Ғабит Мүсірепов – очерк шебері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1 Қазақ көркем очеркілері өмірді бейнелі жолмен тану құралы ... ... ... ... ..6
1.1 Очерк . шындықтың кішкене бір бөлігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.2 Ғабит Мүсіреповтің көркем очерктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
2 Ғабит Мүсірепов . қазақ көркем очерк ұстасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .24
2.1 Қазақ очеркінің қисындық мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2 Ғабит Мүсірепов очерктеріндегі бейне жасау шеберлігі ... ... ... ... ... ..35
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..43
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе................................................................
................................................3
1 Қазақ көркем очеркілері ... ... ... ... ...... кішкене ... ... ... ... ... ... – қазақ ... ... ... ... ... ... ... очерктеріндегі бейне жасау
шеберлігі......................35
Қорытынды..............................................................
........................................43
Пайдаланылған
әдебиеттер..................................................................
..........48
КІРІСПЕ
Диплом жұмысының өзектілігі. Әрбір ... ... ... көркем
шығармаларында ғана емес, сонымен қатар туған әдебиет жайын ойлай отыра
атқарған өзге істерінде де, ... ... жас ... ... рухани қазынасының дәреже-деңгейін көтере беруге азаматтық борыш
сезімімен келіп ат ... ... да ... үлкен болуға тиіс.
Қазақ әдебиетінің негізін ... ... бір топ ... халық алдындағы, әдебиет алдындағы, ... ... ерен ... ... ... біз ... ... сан-саладан
жылғалап келіп тоғысар мол жемісін жинақтап еске аламыз.
Қазіргі ... ... ... ... іргетасы қаланып, шаңырағы
көтерілгенде, оның басы-қасында ... сол ... жас ... мен ... біржола соған арнап, одан бергі жемісті ұзақ жылдарын бір ... ... ... – қадірменді жазушымыз Ғабит Мүсірепов. ...... ... ... Ғ. Мүсірепов очерк жазу үстінде тынымсыз
құбылған көңіл-күй ... ... ... ... ... ... құпиясын суреттеуде үлкен шеберлікке қол жеткізген. ... орын ... ... ... ... ... ... қазақ жері тарихының тереңіне сүңги білген зергер ұста соққан бұйым
секілді әсер береді. Очерк ... ... өзі – ... мен ... бар мәліметтерді тізбектеп немесе шаруашылық түсіндірме жасау құралы
емес ... ... ... тілі мен ... ... ажырата білу маңызды мәселе.
Кейіпкер тілі оның әлеуметтік затынан, ішкі ... ... ... ... ішкі ... оның өмірге деген
көзқарасын очеркші оның қандай да бір іске, өзге адамдармен ... ... ... ғылым мен жалпы өнерге деген қатынасы арқылы
көрінуі мүмкін.
Ғ. ... ... ... ... жақсы әсер аламыз. Оның
әрбір очеркі көркемдік шеберлігімен, идеялық ой-пікірінің ... ... есте ... ... Ғабит Мүсірепов қазіргі қазақ әдебиетіндегі очерк
жанрын жетілдіріп, кемелдендіре түсу бағытын ... ... көп ... сіңіргенін айрықша атаған жөн.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері. Жазушының қазақ ... мол ... ... ... шеберлігін мүмкіндігінше анықтап
белгілеу. Бұл мақсатқа жету үшін алдымызға мынадай міндеттер қойдық:
- Ғабит Мүсірепов очерктерін саралау;
- ... ... ... ... ... ... характерін ашудағы шеберлігін таныту;
- Қазақ көркем очерктерінің қисындық ... ... ... ... ... ... таңдамалы үш
томдығы. Жарияланған мақалалар мен сыни еңбектер.
Зерттеу жұмысының ... ... Бұл ... еңбектее Ғ.
Мүсіреповтің көркем очерктері зерттелді. Ғабит Мүсіреповтің ... ... ... сөз ... ... ... авторлық ұстанымы,
дүниетанымы жан-жақты зерделенді. Көркем шығармадағыдай ... ... ... ... ... ... жасау шеберлігі мүсіндеудің жолдары екені
көрсетілді.
Зерттеу жұмысының практикалық маңызы. Еңбекті көмекші құрал ретінде
пайдалануға ... ... ... Очерктің негізгі артықшылығы – өнердің тәрбиелік, танымдық,
эстетикалық қызметі бір арнада тоғысатыны ... ... ... ... және ... ... арқылы белгілі
бір идеяны әсерлі әрі айшықты формада жеткізілетіні көрсетілді;
• Ғабит Мүсірепов – қазақ көркем ... ... Ғ. ... очерк жазу үстінде тынымсыз құбылған көңіл-күй
үстіндегі адамдарды, олардың тұңғиық рухани ... ... ... ... шеберлікке қол жеткізген.
Зерттеу әдістері. Зерттеу жұмысын жазу барысында, жинақтау, талдау,
жүйелеу, тұжырым жасау әдістері пайдаланылды.
Жұмыстың ... Бұл ... үш ... яғни ... ... ... тұрады. Негізгі бөлім екі тараудан және әр тарау екі
тараушадан құралған. Соңында ... ... ... ... ... КӨРКЕМ ОЧЕРКІЛЕРІ ӨМІРДІ БЕЙНЕЛІ ЖОЛМЕН ТАНУ ҚҰРАЛЫ
1. 1 Очерк – шындықтың ... бір ... ... ... өмір ... бір немесе бірер ықшам
эпизод мөлшерінде, адам тағдыры бір немесе бірер жинақы ... ... ... ... қатысатын қаһармандар санаулы, олардың басынан
өтетін құбылыстардың бәрі ... ... ... ғана ... ... ... көлемі де шағын, ықшам. Адам мінезі мұнда
көбіне қалыптасқан, дайын қалпында көрінеді. Кейіпкер өмірінің көп бұралаңы
– шығарма ...... да, ... де тыс; ... ... ... ... детальдар мен штрихтар ғана.
Қазақ әдебиеті энциклопедиялық анықтамалығында очеркке мынадай
анықтама берілген:
«Очерк – әдеби-публицистикалық ... ... ... ... көзімен
көрген, зерттеген өзі шығармасында жинақтаған, идеялық ... ... ... ... құбылыстарынан, оқиғаларынан алынады. Оның
негізгі артықшылығы – өнердің тәрбиелік, танымдық, эстетикалық қызметі ... ... ... ... сезімін көркемдеу және бейнелеу құралдары
арқылы белгілі бір идеяны әсерлі әрі ... ... ... Онда
тақырып логикалық та көркемдік те шешімін табады» [1, 420 б.].
Очерктің бірнеше түрі бар: жолсапар (сапарнама, саяхатнама), портрет,
оқиғалы ... ... ... ... ... ... ... түрлері бар. Очерктің негізгі айырмашылығы – ол еш уақытта
ойдан шығарылған фактіге құрылмайды. ... ... өмір ... нақты
адамдар алынады. Демек, оның күші – нақтылығында, деректілігінде. Онда
оқиғаның болған жері, ... ... ... ... ... ... ... тәсілінің өзіндік өзгешелігі бар. Очерктің қаһарманы
... ... ... ... тәлім аларлық сипаты жоқ кез
келген адам, кез келген өмірбаян оған образ бола алмайды. ... ... ... оның ... ... моральдық пәк қасиетімен, қоғамның ... ... ... ... ... [1, 420 ... ... «Жоңғар очерктері» қазақ очерктерінің бастауы болған.
Кейін Б. Майлиннің «Алыпты аралағанда», І. ... ... ... ... шықты. Екінші дүниежүзілік соғысы кезінде Б.
Бұлқышевтің, М. Ғабдуллиннің, Б. ... Ә. ... ... П. Кузнецовтың көптеген очерктері жарық көрді.
М. Әуезовтің «Түркістан солай туған», С. ... ... ... Ғ. ... ... ... келеді», А. Тоқмағамбетовтың «Ақ
күріштің атасы», «Теміртау», М. Иманжановтың «Тыңдағылар», Х. Ерғалиевтің
«Өмір шежіресі» деген очерктері ... ... ... ... очерк хақында былай деген: «Очерк –
қысқа көлемді көркем шығарма. Мұнда үлкен шындықтың ... бір ... ... ... ... ... тілмен, әрлі суреттер ... ... ... ... Бірақ очерктің әңгімеден бірнеше өзгешелігі бар.
Ең бастысы: очеркте суреттелетін шындық – ... ... ... ... ... не бар ... ... қаһарманы – ойдан жасалған бейне
емес, өмірде болған не бар ... ... соң, ... өткен шақтың көне
шындығынан емес, осы шақтың жаңа шындығынан ғана туады. Бұл ретте, очерк ... ... үні, ... жаршысы» [2, 307-308 б.].
Очерк туралы пікірлер көп және әр алуан. Мәселен, М. Горький очеркті
шын ... ... ... өзі ... эскизі деген. Кейде ол ... мен ... ... ... ... ... зат деп ... Екеуінде де шындық бар. М. Горькийдің өзі тарихтан белгілі
«Қанды жексенбі» оқиғасына байланысты «Күн ... ... ... ... ... «9 январь» очеркін жазған болса, А. Фадеев «Жас
гвардия» романынан бұрын дәл осы ... ... ... ... жасағаны
мәлім. Сондай-ақ қазақ әдебиетіндегі М. Әуезовтің «Өскен өркені», ... ... ... Ә. Нұрпейісовтың «Курляндиясы» тәрізді
бірқатар күрделі ... да ... ... ... /2, 3008 б./. ... ... ... кейде өзінен кейін дүниеге келетін ... ... ... ... рас. ... қатар очерктің негізінде
нақты өмірдің ... ... ... – оны ғылыми зерттеуге ... ... ... ... ... шын мәніндегі ... ... Оның ... очеркте беллитристиканың да,
публицистиканың да сипаттары бар. Мұнда да ол – ... ... ... тегі ... алып ... та әрі әдеби жанр, әрі газет жанры екенін
аңғарар едік.
Очерктің ... ... ... де көп және әр ... ... В. Сорокин мен Ф. Головеченко ғылыми очерк, тарихи очерк,
публицистикалық ... ... ... ... түрлерге бөлсе, жазушы В.
Абрамилов бір кезде ... ... ... ... ... сатиралық очерк немесе зерттеу очеркі, тұрмыс ... ... ... ... деп ... Мұны ... М. Горький
қатаң сынағанды. Ондай-ақ очерк ... ... ... ... ... ... колхоз очеркі, әскери очеркі, мінез очеркі
деген салаларға бөлінсе, «қазіргі кездің өзінде қайсыбір очерк теоретиктері
мен әдебиет зерттеушілері әңгіме-очерк, ... ... ... ... ... деп, ... өзгешелігіне қарай
жүйелеп жүр» [2, 308 б.].
Мұның да онша дәйекті саралау емес екені ... тұр. ... ... ... әңгіме-роман немесе әңгіме-драма деген
сияқты ерсілеу көрінсе, екіншіден, очерк-әңгіме ... ... ... емес пе? Олай ... ... очерк деген жеке түр
белгілеудің қанша қажеті бар?... Бұдан гөрі қазақ очеркінің тарихы ... ... ... ... журналист Т. Ыдырысовтың өз ... ... де ... «Қазақ баспасөзінде қазір жол-сапар ... ... ... бар» [2, 308 б.].
Қазіргі қазақ очеркінің Ш. Уалихановтан басталып, ... ... ... ... қозғалтсақ, жүз жылдың шежіресін шерткендей қыруар
әңгіме қоздатқан болар едік.
Қазақтың қалам ... ... ... тың ... ... ... ... циклын жазуға кірісті. Бұған, әрине,
үкіметтің алға ... ... ... ... ... ... «Ақ аю», «Өмір мектебі», «Ботакөз»,
«Сырдария» сияқты ... биік ... ... ... ... тұлға тың
игеру тақырыбына ең көп қалам ... ... бірі ... ... жолында әдебиет пен журналистиканы қатар алып жүрген С.
Мұқанов көптеген газет-журналдарға басшылық ... ... ... бірге
публицистика жанрларында да еркін жазды. Әсіресе оның тың тақырыбына жазған
очерктерінің өзі бірнеше кітапқа жүк боларлықтай [3, 212 ... ... ... ... ... ... әсер
етеді. Шығарманың сәтті немесе сәтсіз болуы, оны ... оқу, ... ... ... таңдаудан бастау алады. Сәбит Мұқанов тың тақырыбына мол
жазды, өндіре жазды. Тың игеру тақырыбының ішкі ... ... ... Бұл ...... ... ... жүрген, ішкі ой
қазанында қайнап, әбден ... ... ... ... Мұқановтың
туған, өскен жерінің өзі – Қазақстанның Солтүстік өңірі, 50-ші ... ... ... бар ... сол ... ... ... қарқынмен
өріс алды. Сәбиттің өз тақырыптарын халық ішінде жүріп табатындығы, елге
етене жақындығы ғалым С. Қирабаевтың мына ... ... ... ... ... ... жазушы. Халықтың қайнаған тіршілігінің ... ... ол ... де өзі ... ... халық өмірінен алыстап
кеткен жоқ. Оның ... ...... ... ... ... Ел өміріндегі жаңалықтарға да дер ... үн ... ... ... ... ... көтерген әдеби очерктері – оның
халық өмірі мен ... ... ... ... /3, 213 б./. ... тың ... ... кезде ... жазушы тың даланы талай кезіп,
аралап шықты. «Туған ... ... атты ... ... жариялады. Туған
өлкенің бүгінгі тіршілігі оның «Саяхаттар» атты ... ... ... ... ... ол «Алыптың адамдары», «Адам атаның шоқысында»
атты ... ... ... С. Мұқанов – публицистің «Туған жердің
тыңында» атты очерктер жинағын ... ... ... ... көп ... таптық.
Қазақ публицистикасындағы очерк жанрының дамуына өз қалам қайратын
өлшеусіз үлес қосқан сол Сәбит Мұқанов ... ... ... 60 ... ... «... Мұхтар очерктер де жазды. ... ... ... баға ... – тың және ... ... игеру тақырыбына
арналып 1955 жылы жазылған, баспасөз бетінде жарияланған ... ... ... ... /3, 213 б./, - деп атап ... – публицист, тың совхозының тыныс-тіршілігін ұтымды сюжет
желісін тауып, ... ... ... ... ... өрбітеді.
Сабақтас алты тарауда бірнеше адамның бейнесі ... Сол ... ... көріністерімен астастырып суреттеу де қаламгер
шеберлігін көрсетеді.
Очеркте келелі проблемалар, көкейкесті мәселелер ... ... бар ... ... ... бәрі ... ... характері,
лирикалық шиеленістер туындайды.
М. Әуезовтің 50-ші жылдардағы публицистік шығармаларынан ең ...... қоя білу және оны ... ... ... Оның
көптеген мақалаларында мәселенің қоғамдық-саяси, әлеуметтік-мәдени астары
күн тәртібіндегі маңыздылығымен астасып ... ... ... ... композициялық, архитектоникалық, стилистикалық
сан алуандық бірден пайда бола қойған жоқ. Ол түр ... сай ... ... ... ... көп жылғы түрлік ... ... ... ... ... ... арналған көркем-публицистикалық шығармалардың
ішінде Сафуан ... ... ... Сейтжан Омаровтың «Атбасар
даласында», «Қорғалжын алқабында», «Тың түлектері», Өтебай ... ... ... ... ... қонақжай мінезі, достық, ынтымақ,
бірлік тақырыбы өзек болады.
Қазақ публицистикасына соғыс ... ... ... Мұқан
Иманжанов өз қолтаңбасын қалдырып кетті. Ұлы Отан ... ... досы ... ... көп хат ... тұрған. Баубек дүниеден
өткенде жазған «Қош бол, Шығыс ұлы» деген қаралы хат ... ... ... ... ... да осы қаламгер. Бұл туралы Иманжановтың
«Социалистік Қазақстан» мен «Лениншіл жас» газеттерінде жарияланған ... ... өр ... ... әдеби елеулі құбылыс болатын
[3, 214 б.].
Мұқан публицистиканың очерк жанрында көп қалам ... Әрі ... ... дайындықпен келу керектігін жастарға түсіндіріп кетті. «Газет
очеркі ... ... ... ... ... ... ... салқын
қанмен, шаблонмен үстірт баяндау емес, қызыға жанын сала ... ... ... ... ... материал» [3, 215 б.], - деп жазды ол.
Сонымен, 50-ші жылдардағы қазақ публицистикасы ... ... ... 50-ші ... ... ... бастап Кеңес елінің шет
мемлекеттермен байланысы қауырт нығайды. Кеңес елі делегациясының құрамында
біздің белгілі ... ... шет ... ... ... нәтижесінде
баспасөз бетінде көптеген жолсапар очерктері дүиеге ... ... ... ... ... «Америка әсерлері», С. Мұқановтың «Адам ата
шоқысында», ... ... Ғ. ... ... Х.
Есенжановтың «Париж көріністері», Б. ... ... ... ... ... ... С. ... «Италия әсерлері», С. Шәріповтің
«Мынау тұрған Монғолия», Ж. Молдағалиевтің «Ежелгі елдің жігіт шағы»,
Ә.Әлімжановтың «Елу миль ... ... т.б. ... [3, 215 ... 50-ші ... ... тағы бір ... қазақ
көсемсөзінде жолсапар очерктері шоғырының жарқырап туғандығы. ... ... жан ... ... ... өсіретін, дүниеге
көзқарасын кеңейтетін, шет ... ... ... әдет-
ғұрпымен, мәдениетімен егжей-тегжейлі таныстыратын ерекше жанр. Шет елдің
жерлерін ... ... ... да қоса ... күй ... 50, 60-жылдары қазақ әдебиетінде ағыл-тегіл өлеңдей жазылатын,
патетикалық пафос та, еркін толғау, шабытты шалқу да бар ... ... ... да, ... ... ... ... мақам, екпінін, әуез,
сымбатын бойына тоғыстырған асыл сөз.
Ғафу Қайырбеков публицистикасы жанрлық жағынан екі ... ... ... ... ... осы екі ... тән талап түгел сақталған. Ғ.
Қайырбеков очерктері өзіндік ерекше композициялық ... ... ... ... ... тауып қояды: «Дән сабағы - ән ... ... «Ер мен ... ... ... ... жыл
құшағында» т.б.
Ғафу «Қарқаралы басында» атты ... ... ... ... ... Ақын өз ... шын берілген қарапайым жандарды көргенде
дегбірінен айрылған ... өлең ... ... ... шарықтауға,
шалқуға ерік береді.
60, 70-жылдардағы қазақ әдебиеті шұрайлы тілмен көркейе түсті. Бұл
әсіресе сол ... мол ... ... ... мен ... очерктерде
көрініс тапты. Осы кезең туралы сөз ... ... С. ... көркем әңгімелерімен жалғас, көсемсөз, ... ой ... ... жолмен тануға ұмтылған публицистика да бұл дәуірде едәуір
өркендеді. ... Ғ. ... Ә. ... С. ... С. Бақбергенов, Ә.
Нұршайықов, Ә. Шәріпов т.б. ... [3, 218 б.]. ... ... Ә. ... ... ... аңыз» (1965), Ж.
Ысмағұловтың «Адам мерейі» (1968) атты очерктер кітаптары жарияланды. Ә.
әлімжановтың орыс ... ... ... мен ... ... Ә. Шәріповтің «Алыс жағалаулар» атты кітаптары олардың шетел
сапарларынан ... ... ... Сол жылдарда жарық көрген ... ... ту ... ... ... Әлімжановтың «Диқан туралы
аңыз», Сырбай Мәуленовтің «Шыңдағы шұғыла», «Диқан мерейі», Ұзақ Бағаевтың
«Жаңа арна», Жұмағали ... ... ... ... ... үзік ақ
отаулар», «Өркенді қала – Өскемен», Нарғазы Шәкеевтің «Менің таныстарым»
очерктерінің көркемдік, ... ... ... тұрғыдан қазақ
публицистикасының дамуындағы жаңа парақтарды ашқандығын айту ... ... 60-шы ... ... Ұлы Отан соғысының
ауыртпалықтарынан, сталиндік әкімшілік-әміршілік жүйе кесапаттарынан арыла
бастады, саяси дамуда «жылымық шақ» ... ... Бұл ... ... ... рет адам ... ғарыш кеңістігіне ұшты, көптеген ... бой ... ... іске қосылды. Тың жерлерді игерудің
алғашқы жемістері көрініс тапты. Осындай дүбірлі ... ... ... ... ... «Лениншіл жас» газетіндегі очерктер мен
проблемалық мақалалардан жалпы қазақ публицистикасының даму ... ... ... [3, 219 б.].
Сол кезде суреткердің еркін көсілуіне, өз қарым-қабілетін байқатуға
ыңғайлы жанр – очерк ... ... ... ... ... ... жазудың
түрлі формасын көрсете білді. Композициялық ізденістерге барды. Бұрын-соңды
кездеспейтін жаңаша бастау, өзгеше оқиға өрбіту, тың тақырыпты қою, ... ... ... ... өзіне де, өзін ... ... де қоя ... ... ... ... ... «Шахтер үні», «Ел сенімі – ерге
серт», ... ... ... очерктерінен байқаған өзгешеліктер –
бас-аяғы жұп-жұмыр оқиғалар ... ... ... пен ... ... жазудағы тағы бір қыры – шығарманың тың композициялық формасын таба
білетіндігі. ... ... ... ... «Династияның тууы», «Инсаровтың
ұрпағы», «Өзін-өзі жеңген адам», ... ... ... «Жарыс бақталастық
емес», «Арманда шек жоқ екен», «Отан оттан ыстық», «Тас қақыратқан күш»,
«Болат буын», «Бұлттар ... ... ... ... ... бөлінген.
Олардың әрқайсысында Теміртау қаласындағы зауытта жұмыс істейтін әр ... ... Дәку ... ... ... ... ... Булыгин, Назар
Шалқаров, Бекен Дүйсенбаев, Владимир Конев, ... ... ... ... ... [3, 220 ... ... Араб елдеріне барған сапарынан ... ... де ... ... сеземіз. Бұрын-соңды қазақ әдебиетіндегі
жолжазбаларда көрген-білген оқиғалар ... өз ... ... ... сөйлейді», «Ніл сөйлейді» деген жолсапар очерктерінде Ш. ... ... ... ... ел ... ... ... боларлық қаһарманды іздеп тауып,
елді елең еткізетін тың да ... ... ... жол ... Бір ... 1963 жылғы 23 мамырдағы ... ... ... ... ... болаттай» деген материалында: «Біз бірінші домна ... ... ... ... мың ... ... ... шойыңды отша
көсеп жатыр екен ...» (ЛЖ. 1963, 23 май), - деп ... [3, 221 б]. ... ... ... елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев туралы жазылған ... бірі ... ... өзінің алғашқы очерктерімен бөлек тыныс ала келді.
Оралханның «Рахмет, Жүке»» атты ... ... ... ... ... ... ... Автор өз кейіпкерінің өмір жолын төрт кезеңге бөліп,
өзгеше сюжеттік-композициялық құрылымын түзеді.
Оралхан шығармашылығының ішкі қуат ... ... да ... түсті.
Оның шығармашылығы тар қыспақты ... арна ... ... ... ... ... ... жан дауысы еді. Ол енді шығуға болмайтын
Кеңестік шеңбердің ауқымынан да асып ... Оны ... ... ... ... да қалды.
1. 2 Ғабит Мүсіреповтің көркем очерктері
Шеберліктің қыры мен сыры, әдісі көп қырлылықты талап етеді. Сюжеттік
желі, композициялық ... ... ... тіл мен ... ... сырын қамтиды, бұл компоненттер ... ... ... тынысы кеңеймек.
1976 жылдың екінші сәуірінде Алматы ... ... ... ... ... ашар ... сөйлеген сөзін Ғ.
Мүсірепов: «Очерк көркем шығармадай болсын» деп ... ... ... ... ... биік ... ... кез жетті.
Сонымен біздің жазып жүрген очерктеріміз көркем шығармадай болсын, ал
көркем ... ... ... кетпесін деп қатал талап қоятын кез жетті»,
- деп өзіне де, өзге очерк ... да биік ... ... ... ... ... үлгі-өнеге болғандығы туралы ғалым А. ... ... ... атты ... былай дейді: «Ғ. Мүсіреповтің очерктерін
оқығанда негізінен жақсы әсер аламыз. Оның ... ... ... ... ... салмақты да маңыздылығымен есте қалады.
Қазіргі қазақ әдебиетіндегі очерк жанрын жетілдіріп, кемелдендіре түсу
бағытында жазушының творчестволық көп еңбек сіңіргенін айрықша ... ... 120 б.], - ... ... бас ... қазақ совет әдебиет тақырыптық жағынан
да, жанрлық жағынан да аса жедел дамыған. Сол кезде бұрын әдебиетімізде жоқ
бірталай ... ... ... ... ... ... ... жанрлар қалыптаса түсті. Соның бірі – ... ... ... Жазушылар өмірден күнделікті байқаған шындықтарын жауынгер жанр
очерк арқылы халыққа таратып отырады. Сондықтан да очерк ... ... ... ... ... еді. Көптеген очерктер өзінің ... ... ... қызғылықты әңгімені еске салады. Кейібір
шығармаларда ... де, ... де ... ... ... Алғашқы
бірнеше шығармасын осындай очер, әңгіме үлгісінде жазған Ғабит мүсірепов
бірте-бірте әдебиеттің үлкен ...... де қол арта ... ... иесі – ... Оңтүстік Қазақстанға Асқар Тоқмағамбетовпен
бірге барған. Қазақстанның қырық жылдығы қарсаңында екі қаламгерге Оңтүстік
Қазақстан ... ... ... ... жазу жүктеледі. Бұл міндетті
орындап, «Қорғасын», «Мақталы өңір» атты ... ... ... ... Сол ... ... жағдайы елді еңбекке
жұмылдыру екені ... ... ... біз ... ... ... ... еңбектегі ерліктері сөз етіледі. Оның
тақырыбынан гөрі ... ... ... ... аударуымыздың да себебі
осы.
«Очерк – көркем-публицистикалық жанр. Сондықтан оны ... ... ... жазу ... ... очерк жанры туралы айтылған пікірлер аз
емес. Осы жанрды зерттеген бірқатар ғалымдар ойлары оның жан-жақты ... ... ...... суретшілік әдебиеттің бір түрі, ол ... ... ... ... айқн ... ... ... оқиға белгілі дәрежеде дәлірек бейнеленеді, оған қатысушылар
өмірде болғандан» [5, 102 б.]. ... ... бір ... көркем очерк. Бұл жанр өмір шындығының құбылыстары мен ... ... ... ... ... тілмен шағын «сурет» салып береді» [6, 241 ... ... ... стилистикалық құрылымдық
заңдылықтарына бағына бермейді. Онда ... ... ... белгілері
кездеседі. Айтылған пікірлерден очерк жанрының ... ... ... да ... ... ... ... қоғамдық өмір сатысында қиясы мен
қыспағы, қызығы мен қиындығы қос-қабат күрес жолынан ... ... ... ... оның баспа директоры, «Қазақ әдебиеті»,
«Социалистік Қазақстан» газеттері мен «Ара» ... ... ... ... ... ... меңгерушісі, Қазақстанның өнер істері
басқармасының бастығы, көп жыл СССР және ... ... ... СССР және ... СССР ... Кеңесінің депутаты, Қазақстан
Компартиясы съездерінің делегаты, Орталық Комитетінің мүшесі, Қазақ ... ... ... СССР ... және ... ... ... Азия, Африка жазушыларымен байланыс комитетінің мүшесі
болды. Ташкент, Бейрут, Дели, ... ... ... ... ... қатысушысы болғанда, елді бейбітшілікке шақырған
ол халық алдында азаматтық борышын абыроймен атқарып кетті. Отаршылықтың
зұлым саясатына ... ... ... ... жолындағы Азия,
Африка жазушыларының прогрессивті, демократиялы қозғалысының кеңейе түсуіне
аянбай ат салысты. Оның ... ... ... ... ... ... жазушыларының қозғалысы жаңа белесте», «Назым
Хикмет», «Судан халқының ер ұлы», «Хасан ... ... ... екі ауыз ... ... әдебиеттер достастығының дамып, ынтымағының күшейуіне үлкен
қызмет атқарғаны белгілі [7, 341 б.].
Жазушының шығармашылық жолы өз ... бір төбе де, ... ... ... жеке алып ... зерттеу тақырыптарының бірі.
Жазушылық жолды алғаш ... ... ол ... ... ... ... сынының дамып, қанат жаюына өз үлесін қосқан оның
«Суреткер парызы» (1970), «Заман және ... (1982), ... ... ... ... ... ... (1987) атты әдеби-сын еңбектері жеке
кітап болып шықты.
ХХ ғасырдың 20-30 ... ... ... ... ... ... пікірлерін ұсынып отырған. «Әдебиет ... ... ... ... мақалаларды қазақ әдебиетінің сол
тұстағы жай-күйін, міндеттерін пайымдаған еңбектері. «Өсер ... ... ... деп ... ... ... ... өсіру бағытындағы өз
толғаныстарын ... ... ... тұрғысынан», «Қазақстандағы
әдебиет сынының жайы мен міндеттері туралы», «Қазақ совет ... жайы мен ... ... «Жазушылар және ұйым міндеттері» және
ҚазАПП жұмысы туралы бірнеше ... ... ... ... ... идеялық-көркемдік табыстарын, олқылықтарын сөз
етумен қатар, оның өсу жолындағы проблемаларын да үнемі ... ... ... жел» ... ... бірі ... ... мен Әбу Сәрсенбаевтың «Ақша бұлты» поэмаларына талдау жасады.
Бұл мақала Қасым ақынның ... ... ... ... ... көзін
ашуға септігін тигізген еңбек болды [7, 342 б.].
Ғабит Мүсірепов ХХ ғасырдағы қазақ ... ... ... де ... айтқан. Ғабит Мүсірепов Абай туралы, Жамбыл туралы, халық ақындары
туралы, ... ... ... ... ... ... ... атап
көрсетуді керек етеді. Солардың барлығында ... ... ... ... әр ... ... ... пікірлерінің тереңдігі, ғылыми
негізділігі бір болса, халық қазынасының әрбір ескерткішіне, тұлғасына
құрмет, ... ішкі ... ... ... ... және бар. ... ... айтқан мына бір түйдекті сөздерді көп нүкте араластырып
болса да толығырақ келтірмеуге тіпті хақың жоқ сияқты.
Жазушының 1945 жылы ... ... ... атты ... ... ... өз үлесін қосты. Бұл мақалада «Абай өмірден жалпы
адамгершілік ұлы ... ... ... ой ... Сол жылдарда жазылған бұл
пікірі Абайдың ақындық позициясының түп қазығы екенін сезе білуімен ... ... ... өркендеу жолындағы Абайдың тарихи орны»
(1970) атты ... Абай ... орыс ... ... сипатын ғылыми тереңдікпен ашып берген. Ұлы Абайдың
қазақтың жаңа әдебиетінің көш ... ... ... ... ... бірі орыс ... ... өнегелі үлгілерін жете
игере білгендігінде жатқандығын ... ... тани ... ... ... ұлы мағына іздеген Абай, өмір жұмбақтарына шешу ... ... ойды ... ... А.С. ... М.Ю. ... В.Г.
Белинский, Н.Г. Чернышевский, Л.Н. Толстой, М.Е. ... жай ғана табу емес ... ой ... ... көркемдік
деңгейге көтерілгендігі, қазақ әдебиетіне жаңа сапалық белгілер әкелгендігі
пайымдалады. Абай қазақ поэзиясына кіргізген ... ... ... жан-
жақты тоқталады. Абайдың «Жазы», ... ... ... ... бен «Қыстарға» үндес екенін дәлелдейді. Сондай-ақ Абайдың ... ... ... ... ... келетініне назар
аударады. Абайдың әдебиеттегі өсиет – шындық, шеберлік, адам баласына ортақ
гуманизм деп ... ... ... әрі ұлы, әрі ... ақын ... Ғ. ... ... алды-артын шолып, қазақ халқының ... ... ... ... ... ... жөн ... кетті. Абай
өз заманынан анағұрлым биік тұрған ақын еді.
Абай – ... ... ... жаңа ... ... ақын.
Мұхтар Әуезов шығармашылығы мен «Абай жолы» роман-эпопеясы жөнінде
жазушының әр жылдары айтқан пікірлері бар. Ол М. ... ... ... ... де ... өсу жолын әділ көрсетті. Ғабиттің Әуезов
шығармаларының идеялық-көркемдік сапасын, ... ... ... ... ... тарихындағы орнын анықтауда көп еңбек
сіңірді. «Қазақ әдебиетінің өркендеу ... ... ... орны»
мақаласында Абайдың «... қазақ халқының жалғыз әдебиеті емес, ... ... ... жол сілтегенін» [7, 342 б.], - ... ... ... ... ... ... ... шығарма бұл күнге
дейінгі бүгінгі қазақ әдебиетінде болған емес... Бұл қазақ әдебиетінің ... жаңа ... ... ... сыншыларымыз «Абай» тарихи-салт ғұрыптың
романы ма, ... ... ... ма ... ... қойып, «тарихи
салт ғұрыптың романы» деген жауап береді. Оған ... ... ... болу ... ... - ... де, романдағы оқиғалар ... ... ... ... ... ... тартыстарға
құрылған, шын мағынасындағы қазақ халқының бір ... шын ... ... ... ... роман» деп аяқтайды. Оның романды талдай келе
айтқан пікірлері, терең ойлары күні бүгінге дейін тың.
Очерктің публицистикалық идеясы мен кейіпкер ... ... ... ... болып, кейіпкер өмір сүріп, еңбек етіп ... ... мен ... ... табылады. Автордың алдында көргенінің
бәрін жазу ... ... жоқ, ... ол ... ... мен
мінез-құлқын, шығарманың идеясын ашу үшін өзіне керек жерлерін ғана ... ... ... ... Әуезовке арнаған очеркінде оның балалық
шағын суреттеу арқылы жазушының энциклопедиялық білімінің ... ... ... ... ... ... баяндай келе былай дейді:
«Мұхтардың балалық шағы қазақ даласында кездесіп көрмеген, батыс
елдерінде де сирек кездесетін өлең мен ... ... мен ... ... ... шежіре мен шешендердің лұғатты сөздеріне күні-түні шомылатын
шығармашылық ерекше жағдайда өтеді. Ол Абай ауылы, Абай айналасы – ... ... Абай ... ... ағылып келіп жататын ақындар,
әншілер, домбырашы, қобызшы, күйшілер, бишілер, ... ... ... ... ... ... адамгершілігі – бәрі осы
ауылда. Абай елегінен өтіп өңделгені де бар. Абай ... ... ерсі ... тиым ... Бұл ауылда кітап бар, кітап оқу ... ... Омар ... ... ... өз тілінде оқылады. Абай
айналасында осындай жайлар ... ... өзі ұзақ жыр етіп ... ... ... ... ... бейнесі зерек баланың балғын ойына
өшпестей болып орнап қалғанын сезінетін едік» [8, 566 б.] - ... ... ... ... ... ... ... мен өсу жолын көрсету
арқылы жеткізеді. Мұхтар Абайды босағадан сығалап көрмей, оның балаларымен,
немерелерімен ... ... ... ... дәлелдер келтіре отырып
бейнелейді: «Кең маңдайлы, көзі бадырайған, жуан шал ... ... ... әлдеқайда өнер күткендей үмітті көздерінен мейірім төге жылы
қарайды екен. Абайдың өз шығармаларымен, Пушкиннен, Лермонтовтан, ... ... ... бала жасынан таныс» [8, 567 б.]. Бұл ... ... ... ... сол ортаның жағдайын шеберлікпен кестелейді:
«Жоғарыда біз Мұхтар Әуезов қазақ совет әдебиетінің айнымас іргесін ... ... ... ең кемеңгері болады дедік. ... ... ... қана ... ... ... жұрт ... тиісті. Өйткені бұл бір
кезеңнің ғана байламы емес, алпыс жыл ... ... ... ... туып жатқан байлам. Жас Мұхтардың бірінші тартылған
жолдарынан ... ... ... ... ... аяқталмай қалған жолдарына
дейін мен, ала-құласы жоқ, осыны ... Ұлы ... Абай ... ... ... өлді ... ... десе, біз де осыған бірінші
болып, дәл ... ... аты ... ... ... Әр ... әр
жазушының өзі көтеріле алған биігі бар, орны бар. Мұхтардың орнына ешкім
таласа алмайды. ... ... сөз ... асыл сөз, жан ... [8, ... - деп ... Мүсірепов сөз шеберінде оның кейіпкерінің тұрған ортасының
жағдайы оның мінезіне тікелей әсер етіп, психологиясын ашуда, өмірлік жолын
таңдауда өте ... рөл ... ... ... портреті оның мінез-құлқы және ... ... ... ... ... ... ... бастайды, кейіпкердің
психологиясы мен көзқарасы ашыла түседі. Бірақ, жазушы жеке ... ... ғана ... ... ол ... ... драмалық конфликтерде де көрсетеді. Басқа сөзбен айтқанда
оқырман санасына керекті идеяны кейіпкерлердің мінез-құлқын бейнелеу арқылы
жеткізуге тырысады.
Қазақстан ... ... ... ... ... әдебиетінің көркемдік табыстарын, даму деңгейін,
шығармалардың ерекшеліктерін ашып көрсетті. Жазушының ... ... ұзақ ... ... ... мәселелері қамтылғанын
байқаймыз.
Жамбыл туралы «Алып ақын атамыз» атты мақаласында «... ... ... ... жаңа ... Гомері дейміз. Жәкең шығармалары ғасырдан
ғасырға кетеді. Халық ақындарынан шыққан мұндай алып ақын ... ... ... ... тарихта жүз жасаған ақынның ең соңғы сағатына дейін ақындық
қуатының сарқылмағанын ... ... ... ... дарын, сол үздік қалпынан
тынбастан жүзге шыға елімен ... [7, 342 б.] ... ... ерекшелігін, өнерпаздық тұлғасын талдауға арналған
«Феномен-Феникс» ... екі ұлы ... ... ... ... ... Абай ... терең мағынасы мен күш-қуатына, әдебиеттегі
ерекше сипаты мен ... ... ... баға ... Бір ... бір ... ... келген екі алыптың бір мақсатқа, бір тілекке ақындықтың екі
түрлі саласын бойлай келгендігін айтады. Яғни бірі жаңа ... ... ... бірі – ... ежелден келе жатқан өнегесі суырып ... жолы ... Осы ... Ғ. ... ... дейді: «Ұлы Абай ХІХ
ғасырдың ақыны. Оның ... ... ХХ ... ақыны, әсіресе өмірінің
соңғы он жылының ... Абай ... ... ... ... ... өнерін оң жолға түсірген, тарихи еңбегі бар асқан ... ұлы ... ... ойын ... ... тереңдету, ар-намыс, адамгершілік
қасиеттерін шыңдау осы ұстазымыздың қолынан өтті. Қазақ ... сүті мен ... ... деп ... ... ... ... [9, 98
б.].
Абай мен Жамбылдың қазақ әдебиетінен алатын орнына тоқталады. Сонымен
қорыта келгенде, ғұлама ғалым Ғ. Мүсірепов ... ... ... ... ... ... өз үлесін қосты. Ол әр кезде жазған Абай ... ... ... оң баға ... парызы» атты әдеби-сын еңбегінде сөз болатын негізгі
мәселелердің бірі – ... ... ... ... ... рухани
қарым-қатынасы, ұлт әдебиеттерінің томаға-тұйық жағдайда дамуы мүмкін емес
екені айтылып, орыс жазушыларының шығармашылық жолдарын, образдар ... ... ... игі дәстүрі», «Заманымыздың озық
жазушысында» ... ... ... ... ... Белинский,
«Совет әдебиетінің ұлы атасыда - Алексей Горький», «Орыстың ұлы ақыны М. ... ... ... ... ... туралы, Украина әдебиеті
туралы «Үлкен әдебиет», ... ... ... ... ... «Тәжік исскуствосының өркендеу жолындағы кейбір
ерекшеліктер», қазақ-өзбек ... ... ... туыстығы», «Қос
жұлдыз» атты мақалалар жазып, баяндамалар ... [7, 343 ... ... ... тұрған кейбір мәселелері» атты
мақаласында қазақ ... ... ... ... ие ... ... жағынан кемелденіп биік асуға шыққаны
атап өтіледі. Драматургияның өзекті мәселелері: ... адам ... ... тіл ... ... ... өз ой-
толғаныстарын ортаға салады.
Ғабит Мүсіреповт3ң бірсыпыра мақалалары көркем өнер туралы. ... кино ... ... ... жетістіктерді көрсетумен қатар,
кемшіліктерді айта отырып, оны ... ... ... ... ... ... «Қазақ халқының атақты ері» (Амангелді Иманов
туралы пьесса), «Абай» трагедиясы, «Абай – ... ... жаңа ... ... ... театрының жаңа табысы», «Жамбыл» картинасы, «Кино өнерінің
келелі мәселелері», «Халық қазынасы», «Әдебиет пен ... ... ... ... ... ... «Халықтың қадірменді ұлы» секілді әр жылдарда
басылған мақалаларында ... ... ... ... қосар үлесінің зор
екенін айта келе, көркем ... пен ... ... ... ... ... эстетикалық қызметі, ақын-жазушылардың халық алдында
парызы, жазушылық шеберлік ... әр ... ... ... ... толық қатысы бар құндылығын жоймаған пікірлер деп айтамыз. Көркем
әдебиет пен өнерге үлкен талап тұрғысынан қараған ол, ... ... де ... талап қоя білді.
2 ҒАБИТ МҮСІРЕПОВ – ҚАЗАҚ КӨРКЕМ ОЧЕРК ҰСТАСЫ
2. 1 Қазақ очеркінің қисындық мәселелері
Очерктің идеясын бейнемен үйлестіру, ... ... ... ... нәрсе емес. Мұны шеберлерден үйрену шарт. Көркем
шығарманың ... ... ... портрет, тілдік характеристика,
пейзаж, жеке көзқарас, сюжет т.б. ... ... ... ... ... ... ... мен пайымдау, дәлелдемелер, ... ... ... ... ... ... характердің өміршеңдігі мен тереңдігі очеркшінің өмірмен
байланысына, көзқарасы мен ... ... ... Очерктегі
адам бейнесін жасаудағы маңызды шарт кейіпкердің ... ... ... ... ... ... болып табылады. Бұл
жерде типтік характерді ашуда кейіпкердің портреті мен оның көзге ... ... ... ... білу маңызды рөл атқарады. Шебер
очеркшілердің портреттік сипаттамасында ... ... ... Очеркте бейнелеумен бірге пайымдау, бейнемен бірге ой жүреді.
Бейнелеудің басқа түрлері сияқты ... де ... ... ... өмірдің барлық элементтерін бейнелей алмайды, өйткені, ... ... ең ... ... көзі мол ... ғана ... ең ... маңызы бар құралы – бөлшек (деталь) екенінде
дау жоқ. Бөлшекті шеберлікпен ... білу ... ... ... береді. Тұрақты бөлшектер өмірді абстрактылы емес жеке көрсетеді.
Ал, ұсақ, бірақ қызықты бақылауларды жинақтау (обобщение) күшін біріктірген
кезде ғана ... ... ... орын ... Бірақ кей кезде очеркшілер
басты мағынаны ашпайтын, ... де, ... ... да ... ... әуестенеді. Мысалы, «орта бойлы, ... ... ... ... ... жоқ», - деген сияқты бейнелеу нені бере
алады? ... ... ... де ... ... мен ... ... [10, 52 б.].
Өмір мен адамдарды маңызды бөлшектер арқылы олардың ішкі ... ... ... мен ... көрінуі үшін
қажет. Тұрақты бөлшек ... ... ... ... ... ... етіп көрсетеді.
Б. Майлиннің «Жасасын Мұсабай!» очеркіндегі Мұсабайды жазушы былай
суреттейді: «Құрысқан қара ... ... ... ... қара ... ... шаршамайды, өз сөзінен басқаға құлақ салмайтын да мінезі бар» [11,
224 б.]. Ал Ғ. ... ... ... ... Нұртазаұлы
Жұмабек бейнесін сомдау барысында жазушы ... ... ... «... қара ... қатыңқы, бурыл шаш, қара шұбар ... ... б.], - ... М. ... ... колхозшысы» очеркіндегі Ырысбекті «...
қызыл күрең, еңбекке піскен, ірі денелі, сан етті» [13, 87 б.], - ... ... ... сомдауда пайдаланылатын бөлшектер шығарманы
шыншыл, өміршең етеді. Очеркист кейіпкерлердің сөзінен, тұлғасы мен бет-
әлпетінен, күлкісі мен ... дене ... бір ... байқап,
оны атап көрсеткен кезде ғана тірі жанға айналады.
Шыншыл бөлшек әр нәрсені толығырақ бейнелеуге көмектеседі, шығарманың
көркемдігін арттырып, оны ... ... ... ... және ... ... ... бөлінеді. Біріншісі де, екіншісі де біркелкі ... ... ... ... емес ... ... ... күмән
туғызады. Мысалы, мәтіндердегі Мұсабайдың «сөзге жомарттығы», Нұртазаұлы
Жұмабектің ... ... ... ... ... - ... бөлшек
емес, бірақ маңызы бар.
Бейнелейтін затқа немесе жағдайға айқындылық беру очеркші оқырманды
өзіне бірден тартып, сендіре алатын ... ... ... ... ... бар бөлшек шеберлігі очеркшіні беллетристикамен жақындата
түседі. Және ол ... ... ... ... және ... ... ... қатар очерктегі бөлшекті әлеуметтік-саяси
мағыналық пен құбылыстың өзектілігін айқындау үшін қолдануға да ерекше мән
береді.
Тұрақты ... мен ... ... пен ... да ... ... ... істей отырып очеркші тұрақты кейіпкердің сыртқы
бейнесін ғана көрсетіп қана қоймай сол портрет арқылы кейіпкердің ... оның ... ... ... және ... ... ... да беруге тырысады. Очерк шеберлері біреуді ... ... ... ... ... ... очерктерін алайық.
Бұл көркем очерктерде жазушы ... ... игі ... ... жүрген
адамдардың публицистикалық типтік бейнесін жасап шығарған. Очеркші адами
емес іс-әрекеттерді әшкерелеп, адамдардың ... ... ... ... ... ... ... өз шығармасында негіз етіп
қоғамның пайдасына немесе оған қарама-қарсы бағытталған ... ... ... ... ... Ғ. Мүсірепов пен Б. Майлиннің «Батыр
большевик Амангелді» очерктер ... Ғ. ... ... биік
тұлғасы» очеркінде библиографияны кең қолданып жазу керек деген сөз емес.
Өмірде шынымен бар адамдардың типтік бейнелерін, ішкі ... ... қиын іс. ... очерк те бейнелеу өнері ... егер ... ... ... бере ... ... жоқ ... суреттесе, ол
«өмірді тоқтатып тастаған» сияқты болып көрінеді. Публицист – суреткердің
тұрақты адамының портреті жай ғана ... ... ол – ... ... болып
табылатыны заңды құбылыс. С. Мұқановтың «Тірі ескерткіш» атты ... ... Ері ... Қорғасбаевтың портретін былай сомдайды:
«Сейдахметті бұл менің үшінші ... ... рет 1938 ... жасы 37-ге
шыққанымен, қатардағы қойшы күнінде көрдім. Ол ... ... қара ... қара ... ... ... ... бетінен қаны тамған жігіт ... рет 1953 ... ... ... Ғылым Академиясының Биология
институтында қой ... ... ... арасында баяндама жасағанда:
ол жолы ... ... ... ақ ... ... 1938 жылмен
салыстырғанда ажарында айта қатарлықтай айырма жоқ еді; ... мына ...... ... бет ... де көбейіпті, бұрын шоқшалап
өсіретін сақалын еркіне қоя ... [10, 54 б.], деп ... ... ... өмір ... ... қажет деп тапқан жағдайда
қаһарманда жаңа детальдармен толықтырып отырғандығын ... ... ... ... ... қоймай, көңіл-күйіндегі, ой
сандығындағы, рухани ... ... ... ... ... шынайы қасиеттерін аша көрсетуі орынды. Сейдахметтің қандай
жұмысқа кіріссе де ... ... ... ... ... очеркші жіті
байқап, осы қасиетін ашудағы жазушы шеберлік танытқанын көреміз.
Очеркте кейіпкер тілі мен ... ... ... білу маңызды мәселе.
Кейіпкер тілі оның әлеуметтік затынан, ішкі ... ... ... ... ішкі ... оның өмірге деген
көзқарасын очеркші оның қандай да бір ... өзге ... ... ... ... ғылым мен жалпы өнерге деген қатынасы ... ... Ғ. ... ... атты ... ... талантты
әртісі Күләш Бәйсейітоваға арналған. Автор Күләш талантын ашу үшін өзі куә
болған жайға тоқталып, бір ... ... ұлы ... баға бергенін баян
ету арқылы көрсете білген. Былай деген: «Айман, Қыз Жібек, ... ... ... ... ... ... ... қазақ операсының сахнасына алтын шегелермен шегелеп
кеткен бейнелері осылар. Сахналық аз өмірінің ... ... көп, ... ... ... ... ... театрлар тарихында сирек кездеседі.
Бұл рольдерді біздің сахнада Күләштан бұрын ешкім ойнаған жоқ, ... ... жоқ. ... ... ... ... ... бар дерлік
режиссер да, дирежер да болған емес...
Күләш ... ... ... ... ... әрбір жаңа
спектакльден кейін Күләш көпке дейін Айман, Қыз Жібек, Баттерфляй, ... ... Сара ... ... еді» [8, 563 ... ... орта ... Тарғынды кезекті құрбандығының бірі етіп
болған соң, ... тоят ... ... бір кезі ... еді. Сол ... ... дегені бар:
- Қарашы, қарашы! Добалдай Тарғынды жығып алып тояттап жатқан ...... ... ... ... бейнесіне дәл табылған теңеу еді.
«Жюриде бірнеше СССР халық артистері, ... ... бар ... ... ... А.В. ... орнынан ұшып тұрып Күләшті құшақтай алып
жоғары алып кетті.
- Ты наше ... ... – деді ... ... ... Күләшті құшақтауға
кезек күткендей, көз нұрларын төге қарасып қалды.
«Чудо!» деген сөзді ... ... дәл ... ... Ол табиғаттың
заңынан тыс пайда болған бір керемет.
Енді ойлап қарасам ... әнші ... ең ... ең дәл ... ... екен...» [8, 564-565 б.], - деп ... ... ... ... ... ... ... мамандығы ұсақ-түйек заттарды байқап жүруге итермелейді.
Кейін осы ... ... ... Әр типтің
ерекшеліктерін көрсету үшін очеркші ... ... оның ... ... кейіпкердің сөз құрау шеберлігінен, интонациясынан, дара
лексикасынан оның ішкі ... ... ... ... ерекшеліктер оның ісі ... ... ... ... ... оның шығатыны – очеркист
адамдардың мінез-құлқын бақылай отырып, оның ... ... ашу, ... де, ... та, ... сюжеті де өсіп шығатын «дән» алуы
керек. Публицист, жазушы міндеті – ... ... ... ... ... ... ... білу. Мұнда көркем ой мен ... қоса ... ... күнделікті өмір шындығынан үлкен әдеби
шығарма туындатады.
Очеркте тарихи немесе документальды романдағы ... ... ... ... жоқ ... да бейнелері берілуі мүмкін. Жазушы тұрақты
адамның мінез-құлқын ашып, оның ... бір ... ... ... ... мінезін қақтығыстарда ашуға жол беріледі /10, 56б./.
Очерк шын өмірді суреттеуі шарт. Ал очеркист суретші сияқты, ол ... ... ... ... десе көп ... ... Әртүрлі
авторлардың адам іс-әрекетінің әр қыры қызықтырады. ... адам ... ... қатынастар мен қақтығыстардың әсер етуі ...... пен ... ... ...... ... оның түрлері мен заңдары, көңіл-күйінің диалектикасы ... ... ... ... ойы мен ... оның ішкі жан дүниесін
ашуға құқығы бар ма ... ... ... ... Оған ... бар деп ... ... Мүсіреповтің «Феномен – Феникс» атты Жамбыл Жабаев өмірі мен
шығармашылығына ... ... ... ... бар:
«Жамбыл өмірге жымия қарап, сыңай өскен ақын еді. Оның ойлы ... ... бір ... ... ... ... ... бастасаң:
«Мені бір алжуға айналған шал деп ... ... ... мұрт
астынан миығы жимия бастағанын сезуші едің. Айта бастағаныңды іліп әкетіп,
өлеңмен өзіңе қайта айтқанда ақын жүрегінің ... ... ... таң қалатынсың» [8, 560 б.], - деп Жамбыл ақынның ой-сезімінің
әрбір ұшқынын жіті ... ... өз ... ішкі ... тұтас
беру шеберлігіне қол жеткізген. Адамдардың ойы мен сезімін жазу ... сол ... ... ... ... отырып кезіккен кездегі
әрбір қимылына мән ... ... тоқи білу ... болуы керек.
Ғ. Мүсірепов өз очерктерінде адамдардың материалдық ... ғана ... ... ... ... да көрсету міндетті деп ойлаған.
Адамдардың әрекеттері мен бір-біріне деген көзқарасынан біз олардың ойы мен
сезімдерін біле ... ... өз ... ішкі ... ... үшін адам ойы мен ... жазу үшін сол адамдармен бірдей деңгейде
тұруы қажет. Кейіпкер бейнесін ... ... ... ... ... ... ... Очеркшінің тағы бір маңызды міндеттерінің бірі –
конфликттерді ашып ... ... ... ... ... ... самолет салонында отырып автор
орыстың ұлы ақыны Лермонтовты өлтірген ақ сүйек ... ... ... ... ... ... ... негізгі идеясы
офицер Мартыновтың шөбересі мен Мүсірептің шөбересі арасындағы жекпе-жек
жайлы. Бұл жүз ... ... ... дау туғызып келе жатқан оқиғаны тілге
тиек ете отырып, шет елдіктің ... ... Ю. Н. ... ... ... ... ... алмағанын очеркші тамаша
суреттеген. Жазушы шет елдерге сіңісіп кеткен орыс ... елде ... ... ... ... онша биік емес ... тап ... Очерктің басты жаққа бұра берген көршісінің мінезін жіті байқаған
тұсы оқырманды бірден баурап алып, ... одан әрі ... ... бір ... – берілген жауапқа да, сұраққа да дұрыс – бұрыс
деп тұрақтамады. Мақұлдамайды да, ... да. Тез ... ... көшеді. Мен оны Раевский мен Андронниковқа қарай жетелегім
келеді, ол аяғын бір басар ... ... пен ... ... ... Елагинге қарай тартып көріп едім, ол екеуінің ... ... тілі ... ... Екі ... ербеңдетіп – атамаңыз оларды! -
деді» [10, 56-57 б.], - ... ... ... ... өте ... ... көреміз. Очеркист басты қаһарманның осал жақтарына көз тіге
отырып, Мартынов ... төрт ... ... ... ... бетін
аудармағанын, ол әулет намысы ма, ... ... ме, ... ... таңбасы осы күнге дейін өшпей қала бергеніне әр қырынан түсінік
береді.
«Көркемдік жалпылау мен ... ... ... ... осы ... әңгімеден ажыратылады», - деген пікір бар. Бұл ... ... ... қабілеттілігіне ие болуы керек. Жазушы бал ... ара ... ... ... ... Ара-тұра гүлге қонады, бірақ одан өзіне керек
нәрсені ғана алады. Жазушы да сол сияқты». [10, 57б.], - ... ... ... ... ...... ... қоғам өмірінің
әлеуметтік маңызы бар жақтарын ... ... бұл ... ... ... ... береді. Шығарманың идеясын білдіре отырып очеркші не
істеу ... неге ... ... ... қарсы күресу керектігін
көрсетеді. В. Ставский ... ... ... ... болуы ләзім»,
бірақ сонымен бірге ол «соққы бере алатындай» ... ... Ал ... ... бере алуы үшін ... ... болуы» керек. Өзінің жұмысында ...... үшін ... зерттеуші» [10, 57 б.].
Ғ. Мүсірепов ұлттық ... бар ... ... ... ... деп білді. Сондықтан да ... ... ... ... мән ... ... ал жазушылар тіл мәдениетін, оның
заңдылықтарын сақтауға ең алдымен міндеттілер ... ... ... заңдарын, әсіресе біз, жазушылар қатты қадағалауымыз керек еді.
Бірақ, ... ... ... емле ... ... ... ... кездеседі. Ол заңдарын дұрыс қолдана білу жазушылар ... басы ... ... емес қой» [14, 52 б.]. ... бұл ... ... тіл байлығынан үйренуге, тіл сауаттылығына, оның заңдылықтарын білуге
шақырып отыр. өйткені, тіл сауаттылығы «мәдениетті ел үшін ... ... ... ... да ... «әр ... өз орнына пайдаланып, сөйлемді
дұрыс құрастыру» жақтарына ерекше мән берген, өзгелерден де осыны ... ... әр ... ... тән ... ... жазылып, бір-біріне
ұқсамай, ерекше дараланып тұратындығы, кей шығармаларын өте тез, ал ... тым ұзақ ... ... осындай үлкен талаптар қоя
білуінің салдары болса керек.
Жазушы «Әдебиет тілі ... атты ... ... ... ... тұрақты заңдарын қадағалау қажеттілігін айта келіп, бірнеше ақын,
ғалымның сөз ... ... ... Жас ақын ... ... бер ... ... асайын», – деген өлең жолын «Ана
тілін ... ... ақын ... асайын» емес, «күнге асайын» дер еді,
«күнді асау» - күнді бесбармақша қылғып жіберу ... ... ... еді» [14, 52 б.], - деп ... ... қатты ұрыссақ та , ішімізден көп кемшіліктеріне кешірім
етіп отырмыз. Әттең, ... ... ... қалған ақындарымыздан да
жиі кездеседі» [14, 52 б.], - дей келеді.
«Қадірлі қалам қайраткерлері, ана тілін аяқ асты ... ... - ... ... шақыру сөзбен аяқталатын мақала.
Өткен ғасырдың жетпісінші жылдарында, сол он ... дәл ... ... беделді, ресми газетінде – «Социалистік Қазақстан»
бетінде жарияланған бұл ... ана ... ... туралы өте маңызды
мәселе көтерілген болатын. Кешегі кеңестік идеология ... ... ... орыс тілінен басқа тілдер ... ... ... ... ... аға жазушымыз ана тілінің айналасындағы әртүрлі ақаулар ... ... ... ... ... ... аударатын болсақ: Авгейдің ат
қорасы деген сөз тіркесі көне грек мифологиясына ... ... ... ... ... Гелиостың баласы. Элида патшасы Күн құдайы өз ұлына есепсіз
байлық ... ... мал ... сан ... болған. Бірде осы Авгейдің
ыбырысып жатқан ... жоқ ат ... бір ... ... ... ... ... деп атайды) бел буады. Сертінде тұрса, Авгей байлығының
оннан бір бөлігін алуға тиіс.
Геракл сертінен шығады. Алфея және ... ... екі ... ... ат ... ішімен ағызады. Бұл – Геракл ... ... он ... ... ... Осы ... ... ол мәңгі өлмейтін
болған.
Автордың мақалаға «Авгейдің ат қорасынан ... деп ... ... ... ерлігіндей ерлік, тапқырлық ізденіс болса ғана тіл таза болады,
ол ... ... ... ... ... қызмет етеді деген емеурін
бар. Бұған қоса кез ... ... ... ұлы ...... ... ... сияқты ыбырсып жатпауын, таза болуын қалайды автор.
Қай ... ... да ... ... ... биігі мәңгілік болып
ана тілінде сақталып қалатынын, оның ... ... мен ... ана тілінің алтын қорына қосылатынын, ... ... ана ... ... ... қай халықтың да басынан өткен дәуірлері ана
тілінде із қалдырмай өте ... ана тілі ... бойы ... ... да беретінін тізбектей келіп, сол ана тілін менсінбейтін, оны ... ... ... оның өгей ... ... ... ат ... бастайықта» жазушы көркем шығармаларда қазақ
тілінің граммтикалық формасын қатаң сақтауды талап етеді. ... ... ... ... ... әрбір сөздің өз тұрпаты сақталуға тиісті.
Тілге бай, тілі жақсы дегенде ешбір жазушы ... сөз ... ... ... ... ... пайдаланып, сол қордан алынған сөздерден жаңа
теңеулер, жаңа бейнелеулер жасау арқылы ... ... деп ... [8, ... - ... ... жасайды. Арқалы ақын Мұқағали Мақатаев та осы ойларды
поэзия ... ... ... ... қара ... ... жауып өзіне
қайтарамын», - деп тамаша өрнектеген болатын. Осы ойларға ... ... де ... ... біз де ... жасқа келдік, бірақ қазақ тілінің
сөздік қорына жаңадан бір ауыз сөз ... ... деп айта ... ... ... ... өз ... көре алмай отырған сияқтымын. Түптеп
келгенде, көркемдік, зергерлік деп жүргеніміздің барлығы қазақ тілінің мол
байлығын, ұшан-теңіз сөздік қорын ... ... ... ... ... 53 б.], - дейді «Қазақ әдебиетінің» тілшісіне берген жауабында.
Ғабең әдеби тілдің нормасын қатаң сақтауды қалайды. Ол ауызекі ... ... ... ... ... шығармаға орынды, орынсыз
тықпалауды қаламайды: «барғам», «жазғам», «айтқам» дегендерді «сөйлескенде
де, жазғанда да», «барғанмын, жазғанмын, айтқанмын» дейтін ... ... кей ... осы ... ... ... де жоқ емес. Мысалы,
«Мен ... ... ... де қарсымын. Бұл да бұзып алған
сөздеріміз. Мұның дұрысы «оңтұстық, солтұстық» болу ... ... ... «Күн осы күні мына ... ... мына ... батады». Түс кезі,
түстік дейтініміздің өзіндік мағынасы бар» [8, 573 ... ... ... ... тілі «бұл бай тіл! ... ... ерте туған тіл. Пушкин, Лермонтов шығармаларын ХІХ
ғасырда-ақ көп ... ... ... ... тіл ... ... ... Ілияс
сияқты, прозада Мұхтар сияқты алыптар туғызған тіл. Ең ... ... ... деймін» [8, 575 б.], - деген өтініш сөздермен аяқтайды.
Тілдің ауыз сөз арқылы, оқу-үйрену мен ... ... ... еске сала ... ... бірде-біріне көңіл аудармауды
қадірменді қаламгер ең үлкен қылмыс деп санаған ... ... ... ... өз ... сақталуға тиісті. Тілге бай,
тілге жақсы дегенде ешбір жазушы жаңадан сөз ... ... ... ... ... ... тіл байлығында бар сөздерді дұрыс
тұрпатымен пайдаланып, сол қордан алынған сөздерден жаңа теңеулер, ... ... ... бай, ... ... деп аталады. Әсіресе, дауысты
дыбыстар мен дауысты буындарды ... ... ... бұзумен бірге
сөйлемнің ішкі ырғағын да бұзады. Ат жорғалап келе жатып шауып кетсе, желіп
келе ... ... ... қалай көрер едік? Сөйлемнің ырғағын бұзу да соған
ұқсайды» [8, 575 б.].
Ғ. Мүсіреповтің осы мақаласында әсіресе нығарлап ... бір ... ... ... ... ... ... жергілікті жаргондар
мен сөздік қордан шығып қалған ескілікті ұғымдарға, стильдік шорқақтыққа
байланысты ... ... ... ... ... ... де есімізде.
«Көркем әдебиет кәсіпшілікті көтермейді. Қорлауды одан әрі көтере алмайды.
Түптеп келгенде ол кәсіп ... ... өзің ... - деп ... ... ... жоғарыда сөз болған «Асқындырып алмайық, достар!»
деген мақаласын еске алып, ақырға ойын былай қорытындылаған:
«Егер ана ... ... ... ... ... өспеген олақ тіл
болса, бұл мақалаларды жазбаған болар едім. Жоқ, бұл бай тіл! ... ... ерте ... тіл.
Пушкин, Лермонтов шығармаларын ХІХ ғасырда-ақ көп ... ... ... ... ... ... ... сияқты, прозада Мұхтар сияқты
алыптар туғызған тіл. Мен осындай тілді таза ұстайық деймін» [15, 167 б.].
Очерк – ... ... ойы ... ... ... ... ... осы формамен де жазушылар ұлы, үлкен туындылар бере білген. Өмірді
толық бейнелеудің ... ... мен ... дұрыс бере
алудан алады.
Жеке тұлғалар мен ... ... ... ... ... ... ... өз назарын нақты қарым-қатынасты зерттеуге
бұрады. Ол үшін кейіпкердің мінез-құлқын ... ... ... ... тек қана ... ... емес ... оның ойы мен сезімі бар адам,
тіпті өмірдің өзі екендігін дәлелдейді. Очеркші характерлер мен ... ... баға ... ... ... ... Қазіргі очеркистерде бүгінгі күн проблемаларын, күнделікті еңбек
адамдарының өмірін пысықтап бейнелеу ... ... ... ... хабардар болуы керек керісінше, барлық адамзаттың жетістіктері,
адамдардың еңбегінің жемісі екенін ... ... ... ... ... ғана
бүгінгі қоғамдық пікірді қалыптастыруға үлес қоса алады.
2. 2 Ғабит Мүсірепов очерктеріндегі бейне жасау шеберлігі
Шеберліктің сыры мен ... көп ... ... ... ... ... ... образ, деталь, тіл мен стиль ерекшеліктері шеберлікті
қамтиды, бұл компоненттер бір-бірімен ... ғана ... ... ... деңгейде мойындатқан классик жазушы Ғ. Мүсірепов
қазақ әдебиетіндегі барлық жанрда қалам тербеген, оның ... ... ... ... араласқан көсемсөздің зергері. Ол – ... ... ... мәселелерді емес, келелі қоғамдық құбылыстар мен
ірі ... ... ... ... ... жасаған ұлы жазушы. Ғ.
Мүсіреповтің бай ... ... оның ... ... ... ... дәрежеде зерттелмей, назардан тыс қалған қыры болып
отыр. Ғабит ... ... ... бірен-саран кандидаттық
диссертациялармен қоса газет-журналдарда жарияланған шағын ... ... де рас. ... ... шығармаларының күрделі эволюциясы толық
ашылмай, шеберлігінің шыңдалу кезеңдері нақтылы анықталып ... деп ... ... ... мақсатының өзі – көрген мен білгенді, өмірде ... ... ... ... ... ... құралы емес екені
мәлім. Ғ. Мүсірепов ... жазу ... ... ... ... ... олардың тұңғиық рухани дүниесін, сырлы құпиясын
суреттеуде үлкен шеберлікке қол жеткізген. ... ... ... ... ... ... ... шындығы мен қазақ жері тарихының
тереңіне сүңги білген зергер ұста соққан бұйым ... әсер ... ... ... жоғары идеялылығымен ерекшеленетінін бөліп айтқан
жөн. Әсіресе, замандастарының жарқын ... ... ... ... өз ... озық ... үлкен шабытпен, асқақ леппен,
құлпырған көркемдік ... әсем де әрлі ... [16, 239 б.], - ... ... ... А. ... Ал, Ғазиза Бейсенова «Жомарт жүрек жылуы»
атты ... әділ де ... ... ... «Ғабеңнің мен байқаған
қасиеттерінің бірі – ол кісі ешбір шығармасын ... деп ... ... да барынша қырлап, әлінше әрлеп ұсынуға ұмтылатын. Ғабең жазу
кезінде асықпайтын, әр жолын мұқият зер сала ... ... ... ... осы ... ... көңілге келген көркем ой үлгілерін, нақыл
сөздерді, оқыған кітаптарынан ... ... ... ... ... өзінің күнделік-кітапшаларына түсіріп отыратын» [16, 240
б.], - деп еске алады.
1916 жылғы қазақ ... ... ... ... ... Иманов туралы жазушы Б. Майлин мен Ғ. Мүсірепов бірігіп «Батыр
большевик Амангелді» атты очерк ... Ол ... рет ... ... 1936 жылы ... ... бұл ... бірнеше бөлімнен
тұрады, алғашқы «Ұры», «Жынды», «Жеке батыр» бөлімдерінде Амангелдінің
балалық, жасөспірім шағы бейнеленеді. А. ... жас ... ірі ... ... ... жас жігіттің кемелденгенге дейінгі өмір
оқиғалары, естіген, көргендері, өскен ортасы, алған тәлім-тәрбиесі, елеулі
болмыс-бітімі іріктеліп, шығарма желісіне ... [11, 240 ... ... мен Ғ. ... ... ... сүйене отырып, сол
кезеңдегі қазақ ... ... ... ... ... кеңінен қамтыған. Очерктегі оқиғалар негізінен басты кейіпкер
Амангелді ... ... ... ... ... ... бейнесін айырықша суреттеп,
әлеуметтік-саяси қайраткердің өсу жолының өзіндік ... ... «Кең ... ... ... ... ... қою қара
кірпіктері сәл қайқайып тұратын, шалқақтау біткен денесі ... ... тым ... ... атысы, күннің батысы дамылы жоқ, сирақтары
жарылған, қап-қара, қашаң көрсең де ... ... ... ... ... б.], - дей ... ... өр мінезі жасөспірім кезінде көріне
бастаған, шымы, намысшыл, досжанды жайдары ... ... ... мінез-
құлқын бергенде өз бойына шақ бояу, өрнектері ашық, әрі үйлесімді ... ... ... шыр бітпеген кедей болады. Ағасы онға, өзі
сегізге келгенде әкеден айырылып, жетім қалып, шешесі ... ... ... Балық деген кедейге күйеуге шыққанын, ауыр салмақтың
зардабын, қазақ ауылындағы сол ... ... ... бұл очеркте
толық ашқан деуге болады.
Амангелді он төртке келгенде тентектігін ... ... ... ... қозылы қой береді. Таубайдың шешесін балағаттағаны Амангелдіге қатты
батып, Көшкімбай байдың қойшысы Ахмет екеуі бір ту ... ... ... ... ... іліп, бір құнанын мініп, бала қарақшы деген атқа ие
болады. Очерктің «Жынды» бөлімінде Амангелді үш жылға ... ... ... ... ала ... ... «Бала қарақшыдан» «Амангелді
қарақшыға» айналып шыға ... Осы ... ... бейнесінің нанымды
мінез-құлқы, іс-әрекеті, оны қоршаған орта, басынан кешкен алуан оқиғалар
бәрі өз ... ... ... ... өмірдегі орны табиғи
бейнеленген. Көркем ... ... ... ... беске аяқ басқан
шағын: «... екі иығына екі жігіт мінгендей, екі білегі ... ... деп ... ... алыса кеткен жерде-ақ атып жіберетін еді»
[8, 438 б.], - деп ... ... ... ... жылы ... уезі ... ... ақталып, еліне қайтып келе
жатып Бөрлі деген купецпен танысып, 12 табын ... ... ... келісіп, 600 сом ақша табады. Амангелді өмірінде бірнеше рет поездға
отырып, Петерборға ... да ... ... ... ... алып, дүние көріп, Амангелді еліне қайта оралғанда ... ... Осы ... ... екі ... ... өсу ... көрсету әдісін пайдаланғанын көреміз.
«Жеке батыр» бөлімінде Амангелді Иманов бейнесі кеңінен ашыла түседі.
Он тоғыз бен отыз бір ... ... қара ... алу ... ақ патша,
Тақыр баста тар ноқта,
Арқа жауыр, бел кеткен.
Қиқаңдай бер ер ... [8, 441 б.], - деп ... ... ... ... ақ ... құтылып, қарапайым халық басына бостандық алса
деп арман етеді.
Амангелді бойындағы батырлық қоғамдық биік ... ... ... ... ... барысында аңғарылады. Осы жерде қалың
ел болыс-би, писарь, тілмаштарға жем ... шыға ... ... ... ... ... ғана ... сарбаз жинап, көтеріліске дайындалады.
Амангелді бейнесін сомдау үшін екі автор оған әр қырынан сипаттама жасайды.
«Бермейміз» деген сөзді батыл айта ... ер ... адал ұл ... ... ... болыс-билерімен шошайтып тастап, Амангелдінің
артынан еруінің өзі оның көсемдігі мен шешендігін дәлелдесе керек.
«Батыр ... «Екі ... ... сыр», «Батыр - большевик»,
«Большевиктің өлімі», «Құн» бөлімдерінде Амангелді Иманов бейнесі шындала
түсіп, ... кең, ... ... ... ... ... ... кісі. Бір кісінің басынан өткен оқиғаны екі автор бір көркем очеркке
сыйғыза отырып, балалық шағы мен ... ... ... ... топтап,
есейіп, ес жиған өмір кезеңдерін де ... ... деп ... жағдайға
лайық сенімді күрес, тартыс арқылы өскенін шебер суреттеген. Бұл ... ... ... ... ... асырыла отырып, замана
қаһарманның, оның ... ... ... ... ... ... ... ашуды биік мұрат тұтқан.
Очерктегі батыр Амангелді өмірдегі өз ... ... ... ... ... әсер ... шығармадағыдай көркем очеркте де адам бейнесін мүсіндеудің
жолдары көп ... аян. ... ... адам бейнесін айқындайтын
компоненттердің бірі – портрет. Портрет ... Әди ... ... «Портрет әр адамның өзіндік сипатын, өзара ... ... ... ... ... ... ... портрет адам характерінің негізгі
өзгешелігін де ... ... ... ... ... Жазушы
ойының түпкі қазығы кейіпкерге деген оның негізгі көзқарасы, ... осы ... ... да ... ... [16, 242б.], - дейді. Шын
мәнінде жоғарыдағы көркем очерктегі Амангелді ... де ... ... ... етіп мүсінделгеніне куә боламыз: «... екі ... ... ... деп ... жігіттерді алыса кеткен жерде-ақ атып
жіберетін еді. Екі көзі ... ... ... жүретін болды.
Өзі әнші, өзі домбырашы, ойын-той, қыз-қырқынның да туы болды. Күрес бола
ма, жамбы атыла ма, жерден ат ... ... алу бола ма, ... жан ... ... мас ... ... мырзалардың өзі-ақ мұның
алдынан кесіп өте ... жоқ» [8, 438 б.], - деп ... ... ... ... ... суреттеуде авторлар шеберлік
танытқан. Очерктегі осы ... ... ... ... ... есте сақтап қалуға мүмкіндік жасалған. Келе-келе батырдың болыс-
билерге қарсы шыға бастағанын ... ... ... оқиғалар негізінде
баяндалады.
А. Имановтың адамдық, азаматтық және қайраткерлік сипатын тани отырып,
бұл очеркте Амангелдінің іс-әрекет үстіндегі шын ... таза ... ... ... ... бар. ... ... ұлт-азаттықты
аңсағанын, сол жолда жанын аямай қызмет еткені, «азаттық» деген әдемі
ұранның ... ... ... аса ... қиын ... де ... қос ... жетістіктерге жеткен.
Бұл көркем очерктегі Амангелді батырдың ... ... ... ... шыншыл кестеленеді. «Батырдың биік ... ... ... ... ... Амангелді Имановтың туғанына 100 жыл толуына орай 1975
жылы жазылған ... ... Бұл ... де ... бірнеше бейне сомдаған.
Амангелдінің соңғы әйелі – Балымды жазушы алғаш кездестірген ... ... «Бір күні ... бір ... ... әйел ... жолықты. Басын
қой жүнінен тоқылған қалың қара шәлімен орап алған. Бет-аузы талай үсініп,
қара-ала, торы-ала болып кеткен. Аяғында ... ... ... ... ... ... торы құлынның терісінен жасалған тозығы жеткен шолақ
тай-жақы» [8, 478 б.], - деп ... өз ... ... ... ... ... тарихи даталарға сәйкестендіре бейнелеген.
Автор Амангелді Имановпен бірге өткен, қайтыс болғанға дейін ... ... ... ... де өз ... ... Бірер мысал
келтіре кетейік: «Амангелді бала кезінде біздің ... ... ... ... бай адамның екі жыл қойын бақты. ... ... ... ... ... ... ... Амангелді 17-18 жасқа келген соң, маған:
- Ағаңды бір қан қақсатам, айтпадың деме! – деді, үш күннен ... бір ... қара ... ... ... әкетті» [8, 481 б.].
Ғабит ... ... ... ... ... да түйе ... ... күле алатын адам болған, халықтың азаттық жолындағы асқақ
әрекеттерін, адамгершілік ардың тазалығы үшін ... ... ... ... ... мәліметтерді екшелеп сөйлетеді. Жазушы Амангелдінің
шежіре ... ... оның ... шежіресінің маңызды беттерінен үзінді
беру арқылы ... өмір ... ... ... ашып
көрсетуге бағындырған.
Ғабит Мүсіреповтің көркем очерк жазудағы шеберлігі туралы Г. Ыдырысов:
«Ғ. Мүсірепов – әңгіме, ... ... ... ғана ... сондай-ақ көркем
очерктің де ұстасы. Ол әрбір сөзді таңдап, іріктеп орнымен ... ... ойлы ... ... мінезі мен ісіне ... ... ... ... ... ... ... жерінде мақал-
мәтелдерге жүгінеді» [16, 243 б.], - деп баға береді.
Қазақ әдебиетінің басқа ... ... 1930 ... ... ... сан жағынан да, сапа жағынан да ілгері адым жасауы ұлы
жазушыларымыздың, оның ішінде Ғабит Мүсірепов ... ... ... тек Амангелді Иманов туралы очерктеріндегі адамдар бейнесі
жайындағы ғана ... ... ... ... көркем очерктерінде тарихтың
тереңіне үңілу, одан тағылымды оқиғалар, мінездер табуды басты ... бұл ... ... ... ... ... ... болады.
Очеркист Амангелді туралы жылы лебіз ғана айтпай, оның өзгеше білімді, кең
парасатты, ... ұлы ... ... ... ... бере ... ... Ғ. Мүсірепов Амангелді Иманов туралы көркем
очерктерінде батырдың, оның ... ... ... ... ... ... күрделі, әрі сан алуан байланыстар мен ... ... ... ... ... байқағыштық қабілетімен қатар
ұштасатын терең білімін өзінің ... ... ... ... білген
қас шебер дегіміз келеді.
ҚОРЫТЫНДЫ
«Қай заманда, қай қоғамның, қай ұлттың ... ... өзін ... жерінің қай перзенті санаған, айбарына, айдарына балаған ... ... ... ... тұсы жоқ. ... ... ... емген жеріне
қоса сөз еміп өскен қазақ үшін сөз қайраткері ... ... ... да, ... қол ... тақырыпқа, сол тақырып аясынан бауырынан
жарған өзекжарды ойларға ... мен ... ... ... ... ... ... әр кезде жазылған шығармалары осының куәсі» [17, 151 б.].
Белгілі жазушы, сыншы Асқар Сүлейменовтің қазақ ... ... ... ... ... ... Ғ. ... қарата айтсақ, ақиқаттан аттамасымыз анық.
Ұлттық көсемсөздің қалыптасып, дамуына ... ... ... ... М. ... С. Сейфуллин, Б. Майлин, М, Әуезов, С. Мұқанов
т.б. қаламгерлердің ... Ғ. ... те ... мақсаты – қоғамдағы келелі, өзекжарды ... өз ... ... ... ... тынысына ықпал ету, әсерін
тигізу болса, Ғабең де өмірінің ... ... ... ... ... күрделі, көкейкесті мәселелерге дер кезінде үн қосып, көзқарас –
пікірін білдіріп отырған.
Ғабең көсемсөздерінің қыр-сыры, табиғаты, көркемдік әлемі З. ... ... Ә. ... Х. ... А. ... С. ... ... және т.б. белгілі ғалымдардың еңбектерінде ғылыми ... ... ... ... ... ... ауқымды, сан қырлы. Ұлы
даламыздың ірі тұлғалары, заман тынысы, ақын, батыр тұлғасы, өнер ... ... ұлт, тіл, ... ... тіпті қазақ футболындағы
ұлттық кадрдың жай-күйі т.т. толып ... ... көзі ... ... ... ... назарынантыс қалмаған. Ойға кең, образға бай, сөзге
сараң Ғабең көсемсөздері қай тақырыпты қамтымасын, қандай тақырыпты ... ... ... тіні – ... ... ... оның өрлігі мен
ерлігі, қажымас қажыр-қайраты, іс-әрекеті болып ... ... ... бір шоғыры өз заманының қаһармандары ... әр ... ... ... ... портреттері, қажырлы
еңбегін, ғажайып талантын танытуға арналған.
Бұлардың қатарына жазушы қаламынан туған «Абай», «Біздің Биаға» ... ... «Қос ... ... ... ... ... Хикмет»,
«Екі Мұхтар», сондай-ақ, замандастары, үзеңгілес ... ... М. ... А. ... М. ... С. ... Ғ. Мұстафин, М.
Шаханов, А. Сүлейменов, Ф. Оңғарсынова т.б. шығармашылығы ... ... ой ... ... ... ... болады.
«Феномен-Феникс» очеркінде қазақтың ұлы ақыны, әнші-композиторы Жамбыл
Жабаев шығармашылығының қыр-сырына ... ... ... ... ... ... тірілген тұнық сырды, жырды мәңгі өлемйтін Феникс құсқа
теңеп, символдық рең береді.
«Ақын ... екі рет ... да, ... ... жасағаны да, өмірінің
ең соңғы он жылында бүкіл дүние ... атақ алуы да – ... ... ... осы ... дейін ғылым таба алмай қойған сыр. әсіресе
тоқсан жас пен ... ... ... шарықтап кетуі дүниежүзілік
даналардың өмірінен де кездескен емес. ... да ... аты ... ... [8, 559 ... «Чудо!» очеркінде таңғажайып талантымен ... ... - әнші ... ... ... ... ән ... құдірет-даусын оқырман қауымға бір ғана сөзге үлкен мағына сыйғыза
отырғызып жеткізеді. Автордың ешкімге ұқсамайтын ... ... ... ... ... лайық стилі еріксіз тәнті етеді. Көрнекті ғалым,
қоғам ... ... ... ... ... ... ... сүйенсек, «Өз шығармасын ұқсату, әдемілеу, шын
көркемдік дәрежеге ұмтылу Ғ. ... ... бір жағы ... жағы әдебиетке, көркемөнерге жанашырлықпен қарау еді. Мүмкін болса,
оған үлес қосу, молайту, байыту» [18, 415 б.] ... ... ... ... ... мүмкіндіктерін шебер
пайдаланғандықтан, бұл туындылардың басым дені, көлемі шағын, ... ... ... үлгілері дәрежесіне көтерілген еді. Бұлар шын
мәнінде «Еш нәрсені қосуға да, еш нәрсені ... да ... (C. ... ... еді. ... ... суреткер құдіреті дегеніміз де осы
емес пе?» [19, 44 б.], - ... бұл ... ... С. ... ... халқының ұлттық дәстүрі, мәдениеті, тарихы, әдебиеті
мен тілі туралы ой-толғаныстары да өз ... бір ... ... әдебиеттің
болашағын тәрбиелеу, ана тілді қадірлеу, жастарға үнемі ... ... ... және т.б. мәселелерге қатысты ой-тұжырымдары, ағалық ақыл-
кеңестері, жазушылық қамқор көңілі, ... ...... ...... бастан кешкен тарихы, ғасырлар бойы қалыптасқан ортақ
қазынасы, салт-санасы, әдет-ғұрпы, тыныс-тіршілігі, ар-ұяты. Сондықтан да
тіл мәселесі ... ... ... ... бірі ... ... ... аян.
Ғ. Мүсіреповтің ана тіліміздің тазалығын сақтау, ардың ісі, әдебиетке
деген адалдық, туған тілге деген құрмет үнемі назарында ... «тіл ... ... ... байлығымыз екендігіне» оның «Әдебиет – ... ... ... тілі жайында», «Асқындырып алмайық, достар», «Әдеби ... кең ... ... ... ат ... ... және т.б. мақалаларын
оқығанда көзіміз анық жетеді.
Қаламгердің «Авгейдің ат ... ... ... ... ... ... жан ... көркем тілдің тазалығы үшін
шырылдаған жан айқайы ешкімді бей-жай қалдырмасы анық.
«Қай халықтың болса да қоғамдық өсу-өркендеу ... ... ... ... ... ана ... ... отырады. Қай халықтың болса да
ақыл-ой тереңдігі, сана-сезім сергектігі көп салалармен тармақтана, молыға
келіп, тағы да сол ана ... ... ... ... береді. Ана тілі қорлана
береді, ажарлана береді
Ана тілін тек өгей ұлдары менсінбейді, өгей ұлдары ғана аяққа ... 572 б.], - ... ... күн тұрғысынан алып қарағанда да құнды пікір
болып қала бермек.
«Ана тілін көркейте ... ... ... оқыту, үйрету, сөйлеу, жазу –
бәрінің де үлкен орны бар. Тіл, әдебиет ... ... ... ... тереңірек ойлансақ деймін.
Егер ана тіліміз үлкен талаптарды көтере алмайтын, өспеген олақ ... бұл ... ... ... ... Жоқ, бұл бай тіл! ... ... ерте туған тіл» [8, 581 б.],- деп ағынан ... ... ... шын ... ... ... ғана ... сөз. Күні
бүгінге дейін арамызда жүрген, туған ... ... ... қарата айтылған сөз – үкім деуге болады.
«Біз біріміздің жазғанымызды ... ... ... ... ... алдық. Әсіресе, ұшырасып қалатын кемшіліктерге бей-жай қараймыз.
Қай қоғам болса да, өз кемшіліктеріне өзі ие бола ... ... ... ... алар кез алыс емес ... [8, 574 б.].
Мақаланың жазылғанына 30 жылдан аса уақыт өтсе де, дәл ... ... ... ... баспасөзде кездесетін осындай жайларға
автордың дер кезінде үн қатуы, ... ... ... үлгі аларлық,
үйренерлік-ақ іс.
Әдеби тіліміздің жай-күйіне ... ... тіл ... ... өзі ... бара бермейтін мәселелерін тереңнен талдап-
таразылауы, салмақты ой атуы – ... ... ... ... ... ... ... оңтүстік, солтүстік, салауат,
ғазауат, т.б. толып жатқан сөздерге қатысты өзіндік ... ... әлі ... ... ... ... ... күн тәртібінен түспей келе
жатқан көкейкесті мәселелер.
Иә, тіл тазалығын сақтауда, тіл ... ... ... үлгі алатын тұстарымыз мол-ақ.
Сөз соңында, алыптар тобының белді ... ... ... хас шебері Ғ.
Мүсіреповтің әдебиеттің сан алуан ... ... ... жанр боып
есептелетін көсемсөз жанрында да өнімді, мәнді еңбек ... ... кең ... ... ... ... ... айтқымыз келеді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Қазақ әдебиеті энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: Аруна, 2005.
2. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Санат, 2003. – 528 ... ... ... М. Ғ. Мүсірепов очерктеріндегі Амангелді бейнесі. //Ғ.
Мүсірепов мұрасы. Халықаралық ғылыми-практикалық ... 20-21 ... 2002. 120-124 ... Тимофеев Л., Венгеров Н. Әдебиеттану терминдерінің қысқаша ... ... 1963. - ... Амандосов Т. Совет журналистикасының теориясы мен практикасы. ... ... 1978. – ... ... Г. ... ... және ... ғылымы мен өнері.
Көкейкесті әдебиеттану. – Астана: Л. Н. Гумелев ... ЕҰУ, ... 352 ... ... Ғ. Таңдамалы. 3 томдық. – Алматы: Жазушы, 1980. – 590 ... ... А. ... ... және ... ... //Ғ. Мүсірепов
мұрасы. Халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары.
20-21 наурыз, 2002. 98 ... ... М. ... ... ... ... Көкейкесті
әдебиеттану. – Астана: Л. Н. Гумелев атындағы ЕҰУ, 2002. – 352 б.
11. Майлин Б. Ел сыры. – ... ... 1994. – ... ... Ғ. 5 ... ... ... – Алматы: Жазушы, 1984. –
546б.
13. Әуезов М. 20 томдық шығармалар ... 8 том. – ... ...... ... Д. ... сөз – ... сәулесі. //Ғ. Мүсірепов мұрасы.
Халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. 20-21
наурыз, 2002. 52-53 ... ... Ж. ... ... ... тоғыз толғам. – Алматы:
Қазақстан, 2002. – 254б.
16. Шындалиева М. Ғабит Мүсірепов очерктеріндегі бейне жасау шеберлігі.
Көкейкесті әдебиеттану. – ... Л. Н. ... ... ЕҰУ, ... 352 б.
17. Сөзстан. 1-кітап. –Алматы, 1980, 151-б.
18. Базарбаев М. ... ... ...... 1997, 415 ... ... С. Ғ. ... – Алматы, 1989, 44 бб.
20. Бейбытова К. Художественные очерки Г. ... ...... Л. Н. ... ... ЕҰУ, 2002. – 352 б.
21. Мүсірепов Ғ. Заман және әдебиет. - ... ... ... Бекбергенов М. Ғабит Мүсіреповтің прозасы. – Алматы: ... 1990. ... ... ... Б. Қайран, Ғабаң! Ғ. ... ... № 15, ... Ғ. ... 100 жыл. //Қызылжар. Арнайы нөмір. № 1, 2002.
25. Тұрысбек Р. Сыр мен ... //Ғ. ... ... ... ... ... 20-21 ... 2002.
65 бб.
26. Әбдікерімова Г. А. Ғ. Мүсірепов повестеріндегі тақырыптық-идеялық
ізденістер. Автореферат ф. ғ. к. ... алу ...... – 28 ... ... Н. Т. Ғабит ... ... ... ф. ғ. к. ... алу үшін. – Алматы, 2005. – 28 б.
28. Исмагулова А. С. Ғ. Мүсірепов публицистикасының тілі. Автореферат
ф. ғ. к. ... алу ...... 2001. – 28 ... ... ... қысқаша тарихы. 2-кітап. – Алматы: Қазақ
университеті, 2002. – 455 б.
30. Әшірбекова Г. ... пен ... ... ... //Ғ.
Мүсіреповтің көркемдік әлемі. Халықаралық ғылыми-теориялық
конференцияның материалдары. – Алматы: ... ... ... ... ... Ш. ... ... – көсемсөзші. //Ғ. ... ... ... ... ...... Қазақ университеті, 2002.- 260 б.
32. Умарова С., ... С. ... ... ...... 2007. -244 ... ... С., Сыдықов Т. Қазақ әдебиеті. ІІ ...... 2007. – 284 ... Нұрғали Р. Әдебиет теориясы. – Астана: Фолиант, 2003. – 344 ... ... Ж. ... оқу-әдістемелік құрал. Петропавл: М.
Қозыбаев атындағы СҚМУ, 2007. – 200 б.
36. Шәбжантайқызы М. Әдебиет теориясы – ... сөз ... ... ... 2030, 2002. – 186 ... ... ... түсіндірме сөздігі. – Алматы: Дайк-Пресс, 2008.
38. Ысқақұлы Д. Ғабит Мүсіреповтің ... ... ... 5, ... ... С. Ғабеңнің туған жерінде: Ғабит Мүсірепов
шығармашылығы. ... ... № 12, ... ... Ж. ... Ғ. Мүсірепов туралы. // Солтүстік
Қазақстан. 27 сәуір, 4 ... ... ... А. Биік ... ... ... туралы. //Қазақ әдебиеті,
№11, 2006.
42. Рәш М. Мен білетін Мүсірепов. //Дала мен қала. 14 сәуір, 2006.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сабақтастық. Алаш идеялары және Қазақстан мұраттары7 бет
Ғабит Мүсірепов (1902-1985)7 бет
"Ыбырай – шағын әңгіме шебері" тақырыбындағы ашық сабақ3 бет
Кемеңгер қаламның құдіреті ( Ғ. Мүсіреповтің туғанына 105 жыл толуына арналған )10 бет
Криминалистикалық габитология түсінігі мен мазмұны10 бет
Мүсірепов Ғабит Махмұтұлы6 бет
Мүсірепов Ғабит Махмұтұлы өмірі4 бет
Соғыстан кейінгі жылдары очерктерден құрастырылған жинақ16 бет
Соғыстан кейінгі жылдары очерктерден құрастырылған жинақтар12 бет
Соғыстан кейінгі жылдары очерктерден құрастырылған жинақтар жайлы16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь