Жабаев Жамбыл/ Мұхамбет-Салық Бабажанов/Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы

Жабаев Жамбыл
1. Өмірі
2. Ақындық қызметі
3. Шығармашылық жолы

Мұхамбет.Салық Бабажанов
1.Өмірі
2. Жастық шағы
3. Шығармашылық жолы
4.ғылыми еңбектері

Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы
1. Өмірі
2. Зерттеген өңірі
3. Ғылыми зерттеулері
        
        Мұхамбет-Салық Бабажанов
(1834-1871)
Мұхамбет-Салық Бабажанов (1834-1871) – туған халқы және оның ар-
абыройы мен теңдігі үшін ... ... ... жолдан таймаған
аяулы, білімді, зерделі азаматтардың бірі, публицист, ғалым-этнограф әрі
экономист.
Кеңес өкіметі кезінде ... ... ... ... ... ... ... азаттық алғаннан өз тұғырына қайта көтерілді.
М.Бабажанов – ХІХ ғасырдың орта кезінде Шоқанмен қатар шыққан белгілі
ғалымдардың бірі. Ресей Географиялық қоғамына ... ... мен ... ... ... оның ... дәрежесін айқындай түседі.
Мұның сыртында ... ... үшін ... ... ... күміс медалімен Орта Азия және Қазақстан ғалымдары арасында
тұңғыш алған қайраткер екенін де ... ... жөн. Ең ... ... сөз сан
қырлы саңлақ талант өз отанына, ел-жұртына ... ... та ... ... ... ... танытып та, дәлелдеп те берген ары биік,
ойы терең, ақылы кемел азамат ретінде ... ерте ... Тағы бір ... ... де, ... де, ... де, тіпті білім дәрежесі де Шоқанға өте
ұқсас. Екеуі де ... ... ... де ... ортадан, екеуі де бір
мектептен. Ең ақыры тағдыры да ... ... ... де өмірден ерте өтті.
Мұхамбет-Салықты ел-жұрты көбіне Салық деп қысқартып атаған. Ол ... ... ... ... Орда ... туған. Әкесі Жәңгір ханның
қайын атасы, Исатай, Махамбет ... жиі ... ... ... ... аты ... ... Ғазиза атақты күйші
Дәулеткерейдің қарындасы.
М.Бабажанов есімі ... ... ... ... ... және оның
қамқорлығымен 1845 жылы М.Бекмұхамедов, Ж.Ниязов, М.Жантөриндермен бірге
Орынбордағы ... ... ... ... ... 8 жастың бірі.
Бұлардың бәрі де кейін ел алдында абыройлы қызмет атқарған алғашқы ... ... ... орын ... жас ... өнер мен ... өте құштар болып өсті де, кадет
корпусының қабырғасында ... бала ... ... ... ... ... алды. Талапты жастың талантын
таныған үлкен ғалым оны үйіне шақырып, оған ... бай ... ашып ... ... ... өз ... оқып әр салада жан-жақты білім
алды. Орыс ... ... ... ... оларды ден қоя
оқыды. Орыс тілін де осы әдебиеттер арқылы жетік біліп ... Ол ... ... ... ... мен ... ... оқыды.
Кадет корпусын аса зейінділігімен оқып, үлгілі-тәртібімен бітіріп
көзге түскен ол 1851 жылы Орынбор қаласындағы Шекара ... ... Бұл ... ол небәрі 19 жастағы бала жігіт еді. Бірақ ол аталған
жұмыста көп тұрақтай алмады. Оның ... сол ... ... ... ... ... ... деген шектен тыс
озбырлығы, Жайық бойын жайлаған казактардың мейрімсіздігі халықтың ашу-
ызасын ... еді. Жас ... ... ... ... ... сөзін сөйледі.
Жәбірленушілердің арыз-шағымын жазып беріп, оның оң ... ... ... ... Оның бұл ісі ... ... астамшыл әкімдеріне
ұнамады. Ақыры өтірік-шыны аралас дәлелдер тауып, Салықты жұмыстан қудырды,
жер аудартты, ... ... ... ... ... ... де өзінің
білімімен, әділеттілігімен, азаматтық ... ... оның ... ... сол ... ... комиссиясы оны Ішкі Бөкей ордасын
басқару ... ... ... ... етіп ... ... М.Бабажанов есімі оның Шекара комиссиясындағы
қызметімен емес, түбегейлі ғылыми-шығармашылық еңбектерімен және ... ... ... ... ... ғалым В.Григорьев оны «...аса
қабілетті және тамаша білімді адам» деп өте жоғары бағалаған.
М.Бабажановтың атын ... оның ... ... шығармалары еді. Сегіз қырлы, бір сырлы ғалымның бұл еңбегі
айрықша тоқталуды талап ... ... ... де, ... кезінде де ол
қаламын қолдан түсірмей, әділдік, шындық жолындағы ... ... ... тоқтатқан жоқ. 1854 жылдан бастап Санкт-Петерборда,
Орынборда және ... ... ... шығып тұратын «Северная
пчела», «Санкт-Петербургские ведомости», «Деятельность», «Охота», ... ... ... ... мен ... «Этнографиялық
жинақтар» сияқты газет-журналдарды жаздырып алып, оқыды және ... ... ... ... ... ... туып, өсуі мен шетел
және орыс ... мен ... ... ... ... ... келді. Орыстардың жергілікті халық өмірі мен тарихын, әдет-салтын
білмей жазған, көбінесе теріс пікірде құраған ... ... ... ... ... қалам алып, көптеген мәселелерді өзі жазды. ... ... ... ... Оның бұл мақалалары жоғарыда аталған
газет-журналдар кідіріссіз ... ... Оның ... ... ... ... ... мен Ішкі Орда қазақтарының айтысы», ... ... ... және оны ... «Нарын құмы жөніндегі
мәліметтер», «Ішкі Бөкей ... ... деп ... ... мен
зерттеу еңбектері мән-маңызы өте жоғары еңбектер еді. Әсіресе, мұндағы
жылқы, қымыз жөніндегі ... күні ... ... құны ... жылы ... ... ... Петерборға барды. Осы
сапарында ол белгілі этнограф, шығыстанушы П.Небольсинмен, ұлы ... ... ... ... зор екі ғалым да жас
қазақ ғалымын жақсы көріп, ... ... ... «25 ... Ат ... Өңі ... ... аясы үлкен, шашы қара, қалың.
Бабажанов орыстың айшықты әдеби тілін жақсы меңгерген. Сөздері ... ... ... өзін толғандыратын мәселеге келгенде қызып кетіп, шешен
сөйлейді... Әңгімелескен кезімде оны ... екі ... ... ... Оның бірі ... бәрімізге ортақ кесел – біздің
заңымыз және уездік сот ... ... мен ... ... екіншісі
надандыққа толы татар насихатының қазақ арасындағы зиянды кеселі және ешбір
негізі жоқ соқыр ... мен ескі ... ... ... ... ... еді» деп жазды. Бұл үлкен ғалымның жас ... ... әрі ... ... ... ... депутациясы осы сапарында Эрмитажда,
мұражайдарда, көркемсурет академиясында, Пулков обсерваториясында ... ... ... ... ... ... ... осы депутация
құрамындағы Ғ.Есенбаев, А.Байғалин, М.Жантөрин, ... ... ... ... ... ... ... Л.Плотников «Руский
вестник» журналында (1860 ж. №12, 263 бет) ... ... ... ... ... шаһарына әдейі соғып Кремльде, Үлкен театрда, тағы басқа
мәдени орындарда болған.
Тағы бір ... сөз ... ... ... қазақ депутациясы
туралы «Путешествующие киргизы» деген мақала жазып, қазақ даласынан келген
адамдардың саналы істерін жоғары ... ... ... Орал ... ... ... «Киргизомания» атты мақала жазып («Руский вестник»
журналына 1860 ж) қазақтардың намысына тиетін ... ... ... ... аталған журналға И.Железновқа қарсы мақала жазып,
қатты соққы ... Оның ... ... ... ... ... ... кеудемсоқ казактардың ұрдажық, топастық келбеттерін айқын
көрсетіп, бұлтартпас дәлелдермен әйгілеп береді.
Белгілі ғалым М.Бабажановтың ... ... ... ... ... өте мол. ... құмынан табылған әйел мүсініндегі балбал тас үшін ол
күміс медальға ие ... ... ... о ... («Қазақтың қазақтар
туралы жазбалары») 1861 жылы Санкт-Петерборда ... ... ... батыс қазақ жерінің кен ... ... ... ... ... ... еңбектері де бар. Олардың
көпшілігі М.Бабажановтың көзі тірісінде және дүниеден өткеннен ... ... Бір ... сол, оның баспасөздерге басылмаған еңбектері
табылмай кеткен.
Артына көп мұра ... ... ... ... ... ... жарық көрді. Х.Маданов пен А.Мұсабаева «Мұхамбетсалық Бабажанов»
(Алматы, Санат баспасы, 1995 ж.) атты зерттеу еңбегін шығарды. ... №3, 1988 ж), ... ... ... ... ж),
Н.Ивлев («Жұлдыз» №1, 1990 ж, 199-202 беттер), ... ... ... ж, және ... ж) және басқа ғалымдар көп еңбек сіңірді. Осы
жолдардың авторы Торғай, Қостанай облыстық ... ... ... ... мен ... орай ... ... дәріс
оқыды. Осындай білімді, зиялы қауым арқасында ... ... ... Бір ... сол ... ... ... 37 жасында көз жұмды.
Арысынан айырылған және оның қадыр-қасиетін таныған ... ... ... ... өлді десейші» деп өксіді. Дәулеткерей домбырасының азалы ... ... деп ... Жамбыл
Жабаев Жамбыл (1846-1945) – ұлы ақын, жырау, жыршы.
Жамбыл облысы Жамбыл тауының етегінде туған. Ол ... ... ... өз ... ... ... ... бойына сіңірген, «Менің
пірім – ... деп ... өзі ... ... ... ... жыр ... тәлім-тәрбие алған. Жамбылдың ақын болып қалыптасуы
тек Жетісу ақындық мектебінің ауқымында қалған жоқ. Ол ... ... ... ... жыраулардың, өзімен қатарлас ақындар мен жыршылардың бай
мұрасын, күллі халық поэзиясын толық ... өз ... ... Асан ... Бұқар жырау, Шөже, Балта, Шернияз, Шортанбай, Дулат,
Сүйінбай, Досқожа, Нысанбай, Майкөт, Майлықожа, ... т.б. ... ... Сонымен бірге Жамбыл туысқан қырғыз елінің де сөз өнерін жетік
білген. Қырғыз манасшылары мен жомоқшылары арасында ... ... ... ... ... ... ... аралап, өлең айтып, жыр тоғытқан,
күй тартып, айтысқа түскен. Атақты Тоқтоғұл, Мұраталы, ... ... ... сияқты дүлдүлдермен өнер сайысына түскен, солармен жарыса
«Манас», «Ер Төштік» эпостарын ... ... ... ... ... ... «Мың бір ... тарауларын, Орталық Азия
мен Кавказ халықтарына ортақ ... ... ... «Шахнамасының»
үзінділерін жасынан жаттап алып, айтып жүрген. Осындай қайнарлардан нәр
алған Жамбыл өсе келе тек ... ... ғана ... ... әлемге әйгілі жырау,
ақын, жыршы болып қалыптасқан. Сөз өнерінің бұл үш түрін бір ...... ... ... Ал ... өзін әрі ... әрі жыршы,
әрі ақын ретінде сезінген («Шын ... жыр ... ... бір ... ... естісек, соны айту – ежелден ісі жыршының», «Жамбыл ақын
сөйлеген сөзді бекер демеңдер»). Жүз жыл өмірінің сексен ... ... ... - ... екі ... ... болды, қайшылыққа толы, күнгейі
мен көлеңкесі аралас, жақсылығы мен ... ... екі ... ... ... ... өмірі, негізінен, 19 ғасырдың 70-ші жылдарынан
басталған. Бұл – қазақ халқы үшін өте ауыр ... еді. Осы ... ... елін ... ... алған Ресей империясы енді оны басқарудың жаңа
амалын тапқан-ды. Сөйтіп, 1868 жылғы «Жаңа мизам» ... ... ... ... ... ... ... болыстарға, болыстар ауылдарға
бөлініп, ... ... ішкі ... ... ... ... ... Соның салдарынан қазақ халқы ... ... ... ... ... ... ... құбылыстар мен іс-әрекеттер
жайылды. Осының бәрі халықтың ғасырлар бойы ... ... ... ... іріткі салды, адамдардың санасы мен ... ... ... ... ұлыққа жағымпаздық, болыстыққа талас,
ағайынға жала ... ... ... ... ... ... ... өтірік айту,
барымта сияқты жағымсыз қылықтар мен жаман құлықтар ... ... ... ... ... ... малдан айырылған
жұрттың тұрмысы жүдеп, рухы жадап, ел күйзеліске ұшырады. Ол аз болғандай,
20 ... ... ақ пен ... ... ... мен
комиссарлардың ылаңы, кәмпескелеу мен ұжымдастыру сияқты оқиғалар халықтың
бүкіл бітіміне теріс әсерін тигізді, қарапайым ... да, ... ... ... ... ... куәгері болған Жамбыл шындықты
айтып, замана болмысын суреттеді, өзінің өкініші мен күйінішін ащы дауыспен
жырлайды, ... ... ... те, ... та ... ... ... қасиетін Жамбыл ақындармен ... да ... ... ... ... ақын ... ... елге
танытқан, оның есімін бүкіл Жетісуға, Қырғызстанға, Сыр бойына таратқан
өнері – оның айтыстары. Ақындармен ... ... ... ... ... ... ... арттырды, азаматтық өресін өсірді және тақырып
аясын кеңейтті. Жамбылдың Сайқал қызбен, ... ... ... ... ... ... Сарамен, Сары ақынмен, Шыбылмен, Бөлтірікпен,
Майкөтпен, Сарбаспен, Құлмамбетпен, Доспамбетпен, ... ... ... ... ... қорына қосылды. Оның айтыстарында қыз бен
жігіттің қайым айтысы да, түре айтыс та, сүре айтыс та бар. ... ... да ... өзінің нағыз майталман, кестелі сөздің шебері, ... ... ... ... ... ... ... айтыстарының көтеріңкі,
лепті интонациямен басталады, ұйқастары әр алуан болып келеді. ... ... ... ... өзін көтере сөйлеу, қарсыласы мақтаған
адамдарын мінеу секілді сол заманның ... тән ... ... ... ... ... ... Жамбыл өз руының атынан да сөйлейді. Сонымен
қатар айтыстарда Жамбылдың ақындық, дара ... ... ... ... ... сүре ... түскенде өзінің жеке қасиеттерін ерекше
сезінеді, өзінің көпшіліктен бөлек ... ... ... ... Мұны ол
айшықты образдар мен метафоралар арқылы жеткізеді («Мылтықта түтеп ... бір ... ... ... ... мен бір ... «Сен – күйкентай,
мен – тұйғын», «Мен – қорғасын сақамын», «Мен – бір соққан дауылпаз», ... – мен ... т.б.). ... ... ... екі «мені» (рулық
әрі ақындық) кейін, 1930-1940 жылдары өте жоғары ... ие ... ... ... ... Бұл кезде Жамбыл ақын ғана емес, ұлы жырау
болған еді.
1916 жылғы ұлт-азаттық ... ... ақын ... ... ... қарсы көтерілген халық бұқарасының қалың ортасында жүрді.
Өзінің жалынды үндеу ... сол ... ... ... Оның ... Тек есте ... хатқа түскені – «Патша әмірі тарылды», «Зілді
бұйрық» ... ... Осы ... ... ... ... Самсы, Ұзынағаш және Шейінпенде болған қақтығыстардан
елес береді. ... ... ... жігерлендірді, оның
үгітшілік қимыл-әрекетін патша әкімдері жазаламақ болды, ... ... ... ... ... 1919 жылы Жетісу халық ақындары бас қосқан слетке қатысты. ... ... өнер ... ... слетінде жыр толғап, тағы бір
көзге түсті. «Замана ағымы», «Белсенділерге», «Қазақстан ... ... сөз» ... ... ... осы тұста жырланды. 1936 жылы
Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен ... ... ... оның ... да ... ... Ежелгі данышпан жырауларша Жамбыл 1930-1940
жылдар аралығында мемлекеттік мәні бар мәселелерді көтеріп, қоғам өмірі мен
ел мүддесін ... ... ... ... ... ... қарт
жырау, көбінесе, ертедегі болмысты суреттеп, көне ... көз ... ... ... дана абыз болып замана ағымын шолады, мезгіл мен өмір
туралы ойланады, ... ... ... Ол ... ұлы жыраулардың
дәстүрін қайта түлетіп, біздің ... жаңа ... соны ... жеткізді. Асан Қайғы, Шалкиіз, Жиембет, Үмбетей, Бұқар жырау сияқты
Жамбылдың да ... ... ... ... ... мен ... қарата айтқан жырларында жалпы мемлекеттік мәселелерді
көтереді.
Ұлы Отан соғысы тұсында ... ... ... ... ... биік ақын ... жоқ. ... есімінің әлемнің шартарабына
танылған тұсы да осы ... еді. Ақын ... ... әр ... ... ... де ... жетіп, жігерін қайрады. Оның Украинаны,
Мәскеуді, Кавказды, Ленинградты (қазіргі ... ... ... рухын көтере, ерлікке шақыра жыр төккені де – жыраулықтың
үрдісі. Ол замана туралы толғап, ... ... ... өтіп ... өз бағасын айтады.
Жамбыл поэзиясында жырауға тән нақылдық, афоризмдік сипат, ойшылдықтың
абыздық ... саз ... ... ... танылады. Оның
шығармаларында нақыл сөз бен ақыл сөз өзара жарыса, қатарласа қолданылады.
Ақыл ... ... да, оны ... да ... ... ... ... табады.
Нақыл сөз, негізінен, жеке ... ... ... ... отақ ... мәні мен маңызы туралы тұжырымды пікір сипатында айтылады.
Нақылға айналып кеткен толғауларында Жамбыл өмірден түйгені мен ... дана ... ... ... биік те ... мәселелерді қозғайды,
олар: кемел тұлға мен тобыр («Тамам қарға жиылса, бір сұңқарға ... ... ... ...... ... ... уақыт пен
адам («Заман, заман дегенде, заманға қожа – адам ғой»), т.б. философиялық
мәндегі ...... ... де асқан шебері. Ол ел арасына кең тараған
жырлар мен дастандарды көпке ... ... ... ... өмірім» атты
естелігінде Жамбыл былай дейді: «Ел жүдеген үстіне жүдей берді, ел ... ... ... ... тұлыбына еміренген маядай, батырларды жырла
дейтін болды. Мен де жұрттың тілегіне сәйкес ... ... ... ... ... «Көрұғлы батыр», «Алатай-Жапарқұлдың» жырларын
айтатын бодым. Ел естігенде ыңыранып ... ... елді ... батырлар да туар-ау әлі, - десетін». ... ... ... қалауы бойынша ел намысын жыртқан, ... ... ... ... да ... жай жаттап айтатын орындаушы емес, дарынды, өзіндік
«мені» бар ақын екенін көрсетеді. Ол ... ... ... «Сұраншы
батыр», «Көрұғлы» дастандарында эпостық дәстүрдің көп ... ... ... бар. ... ... айырмашылық қаһармандардың күйінген
сәттерін беруде, сондай-ақ, эпоста ... ... ... және ескі батырлар жырына тән кейбір ... ... ... ... ... ... белгілі эпосты жырлаған шақта да
импровизация жасап отырады. Сөйтіп, Жамбыл сияқты дүлдүл ақын ... ... ... нәр ... ... құр жаттап алып айтпайды,
сюжетті, оқиғаларды, қаһармандарды жадында сақтайды да, жырлау барысында өз
еркінше импровизация ... Ал, ... ...... оның өзіндік заңдылығы, әдіс-тәсілдері болады. Жамбыл осының бәрін
меңгеріп, игеріп, импровизаторлық өнердің шыңына жеткен. Мұны Жамбыл айтқан
«Өтеген батыр» ... ескі ... ... ... ... ... ... бір сюжетке құрылған екі ... ... ... ... көркемдік, бейнелеу құралдары мейлінше мол және олардың
эстетикалық қызметі де ... ... Оның ... дастандары, негізінен,
шұбыртпалы, төкпе жыр ... ... ... мол ... шалыс
ұйқастың да, егіз ұйқастың да, сыңар ұйқастың да үлгілері көп. Логикалық ой
түйдегіне ... ...... поэзиясының басты ерекшеліктерінің
бірі. Ырғақ пен ... ақын ... ... немесе әуезін түзіп қана
қоймайды, сонымен бірге оның мағыналық құрылымындағы ... ... ... да қызметін атқарады. Жамбыл ... ... ... ... ... мен фразалық тіркестердің атқаратын
көркемдік-эстетикалық қызметі аса жоғары. Сондай-ақ, оның ... ... ... меңзеу, аллегория, сарказм мен ирония, ұлғайту
мен ... ... ... мен ... ... пен ... және басқа
бейнелеу құралдары молынан табылады. Оларды Жамбыл дара, ... ... ... поэтикалық тұтастық ... ... ... бейнелеу құралдарының мұндай тұтастығы Жамбыл ... ... жүйе ... ... ... Жамбыл өшпес
мұра қалдырды. Оның үздік шығармалары 40-тан астам шет елдер ... Ұлы ... ... халқын, оның поэзиясын бүкіл әлемге жария етті.
1938 жылы Жамбылдың шығармашылық өнерінің 75 ... ... ... әр ... құттықтаулар келді. Ромен Роллан, Мартин Андерсен,
Нексе, Катарина Сусанна Причард сияқты атақты суреткерлер Жамбыл ... ... баға ... ... ... ... өлең-жырлар жазылды. 20-
ғасырдағы халық ақындарына Жамбылдың әсері өте зор ... Бұл ... ... ... ... ... ... Нартай Бекежанов, Доскей
Әлімбаев, Саяділ ... ... ... ... белгілі
импровизаторлар бар. Қазақтың ұлттық мәдениеті мен ... ... үшін ... ... ... ... Ту», ... белгісі» ордендерімен
марапатталды. 1941 жылы Сталиндік (кейін КСРО ... ... ... 1-ші ... ... КСР ... Кеңесінің депутаты, КСРО
және Қазақстан Жазушылар одағының ... ... ... ... бір ... бірнеше аудандарға, бірқатар елді мекендерге,
мекемелер мен оқу орындарына, өнер ордаларына ... ... ... 100 ... 125 жылдық, 150 жылдық тойларын халықаралық деңгейде
салтанатты түрде атап өтті.
Дереккөзі:
Қазақстан ұлттық энциклопедиясы, 3 ... ... ... ... ... ... (1835-1865) – қазақтың ұлы
ғалымы, ағартушы, шығыстанушы, тарихшы, этнолог, географ, фольклортанушы,
суретші.
Қазіргі Қостанай облысы аумағында (Сарыкөл ауданы Күнтимес ... ... ...... ... ... атасы – Уәли Орта жүздің
хандары болған. Әкесі – Аманқарағай округінің аға ... ... ... ... ... ... мектебінде бастауыш білім
алған. Шоқан осы мектепте оқып ... ... жыр, аңыз ... ... ... түсіруге машықтанды. Көне шағатай тіліндегі дүниелерді ... ... оқу ... ... ... ... ... қолға алған
әкесіне көмектесе жүріп, «Қозы Көрпеш – Баян ... ... ... ... ... қатысты.
1847 жылы күзде әкесі Омбыға алып келіп, кадет ... ... Оның ... ... орыс тілі мен ... ... ... парсы тілдерін білетін шығыстанушы Н.Костылецкий, өркениет
тарихы пәнінен сабақ берген айдаудағы ... ... ... ... ... Е.Старков секілді білімдар тұлғалар елеулі
ықпал еткен. 14-15 ... ... ... ... ғалым, зерттеуші
ретінде қараған. Сирек кездесетін көне ... алып ... ... ... ... ... ол Жайық, Еділ, Каспий алабын,
Оңтүстік Сібір, Байкал, ... ... ... ... Еділ,
Каспий, Орал өңірі тарихы мен этнографиясын жазған П.Рычковтың ... мен ... ... ... ... ... қызыға оқып,
өзі де жазуға талаптанды. Қазан ... ... ... ... ... Тоқтамыстың «Хан жарлықтарына» және Қыдырғали
Жалайыридың «Жамиғ ат-Тауарих» атты шығармаларына талдау жасады.
Кадет корпусын бітіргеннен кейін Дербес ... ... ... бір ... ... Батыс Сібірдің генерал-губернаторы
Г.Гасфорттың адъютанты қызметіне ... Оған ... ... ... ... ... Бұл ... ол бюрократтық
аппараттың, Дюгамель, Фридрихс, Кройерус, Кури сияқты шенеуніктер мен ... ... ... ... ... көріп, оларға
қарсылығын білдіріп отырған. ... ... бұл ... достары
Ф.Достоевский, А.Майков, В.Курочкин, К.Гутковскийге жазған хаттарында ... жылы ол ... ... ... ... ... Осы сапарда ол қазақ ауыз әдебиетінің үлгілерін, ... ... ... ... жинап қайтады. 1856 жылы Ұлы ... ... ... ... ... ... ... картаға түсіру, қырғыз елін зерттеу жұмыстарына қатысады.
Сол аймақтың фаунасы мен ... ... ... көне қалалардың
орнына, эпиграфиялар мен тас мүсіндерге назар аударады. Қырғыздардың бұғы,
сарыбағыш, солты руларының арасында болып, қырғыз халқының ... ... ... ... ... ... ... жазып алады. Сол жылдың
тамызында Қытаймен арадағы сауданы жолға қою мақсатымен Құлжаға ... ... ... ... ... Перемышельскийдің орнына Құлжаға барып,
Қытай мен Ресей арасындағы шекара дауын шешуге атсалысады. ... ... ... ... мен Қытай арасында «Тарбағатай келісімін»
жасаудың негізі қаланып, ... мен ... орыс ... ... 3 ... болған Уәлиханов күзде Омбыға оралады. Қашқариядағы
мұсылмандар көтерілісін, Құлжа, Ақсу ... ... ... ... ... бақылау үшін 1857 жылы ... ... ... ... жылғы алғашқы саяхаттарының ғылыми
нәтижелері Уәлихановтың «Ыстықкөл сапарының күнделігі», ... ... ... мен ... қаласы», «Қырғыздар туралы жазбалар» атты
еңбектерінде баяндалған. Осы ... ... ... ... әсіресе, қырғыздардың Енисей алабын, Памир, Алтай тауларын
бір мезгілде қалайша мекендегеніне ой ... Саян – ... ... ... ... болғаны жайлы ғылыми мәселені қолға алған. 17-
18 ғасырлардың жазба деректерін сүзуге кіріскен Уәлиханов 1856 жылдың қысын
Батыс Сібір облыстарының ... ... ... Жоңғар заманының
құжаттарын іздеумен өткізген. Сөйтіп, Сібір мен Тянь-Шань аралығында ... ... ... ... ... ... ... тұңғыш рет
анықтаған. Сол көне заманда қырғыздар Енисей алабымен тығыз байланысты
болғанын, Енисей мен ... ... ... Тянь-Шань - бәрі біртұтас
географиялық ... ... ... ... ... ... шығыс
жазба деректерін де зерттеген. Алтай мен Тянь-Шань арасында 17 ... ... ... ... ... ғана ... ... тоқталғанын анықтаған. Бұл зерттеуінде Уәлиханов қырғыздың ... ... ... ... ... ... ... шығысты
зерттеуші Шотт пен Клапроттың пікірлерін сынға ... ... ... саласындағы еңбегінің даңқы Петербург ғалымдарына жетіп, 1857
жылы ақпанның 27-інде 20-дан жаңадан асқан ... Орыс ... ... ... сайланады.
1858-1859 жылдардағы Қашқарияға сапары Уәлихановтың ғылым, ағартушылық
саласындағы шығармаларының жаңа белеске көтеріліп, ... ... ... 13 ... соңғы ширегінде Марко Поло, содан 1603 жылы саяхатшы Гоес
қана болған Қашқарияның географиясы, саяси құрылысы, ... мен ... ... ... үш ... ғасыр бойы Еуропа ғылымында елеулі
мәлімет болмаған. Еуропалықтарға жабық болып есептелетін ... ... ... бір жыл бұрын Үндістан арқылы барған немістің белгілі
географы Адольф Шлагинтвейттің басын кескен еді. ... ... ... ... 1857 жылы тамыздың 22-інде Александр II қол қойған.
Соғыс министрі Сухозанеттің тапсыруымен экспедицияны ұйымдастырған ... ... ... ... ... офицердің экспедицияны басқара
алмайтындығын ескеркен. Сөйтіп, Жетісуда жүрген Уәлиханов ... ... ... жотасының етегіндегі Сарыбас ауылына 1858 ... ... ... ... ... арнаулы керуенге қосылады.
Қыркүйектің 19-ында керуен Зауқы өзеніне жетіп, Сырт арқылы Қашқарияға бет
алған. Зауқы асуының оңтүстігінде ... Сырт деп ... ... ... ... ... ешбір географ болған емес. Сырттың
өсімдік және ... ... ... ... ... ... әлемдік география ғылымында тұңғыш рет Уәлиханов ... ... 1858 ... ... 1-нен 1859 ... ... ... болған Уәлиханов Қашқар қаласы мен Алтышаһар елін зерттеген. Ол кезде
Алтышаһар деп солтүстіктен Тянь-Шань, оңтүстіктен Кунь-Лунь тауы ... ... ... Үштұрпан, Янысар, Жаркент, Хотан ... ... ... Қашқардағы сауда консулы әрі саяси резидентінің жәрдемімен
Уәлиханов Қашқардың ... ... ... зерттеп, тарихы мен
этнографиясынан ... ... ... Әр ... ... ... саяси қайраткерлерімен, ... ... ... өткен тарихы мен бүгінгісі ... ... анық ... ... алып ... ... ... кездесетін шығыс қолжазбаларының бірнешеуін ... ... ... ... тау ... коллекциясын
жасаған. Осы экспедиция барысында ол бейтаныс елді ... ... ... ... сауда-саттық жағынан үкіметке де, ғылымға да
керекті бай ... мен ... ... ... ... ... көп ұзамай неміс және ағылшын тілдерінде жарияланды.
Осыдан кейін Петербордағы ғалымдар, Бас штаб пен ... ... Азия ... ... ... ... ... тұтқан. Солардың
ұсынысымен II Александр патша Уәлихановты Азия департаментіне қалдыру
туралы 1860 жылы ... ... ... қол қойған. Петерборға келген
Уәлиханов бірнеше мекемеде (Бас штабтың әскери-ғылыми ... ... Орыс ... ... ... ... істеп, Петербор
университетінде лекция тыңдаған. Бас ... ... ... ... ... Азия мен ... ... карталарын жасаған.
Оның редакциясымен «Балқаш көлі мен Алатау жотасы аралығының картасы»,
«Құлжа қаласының ... ... ... қорытындысына қосымша
карта», т.б. дайындалған. Орыс ... ... ... Шығыс
Түркістан, Тянь-Шань, Жетісу тақырыбы бойынша лекция оқыған.
Аз өмірінде ... ... Азия ... ... фольклорына және қоғамдық-саяси құрылысына арналған көптеген
құнды еңбектер қалдырған. Қазақстан географиясында Балқаш пен Алакөлдің
бұрын біртұтас су ... ... және ... ... ... Ебі ... ғылыми деректерді алғаш келтірген. Ортағасырлық деректер мен ... ... ... ... шежіресі» атты еңбек жазған. 1856-1858
жылдары ол Жетісуда Алматы, Қойлық, ... ... ескі ... көне заманның теңге ақшаларынан коллекция жасаған; Іледегі Таңбалы
тас мекенін, ... мен ... ... ... ... ... және Аягөз бен Ыстықкөл ... тас ... ... түсірген. Ыстықкөл, Құлжа, Қашқар сапарының күнделіктері, «Көкетай
ханның асы», «Оңтүстік Сібір тайпаларының тарихы туралы пікірлер» - бәрі ... ... ... ... Ғылыми еңбектері ішінде Жетісу, Ыстықкөл,
Тянь-Шань, Шығыс Түркістанға тарихи-географиялық шолу ... ... ... ... туралы жазбалар», «Алтышаһардың, яғни
Қытайдың ... ... ... Бұхараның) жайы» сияқты зерттеулерінің
орны ерекше. Қазақтың тарихы мен этнографиясына, қазақ даласының әлеуметтік-
саяси қатынастарына арналған ... де мәні зор ... ... қазақтың қару-жарақ, сауыт-саймандары», «Шона ... ... ... ... ... ... ... «Қазақтың
көші-қоны», т.б.). Көптеген еңбектерінде ол тарихшы, географ, ... ... ... әдебиетші, жазушы ретінде де көрінеді.
Ол А.Пушкин, М.Лермонтов, т.б. орыс ақын-жазушыларының еңбектерімен
қатар, Еуропа әдебиетінен Ж.Руссо, ... ... ... ... ... оқыған. Сөйтіп, Батыс, Шығыс орыс әдебиетін зерттеуге де
ерте кіріскен. Кадет корпусында Костылецкий екеуі ... ... ... алып, «Қозы Көрпеш — Баян сұлуды» орыс тіліне аударған. ... бұл ... ... ... Березиннің хрестоматиясына енгізген.
Қазақ ауыз әдебиетінің теориялық мәселелері сөз ... ... ... ... туралы», «Орта жүз қазақтарының аңыз-әңгімелері»,
«18 ғасырдың батырлары туралы ... ... т.б. ... оның терең
білімдарлығы көрінеді. Уәлиханов қазақтың батырлар жыры үнді-герман
эпостарына ұқсайтындығын ... ... ... шығу тегін қуалай келіп,
Ноғайлы заманының бұл туындылары 14-16 ғасырларға жататынын анықтаған.
Қазақтың ... ... ... ... ақын, жырауларды Шоқан Батыстың
рапсод, бардтарымен салыстырған. Ол халық ... ... ... одан ... ... мағлұматтар іздеген.
Уәлихановтан қалған мұраның бір бөлігін бейнелеу өнері саласындағы
еңбектері құрайды. Ол негізінен портрет, ... және ... ... жанрымен айналысқан. Одан 150-ге тарта сурет қалған. Көбінесе
акварель, майлы ... ал ... ... ... ... жұмыс істеген. Оның
қолынан шыққан ... ... 19 ... 60-шы ... ... ... ... художественный лист» секілді басылымдарда
жарияланған. Өзінің күнделіктерін, жолжазбаларын суретпен көркемдеп,
көрнекі ... ... ... Тастағы жазуларды, ондағы көне
заманның суреттерін қағазға айнытпай түсіру арқылы кейінгі ... ... ... ... ... жылы ... Уәлихановтың Алтынемелдегі қабірі басына биік
ескерткіш орнатылды. Алматыда, Көкшетауда, ... ... ... ... бар. ... және этнология институтына, Көкшетау
мемлекеттік университетіне, Алматыдағы бір көше мен мектепке, Астанадағы
үлкен көшеге, ... ... бір ... ... ... берілген. Сүйегі
жатқан Алтынемелде ... ... ... ... саласындағы
жетістіктері үшін ғалымдарға ... ... ... ... ... 150 жыл ... 1985 жылы ЮНЕСКО деңгейінде ... ... ... 8 том, 2006 ... «Жасын-тағдыр жарқылы» (тарихи-ғұмырнамалық хикаят),
1987 ж.
Байбекұлы Әйтеке би
Әйтеке би (1644-1700) – қазақ ... ... ... үлкен үлес
қосқан атақты үш ... ... ... ... Әмір ... ... Ораз қажының бесінші ұрпағы, бүкіл парсы, өзбек, ... ... ... «Синесоф буа» (жаны пәк жан) атаған Сейітқұл әулиенің ... ... ... ... хан ... Ақшаның немересі, 1622-1656
жылдардағы ... ... ... ... ... ... Әлім
тайпасының төртқара руынан шыққан. Әйтеке би бес жасында ауыл молдасынан
сауатын ашқан. Шешендік қасиетінің ерте ... ... ... пен Қосуақ
бидің айрықша ықпалы тиген. Алайда жеті жасынан бастап аталары Ақша хан ... ... ... өз ... алған. Ол әуелі Самарқандағы
Ұлықбек медресесінде, кейін Жалаңтөс баһадүр ... ... ... ... апталған), «Шер-дор» (Арыстанды) медресесінде
оқыған. Дін, құқық, ... ... ... тарих, математика пәндерін,
араб, парсы, шағатай, өзбек тілдерін меңгерген. Әйтеке би Ақша атасынан ел
басқару, ... ... ... ... ... ... ... қолбасшылық дәстүрлер мен дағдыларға жаттыққан.
Медресені бітірісімен туған ауылына оралып, әкесі Байбекпен, ұстазы
Қосуақпен бірге ел ... ... ... ... ... бір ... ... мен Самарқан төңірегіндегі казақ, өзбек, қарақалпақ, құрама
жұртының бас биі болған. Ал жиырма бес жасында барша Кіші жүз ... оны ... етіп ... 1680 жылы ... ... жасы үлкен балалары Уәлі мен
Бақыны емес, кішісі Тәукені хан етіп ... ... ... ... Әнет ... Соқыр Абыз, Едіге, Майлы, Төле, Қазыбек, карақалпақ
Сасық, құрама Мұхаммед, қырғыз Қоқым билермен ... ... би де ... ... Тәуке таққа отырғаннан кейін алғаш рет ресми түрде айрықша құқты
«Хан кеңесі» сайланған. Әйтеке би Кіші жүз ... ... осы ... ... Осы ... ... «Қасым салған қасқа жолдың», «Есім салған
ескі жолдың» заман өзгерісіне орай, кейбір тұстарының ескіруіне байланысты
жаңа заң ... ... ... ... ... хан және жоғарыда аталған
билердің қатысуымен 1684 жылы «Жеті жарғы» қабылданған. Күні бүгінге ... ... ... ... Солон заңымен (б.з.б. 7-6 ғ.) терезесі тең
бұл заңның бытыраңқы елдің басын біріктіруге, ... ... ата ... ... ұрпақ тәрбиесіне қосқан үлесі зор
болды. ... ... ... ұсынған баптарының ішінде екеуі ... Ол — ... ... ... құны».
1685 жылы Әлі сұлтан мен қарапайым халық арасындағы бір жанжал үлкен
дауға айналып кете жаздайды. Әлі ... ... ... бір ... ... ... ... дегеніме көнбедің деп әбден өшігіп алады.
Әлгі бозбаланың бүркіт ұстап, құс ... ... бар ... ... көзі ... ... бір күні қыз ... орамал тартып, үйден ұзай
бергенде, бүркітін шүйітіп, қастандық жасайды. Бүркіт қыздың басын ... ... ... ... құн ... Әлі сұлтан оларды маңына
жолатпай, барған билерді ит ... қуып ... ... ел ... ... ... ... екіге жарыла бастайды. Ең соңында құн сұраушылар жағы
Әйтекеге келіп өтініш жасайды. Әйтеке би қасына ... ... ... ... батыры Шоланды ілестіріп Әлі сұлтанға ... ... ... ... амалсыз құн төлеуге келіседі. Алайда Әйтеке ... ... ... оның ... ... ... ... құнын» және қыздың
жоқтаушыларын келеке қылып, сүйек сындырғаны үшін «сүйек құнын» ... ... Бұл екі ... әрқайсысы негізгі құнның жартысына тең екен.
Сөйтіп Әйтекенің қаһарынан ... Әлі ... ... екі күн ... ... Бұл ... ата ... жетіктігімен бірге өнерге,
өнерлі адамға айрықша құрметін көрсетеді.
Әйтеке би шешендігімен, ... ... қақ ... ... ... ... ұрыстарда қол бастаған батыр да болған. 1685 жылы
Нұрата маңына ... ... ... он мың ... ... ... Ақтау, Тамды, Кенимех төңірегіндегі алшындар мен қарақалпақтардан
және құрамалардан жиналған бес мың қол әскерімен ... би ... ... ... ... өз әкесінен емес, есігінде жүрген қытай құлдан
туғанын бетіне басып жерге қаратады. Ізінше жан ... ... ... да, бір күнге созылады. Келесі күні Әйтекеге ... ... ... ... келе ... деген қауесетті естіп, Қалдан-
Бошақты негізгі жасағы ... ... ... ... кетеді. Сол жылы
Сайрам талқандалып, жыл сайын Күлтөбеде өтіп жүрген «Хан кеңесі» ... ... ... ... ... Қарақұмда және Тәуке хан ордасын тіккен
Түркістан маңында болғаны тарихтан мәлім. ... ... көз ... ... ... ... би 1698-1699 жылдары Түркістанда өткен үлкен
екі жиында мынадай ұсыныс жасаған: 1) Ресеймен, ... не ... ... одақ ... ... қисыны жоқ. Олардың көксегені терезесі тең
одақ емес, қазақтарды қайткенде де бодан елге ... ... ... әлі ... ... ел бола ... Өйткені қарамағындағы қарақалпақтар мен
құрамаларды есептемегенде, әлі өз ... ... ... қол жинай алады.
Шекара аймақтарында әскери соғыс әдістеріне үйретілген жасақтар ұстайық.
Шекараға таяу ... ішкі ... ... 2) ... аямайық.
Ресейден, Қытайдан, Хиуадан және Бұқара мен Түріктерден қару-жарақты көптеп
сатып алайық. Әскери әдістерге ... ... ... ... ... үшін
керекті қаражатты төрелерден, сұлтандардан, ауқатты адамдардан жинайық. 3)
Бүкіл қазақ жасағы бір қолбасшыға бағынсын. Қолбасшы ... ... ... не
Еуропаның әскери өнері жетік бір елінде оқытылсын. Ол өзі шешен, ... ... ... ... ... жақсы білетін адам болсын. Ол тек
«Хан кеңесіне» ғана бағынатын және айрықша кұқты адам ... 4) ... ... адам ... Өйткені төре арасы тату емес, қай-қайсысы да
хандық жолында ... ... әрі аса ... дейді. Ел ішіндегі
бірі орға, бірі сорға тартқан алауыздық солардың ісі ... ... ... Төле, Қазыбек секілді ел басқарған ... ... ... ... мен төрелер, әскерге жиналатын мол шығынды ... ... ... түрлі себептер айтылып, ақырында қабылданбаған.
Ел аузында Әйтеке айтқан билік, шешендік сөздер, толғаулар, баталар
көп сақталған. Ол ... аңыз ... мен ... да ... ... ... ... «Әйтеке би» деген ұзақ дастан. Биді халық «айыр тілді
Әйтеке» деп атаған.
Әйтеке қайтыс ... ... ... тауы ... мекендеген төртқара
ауылдарының көпшілігі Сыр бойына көшіп кеткен. Әйтекенің тікелей ... ... ... мен ... Қызылорда, Ақтөбе
облыстарында, бірқатары Өзбекстан Республикасының Науаи облысындағы ... ... ... ... ... ... және ... біріктіріліп, қазір Әйтеке ауданы деп аталады.
Дереккөзі:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы 1 том 651 ... ... би ...... ... ... ... зор үлес
қосқан атақты үш бидің бірі, мемлекет ... ... ... Шу ... ... жайлауында туған. Ұлы
жүздегі Дулат тайпасының жаныс руынан шыққан. Әкесі Әлібек момындығы үшін
ағайындары арасында «қарашоғыр» ... ... ... бар би болған.
Бала күннен жас Төле әкесіне ере ... ел ... жұрт ... қазақ
халқының ақындық-шешендік өнерінен тәлім алған. Он бес жасынан ел билігіне
араласып, ақыл-парасаттылығы, әділ ... ... ... көзге түскен.
Төле би Қаз дауысты Қазыбек, Әйтеке билермен бірге ... хан ... үш ... ... бір ... ... ... бірегей
қазақ хандығын нығайтуға, жоңғар шапқыншылығына ... ... ... және ... халықтарының жауынгерлік одағын құруға ... ... ... ... ... хан Төле биді ұлы ... бас ... Төле би Қазыбек бимен және Әйтеке бимен бірлесе ... ... ... әдет-ғұрып заңдарының жинағы ... ... ... ... атсалысқан. Ордабасы жиыны ... ... ... ... ... ... ... болған.
Шашырап кеткен қазақтардың басын қосып, Ресей мен Қытай секілді ... ... ... ... ... жүргізген Абылай ханды өкіл бала
етіп тәрбиелеп, азамат қатарына қосуда Төле бидің қызметі орасан. 1742 ... ... ... жасаған жоңғарлардың қолына түсіп қалғанда оны
тұтқыннан босатуда Төле би ... ... ... ... ... ... Әбілқайыр хан мен Төле бидің Орынбор әкімшілігінен
Абылайды тұтқыннан босатуға өтініш ... ... ... ... Төле би ... 90 адам елші барып, келіссөз жүргізіп, 1743 ... ... ... тұтқыннан шығарып алған.
Төле би ішкі және сыртқы саясатта сара бағыт ұстанған. Хандық ... ... ... ... ... дұшпан қолында
қалған қалалар мен жерлерді қайтаруға күш салған. 1734 жылы ... ... ... және 1749 жылы Орынбор губернаторы И.Неплюевке хат жолдап,
бодандықты қабылдауға ризашылық танытқан. Бұл сол тарихи кезеңде ... ... ... Ол ... шапқыншылығынан титықтаған халықтың
жағдайын жақсартуды бірінші кезекке қойған. 1748 жылы орыс ... ... ... ... ... ... ... алқасына шақыртып, оған бұл
шығынды жұрт көзінше төлеттірген. 1748 жылы ... хан қаза ... ... ... ... ... құнын даулап Төле биге шағымданады. Төле
би Әбілқайырдың өлімі үшін ... Жеті ... ... ... жеті ... ... ... шығарады. Ералы айыпкерлерден екі құн алып, төрт құнды
кешіреді де, ... ... ... бірі ... ... ... орнына өз қолымен өлтіреді. Әбілқайырдың балалары бұған да ... ... ... ... Төле биден сұрайды. Бас сауғалап қашып
жүрген ... ... Төле биге өзі ... жасаған ісі үшін сотқа ... Төле би ... ... ... ... ішінен, Барақ сұлтанның
ұсынуы бойынша төрт белгілі биді (Жалған би, Сырлыбай би, Даба би, ... ... өз ... ... биді ... ... ... Төле
би Барақ сұлтанды ақтап алады. Төле би Әбілқайыр ханның өлімі үшін ... ... ... де, ... сұлтанды ақтап алғанда да, туысы Қойгелді
батырға тоналған орыс сауда ... ... екі мың ... ... ... да ... елдігін бұзбауды, әлі келгенше халықтың тыныш жағдайын,
тұтастығын сақтауды көздеген. Төле бидің бұл ... ... ... ... ұлыс ... ... ... билігінен де оның мемлекеттік
деңгейдегі парасаттылығы, ойының саралығы мен ... ... Төле би хан, ... ... мен ... ... қырқысының
ұлт тәуелсіздігі мен бостандығына ешнәрсе бермейтіндігін сезініп, татулықты
жақтаған. Оның елге танымал «Елге бай құт ... би құт» ... ... ... аңғартады. Бізге келіп жеткен аңыз-әңгімелерде Төле бидің ... ... ... ... айтылады. Сондай аңыз-әңгімелердің
бірінде Төле би өз көңілін сұрай келген ... ... ... ... ... қандай өсиет қалдырасыз деген ... ... жүзі ... Руға ... құруға асыққаны. Атаға
бөлінгендер адыра қалады. Көпті қорлаған көмусіз ... Хан азса ... ... азса ... ... деп ... берген екен. Төле ... ... ... ... ... жол ... ... сілтейтін
көптеген өсиет сөздері қалған. Оның шешендік сөздері айтпақ ойының ұшқыр да
тапқырлығымен, тап ... ... ... ... ... өткір де
айқындылығымен ерекшеленеді. Бидің Данагүл есімді келінінің де есімі көпке
танымал. Төле би Шымкент, ... және ... ... ... ... салу ... ... араласқан. Төле би халық
арасында «Қарлығаш әулие», «Қарлығаш би» деген атпен де ... Оның ... ... да аңыз ... би ... ... зиратына жерленген. Қабірі Бабырдың
нағашы атасы Жүніс хан мазарының қасында. Төле би ... ... ... ғұмыр кешкен бидің жарқын бейнесіне көптеген ақын мен ... оның ... ... ... етіп ... ... дәуірлерде
А.Левшин, П.Маковецкий, Л.Баллюзек секілді, т.б. орыс ... ... Төле би ... ... ... ... тұта атап өткен. Әр
кезде Мәшһүр Жүсіп Көпеев, ... ... ... М.Әуезов,
Б.Адамбаев, Н.Төреқұлов, т.б. Төле биге байланысты әр тараптағы зерттеулері
мен ой-қорытындыларын жариялаған.
Жамбыл облысында Төле би есімімен ... елді ... бар. ... ... бір ... Төле би ... ... Жамбыл, Оңтүстік
Қазақстан облысында және Астана қасалында Төле биге ... ... ... және ... елді ... Төле би ... ... бар.
Дереккөзі:
Қазақстан ұлттық энциклопедиясы 8 том
Бұқар жырау Қалқаманұлы
Бұқар жырау Қалқаманұлы (1693-1787) – әйгілі жырау, Абылай ханның
ақылшы-биі, ... оны ... ... деп ... ... ... қара ... көмекейі бүлкілдеп, түйдек-түйдек жырмен сөйлейтін болған. Көбіне-көп
Абылай ханның ... ... ... деген тілегімен түсінде көрген
істерін болжап айтады екен, ... ... ... отырған.
Жырау қазақ халқының жоңғар басқыншылығы тұсында, елдің болашағы қыл
үстінде тұрған кезде өмір ... сол ... ... күрделі
мәселелерге өз жырларымен жауап бере білген. Осындай ауыр сәттерде Абылай
ханға дұрыс ... ... ... ... ... ... күресте
біріктіруге, бір тудың астына топтастыруға күш салған. Өзінің ... ... ... сол ... ... ... айналған.
Осы мақсатта ол Абылай ханды бірден-бір қажетті ... ... оған ... ... ... көсем тұрғысында үлкен сенім артқан. Абылай хан да
сол биік ... ... ... ... мен ... ... үшін жан аямай
қызмет еткен. Жырау сол азаттық жолында өлімге бас ... ... ... ... ... хан мен оның батырларын жырға қосып, олардың
өшпес әдеби бейнелерін ... ... ... ... көрегендігі мен
даналығын, ауыр кезең, қиын сәттерде ел ... бола ... ... Оның «Абылай ханның қасында», «Ал, тілімді алмасаң», «Ай, Абылай,
Абылай», «Қазақтың ханы Абылай», «Ханға жауап айтпасам», ... ... «Ай, ... сен он бір ... «Ал, ... ... ... ханның сол кездегі ұстанған саясаты мен ... мен ... ... «Садыр, қайда барасың?», «Бұқарекең біз келдік, Ақан, ... ... ... ол ел болашағы, татулық мәселелерін сөз еткен.
«Он екі айда жаз келер», «Абылай ханның қасында», ... ... ... ... ... болашағы мен бейбітшілікті сақтау, отарлауды көздеген
елден жыраққа, Жиделі байсынға көшу мәселесін қозғаған. Бұл ... ... ... сипаты басым.
Бұқар жыраудың толғаулары, шын мәнінде Абылай дәуірінің айнасы.
Ұлтының ... ... ... ... бойына дарытқан көкірегі
даңғыл, алмас тілді, дуалы ауыз ... ... хан да ... бір ... Ақыл-ойға кемел «Көмекей әулие» Абылай ... ... ... ... ... қос бүйірдегі Қытай мен Ресей аты қос алып
мемлекеттің арасында оңтайлы саясат ұстауына, әскери ... ... ... ... ... ... келбеті, Отан тағдыры, болмыс шындығы, ел тұтқасын ұстаған асқан
қолбасшы, біртуар баһадүр, үздік мәмілегер, зерделі мемлекет басшысы ... ... ... іс-қимылдары, ұлтының ұлы мұраттар
жолындағы ізгі, жалынды күресі – жырау мұраларында ... ... ... оның ... ... ... отарлаушылық,
басқыншылық саясаты, зұлымдық әрекеттері әшкереленген. Мысалы, «Қилы заман»
толғауындағы мына бір ... ... бір ... ... шығар сол
тұстан. Өзі сары, көзі көк, ... аты боп ... ... ... ... ... білмес, діні жоқ, Жамандықта міні жок, ... бір ... ... жүн кәпір, Жемқорларға жем беріп, Азды көпке
теңгеріп, Ел қамын айтқан ... ... ұрар ... ... ... Өлтірмей алар жаныңды, Қағазға жазар малыңды. Есен алар ... алар ... ... ... ... Жаяулап келер жұртыңа, Жағалы
шекпен кигізіп, Балды май жағар мұртыңа, Есе ... ... ... табандап жылжып келе жатқан қайшылығы мол заманды елестетеді.
Қазақ қоғамының сәнінен, ... ... ... ... ... ... ... илеп билейтінін, дәрменсіздік
жалайтынын, марқасқалар төбесінде бұлт үйірілетінін ... ... ... негізгі ерекшеліктерін, ішкі ағыс-толқындарын,
күйлі-қуатты толғамдарын білімпаздықпен саралаған М.Әуезов: «Жырау... ... ... ... ... түйіні шатасқан сөздерді ғана сөйлейді.
Өзі тұрған заманның белгілеріне қарап, келешек заман не айтатынын болжайды.
Сөзінің бәрі ... ой, ... ... ... ... түрі құбажондатқан
толғау, салыстырған суреттермен ұқсатқан нобай, жағалатқан ... Не ... да, ... мұңы мен қамы, көптің жәйі туралы: не көпке
арнаған ақыл, өсиет есебінде айтылады», - ... ... ... ... мен ішкі қасиет-қуатында, көркем
ойлау процесінде шиыршық атқан жалынды шешендіктің буы, асқақ қаһармандық
рухтың лебі білінеді. ... ... ... ... ой ... ... ... сөйлеу стиліне бағынады. Тармақтар 7-8 буынды,
ұйқастары еркін. Тегінде, толғау музыкалық аспаптардың (қобыз яки ... ... ... ... ... ерекше қасиеті
және оның сөз қолдану ерекшелігі де өзгеше
«Бұхарекең сөйлеген уақытында сөзі мұндай жүз есе, мың есе ... ... ... ... ... бұл ... ... түгел жазамын деушіге
Нұқтың өмірі, Айыптың сабыры, Аплатонның ақылы керек» - деп жазады жыраудың
тұңғыш ... ... ... ... ... шығармаларының
текстологиясы әлі күнге ретке келтірілмеген. Ең ... ... ... ... ... ... сұрыпталып алынбаған, дұрыс, түзу,
мұқият салыстырулар жүргізілмеген. Бұл – болашақтың ісі. ... ... ... жариялауда және зерттеуде Мәшһүр Жүсіп Көпеев, ... ... ... ... ... Қ.Жұмалиев,
М.Мағауин, Р.Сыздықова секілді ұлт зиялылары еңбек ... ... ... (Асфендиаров) Санжар Жафарұлы (1889-1938) – мемлекет
қайраткері, тарихшы-ғалым, ... ... ... ... ... және ... ректоры.
Ташкенттегі реалдық училищені, Санкт-Петербордағы әскери медициналық
академияны бітірді. 1914-1915 жылдары бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысты.
1917 жылы ... ... ... ... араласты. Сол жылғы
қараша айында Түркістан ... ... ... ... ... төтенше съезіне қатысты. 1918-1919 жылдары аштықпен
күрес жөніндегі төтенше комиссияның Сырдария облыстық ... ... жылы ... ... ... ... ... Түркістан
АКСР-інің Денсаулық сақтау халық комиссары, Жер халық комиссары, Түркістан
Компартиясы Орталық комитетінің ... ... ... ... ... АКСР-нің Өзбек КСР-і үкіметі ... ... ... атқару комитетінің Төралқа мүшесі, хатшысының орынбасары,
Мәскеу мемлекеттік университетінің профессоры, ... ... ... ... ... атқарды. 1928 жылдан
Қазақстанда еңбек етті. 1931-1933 жылдары ... ... ... ... комиссары, Алматы мемлекеттік медицина институтының ұйымдастырушысы
және тұңғыш ректоры болды. Аспандияров осы ... ... ... ... ... ... ... қалыпты физиология, ішкі
аурулар, гистология, микробиология, ... ... ... ... және хирургиялық кафедралар ашты. ... ... ... ... мен ... алдын алу шараларына, халыққа
ақысыз көмек көрсету жұмыстарын жолға қоюға көп ... ... ... жиі ... ... ... оба, сүзек, тері ауруларына
қарсы медициналық ... ісін ... Орта ... оқу ... ... арнаулы курстарда әр түрлі буындағы медицина мамандарын
көптеп даярлауға күш ... ... ... ... ... зерттеген белгілі
ғалым болды. Қазақ ұлттық мәдениет ғылыми-зерттеу институты ... ... КСРО ... ... ... ... филиалы төрағасының орынбасары қызметтерін ... Ол ... ... араб ... ... ... Шет ... білгендігі
арқасында көптеген елдердін мәдениетін, әдебиетін және ... ... ... ... тарихын талдап, зерттеп, бірнеше ғылыми материалдар
шығарды. Кейіннен оның ... ... ... алу ... ашық
айтылған, отаршылдықты әшкерелеген тарихи шығармаларын оқуға тыйым ... ... ерте ... тарихы», «Қазақстанның өткен кезеңі»,
«Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт азаттық ... атты ... ...... ... ату жазасына кесілген саяси қуғын-сүргін
құрбандарының бірі. ... ... да ... 5 жыл ... ... 1958 жылы ... ... ақталды. Қазақстанның мемлекеттік
ғылыми-қоғамдық жұмыстарын жүргізгені және білім мен денсаулық ... ... ... үшін 1989 жылы ... ... ... Кеңесінің қаулысымен Алматы мемлекеттік ... ... ... ... Алматы қаласында бір көше ғалым есімімен аталады.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1 Абай және казіргі заман 2 Шокан және географиялык детерминизм 3 З,Фрейд және психоанализ 5 Ф,Ницше және аса кушті адам15 бет
CDMA-450 технологиясының негізінде Жамбыл облысы Қаратау қаласында сымсыз желіні ұйымдастыру51 бет
«Жамбыл» ЖШС жері егістік алқаптарының пішіні және көлемін қайта орналастыруын анықтау60 бет
Абай және казіргі заман Шоқан және географиялык детерминизм З.Фрейд және психоанализ 4.Ф.Ницше және аса кушті адам8 бет
Абай және казіргі заман. Шокан және географиялык детерминизм.Фрейд және психоанализ. Ф. Ницше және аса кушті адам22 бет
Абай және қазіргі заман, Шоқан және географиялық детерминизм, Фрейд және психоанализ, Ницше және аса кушті адам6 бет
Абай және қазіргі заман. Шоқан және географиялык детерминизм.Фрейд және психоанализ. Ницше және аса кушті адам18 бет
Абай және қазіргі заман. Шоқан және географиялық детерминизм. З.Фрейд және психоанализ. Ф.Ницше және аса күшті адам14 бет
Абай және қазіргі заман.Шоқан және географиялық детерминизм. З. Фрейд және психоанализ . Ф. Ницше және аса күшті адам21 бет
Жабаев Жамбыл (1846-1945)5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь