... деп ... С. ... Түркістан уезінің құрылу, оның
территориялық аумағын және сол кездегі ұлттық ... ... ... көрсетеді. Р.Е. Оразов зерттеу ... ... ... ... ... ерлігін жан-жақты деректер арқылы аша түскен.
Жалпы, қалалар тарихын ...... ... айқындауға, сол қоғамда өмір сүріп отырған әлеуметтік топтар
мен таптардың пайда болуы, қоғамдық инфрақұрылымға ... өмір ... ... ықпал етеді.
Мәселенің зерттелу деңгейінің негізгі өзегі ретінде – ... ... ... қала ... ... ... ... – экономикалық, әкімшілік және мәдени
орталыққа айналуы, әлеуметтік құрылымындағы ... ... ... қатар мақалалар жинағы, конференциялар материалдары да
диссертацияға қажетті мол ... ... Біз ... ... ... ... ғана тоқталдық. Зерттеу жұмысының мақсаты мен
міндеттері. Адамзат дамуында маңызды орын алатын қалалар жүйесінің ... ... ... ... ... Түркістан қаласының ерте
ортағасырдан басталатын тарихын тың дерек көздері негізінде, ... ... ... ... ... ... сондай-ақ ХVІІІ ғасырдың соңы мен ХХ ... бас ... ... ... ... ... уақыт және кеңістік
шеңберінде, патшалық империя мен орыстық зорлыққа қарсы шын ... ... ... ... ... саяси қозғалысын зерттеуді
жаңа көзқарастар тұрғысынан ... ... ... ... алар ... ... ... мақсаты болып табылады. Осыған орай зерттеу
жұмысының алдына мынадай нақтылы ... ... ... ... ХVІІІ ғасырға дейінгі тарихына шолу жасай
отырып, оның қазақ халқының қоғамдық-саяси және ... ... ... баға ... ... ... ... иелігі және Қоқан хандығы құрамындағы
жағдайын саралау;
– ХІХ ... ... ... ... өңірді жаулау барысында
Түркістан қаласын қорғаушылардың ... ... ... ашып ... патшалық Ресейдің империялық саясаты кезіндегі Түркістан қаласы мен
оның ... ... тың ... ... ... ұлт-азаттық қозғалыстың мәселелерін, отаршылдық басқару жүйесінің
қалыптасу кезеңінің тарихи мәнін ашу.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... тарихындағы ХVІІІ
ғасырдың соңы мен ХХ ғасыр ... ... ... ... ... ... ... негізгі нысаны болып табылады.
Зерттеу жұмысының хронологиялық шеңбері. ... ... соңы мен ... ... қамтиды. Түркістанның қала болып қалыптасуы саяси-әкімшілік
ретіндегі ХV–ХVІІ ғғ. аралығындағы рөліне тарихи шолу ... ... ... ... ғ. аяғы мен ХХ ... бас ... Қоқан, Бұхара,
Хиуа хандықтары мен Ресейдің патшалық отарлығына қарсы ... ... ... ... ... рөлін қамтиды.
Зерттеу жұмысының методологиялық негізі мен әдістері. Түркістан ... ... ... ... үрдістердің диалектика-лық даму
заңдылықтарын басшылыққа ала отырып, тарихи құбылыстарды ... ... ... ... ... зерт-теу жұмыстарының
жүйелілік, салыстырмалылық, талдау, жинақтау әдістерін қолдандық.
Диссертациялық жұмысты жазу ... ... ... ... ... ... ... тарихшы-ғалымдардың – М.Қ. Қозыбаев, С.Ф. Мажитов,
К.М. Байпақов, У.Х. Шәлекенов, К. Нұрпейіс, М.Х. Асылбеков, С. ... ... Ж. ... Т. ... К.А. ... Ж.Б. ... т.б. ... ел мен жер тарихын шындыққа сай қайта жазуға
бағытталған, жаңа ... мен ... ... ... ... ... ұстадық. Жұмыстың методологиялық негізін анықтауда жоғарыда
аталған еңбектердегі теориялық ой-тұжырымдарға сүйендік.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. ... ... ... ... ... жаңа ... мен ... адамзаттық құндылықтарға бағыт
ұстаған тың зерттеу тәсілдері негізінде жазылған еңбек тарихи процестерге
баға берудегі ... ... ... ... ... Зерттеу жұмысының негізіне ежелгі кезден бастап,
орта ғасырлардың өн бойымен ... ... ... ... ... оған ... тарихи-мемориалдық кешендер мен қорымдар, эпиграфиялық
деректер көзі ... ... ... ... Кейбір мұрағаттық мәліметтер
алғаш рет ғылыми айналымға енгізілді. ... ... ... ... төмендегідей:
– Ерте ортағасырлық Түркістан қаласының шығу тарихы ежелгі кезеңнен
бастау алып, қалалық ... ... ... ... араб-парсы
саяхатшы-географтарының еңбектеріне жан-жақты жасауға талпындық.
– Түркістанның күллі ... ... ... Орта Азия ... рухани-
мәдени орталық ретінде ерекше орын алатынына баса назар аударылды;
... тек діни ... ... оған ... орталық ретіндегі
түбегейлі тұжырымды қалыптастыру жөнінде құнды деректер келтірілді;
– жазба ... ... ... жұмысы нәтижесінде алынған
мәліметтерімен салыстырыла отырып, мәселенің тарихи шындығына көз ... ... ... ... кезеңіндегі Түркістан қаласының саяси
және рухани астанаға айналу ... ... даму ... ... ... ... жерінің отарлық кезеңдегі әлеуметтік-экономикалық және саяси
жағдайы ... ... ... ... ... ... ... байланысты баяндалып, халық санасынан Түркістанның саяси және рухани
орталық ... ... ... ... үстем болғандығы анықталды;
– Түркістан өлкесіндегі ұлт-азаттық қозғалысты органикалық бірлікте
қарастыруы, ол тұтастық қозғалыстың ... ... ... ... арқылы тарихи құбылысты тар ұлттық мүдде тұрғысынан қарастыру
тенденциясы орын ... ... ... қырғыз, түрікмен халықтарының
Түркістан ұлт-азаттық қозғалысына тартылуы туралы ... ... ... тақырыпқа қатысты бұрынғы-соңғы дереккөздерінің, зерттеу
жетістіктері пайдаланылды;
... ... ... ... қозғалыстың қол жеткізген
түпкі нәтижесі ретінде түркістандық, аумақтық бірегей ... ... ... ... тұжырымдары. ХVIII ғасырдың соңы мен ... ... ... ... ... - ... тарихы жөнінде
мынадай тұжырымдар жасалды.
- Түркістан қаласының тарихына қатысты ғылыми ... ... ... ... талдау көрсетілді;
– Түркістанның күллі Шығыстағы тарихи рөліне, Орта Азия бойынша рухани-
мәдени орталық ретінде ерекше орын ... ... ... ... қалыптасуы кезеңіндегі Түркістан қаласының саяси
және рухани астанаға айналу үрдісі, үздіксіз даму динамикасы ... ... ... ... ... ... қаласының саяси
орны мен рөлі анықталды;
– Түркістан өлкесіндегі ұлт-азаттық ... ... ... ... ... ... ... тарихы өзара байланыстыра
дәлелденді.
Зерттеу жұмысының қолданбалық маңызы. Түркістан қаласының тарихы
бойынша ... ... ... және құжаттық деректер,
статистикалық көрсеткіштер мен тарихи шығармалар ... ... ... ... тұжырымдар мен нәтижелер өлке тарихының аталған
кезеңін оқып үйрену барысында жоғары оқу орындары студенттері үшін ... ... ... ... ... ... ... Өлке тану
мәселелерін қарастырғанда, қала ... ... ... ... ... ... аспирант немесе ғылыми қызметкерлердің
пайдалануына, қолдануына мүмкіндік береді.
Зерттеу жұмысының дерек көзі ... ... ... әр түрлі
деректік жинақтар мен ... ... ... ... ... ... ... қамтылды. Осындай дерек ... ... ... ... ... араб ... мен
тарихшыларының шығармаларына сүйендік. Мысалы, Ал-Истахридің ... ... ... путей государств), Ал-Макдисидің «Асхан ... ... ... ... ... для ... климатов),
Ибн Хордадбектің «Китаб ал-масалик ва-л-мамалик» (Книга ... ... ... ... ... ... стран) мәліметтері ерте
ортағасырлық Шауғар қаласының орны жайындағы ... ... ... ибн ... ... ... де, аса ... мәліметтер береді.
Келесі бір дерек ретінде монғол шапқыншылығынан кейінгі қалалар тарихы
Плано Карпини мен ... де ... ... ... ... ад-дин Мухамед Бабырдың, Махмұд Қашқаридің, Құрбанғали Халидтің
шығармаларынан біршама мәліметтер алынды. Жеке ... ... ... де ... ... ... Олар отандық және шет елдік
шығыстанушылар В.Г. Тизенгаузен, А. ... С. ... В.В. ... ... және тағы ... орыс ... ... жинақтарындағы деректерге
сүйендік. Кейінгі Түркістан қаласының Ресей ... ... ... ... ... ... әуесқойлары үйірмесінің
хаттамаларында молынан кездеседі.
Негізгі деректердің дені ... ... ... ... ... ... Бұл мұрағаттың «Сырдария шебінің басқармасы»
(№ 382-қор), «Түркістан қаласының коменданты» (№ ... ... ... ... (№ ... ... ... Министрлігінің
Түркістан уезі» (№ 119-қор) қорларында сақтаулы ... ... ... ... ... ... оның әскери-әкімшілік
құрылымдарының қалыптасуы мен штаттағы қызметкерлерінің сандық және ... ... ... ... ... пен переселендердің
Түркістан аймағына орналасуына қатысты және басқа да мазмұндағы қызметінен
көптеген ... ... ... ... ... құжаттардың құндылығы жағынан ... ... ... ... ... ... Бұл
мұрағаттағы «Түркістан генерал-губернаторлығының кеңсесі» (№ 1-қор),
«Сырдария облыстық басқармасы» (№ ... ... ... ... ... (№ 47 қор), ... өлкесіндегі оқу орындарының
бас инспекторы» (№ 48-қор), «Түркістан сақшылар бөлімі» (№ ... ... ... ... биліктің Түркістан жеріндегі
әскери-әкімшілік басқару орындарының қызметі туралы маңызды мәліметтер
табылды. ... № 461 ... ХХ ... ... ... патша өкіметінің
жүргізген саясатына қарсы шыққан тарихи жеке тұлғаларға қатысты және ... ... ... ... ... ... материалдар, № 47 қоры саралағанымызда Түркістан қаласындағы
мұсылмандық оқу орындарына ондағы қазақ балаларының санына қатысты ... ... ... ... ... ... В.И. ... топтамасы және
«Туркестанский сборник» мерзімді басылым беттерінен кездестіреміз. «Военный
сборник», «Вестник Европы», «Русский Туркестан», ... ... ... ... ... ... мен ... жайлы аса
маңызды деректер келтірілген. Сырдария облысының әскери губернаторының жыл
сайынғы ... ... ... шолу жинақтарындағы ... ... ... аша ... ... ... ... тәжірибелік маңызы және сыннан өтуі. Бұл ... ... ... ... ... орны мен ... ... Қазақ халқының саяси өмірінде Түркістан қаласының алар орнын
шығыстық жазба деректер мен мұрағаттық ... ... ... ... ... ХVІІІ–ХХ ғасырлардағы Түркістан қаласының саяси-әлеуметтік
тарихын толықтай ашуға талпыныс жасалды.
Зерттеу жұмысының нәтижелері қалалар ... ... ... ... студенттері, аспиранттары мен қалалар тарихына қалам тартқан
өлкетанушыларға пайдалануға болады. Диссертация Ш.Ш. ... ... және ... ... ... жаңа заман тарихы бөлімінің
мәжілісінде талқыланып, жұмыстың негізгі ... мен ... ... ... негізгі тұжырымдары мен мазмұны «Тұран» университеті,
Халықаралық Мамандықтар институты, ... ... ... ... оқытушыларының дәстүрлі ... ... ... баяндалып, талқыға түсті. Сонымен бірге «Қазақ тарихы»,
«Қайнар университетінің хабаршысы» журналдарында 4 ... ... ... ... кіріспеден және үш ... ... ... ... ... ... ... тақырыптың өзектілігі негізделенеді, басты деректер көзі
көрсетіліп, тарихнамалық шолу жасалады. Жұмыстың мақсаты мен ... және ... ... ... және методологиялық
негіздері, ғылыми құндылығы мен ... ... және ... ... ... ... қаласы қоғамдық саяси және мәдени даму ордасы» деп ... ... Кең ... ... территориясындағы ежелгі дәуірден
бергі ірі тарихи-мәдени аудандар, отырықшылықтың сипаттамасын көрсетеді.
Демек ортағасырлық ... ... ... ... ... Қазақстан
табиғи орыны географтардың атауы бойынша – «Сырдария ... ... ...... ... ... ... оңтүстігінде – Талас Алатауымен, шығысында – Жуалы
тау жоталарымен, ал батысында – Қызылқұм шөлдерімен жапсарлас.
ХІV–ХVІ ғасырлардағы ... ... ... ... ұғымы өзінің алғашқы мәніне қарағанда бірқатар өзгеріске
ұшырайды. В.В. Бартольд ... ... ... ... ХV ... ... ... жағдайға да әсер етеді. Монғол
шапқыншылығына дейін ... ... ... ұғымының шеңберінде
айтылып келсе, ХVІ ... ... ... ...... және ... ... ретінде Түркістан ұғымынан бөлектенеді.
Қала атының өзгеруімен Түркістанды қазақ ... ... ... ... ... ... ... дәрежесіне көтерумен, Оңтүстік Қазақстанның
саяси, экономикалық және ... ... ... ... сәйкес
келеді. Бірақ, бұл құбылыс ХVІ ғасырдағы Қазақстанның ... ... ... ұшырап, құлдырау кезеңінің басталуымен де қатар жүрді.
Шайбанилер мен ... ... ... ... ... ... қалай
болғанда да өлкедегі қалалар өміріне кері әсерін ... ... ... ... жиі-жиі өтуі, тиянақты да қатаң биліктің ... пен ... ... ... ... ... ... бірқалыпты өмірінің негізін шайқалтып кетті. Сонымен
бірге, олардың ... және жер ... ... ... ... ... тигізіп, Қазақстанның оңтүстігіндегі қала тұрмысын
дағдарысқа ұшыратты
Қаланың тікелей Түркістан атаулы бекітілуі тек ХVІ ғ. ғана ... ... ... Түркістан деп Орта Азияның тарихи облысы аталған болатын.
Бұлай деп ирандықтар, Сырдарияның солтүстік жағалауын мекендеген көшпенді
түркілер елін ... ... (ел) ир. тіл). ... жаулап алу
жорықтары бұл терминнің шекарасын бүкіл Орта Азия және ... ... ... ... ... ... ... былай деп бөлетін:
Орыс (Батыс) Түркістаны (Сырдария, Ферғана, Самарқанд, Жетісу, Каспий бойы
облыстары ... ... ... ... ... ... ... мен Гиндукештегі өзбектің хандықтары).
Тарихшы Әбілғазы ханның мәліметінде, Есім хан ... ... ... ... ... астанасы етіп бекітеді және өз ... ... ... үшін ... ақша ... ... ... қоса
тұрғындардан жан басы салығы мен жер салығын жиюды қолға алады. Осы кезден
бастап, ... ... XІX ... дейін Қазақ хандығының экономикалық
орталықтарының бірі және ресми әкімшілік орыны ретінде Ұлы жүз ... Орта жүз ... да ... ... ... ғғ. ... аты ... қаласына айналды. ХVІ ғасырдың соңында Орыс мемлекеті
мен Қазақ ... ... ... ... ... ... ... экономикалық және саяси-экономикалық тығыз байланыс орнатуға
тырысты, ... Орта Азия ... ... оған ... ... қажет
болды. Бір жағынан жоңғар шапқыншылығы қаупі де күннен-күнге күшейіп келе
жатты. Орыс мемлекетіне Қазақ хандығымен байланысты ... Орта Азия ... да ... елдерімен байланыстыратын сауда жолдарының ... ... ... ... ... барынша нығайту үшін де қажет болды.
ХVІІ ғасырда Қазақ хандығы мен Ресей арасында елшілік қатынасы күшейе
түсті. Орыс ... ... ... ... ... келіп
түсетін, сонымен бірге Орта Азияға беттеген ... ... ... да ... ... ... болды. Қазақ хандары да Ресейге де
өздерінің ... ... мен ... осы ... ... деректердің көрсетуінше ХVІІ ғасырда қазақ далалары арқылы ... ... ... ... ... 44, ал орыс ... орта азиялық
хандықтарға сапар шеккен тоғыз елшілік тобы өткен. Қазақ ... ... ... ... ... ... орыс жазба деректерінде
жиі кездеседі. ХІV–ХVІ ... ... ... ... ... ... деректерге қарағанда орыс жазба деректері қаланың неғұрлым ... ... ... ... қала ... оның ...... цитаделі т.б. мен архитектуралық ескерткіштері, табиғаты жайлы
және т.б. ... ... ... Ең алғашқы деректер ХVІ ғасыр
құжаттарында кездеседі. Бұларға сол заманғы көне карталар, Орта Азия ... ... ... жол ... ... ... жолжазбалары жатады.
ХVІІ ғасырдың 80-ші жылдары жоңғарлар оңтүстіктегі ... ... ... үйымдастырды. Қонтайшы Қалдан Сайрамды ... ... ... ақыры 1683 жылы басып алып, қиратып тынды.
Қалданның орынын басқан Цеван Рабтан ... жж.) ... ... алу соғыстарын жалғастырды, ХVІІІ ғасырдың басында
жоңғарлар Сарысу өзеніне ... ... Орта ... ... ... ... басып кірді. Түркістан маңындағы ... ... ... ... ... ... Тез жиналған халық жасақтарынан
құралған күш жоңғар қолдарын қуып тастайды. Бірақ, 1718 жылдың ... ... ... ... Түркістан маңындағы Бөген, Шаян,
Арыс өзендері бойында тағы да ... ... 1723 ... «Ақтабан
шұбырынды» кезінде жоңғар феодалдары Түркістан, Сайрам, Ташкент қалаларын
қазақ жерлерінен бөліп тастайды. 1724–1725 жж. ... бұл ... алып ... ... және ... ... кетеді. Қожа Ахмет Иассауи
кесенесі ... ... бері ... ... ... ... келеді.
Оны бүкіл қазақ жұрты, түркі әлемі ерекше қасиет тұтады.Қожа Ахмет Иассауи
кесенесі – түркі ... ... ... ... ... әлемінің рухани
орталығына айналған Қожа Ахмет Иассауидің ұзақ ... ... ... ... ... Енді әулиенің осы кезеңдеріне қысқаша
тоқталайық.Біздіңше, бірінші ... ... ... бірінші жартысын
қамтиды. Қожа Ахмет Иассауидің қабірі түркі ... ірі діни ... ... ... ... ... ислам дінін одан әрі кең
тарату үшін ... ... ... Әмір ... Қожа ... ... үстіне ғимарат салдырып, әулие бабамыздың даңқын бұрынғыдан да
жоғарлатуды ... ... Ол ... дәуірлеп тұрған кезінде Самарқан,
Бұхара, Хиуа сияқты шаһарларды ... ... өнер ... ... ... ... ... ішінде айрықша сәулетті, сұлулығы
жағынан теңдесі жоқ күмбезді (мавзолей) дүниеге келтірген.
ХІV ғасырдың аяғында бұл күмбез ... соң Әмір ... ... Әзірет
Сұлтанның қорын ұйымдастырып, өзі арнайы қол қойып ... ... ... Бұны – ... «Жеңіс кітабының» авторы Шараф-ад
Дин Әли Мазди растайды. «Қолхатта» Әмір Темір ... жаңа ... ... ... да, ... ... ... да сатуға, жекеменшік
секілді ұрпақтан-ұрпаққа ... ... ... ... ... ... ескерткен».
Белгілі шығыстанушы А. Диваев бұл «Қолхатты» парсы тілінен орыс тіліне
тәржімалап, 1901 жылы 17 (30) ... ... ... ... (№ 39) бастырып шығарған. Бұл «Қолхатты» Қожа Ахмет Иассауи
қорығының ережесі мен бағдарламасы ... ... ... «Тәңірге мадақ»
елшісіне батадан соң, жарылқағыш, күллі халықтардың панасы, ... ... ... бірдей қамқор ұлы Алла егер өз құлдарының біріне
аса мейірімділік жасап, қайырымдылық қазынасының есігін ашса, ... ... ... ... ... үшін көтерілер қолдың
табылмайтыныны мәлім болсын. Ұлы ... әділ ... ... ... зират иесінің (Әзірет Сұлтанның) араша түсер дұғасын сұрай ... ... ... ... пен ақтық сұлтаны діндарлардың басшысы, ... ... өз ... құдіреті күшті әулиесі, өз кезінің аса ... ... өте ... ... Қожа ... ... ... бағыштап осы
бір қорықтың ірге тасын қалады. Алла тағала оның ... өз ... ... ... ... ... ... мен Кеңес үкіметінің үстемдік еткен
жылдарын түгел қамтиды. Бұл қасиетті ... ... ... ... ... ... Қоқан ханның шабуылдары мен Ресейдің
Орталық Азияны отарлаумен ... ... Ол үшін мына ... аударарлық. «Құдықхананы» 1723 жылы қалмақтар, 1846 жылы Қоқан қолы,
1864 жылы орыс патшасының ... ... ... ... ... ... қамтамасыз еткен. Соңғы қоршаудың кезінде комплекс оқ ... ... екі ... ... ... ... әшекейленген
сырт қаптауын қиратып кеткен.1864 жылы Ақмешіт жақтағы бекіністерден келген
орыс әскерлері Түркістан шаһарын алып, Қожа ... ... ... ... ... ... ... оның ішін де, сыртын да үлкен
бүлінушілікке ұшыратқан. Кейін, Түркістан генерал-губернаторының тұсында,
1870 жылы бұл ... ... ... ... оны ... күн ... ... халықтың наразылығынан сескенген Ресей басқарушылары 1872
жылы күмбезді жөндемекші болып, оның ішіндегі ... ... ... тазартқан. Арада он жыл өткен соң, 1882 жылы ... ... ... оның ... тас төсеген, қабырғалардың, қабірлердің
опырылған жерлерін тұрғызған, жамаған. Бұдан зияннан басқа пайда болмаған.
1889 жылы мешіттің күн ... және ... жақ ... тіреужар
(контрфорс) орнатылған.Ғасырлар бойы пір тұтып, сиынып келген түркі
әлемінің рухани ортасы ... Қожа ... ... ... ... көрсетіп ойрандаған. Салынған ... ... ... ... ... өздерінің сиынатын рухани орталығынан айырған.
Түркістан уезінің басшысы өзінің бақылауына алып, Әзіреттіге көп ... тиым ... ... болса да Қожа Ахмет Иассауиге сиынушылар
жасырынып келуін тоқтатпаған. Бірақ, бұрынғы қалыптасқан әдеттері ... ... ... ... ... еш ... ... айтқанда, Түркістан атауы бүкіл ... ... ... ... ... Осы күні ... халықтарының алтын бесігі, құтты мекен
– ата ... ... оның ... ... топтастырушылық маңызы арта түсуде.
Алайда мұның бәрі оңайшылықпен келмеді. Қазақ хандығы кезеңінде ... ... ... жасап тұратын жоңғарлардың біржола жойылуынан кейін де
бұл өңір халқы бейбіт өмір сүре алмады. Енді ... Азия ... ... ... әмірлігі, Қоқан хандығының шабуылы күшейді.
«Түркістан қаласының ХVІІІ ... соңы мен ХІХ ... ... ... ... ... атты екінші бөлімінде ХVІІІ ғасырдың
соңы мен ХІХ ғасырдың басында Ташкент қаласының аймағы Ортаазиялықтар мен
Оңтүстік ... ... ... және ... ... рөлін зерделеу. Ірі саяси орталық және мықты бекіністі қала, әрі екі
түрлі шаруашылықтың, егіншілік пен ... ... ... орналасқан
Ташкент ұзақ уақыт тарихи оқиғаларының ортасында болды.
Жоңғар шапқыншылары қуылғаннан кейін 1784 жылға дейін Ташкент аймағын ... ... ... және оның ... ... қазақ рулары
арасында бөліп берген болатын. Бір-біріне тәуелсіз төрт ... ... ысты ... ... ... ... ... сіргелі, ошақты
(Шейхантаур) рулары өзара бөлісті. Наймандармен қуластар Шыназды, жаныс
руынан ... Төле ... ... ... өз ... ... ... Бұл бекініс қаланы сумен қамтамасыз етіп тұратын маңызды орынға
айналады. Сіргелі руынан Байтебек, Қият ... ... ... ... де
өздеріне бекініс қорғандар салып алады. Жоғарыда аталған Ташкенттегі төрт
бекіністі Абылайханның ... ... ... ... ... ... ... Бесағашты Раджаббек, Көкшені Мұхаммад Ибрахимбек
және Сибзарды Жошы әулетінен шыққан өкіл басқарды.
Олардың арасындағы үздіксіз күрес ХVІІІ ғасырдың 80 ... ... ... болатын, 1784 жылы билікті Ташкентті ... ... ... ... ... ... жер ... тиген, әрі Абылайхан мен ... ... ... ... ... мен ... ... сүйенген Шейхантаур билеушісінің баласы Жүнісқожа өз қолына алып,
дербес Ташкент иелігін ... ... ... ... ... екі ... орталыққа айналады.1810 жылы Сайрамды, Шымкенті және ... үшін 12 мың ... ... жібереді. Әскер құрамына бітістірушілік
және миссионерлік міндеттер жүктелген Ташкенттің 50 шақты үлемі енгізіледі.
Осы ... ... ... ... ... ... ... қоршады, Шымкент қыстағына бекініс салып, онда мылтықпен және екі
зеңберекпен қаруланған 200 жаяу және 400 атты ... ... ... ... ... Шыңғыс ұрпағы Салымсақ төре басқарған деген
мәліметтерде кездеседі. Ол ... ... ... ... ... бағынуға көндіріп, оған 90 түйеге артылған сый-сыяпат,
соның ішінде «кәмшат терісінен» ... тон ... ... қоқандықтар Түркістан қаласының маңындағы мекен
Қарнақты басып алады. Қоқандықтардың ... алу ... ... әр ... 1813-14 ... ... болып қайтқан Филипп
Назаровтың айтуынша, бұл 1814 жылы ... ал ... Е.К. ... 1815 жылы ... Алайда қоқан шежірешісі басқа ... ол 1816 ... 7 ... ... уақытты көрсетеді. Түркістанды алу
үшін ресми дәлел Омар ханның ақсүйектермен бірге Қожа ... ... ... ... ... ... ... болды. Хан әскерімен шығып
Ташкенттен шығып, Сайрамға келді және Түркістанды басып ... ... ... үшін ... шайхылардың қабірлеріне соқты ... ... ... ... ... ... Бадахшидің бастауы мен 1000
адамнан тұратын таңдаулы әскерін жіберді. Бұл жасаққа ... ... ... ... Ханқожа мир-асад, Лутфаллах Чуст руынан Төрехан мир-асад,
Мұхаммед Шәріп аталық және басқалар кірді. ... ... үш ... ... ... таң ... ... қалаға жасырын әкелді. Бекініске
білдірмей жетіп, бір-бірінің иғына шығу арқылы, дуалға көтеріліп қақпашыны
өлтіру ... ... ... ... ... ... ... қапы қалдырды. Осылайша Түркістан қаласы басып алынып,
тонауға түседі. Омар хан ... ... Қожа ... ... ... ... ... басшысы етіп Шайһы-Бадал мырзаны тағайындады. 1815
жылдың ерте ... ... түн ... Шымкент қаласының биік қорғанында
арқан лақтырып, дыбыс шығармай дуалдан асып ... ... ... ... жарты мыңдық әскер бір түнде жоқ болды. Сырдың ... ... олар екі ... кейін, кештетіп Түркістан маңына жетті. Түн ауа
білдірмей дуалдан асып түсіп, күзетшілерді ... соң ... ... ... келгенін сыртқы қақпаның сықырлап ашылғанынан бір-ақ
білді. Төрт ... ... соң бірі ... қала ... ... ... өзі ... қашып құтылады.
Қазақ, қырғыз арасындағы қоқандықтардың беделін күрт ... ... ... ... үшін ... саналатын Түркістан қаласына иелік етуі
еді. Түркістан шаһарының ХІХ ... ... ... қолына өтуі олардың
қазақ, қырғыз арасындағы діни-саяси беделін күрт өсірді. Халық арасында
«Әзірет сұлтан қаласы», я ... ... ... деп ардақталған бұл
қала ХІХ ғасырда да түркі жұртының иман бірлігінің ... ... ... ... да ... билік жүргізу бүкіл түркі
жұртын ықпалында ұстау және халықаралық беделге ие ... ... ... Сол үшін ортаазиялық хандықтардың қай-қайсысы болмасын киелі ... ... ... ... ... ... Омар ханы 1816 жылы
түркі мұсылман дүниесіне белгілі ... ... алу ... ... қойды құрбандыққа шалып, өзін «әмір ... ... деп ... ... ... ... ... Стамбулдағы Түркі
сұлтанына сүйінші хабар айтып, елші жіберді. Қоқандықтар Түркістандағы ... ... ... жөндеу жұмыстарын жүргізіп, қасиетті жәдігерліктің
сақталуына да көңіл бөлді. ... ең ... ... ... ... ... дінбасылар хандар қолындағы идеологиялық қару
болды. Түркістан қаласының ... ... ... ... ... және ... саналды. Қалалықтар басқа да Қоқан қалалары
халқы сияқты айырбасқа ... ішкі ... және ... ... ... ... кәсіпшілігі ұсақ шеберханалардан тұратын, ... ауыл ... ... ғана ... айналысты және бұл
тұрғын халықтың сұранысын толық қанағаттандыра ... жоқ. ... ... ... ... ... болады. Қоқан хандығы, сыртқы ... ... ... Шығыс Түркістанмен, Бұхарамен, Хиуамен және
Ресеймен тығыз байланыс орнатты.
ХІХ ғасырдың бірінші жартысында азаттық жолындағы көрнекті ... ... 1832 жылы ... Потанин отряды мен ... соң, ... ... одақ ... патша өкіметіне қарсы
күресуге бел байлады. ... ... де оның ... құп ... ... және ... құшақ жая қарсы алды. Қоқандықтармен
күш біріктіре отырып, ... ... ... қарсы 1832-1834 жылдары
белсенді күрес жүргізді.
Арысы Әзірет сұлтан, берісі қазақ хандары мен игі жақсыларының ... және ... ... үш ... ханы болып сайланып, ақ киізге
көтеріліп, елге танылған жері – ... ... ... да бей-жай
қалдырмаған. Халық жадында сақталып қалған «Бұқарбай батырдың әңгімесінде»
Кенесары батырларының ... ... ... ... ... ... ... жақын тұтқан адамы Өкілді 20 адаммен
Түркістанға жіберіп, қоқандықтардың өзі ... ... ... ... үшін ... ... Кенесары хан да келісімге келе
алмағаны белгілі. 1841 жылы Сыр ... ... ... ... бекіністерді бірінен соң бірін алып, Түркістанға тақап ... ел ... ... ... ... ... Қоқан ханы
Кенесарыға мәңгілік одақ құру туралы ұсыныс жасауға мәжбүр болады, алайда,
Кенесары мұндай келісімнен бас ... , ... ... қайтарылуын талап
етедіКенесары Түркістан төңірегіндегі қоқандық ... ... ... хандықтарымен келісім шарттар жасасты. Мысалы, Созақ бекінісін алуға
бұхарлық әскерлер де қатысқан. Кенесары ... ... ... бірақ ала алмай,кері қайтуына ел ішіне безгек тигені ... ... ... ... ... отарлық жүйесіндегі тарихы» атты
үшінші бөлімінде Отарлық езгіге ерте ... ... ... ... ... ... ... қаралады. Сырым Датұлы, Исатай-Махамбет,
Жанқожа Нұрмағанбетұлы бастаған ... ... ... ... ... қарулы күрестерінің жарқын мысалы болды. Ал, XIX
ғасырдың ортасында ... ... ... ... ... алға
қойған мақсаты, күрес тәсілдері және Қазақстанның ... ... шын ... ұлттық масштабтағы қозғалыстың үлгісіне ... ... ... мол ... Казақстандық ұлт-азаттық қозғалысқа
ерекше кемелдік сипат берді. ХІХ ғасырдың ... ... ... патшалық Ресейден қорғауда Кене ханның ісін оның ... ... ... болатын. Сондай-ақ патша саясатының ... ... ... оны ... ... кезіндегі әдістерді
айқындау – басты мақсат болып табылады. XIX ... 60-шы ... ... жеңіс Ресей империясының Оңтүстік Қазақстан мен Орта
Азияны жаулап алуына жол ашқан ... Бұл ... ... ... Фон ... ... соғысындағы жеңісіміз, біздің
бүкіл Орта Азияны жаулап ... ... ... болды» - деген
еді.Қоқанға қарсы ... екі ... ... ... Сырдария линиясының
Перовскі фортынан полковник Веревкиннің отряды Түркістанға, ... ... ... полковник М.Г. Черняевтің отряды Әулие-Атаға
қарай қозғалды. М.Г. Черняевтің отряды 4 ... ... ... да, ... ... жылжиды. Веревкиннің отряды 1600 адаммен және 10
зеңбірекпен, 22 мамырда Перовскі фортынан шығып, Түркістан қаласына ... ... ... ханның да ұрпақтары екіге жарылып бірі ... ... ... жағында болуды қалады. Тайшық пен Ахметтің Ресей жағына
өткен кезінде Сыздық сұлтан ... ... ... орыстарға қол
қусырып отыра алмаймын» - деп ... ... ... ... ... қорғауға қатысты.
Осы кездегі Түркістан бегі Мырза Дәулетке келсек қарамағындағы ... ... бір ... ... қана ... бар еді. Бұл ... ... аттанған полковник Веревкин әскері Түркістан қаласын
қоршайды, Түркістан қаласының қошауда ... ... ... ... көмекке
жүз жиырма сарбазын бастап келеді. Сыздық бастаған сарбаздар Түркістан
қаласын ... ... ... қала ... астын үңгіп қопаруға
әзірленіп жатқан орыс әскерін тойтара алды. Сонда-ақ ашық ... ... ... ... әбігерге түсірді. Қасиетті Түркістан қаласын
қорғауда Сыздық ... ... ... ... ... Мұнда ескерер бір
жайт Түркістанды орыс әскері қоршаған кезде қала халқының екіге ... ... ... ... ... жағдай жасады. Осының нәтижесінде Жанти
Өтепов үш күнгі қоршаудан кейін, қала қақпасын орыстарға ашып ... ... ... ... ... алған орыс әскерінің шығыны 5 адамы қаза
тауып, 33 адамы жараланды. Түркістан ... ... ... үшін ... шені ... жылдың шілдесінде генерал М.Г. Черняев
бастаған орыс әскерлері ... ... ... ... ... ... ... Алтынтөбе, Ақбұлақ, Көкбұлақ маңында Әлімқұл молда
басқарған қоқандық 20 мыңдық атты ... ... ... батпай, кейін
шегінді. Бірақ, соның өзінде, кей деректерге қарағанда екі ... ... ... 3 ... адам ... жараланған. Осы
жерде орыс әскерлеріне қарсы соғысты ұйымдастыруда Сыздық ... тағы ... ... ... ... ... ... отряды Шымкентті алды да, Сырдария мен
Сібір линиялары ... Ұлы ... де ... ... ... ... жылдың ақпанында Жаңа-Қоқан линиясы таратылып орнына Орынбор ... ... ... ... 1867 ... сәуірде Түркістан
облысы жеке бөлініп шықты, әкімшілік ... ... үшке - ... оң ... қанатқа бөлініп басқарылды.1868 жылдың 11 маусымында Түркістан облысы
Сырдария, Жетісу облыстарынан құралған Түркістан ... ... ... ... деп ... ... Сырдария
облысының бір қаласына айналып, Түркістан облысы әкімшілік аймағы ... ... ... ... ... ... ... Перовскі,
Қазалы, Жизақ уездерінен құралды, ал 1872 жылы Жизақ уезі таратылып, орнына
Түркістан қаласы орталығы болып ... осы ... уезд ... ... ... 50 шаршы шақырым, солтүстіктегі шекарасы Шу
өзені, Саумал көлмен ... ... ... облысының Сарысу уезімен
шектесіп, батысында Саумалкөлдің оңтүстік жағалауымен Жабай көлге ... ... және ... ... ... ... бекінісінің ескі
орнымен, оңтүстігі Перовскі уезінің Төлтартпа ... ... ... ... Сыр бойымен Шымкент уезіндегі Арыс өзеніне дейін, ... ... ... ... Шошқа көлмен, Шолақ қорған және Шу
өзеніндегі Көкмоламен ... ... жылы 12 ... ... ... Түркістан өлкесін басқару ережесіне сәйкес, жойылған Түркістан
оязының ... ... ... ... ... ... ... (участок) құрылды. Түркістан бөлімшесінің құрамына 16 болыстық
кірді. Олар – Ақтөбе, Жылыбұлақ, Қарнақ, Қаратау, ... ... ... ... Сарыөзек, Хантау, Шағатай, Шілік, Шу, Созақ, ... ... ... ... ... Түркістан қаласының
бүкіл шаруашылығы мен әкімшілік жағын, Түркістан қалалық ... [22, 14 п.]. ... ... ... ... ... ... жергілікті билеу аппараттары бұл мәселеге қалай қарады, деген
сұрақ туындайды. Әрине, өлкені басқару үшін ... ... ... ... билік құрылымы, атқару функциясы жағынан әскери
отаршыл әкімшілік болып, өзіне қарасты облыстар ... ... ... ... да ... ... ... Түркістанға қоныстандыру
мәселесіне әскери-саяси тұрғыдан қарады.
Түркістанға келіп қоныстанған орыс қоныстарын қаруландыру ... ... ... ... ... ... жасаған Сырдария
облысының әскери губернаторы Н.И. Гродеков болды. Ол Ресейдің сыртқы ... ... ... үшін ... ... қаруландырудың маңызды
екендігін, мақсаты – байырғы әскери күштерді нығайтып, отаршылдық ... түсу еді. ... ... Түркістанды күшпен билеп, қаруландыру
бағыттағы саясатынан тайған жоқ. Ресей империясының ... жер ... ... ... жаулап алғанда, оның байырғы тұрғындары -
өзбектер мен қырғыздарды, қазақтар мен қарақалпақтарды, ... ... ... ... деп ... жоқ еді, ... ... кең
көлемді мақсаттарының» бастылары: Орта Азияның мақтасы мен жемісін, қазба
байлықтарын, өнеркәсіп үшін қажетті ... ... ... ... ... ... Ауғанстан, Үндістан, Қытай жұрттарына баратын
жолды ... түсу ... ... ... ... ... тығыз отырған халықты, Түркістанға әкеп қоныстандыруға
тырысты. Жаулап ... ... өз ... ... Орталық
Ресейден Түркістанға ағылып келу басталды. Әсіресе 1905-1907 жылдары
Ресейдің оңтүстік губернияларында ... ... ... ... ... ... Бұл жерде олар ... енді ... ... жеріне келгеннен кейін тез арада
«қанаушы помещикке» айнала бастады. ... ... ... енді ... ... ұлы ... «шынайы орыстың» басып-жаншуды жақтаушыларға
айналды. Патша өкіметі бұларды өзінің отарлық өктемдігін жүргізу үшін ... ... ... ... ... ... ... ұшырады. «Түркістанның барлық жері орыстар ... ... ... ... деп ... ... орай «Түркістанды және Далалық
занды» жасаушылар (яғни, отаршыл шенеуніктер) жаңадан алынған, оның ... ... ... ... ... иелігі деп тапты. Түземдіктерге
жерді тек қоғамдық түрде пайдалануға ғана ... ... ... ... ... ... генерал-губернаторы Куропаткин ... ... ... 1916 жылғы қыркүйектен – 1917 жылғы қаңтарға
дейін 125 эшелонмен 123 мың 305 жұмысшы ... оның 101 мың 600 ... ... ал ... 7 мың 401, ... 4 мың, ... 10 мың 304
адам Түркістандағы жұмыстарға қалдырылды.
1916 жылғы ... ... ... патша өкіметі аяусыз
басып, жаншыған кезде демократиялық топтар үкіметке қарсы оппозиция ... Осы ... ... ресми баяндама дайындау үшін Түркістанға
арнайы сапармен келген депутат эсер Л.Ф. Керенский және ... ... ... бірге мұсылман фракциясының хатшысы Мұстафа Шоқай да
болады.
1917 жылы ... ... саны ... төртінші болып табылатын
жалпымұсылмандар съезі шақырылды. Бұл съезде ... ... ... билеу еркін білдіре отырып, ... ... ... ... ... ... ... деп
жариялады.Қорытындыда диссертацияның мазмұнынан туындайтын ойлар жүйеленіп,
тұжырымдар нақтыланды.Түркістан дегенде күллі түрік тағзым етіп, иісі ислам
бір елеңдеп ... ... Оның ...... бір тамырдан өсіп-өніп,
кейіннен Сыр Ана ... енші ... қара ... – Түркістан қазақта
қалғандықтан да түркі ағайындар Түркістанға кие тұта зор ... жылы ... ... ... Шығыстағы тарихи рөлін, Орта
Азияның тарихи, рухани, мәдени ... ... жете ... ... ЮНЕСКО арқылы халықаралық деңгейде Түркістан қаласының ... ... ... ... ... ... аударды. Бұл тек қазақ елінің
ғана ... бір ... көне ... мемлекетін құрған өзге түркі
жұртшылығының да үлкен мерекесі ... ... Н.А. ... сол ... қаласының мерейтойлық салтанатына қатысушыларды құттықтап тұрып:
«Түркістан - ... ... бен ... ақ ордасы, Киелі
Түркістан дүние тұрғанша тұрсын!», - ... ... ой ... ... ... ТІЗІМІ
1 Касымбаев Ж.К. История возникновения и развития дореволюционного
Семипалатинска (1718-1917): Автореферат дисс. ... ... ... ... 1970. –25 с.; ... Э. История г.Уральска в дореволюционный
период (1613-1917): Автореферат дисс. ... к.и.н. (07.00.02). – Алматы,
1965. –25 с.; Табылдиев Х.Б. История социалистического Гурьева ... ... ... ... ... – Алматы, 1973. –23 с.; Абдрасилов
А. История г.Джамбула в 1917-1940 гг.: Автореферат дисс. ... к.и.н.
(07.00.02). – Алматы, 1984. –24 с.; ... Х. ... ... и его ... ... 1972; ... Н. ... 350 лет. –Алматы,
1963; Ишмурзин У.Ю. Здравохранение в г.Джамбуле ... гг.) // ... –№ 10. ... 1967; ... Ж.К. Семей – көне қала // Білім
және еңбек. - № 3. ... ... ... П.И. ... Оренбургской губернии / Соч. П.И. Рычкова. -
Оренбург, 1887. – С.15.
3 Бекчурин М. Туркестанская ... ... ... ... - ... 1872. - С.52, 55-56; Гейнс А.К. Путешествие в
Туркестан. Дневник 1866 г. // Собрание литературных трудов А.К. Гейнса. -
СПб., 1898. -Т.2. - С. ... ... Г.Н. ... мечети Ахмеда Ясави // Известия Общества археологи и
этнографии при Казанском университете. - ... 1886. - Т.3. -Вып. 6. ... ... А. Из области киргизских веровани. Баксы как лекарь и ... ... общ. ... ... и ... при ... - ... 1899. - Вып. 3. - Т.ХV. - С.4; Лыкошин Н.С. Очерк
археологических изысканий в Туркестанском краев до учреждение
Туркестанского кружка любителей ... // ... ... - № 7, 9; ... С.Г. Историко-архитектурное значение мечети
Хазрета Яссевийского в г. Туркестане // ПТКЛА, 1907 (1906-1907), 12,
протокол № 1 от 27.ІІ. 1907 г. - ... ... В.В. ... в ... ... ... / Соч. -М., 1963.
-Т.1. - С.234; Добромыслов А.И. Города Сыр-Дарьинской области: Казалинск,
Перовск, Туркестан, Аулие-Ата и Чимкент. - Ташкент, 1912.
6 Семенов А.А. ... ... ... ... в ... Результаты
осмотра в ноябре 1922 г. // Изв. Средазкомстариса. - Ташкент, 1926. -
Вып.1. - С.130; Савельева Т.В. Охрана и ... ... ... // ... ... по ... ... - Алма-
Ата, 1976. - С.233.
7 Массон М.Е. О постройке мавзолея Ходжа Ахмета. -Ташкент, 1930. - С.4.
8 Бернштам А.Н. ... ... ... и ... ... ... //
Известия АН КазССР. - Серия археол. - 1950. - Вып.2. - С. ... ... Е.И., ... Г.И. Из ... оседлых поселений и городов Южного
Казахстана // Труды ИИАЭ АН КазССР. - Алма-Ата, 1958. -Т.5. - С.3-215;
Немцова Н.Б. ... ... у ... ... ... ... (1958
г.) // Известия АН КазССР. - Серия ... ... и ... 1961. -
Вып. 1(15). - С.91-104.
10 Сенигова Т.Н. Керамика городища Туркестан из верхного строительного
горизонта ... вв.) // ... ... ... ... 1978. - ... Бурнашева Р.З. Клады медных монет из г.Туркестана
// Культура древних скотоводов и земледельцев Казахстана. -Алма-Ата, 1969.
- ... ... Л.Б., ... Б., ... А. ... ... в Туркестане // Археологические исследования в
Отыраре. - Алма-Ата, 1977. - ... ... А.Н., ... Ю.А. Крепостные
стены позднесредневекового Туркестана // Известия АН КазССР. -Сер. общ.
наук, 1982. - Вып. 1. - ... ... Е. А. ... ... ... к ... топографии
городища Туркестан // Исторические чтения памяти М.П. Грязова. Тезиси
докладов. - Омск, 1987. - С.166-169; Адильгиреев Б.Х. Исследовательские
работы по изучению ... ... ... ... Инв. ... - С.13; ... А.О. Археологические исследования в охранной зоне музея-
заповедника «Азрет-Султан» в г.Туркестане. Фрагменты застройки некрополя.
Отчет. - Алма-Ата, 1993. ... ... НИПИ ... материальной
культуры. Инв. N 6. (НИПИ - Научно-исследовательский проектный институт
памятников материальной культуры).
12 Шашаев А.К. ... ... ... ... ... - ... 1992. - С.110; Байпаков К.М. Средневековая
городская культура Южного ... и ... (VІ - ... ХІІІ в.). -
Алма-Ата: Наука, 1986. – С.256; ... С. ... және орта ... (Ерте дүниеден ХVІ ғ. дейін). -Алматы: Ана тілі, 1995. - 176 б.
13 Смағұлов Е., Тұяқбаев М. Түркістанның ортағасырлық тарихы. -Түркістан:
Мұра, 1998. - 52 б.; ... Е., ... Ф., ... О. Очерки по истории
и археологии средневекового Туркестана. – Алматы: Ғылым, 1998. - С. ... М. ... ... тарихи тұлғалар. - Алматы, 2000. - 96 б.;
Туякбаева Б.Т. Эпиграфический декор архитектурного комплекса Ахмеда Ясави.
- Алма-Ата: Өнер, 1989. - 176 ... ... Ә. ... даласының жұлдыздары (тарихи-филологиялық зерттеу).
- Алматы: Рауан, 1995. - 233 б.; Ерофеева И.В. Краткие исторические
сведения о казахских ханах умерших и ... в г. ... ... ... ... ... ... - Инв. № 101.
15 Сафаров Г. Колониальная революция. ... ... - ... ... – С. 272; ... П.Г. ... - ... - Москва: Наука и
Просвещение, 1929. – С.164.; Колониальный восток // Социально -
экономические очерки. Под. ред. А. Султан-Заде. - Москва: Новая ... - С. 354; ... С.Д. ... ... с ... ... ... Казкрайиздат, 1935. - Т.1. - С. 262.
16 Асылбеков М.Х. Железнодорожники Казахстана в первой русской революции
(1905-1907 гг.). – Алма-Ата, Наука, 1965. – С. 181.; ... Р. ... ... ... ... –ХІХ ғғ.). – Алматы: Ғылым, 1977. –
329 б.
17 Нұрпейіс К. Алаш һәм Алашорда. –Алматы: Атабек, 1995. – 256 ... О. ... ... ... ... және ... ... кезеңі. –Алматы: Қазақстан, 1994. – 447 б.; Қойгелдиев М. Алаш
қозғалысы. –Алматы: Санат, 1995. – 368 ... ... С.А. ... ... в ... 1918-1920 гг.: Автореф. дис. ... к.и.н. (07.00.02). ... - 26 с.; ... Х.Д. ... ... ... в Туркестане и
борьба за национальную независимость в начале ХХ века: Автореф. дис. ...
д.и.н. (07.00.02). – ... 1994. -25 с.; ... С.А. ... в
Туркестане: (1918-1922). Доктрина и реальность: Автореф. дис. ... д.и.н. –
Москва, 1995. - 28 с.; Худайкулов А.М. Просветительское деятельность
джадидов Туркестана ... ХІХ – ... ХХ вв.): ... ... ... к.и.н.
– Ташкент, 1995. - 24 с.; Ташкулов Д. Основные направления политико-
правовой мысли народов ... ... ... ХІХ – ... ... ... Автореф. дис. ... д.ю.н. –Ташкент, 1995. - 26 с. и ... ... У.Х ... Тұранның көне астанасы // Қазақ тарихы, 1997.
-№3. -29-32-бб.
20 Мажитов С.Ф. Проблемы истории, ... и ... ... ... ... ХХ вв. в ... - Алматы, 2007.
– С. 350.
21 Махаева А.Ш. Қазақ-қырғыз саяси байланыстарының тарихы (ХҮІІІ ... ... ... бас кезі). –Алматы: «Ценные бумаги», 2007. – 357
б.
22 ҚРОММ. 119-қ., 1-т., 119-іс, 3-п.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшын тіліндегі эпитеттердің стилистикада алатын орны12 бет
Батыс Қазақстан экономикалық ауданындағы отын-энергетика кешенінің даму мәселелері58 бет
Бұлтартпау шарасын қолданудың бір қатар мәселелері және оларды шешу жолдары48 бет
Германияның орталық Азиядағы саясаты (1992-2009 жж.)167 бет
Германияның Орталық Азиядағы саясаты (92-2009 жж.)137 бет
Еңбек ақы төлеудің есебі60 бет
Желілерде компьютерлік ақпараттарды қорғау мәселелері94 бет
Каспий теңізі табиғат ресурстарын игерудің саяси-географиялық және экологиялық-экономикалық мәселелері95 бет
Мемлекет дамуының экспортқа бағытталуы73 бет
Мемлекеттік мекемелерде бухгалтерлік есеп жүргізуді ұйымдастыру19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь