Жер реформасыныњ диалектикасы



Пән: География
Жұмыс түрі:  Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге
Таңдаулыға:   




Жоспар
Кіріспе 3
1. Жер ресурстарыныњ экономикалыќ баѓасы.
Жер ресурстары. Жер ресурстарын анализдеу. 4
1.2 Жер кадастралыќ карта. Жєне жерді геоэкологиялыќ баѓалау, дењгейін
кµрсетеді. 8
1.3. Жер ќыртысыныњ ќазіргі кездегі жаѓдайы. 9
1.4. Жер реформасыныњ диалектикасы. 12
1.5. Жер қатынасы. 14
1.6. Ќазаќстандаѓы жер ќорын пайдалану 16
1.7. Жерді ауыл шаруашылыѓында пайдалану т‰рлері. 18
1.8. Жерге орналастыруды ±йымдастыру. 19
1.9. Жер ресурстарын экономикалыќ баѓалаудыњ негізгі
ќаѓидалары. 20
1.10 Жерді экономикалыќ баѓалаудыњ єдістері. 23
Қорытынды 28
Қолданылған әдебиеттер 30

Кіріспе

Аграрлық өндірістегі табиғи ортаның заттық элементінде жер
ресурстары басты орын алады. Ол болашақта қайта өндірілмейтін ресурс. Ерте
римдік философ Т. Лукреций Жер-Ана, барлығы жерден жаратылған дегенді
айтты. Жердің мағынасын анықтауда, К. Маркс жер – бұл ±лы зертхана, ењбек
ќ±ралдарын, еңбек материалдарын және тұрақ орындарын беретін арсенал деп
көрсетті.
Ауыл шаруашылық өнімдері өндірісінің иілімсіз µсуі жер ресурстарын
қолданудың тиімділілігін арттыру жағдайында ғана орындалады. Қазіргі уақыт
жағдайында жер негізгі актуалға ие болады.
Турғындардың санының өсуі, өнеркәсіптік және азаматтық құрылысқа
байланысты жердің ауыл шаруашылық айналымынан шығуы, сондай-аќ, жердегі
эрозияның және басқа да факторлардың әсері т±рғындардың жермен қамтамасыз
етілу деңгейінің төмендеуіне әкеледі.
Осы уақытта жердің ауыл шаруашылық айналымы ‰лкен капиталдыќ шығындар
талап етуіне байланысты жер шектеулі болды. Сонымен қатар топырақтың
қ±нарлылығының төмендеуі де бақыланды.
Ғалымдардың берілгендері бойынша соңғы 30-40 жылда интенсивті жер
өңдеу зонасында, жер өңдеу құнарлылығының басты көрсеткіші – гумус
құрамындағы 20 % -төмендеді, ал жеке зоналарда 50% -ке төмендеді.
Сондықтан, жерді рационалды пайдалану қажеттілігі және
агроөнеркәсіптік кешенінде жердің өндірістік потенциалын пайдалану
тиімділігін көтеруді іздестіру, елдің толық ауыл шаруашылық экономикасында
бірінші деңгейлі мағына алады. Осыған байланысты ең бірінші кезекте жердің
құнарлылығын арттыру және ауыл шаруашылық өндірісіне қалыпты жағдай құру
мәселесі қаралады.
Жердің ерекше және аса маңызды қасиеттерін ескере отырып, барлық
елдерде оны есепке алу, бөлу, иелену, пайдалану қасиетін, құндылығын
төмендету үшін арнайы шара қолдану заңды түрде жолға қойылып отыр. Осы
жұмыстарды арнайы құрылған мемлекеттік орындар басқарып қадағалайды.
Қазақстанда бұл мәселелер 1991 жылы қабылданған. Жер кодексі және жер
реформасы туралы заңдарда көрсетіліп, толық шектелген. Осы заңдарға сәйкес
Қазақстанда жер тек қана республиканың меншігінде болады.

1. Жер ресурстарыныњ экономикалыќ баѓасы. Жер
ресурстары. Жер ресурстарын анализдеу.

Жерді пайдалану ќоѓам м‰шелерініњ жетістіктері ‰шін аѓымдаѓы
материалдыќ негізі болып табылады, сонымен бірге адамдарды жєне µндірістік
к‰шті тарату ‰шін жан-жаќты дамыѓан базис, экономикалыќ µсімдегі б‰кіл
факторлардыњ µндірістік процессте дамуы, олар ењбек, материалды –
техникалыќ жєне табиѓи процесстер болып табылады.
¤ндіріс ќ±рамы негізінде жердіњ µзініњ арнайы ќасиеттері бар:
1-ден, жер табиѓи µнім болып табылады, сондыќтан бастапќы кезде оны
жетілдіретін адам к‰ші болмаѓасын ќ±нсыз болады.
2-ден, ќолдан жасалѓан µндіріс ќ±ралдары олардыњ физикалыќ тозуына
байланысты ќайта µндіріле алады. Жердіњ топыраќ ќ±нарлылыѓы жањартылѓан
табиѓи ресурс болып табылады, біраќта оны жаќсарту ‰шін ж‰здеген жылдар
ќажет. Топыраќ ќабатын 2,5 см ќалыњдыќќа кµтеру ‰шін 300-1000 жыл, ал б‰кіл
егіс жерлеріне 18 сантиметр к‰штілікпен 2-7 мыњ жыл керек. Жерді зерттеудіњ
д±рыс жолы, оныњ б‰кілєлемдік ‰немдеуі жєне ќорѓауы оныњ биологиялыќ
потенциалы мен µнімділігін ѓана саќтап ќоймай, сонымен бірге оны кµбейтеді.
3-ден, µндіріс ќ±ралы ретінде жердіњ ерекше ќасиеті болып бір µндіріс
процессіндегі пєндер функциясымен ењбек ќ±ралын орналастыру табылады.
¤ндіріс процессінде жер табиѓи ресурс ретінде де, шикізат ресурсы ретінде
де ж‰ре алады. Адам топыраќты µњдеп µндірістіњ басќа ќ±ралдарыныњ кµмегімен
ауыл шаруашылыќ µсімдіктері ‰шін жаѓымды жаѓдай туѓыза алады. Б±л жаѓдайда
жер ењбек пєні ретінде ж‰ре алады. Адам топыраќтыњ физика – химиялыќ
ќасиеттерін ќолдана отырып науќанныњ ќалыптасуына єсер етеді. М±нда жер
ењбек ќ±ралы болып табылады.
4-ден, жерді ќ±рал ретінде де жєне ењбек пєні ретінде де ештење
ауыстыра алмайды, µйткені альтернативтік ресурстардыњ болмауынан, б±л
ресурстар адамныњ ќажеттіліктерін ќанаѓаттандыра алады. ¤ндіріс ќ±ралы
ретінде жер ресурстарыныњ регионалдыќ жєне территориалыќ аспектілері бар.
1-ден, жер учаскелері, єрт‰рлі регионда орналасќан, олар табиѓи
ќасиеттер ‰шін µздерініњ µнімділігімен ерекшеленеді. Б±ндай ерекшелік жаќсы
жерлердіњ дифференциалдыќ рентасымен, ќосымша кірістіњ дамуыныњ негізі
болып табылады, б±л ауыл шаруашылыѓында шаруашылыќ ќызметтіњ ќорытындысына
єсер етеді.
2- ден, жер ресурстары жан-жаќты шектелген жєне оларды бос даќылдарды
шыѓарып тастау кезінде µнідірістіњ басќа ќ±ралдарына ќараѓанда жоѓарылатуѓа
болмайды.
3-ден, жер учаскелері аныќталѓан регионѓа тыѓыз байланысты, оларѓа
т±раќты жер ќажет, олар б±нда жерді ќолдану ‰шін µндірістіњ арнайы
ќ±ралдарын µндіреді, регионалдыќ байланыс ‰шін инфраќ±рылым ж‰йесін
дамытады.
¤ндіріс ќ±ралы ретінде жерді ќалыптастырудыњ мањызды мєселесі болып
оныњ ќ±нарлылыѓын жоѓарылату, µнімділілгін µсіру табылады. Ќ±нарлылыќ
т‰рлері:
- табиѓи;
- ќолдан жасалѓан;
- экономикалыќ.
Табиѓи ќ±нарлылыќтан топыраќтаѓы ќоректік заттар, олардыњ ауыл
шаруашылыќ µсімдіктері ‰шін кµп жаѓдайда µнімніњ шыѓуы тєуелді болады.
Табиѓи ќ±нарлылыќты µндіру кµбінесе адамнан, агромєдениет дењгейінен,
µндірістік к‰штіњ дамуынан тєуелді болады.
Табиѓи жєне ќолдан жасалѓан ќ±нарлылыќ жиынтыѓы жердіњ биомассасын
кескіндейтін экономикалыќ ќ±нарлылылќты туѓызады. Сан жаѓынан экономикалыќ
ќ±нарлылыќ бидай, аудан бірлігіне µндірістегі ауыл шаруашылыќ µнімді
кµресетеді. Агромєдениет жоѓары дењгейде болѓан кезде єрбір шаруашылыќ
табиѓи ќ±нарлылыќты тиімді ќолдана алады, осыныњ негізінде оптималды-
экономикалыќ ќ±нарлылыќ алады.
Жер - ±лттыќ байлыќтыњ негізгі элементі жєне µндірістіњ басты ќ±ралы
болып табылады. Сондыќтан жер ресурстарын рационалды пайдалану ±лттыќ
экономиканы дамыту ‰шін мањызды мєселе болып табылады. М±нымен ауыл
шаруашылыќ µнімініњ µндіріс кµлемі жєне кєсіпкерлік мєселесі тыѓыз
байланысты. Жер ресурстарын пайдалану анализдерініњ негзігі мєселелері:
- жер ќорыныњ ќ±рылымы мен ќ±рамын зерттеу, жерді пайдалану
кезіндегі ќателіктер жєне ауыл шаруашылыќ даќылдарын жаќсартумен
кењейту резервтерін пайдалану;
- жерді пайдалану тиімділігін баѓалау жєне осыны жоѓарылатуѓа
баѓытталѓан апталыќтар ж‰ргізу.
Жер ресурстарын пайдалану анализі жер есебі бойынша ќ±жаттар
негізінде іске асырылады. Ќ±жаттарѓа мыналар жатады: Жерді пайдалануѓа
р±ќсат берілген мемлекеттік акт. Б±л ќ±жатта сыртќы шекаралыќ жоспарымен
ауданы кµрсетілген. Жер даќылдарыныњ ќ±рамы туралы Жер кітабында
жазылѓан. М±нда жыл бойындаѓы жерді пайдалану кезіндегі б‰кіл µзгерістер
кµрсетілген. Ішкі шаруашылыќ жерді пайдаланудыњ жоспарлыќ жобасында
контурлар, алањ шекаралары жєне массив аудандары кµрсетілген. Жер ќорын
жаќсартуѓа баѓытталѓан апталыќтар туралы бизнес – жоспарда кµрсетілген.
Егіс жерлерін айдалану, тыњайтќыштар енгізу, егіс мерзімдері, науќан алу
агрономмен Жер тарихы кітабында енгізілген.
Жер ќорын пайдалану анализі кезінде жер даќылдарыныњ пішінініњ
µзгеруін зерттеу керек жєне егістік жерлерініњ ауданын ары ќарай кењейту
м‰мкіндіктерін ќарастыру, єрбір шаруашылыќта анализ процессінде даќылдар
пішіні туралы наќты мєліметтерді аѓымдаѓы жылда жоспарлыќпен жєне µткен жыл
мєліметтерімен салыстыру ќажет. Б±л жалпы жер ќорындаѓы µзгерістерді, даќыл
т‰рлері бойынша ауыл шаруашылыќ жерлердіњ аудандарын аныќтайды.
Ауыл шаруашылыѓында жер ресурстарын пайдалану анализініњ методикасы
келесі бµлімдерден т±рады:
1. Жер ќоры пішінініњ анализі;
2. Жер ќоры ќ±рылымыныњ анализі.
3. Жер ресурстарын пайдалану тиімділігініњ анализі.
Жер ќоры пішінін талдау кезінде келесілерді орындау керек: жерді
жаќсарту ‰шін апталыќтардыњ орындалуы. Жер ќорыныњ ќ±рылымын талдай келе
ауыл шаруашылыќ даќылдарыныњ µзгеруін ќарастыру керек, берілген фактордыњ
µндіріс кµлеміне єсер етуін аныќтау ќажет. Жер ресурстарын пайдалану
тиімділігін баѓалау ‰шін негізгі, жеке жєне кµмекші кµресеткіштердіњ ж‰йесі
ќолданылады.
Негізгі кµрсеткіштер: норма бірлігініњ шыѓуы, жалпы табыстыњ шыѓуы,
100 га-дан алынатын пайда, ауыл шаруашылыќ даќылдары (100 балмен кадастрлыќ
баѓамен).
Жеке кµрсеткіштер: даќылдардыњ науќандылыѓы, с‰т µндірісініњ кµлемі.
Кµмекші кµрсеткіштер: µзіндік ќ±н, ењбек сыйымдылыѓы, кіріс.
Жерді пайдалану тиімділігін жоѓарылату тµмендегілерге тєуелді болады:
- интенсивті технологиялар ќолдану;
- науќанныњ ауданды сорттары;
- агротехникалыќ апталыќтар;
- ењбекті ±йымдастыруды жаќсарту;
- экономикалыќ норманы ±стау.
1. сурет.
Шаруашылыќтаѓы жер ќорын
пайдалану анализініњ жалпы блок кестесі.

Ќазаќстан аѓаш жаѓынан тµменгі дењгейде (3,7%).
Ауыл шаруашылыќ даќылдарыныњ ауданы (010194 жыл бойынша) 222,7 млн.
га. ќ±райды, соныњ ішінде егістік жер 34,8 млн. га, жайылым жер 182,0 млн.
га.
Ауыл шаруашылыѓына арналѓан жерлер республика территориясында 74 %
ќ±райды. Ауыл шаруашылыќ кєсіпорындар, ±йымдар жєне мекемелер 81 %, б‰кіл
ауыл шаруашылыќ даќылдары жєне жайылым жер 98 %. Ќазаќстан
Республикасындаѓы жер ресурстарын жерді пайдалану категориясы бойынша
тарату.
(010194 жыл бойынша).
1.2. сурет.
Жерді пайдалану категориясы Аудан S %
мыњ га.
Жалпы аудан 272490 100
Ауыл шаруашылыѓына арналѓан жерлер 203124 75
Т±рѓын пункт жерлері 17939 7
¤неркєсіп, транспорт, байланыс жєне т.б.18736 7
жерлері
Табиѓат ќорѓау, денсаулыќ саќтау, тарихи842 -
– мєдениет жерлері
Аѓаш ќоры жерлері 10167 4
Су ќоры жерлері 858 -
Бос жерлер 20319 7

Бос жерлер 20,3 млн. га. ќ±райды немесе 7,4 % территорияны, б±ныњ
жартысынан кµбі ауыл шаруашылыѓында пайдалануѓа жарамайды. Ауыл шаруашылыќ
даќылдарыныњ ќ±рылымында жайылым жер 16 % ќ±райды.
Ќазаќстанныњ суармалы жерлерініњ ауданы 2,4 млн. га. ќ±райды жєне 40
% осы территорияда кешенді реконструкцияны іске асыру керек.
Республикада 147 мыњ. га. кµпжылдыќ µсімдіктер бар, оныњ ішінде: бау-
баќша 105 мыњ га. ж‰зімдер 22 мыњ га. 1975 жылдан 1992 жылѓа дейін
кµпжылдыќ µсімдіктер 11 мыњ га. ќысќарды.
Республикада егіс даќылдары (182,2 мыњ га.) оныњ ішінде: жазѓы 33 %,
кµктемгі – к‰згі 44 %, жылдыќ 13 %.
Республиканыњ жер ресурстарын рационалды пайдалану жєне жаќсарту
кезінде олар µндірісті єрт‰рлі ауыл шаруашылыќ µнімдерімен ќамтамасыз ете
алады, олар сыртќы жєне экспортты т±тынымды ќанаѓаттандырады. Олардыњ
ќ±рамы 121,8 млн. га. ауыл шаруашылыќ даќылдары, б±ныњ ішінді 27,8 млн.
га. жайылым жерді жєне 63 млн. га. солонцовтыќ кешендермен ±сынылѓан, соныњ
ішінде 6,9 млн. га. ауыл шаруашылыќ даќылдарын еккен кезде ќолданылады.
Жерді мелиорациялаудыњ ќысќаруы ауыл шаруашылыќ даќылдарыныњ ќ±нарлылыѓын
тµмендетті. 1986 жылы тыњайтќыштар енгізу 2 есе ќысќарды, минералды 2,5
есеге, пестицидтер енгізу 2,5 есеге ќысќарды.
1.3. сурет.
Ќазаќстан Республикасындаѓы жердіњ санды жаѓдайы.
Ќазаќстан Республикасы Госкомзема мєліметтері бойынша.
Жер % Гумус ќ±рамы, %
4,7 6 жоѓары
23,9 4 – 6
46,5 2 – 4
24,9 2 аз

Жер баѓасы бойынша ж±мыс ‰лкен кµлемніњ есептік – теникалыќ
ќ±жаттамасымен байланысты. Тєжірибелік маќсаттар ‰шін єрбір жер учаскелері
бойынша балл баѓаларыныњ кестелері ќажет.
М±ныњ ќорытынды мєліметтерін жер – кадастра картасында кµрсетуге
болады, б±л карта єрбір шаруашылылыќтаѓы жердіњ экономикалыќ ќ±нарлылыѓы.

2. Жер кадастралыќ карта. Жєне жерді геоэкологиялыќ
баѓалау, дењгейін кµрсетеді.

Жер – кадастрыныњ картасын ќ±рѓан кезде картаны пайдалану єдісін,
масштаб пен мазм±нына назар бµлу керек. Кадастрлыќ карта оперативті-
шаруашылыќ ќ±жаттарѓа жатады, сондыќтан оныњ тез оќылуы жєне аныќтыѓы
ќамтамасыз етілу керек.
Кадастрлыќ карта ‰шін масштаб оныњ тематикасымен, берілгенімен,
ауданымен, конфигурациясымен, экономика-географиялыќ жаѓдайымен аныќталады.
Масштаб тањдау кезінде ауыл шарушылыќ даќылдарыныњ контур пішіндері, жерді
пайдалану аудандары жєне шаруашылыќ бµлімшелері саналады. Мањызды болып
кадастрлыќ картаныњ мазм±ны табылады. Б±нда мемлекеттік жер ќорыныњ б‰кіл
жер категориялары кµрсетулі керек.
Солт‰стік Ќазаќстан аудандарында оптималды масштабты аныќтау ‰шін
салыстыру єдісі ќолданылды. Ќорытындылай келе таулы жерлер ‰шін 1:100000
масштабы, ќ±рѓаќ таулы жерлер ‰шін 1: 150000 масштабы келіседі.
Кадастрлыќ карта жалпы топографиялыќ жєне арнайы ж‰ктемеден т±рады.
Жалпы топографиялыќ объекттен картадан шекаралар, т±рѓын пункттер, ауыл
шаруашылыќ даќылдары, аѓаштар, жолдар, гидрография жєне таѓы басќа жерді
пайдаланудыњ элементтері кµрінеді. Осыдан басќа арнайы ж‰ктемеден т±рады:
а) топыраќ ќабаты.
б) жерді баѓалау ж±мысыныњ аќырѓы ќорытындылары.
Жерді геоэкологиялыќ баѓалау мєселесі 1991-2000 жылы мемлекеттік
ѓылыми – техникалыќ баѓдарламада негізгі болды. Геоэкологияныњ мањызды
мєселесі болып жердіњ физикалыќ жаѓдайыныњ баѓасы табылады, сонымен бірге
оларѓа деген антропогендік єсер етулер де жатады. Жер нарыѓы тек ќана
ќалыптасады, ±сыныс пен с±раныс тењгерімсіз, сондыќтан жеке меншікке жерді
сату кезінде ќ±ны кµрсетілмейді, яѓни жерді шаруашылыќ айналымѓа ауыстыру
нарыќсыз болып табылады.
Геоэкология негізінде жердіњ кадастрлыќ баѓасын єдістемелік
ќамтамасыз ету бойынша ѓылыми негізделген техникалыќ шешімдер енгізу жер
ресурстарын басќару ж‰йесіндегі ѓылыми- техникалыќ прогрессті жеделдетеді.
Нарыќтыќ с±раныс пен ±сынысты кµрсететін жердіњ ќ±ны табиѓи,
єлеуметтік жєне шаруашылыќ факторлардыњ жиынтыѓын негіздейді, б±ларды
єдістерді ќолданып баѓалауѓа болады.
Кешендік геоэкология негізіндегі жердіњ кадастрлыќ баѓасыныњ
технологиясы жер ресурстарын мемлекеттік басќару ж‰йесінде мынадай
жаѓдайларда енгізіледі:
- жекешелендіру жєне салыќ тµлеу ‰шін жердіњ кадастрлыќ баѓасын
нормативті зањмен ќамтамасыз ету жєне принциптер бірлігі;
- мамандандырылѓан ѓылыми - µндірістік кадастрлыќ орталыќты басќару
ќ±рылымында жер ресурстарымен ќалыптастыру;
- жерді баѓалау ж±мысыныњ б‰кіл дењгейінде µндіріске міндетті т‰рде
лицензия беру;
- жерді баѓалау ж±мысын мемлекеттік баќылаумен ±йымдастыру.

1.3. Жер ќыртысыныњ ќазіргі кездегі жаѓдайы.

Жер ќыртысыныњ ќазіргі кездегі жаѓдайы. Топыраќтыњ ќ±рамы мен
ќасиеттері. Топыраќ классификациялары.
Ќазіргі кездегі ѓылыми жер танудыњ негізін ќалаушы В.В. Докучаев Жер
туралы т‰сінікті µздік шынайы тарихи дене деп айтты. ¤нім жиынтыѓы келесі
топтарѓа бµлінеді:
а) грунт
б) ауа райы
в) µсімдік жєне жануар организмдері;
г) ел жасы жєне жергілікті жердіњ рельефі.
Осы факторларѓа кейінірек су ќосылды.
Жерді саќтаудыњ негізгі тапсырмасы болып жер ќабатыныњ толыѓымен
саќталуы табылады. Жер µнімі т±рѓындардыњ к‰нделікті ќажеттіліктерін
ќамтамасыз етеді. Жер ќатты (минералды жєне органикалыќ), суйыќ (жер суы),
газ т‰рлі (жер ауасы) сияќты кµрсеткіштерден т±рады. Органикалыќ заттар
жєне тірі организмдер жердіњ ‰стіњгі ќабатынан (горизонтынан) тµменіне
дейін азайып отырады.
Басты мањызды жоѓарѓы к‰рењ – балѓын горизонт А алып отыр, оныњ
гумусы бар. Горизонт А єр т‰рлі минералды ќосындылардан ќ±ралѓан. – жер
учаскесі µнімдерімен єрі ќарай А2 горизонты ќ±ралады - ашыќ ќоњыр, сарѓыш
ќоњыр. Тµмендеу В горизонты жатады, ол А жєне А2 горизонтынан пайда болѓан.
Ол ќатты ќоњыр бояудан турады. М±ныњ ќ±рамына коллонды дисперстік
тыњайтќыштар кіреді. Єрі ќарай С горизонты – аналыќ т‰рі; оныњ астында Д-
горизонты - шыѓу тау т‰рі. Гумуста азот, кµмірќышќыл, сутегі, фосфор,
кальции жєне басќа да химиялыќ элементтер бар.
Гумустар жоѓарѓы горизонт жерлерінде 10 ‰лестен т±рады 18 %
(ќаражерлер), ал кіші гумус горизонтыныњ бірнеше ем 15 метрге дейін 10-15
%, барлыќ массадан органикалыќ заттардыњ жерде аќуыз, кµмірќышќыл,
органикалыќ ќышќылдар, майлар таѓы басќа.
Жер ауасы атмосфералыќ ауадан айырылады ол сусыз жер ќыртыстарын
толтырады.
Ќазаќстан Республикасы д‰ние ж‰зінде аумаѓы бойынша 9 шы орынды алып
отыр (272,5 млн. га). Ормандалалы, далалы, жартылай шµлді, шµлді зоналарды
ќоса Ќазаќстан жерлерініњ єрт‰рлілігі кењ аймаќпен ќамтылѓан,
геологогеоморфологиялыќ ерекшеліктермен єр т‰рлі аймаќ бµлігінењ т±рады.
Ќаражерлер кєдімгі орташа гумусты Солт‰стікте таралѓан, ылѓалды
жерде, ќара жер далалы аймаќта жєне далалыќ єрт‰рлі шµптік µсімдіктермен
ќ±ралады.
Тµменгі, ќ±рѓаќ жерде, ќаражерде – далалы аймаќтарда ќаражерлер аз
гумусты, аз мµлшерімен гумустыњ айырылады. (4-6 %) жєне аз к‰штілігімен
жєне генетикалыќ горизонттардыњ терењ орналасуымен белгілінеді.
Жердіњ комплекcтері кµп сабаќ ќ±рамды. Жер µнімге ќызмет етеді, ал
сондай-аќ жайылым ќара жердегі (к‰рењ-ќызылды, ќ±мды, жайылымды) жерлерде
ж±мыс атќарады. Басќа учаскелер осы жерлер шµп шабуымен айналысады.

Кµп емес суармалы алањдар ашыќ ќызыл жерлер жартылай шµлді жерде
бидайлы жєне жемдік мєдениетті жергілікті ќажеттілік ‰шін егу ќолданады.
Кµпжылдыќ тексерумен ѓылыми ±йымдардыњ агрохимиялыќ ќызмет жєне
алдыњѓы ќатарлы шаруашылыќтармен дєлєлденеді, азыќ дењгейі ауыл
шаруашылыќтыњ, оныњ сапасы тікелей тыњайтќыштарды ќолданудан болып отыр.
Б±л астыќтыќ ауыл шаруашылыќтыњ тµмендеуіне єкеліп соѓады. Осыдан басќа
кµптік ќолдану жерді оныњ элементік минералды азыќтарды ќолдану, жерді
т±ќымдыќтыњ т‰сіуіне єкеледі, гумус ќ±рамы аќырѓы 4 ѓасырда 14-30 % азайды.
Тексеру нєтижесі Ќазаќ НИИ жер шаруашылыѓы В.Р. Вилямк атындаѓы ѓалымдар
мен жасаѓанын кµрсетті. Мєдениет жасау 40 жыл ішінде тыњайтќыштарды
ќолданбау гумус ќ±рамыныњ тµмендеуіне єкелді, 14,2 % оларды толыќ
нормаларда шыѓаруды 4,7 %, ал оны бірге кµњмен ќолдану (60тга) бір рет
ротация ‰шін µз айналымы гумус ќ±рамыныњ 2,69 % кµтерілді. Аналогиялыќ
µзгерістер олардыњ жылжу фосфорыныњ ќ±рамымен аныќталады. Жерді фосформен
тµмен ќамтамасыз етуде тиімділік µседі. Фосфорлыќ тыњайтќыштардыњ жєне
бидай астыѓыныњ 5-7 к‰нге µсуі тездетіледі. Осыѓан байланысты бидай µнімі
(ену) ерте басталады. Жєне жаќсы к‰з кезіндегі к‰ндерге сєйкес келеді.
Минералды тыњайтќыштардыњ дефициті негізінде органикалыќ
тыњайтќыштарды ќолдану ‰лкен орын алады. Дефицитсіздікті ќамтамасыз етуде
жер жєне жер шаруашылыѓы мєдениеті дењгейінен 7-10 тга кµњді салу талап
етіледі. Б‰гінгі к‰нде оны 4 кгга ѓана шыѓарады. Осы жаѓдайда жєй жєне
технологиялыќ єдіс болып органикалыќ тыњайтќыштарды ќолдану болып отыр.
Сабан тиімділігі оныњ ќ±руына ауыспалы егісте µседі. Оны 1 га егістікте
ќалдыру д±рыс. Іске асушы µз айналым ж‰йесі ќатал принціп негізі болып
келетін ауыл шаруашылыќтыњ жєне пардыњ жер реформа талабына сєйкес
келмейді. Ќазіргі кездегі даму кезењі ауыл шаруашылыќтыњ таза жоѓарѓы
сапалы µнім жања ауыспалы егіс ж±мыстарын талап етеді, жер осыѓан
байланысты ѓылыми негіздік ж‰йеніњ ауыспалы егіс Солт‰стік Ќазаќстан
даласында актуалды мєселе болып келеді. М±ныњ теориялыќ жєне практикалыќ
маѓынасы бар. Жерге деген бірнеше меншік т‰рлерініњ пайда болуын ѓылымдар
ќолайлы ж±мыстарды игеру ауыспалы егіс бойынша µсімдік µсіру
диверсификациясы есебімен келес т‰рде кµрсетті:
- бидай µнімділгі парлы ауыспалы егісті бірнеше ауыл шаруашылыќ
жиыны жєне таза пардыњ салмаѓымен дала т±ќымыныњ тиімді баѓасына
байланысты.
- ауыспалы егіс пармен байланысты, пармен ќамтылѓан мєдениеттер бір
жылѓы егулер.
- Парсыз бидайлы ауыспалы егістер, сондай-аќ ќайталама бидай егулер,
біраќ 5-6 жылдан артыќ емес.
- бидайлы.
- мал µсіру фермасы жолында ќайталама ж‰гері егу, 5- дан артыќ емес
егілу ќажет. Кµптеген тиімділік дала аймаѓында Солт‰стік
Ќазаќстанныњ пар бойынша белгіленген оныњ єрекетінен жєне аќыры
13,3 цга ќ±райды. Сондыќтан да ауыспалы егістер осы аймаќта парлы
бидай жєне бидай сулы болуы ќажет.
Ѓылыми негізделген жиынтыќтарда ауыспалы егіс бір-бірінен комплексі
бойынша айырылады. Бірінші кезекте жыл кезењініњ єрт‰рлі ќалдыќтарын іске
асыру бойынша, ауыспалы егістіњ басты ерекшелігі болып отыр. Солт‰стік
Ќазаќстанныњ далалы ќ±рѓаќты жаѓдайында жєне материалды – техникалыќ
ресурстардыњ баѓасыныњ µсуінен жердін т±ќым µнімніњ жєне оны µндіруге
байланысты жолдар ќаралуда осы жоспаларда басты рол биология ауыспалы
егісті игеруге баѓытталып отыр, ол кµп жылѓы жєне бір жылѓы шµптерді егуге
єсер етеді. Б±л біраќ минералды тыњайтќыштарды ќолдануды шеттетпейді.
Ќазіргі кедењдегі экономикалыќ жаѓдайда іздеу д±рыс єдістерді жєне жерді
µњдеу ќажет.
Б‰гінгі к‰ні жерді ќорѓау ж‰йесінде жер шаруашылыѓыныњ кµрсетілген
келесі жер µњдеу ж‰йесі µндірістік жаѓдайда болады:
- жерлерге жыл сайынѓы негізгі терењ µњдеу 20-22, 25-27 см.
- жыл сайынѓы кіші тік кесу µњдеу 10-12, 14-16 см ауыл
шаруашылыѓыныњ дамуына байланысты.
Аќмола облысы µз аумаѓы бойынша таулы, оњт‰стікті, орманды далалы
жєне далалы аймаќќа бµлінген. Ол аймаќта 4 экономикалыќ топ бµлінген: к‰рењ
жєне ќара к‰рењ, оњт‰стікті жєне кєдімгі ќара жерлер. Б‰гінгі к‰ні осы
жерде ‰лкен салмаќты µсімдіктер µсіру алып жатыр, орнында б±рын болѓан
єрт‰рлі кµњді далада арам шµптер пайда болады.
Аќмола облысыныњ мєліметі бойынша облыстыќ басќарма ауыл шаруашылыќ
орташа бидай жєне бидай тарысы дєнді даќыл астыѓыныњ облыс бойынша 1998-
2000 жылѓы орташа есеппен 8,1 цга ќ±рады.
Жыл бойынша ол ќ±рѓаќ жылдары 1998 жылы 4,9 цга ќ±рады. Ылѓалды
жылдары 1999 жылы 13,0 цга, ол µте ќ±рѓаќ 2000 жылы 10,8 цга болды.
‡лкен астыќ т‰сімі бидай жєне бидай тарылы дєнді даќылдар бойынша ‰ш
жыл ішінде орташа III жєне IV аймаќта алынды. Б±л осы аймаќтарда кµбіне
кєдімгі т‰сімді жєне оњт‰стікті ќара жерлер жєне агроклиматтыќ
потенциалдары осы аймаќтыњ орта жылдыќ температурасы 0,6 ºС ауа райына сай.
Кµбіне тµмен бидай т‰сімі I - II аймаќтарда ќызыл жєне к‰рењ ќызыл
жерлерде кµрінеді. Облыс бойынша 1998-2000 жылы орташа астыќ т‰сімі азыќты
дєнді даќылдардыњ, соныњ ішінде кµп жылѓы жєне бір жылѓы шµптер, ж‰гері
сєйкесінше 4,5 цга, 6,2 цга, сабанды, 35,3 цга жасыл массаны ќ±рды.
Кµбіне жоѓары астыќ т‰сімі кµп жылѓы шµптер орташа 1999 – 2000 жылы Аќкµл
ауданында алынды. Ол 7,2 цга. III аймаќќа жататын орташа т‰сім азыѓы
барлыќ аудандар бойынша ‰ш жыл ішінде 5,1 цга ќ±рды. 1 жылѓы шµптер
бойынша кµбіне жоѓары астыќты орташа 3 жыл ішінде IV аймаќта алды. Кµп
жылѓы жєне бір жылѓы шµптер т‰сімі µте тµмен орташа астыќ шµп жинау, кµп
жылѓа астыќтан асады.
Жоѓары сапалы астыѓы орташа ‰ш жылда IV - V аймаќта алынды.

1.4. Жер реформасыныњ диалектикасы.

А¤К Ќазаќстан Республикасы ж‰йесінде осы кезењніњ нарыќтыќ
ќатынасында жер реформасы болып отыр. Олар ќ±ќыќты экономикалыќ жєне
‰йымдастыруѓа баѓытталѓан.
Республика зањдарында жер мемлекет меншігінде болуы керек жєне халыќ
‰шін ќолданылуы ќажет делінген Ќазаќстан азаматтары ќ±ќыќ пен ќамтамасыз
етіледі. Ќ±ќыќ µмірлік жер учаскесін иеленуге, фермерлік шаруашылыќ немесе
жеке шаруашылыќ ж‰ргізу ‰шін ќажет.
Жерді пайдалану жєне жерді ќолдану ќазіргі уаќытта тµлемді болып
отыр жерге аќша жер салыѓы немесе жолѓа алу салыѓы ретінде тµленеді, оныњ
сапасы жєне жер учаскесініњ орнына байланысты.
Жер реформасын ж‰ргізу кењ экономикалыќ баѓаны ќолданады жєне жердіњ
к‰нделікті мониторингін Ќазаќстан Республикасы жер туралы зањыныњ даму
баѓытыныњ негізі кµрініп отыр. Жер меншігіне єрт‰рлі шаруашылыќ т‰рінде
мінезделіп кµптеген пікірлер келтірілді.
Жеке меншік – тарихи дамушы ќоѓамдыќ ќатынас заттарды бµлетін
материалдыќ байлыќ элементі ретінде єр т‰рлі субъектілер арасындаѓы заттар
жиынтыѓы. Осы субъектіге жататын, объект меншігін ќ±райды. Немесе сол
т±лѓаныњ м‰лкін ќ±райды. Сондыќтан меншік ќатынасы м‰ліктік ќатынас деп те
аталады. Болашаќ зањды мемелкет ретінде, олар меншік ќ±ќыѓыныњ т‰рін
игеруде, меншік лауазымын кіргізетін, ие болу, ќолдану жєне пайдалануѓа
жатады.
Тєуелсіздікті алѓаннан соњ жєне нарыќтыњ экономика курсына кіргеннен
соњ жердік ќатынастарды орындау болып отыр. Ќ±ќыќты экономика курсына жєне
±йымды жаѓдайларды терењ ќ±ќыќты дамудыњ барлыќ т‰ріне шаруашылыќты ќорѓау
болып отыр.
Жер туралы зањныњ жобасын талќылауда ‰лкен таластар болды. Жеке
меншіктегі ж‰ргізу жµнінде жер µндірістіњ басты ќ±ралы болып отыр. Осыѓан
байланысты кµптеген ќарама-ќайшылыќтар бар:
- ауыл шаруашылыѓында тауар µндірушіде ењбекке деген ыќылас пайда
болады, жєне ол µзін ќожайын деп санайды.
- жер нарыѓы оныњ шынайы баѓасын аныќтауѓа жәрдемдеседі.
- ауыл, т±рғылықты жерлерге ж±мыскерлерде қайтарылады және
сақталады.
- ақшасы барлар үлкен жер учаскесіне иеленеді, ол латын американдыќ
түрдің пайда болуына әкеледі;
- банк қолдарына үлкен жер учаскелері тиеді.
Жер реформасы кезеңіне мінездеме 1991-2001 жылары осы мәселеге келіп,
әр түрлі заңдарға сүйеніп жер туралы осы кездегі заңды пікірлер ашты. Жер
туралы заңның ерекшелігі, нарыққа өту кезеңінде қабылданған және негізгі
талаптары олардың болашақтағы жер шаруашылығының оптималды өлшемінің нақты
аныќталуы болып табылады. Жеке меншік мәселесі жердің келесі аспектілеріне
ие: тарихи ±намдыќ, экологиялық, экономикалық саяси, әлеуметтік.
Ұнамды жағы: жердің жеке меңшік мәселесі өз тарихына көптеген белгілі,
жазушылар және ғылымдар жерді сату және сатып алуға қарсы. Олар өз
күштеріне жаратушыға байланысты дейді және санайды, жерді кім жаратса, сол
ғана онымен әмір ете алады.
Тарихи жаќ осы мәселеде жай логикалық кестеде көрінеді. – б±рында
болған жоқ, бола алмады және болмауы қажет. Шынымен Қазақстанда орта
ғасырда б±л мәселе соғыспен шешілетін. Бірақ б±л кезде мал ќ±нды болып
саналды.
Экономикалық жағдай жердің жер айналымына қосылып және тауарға
айналады. Жер неғ±рлым көп болса, соғ±рлым оған с±раныс көп. Неғ±рлым тауар
көп болса, соғ±рлым мемлекет бай.
Экологиялыќ жағы жердің т±қым қосуына және сақтауында болып отыр.
Єлеуметтік жағы т±рғындарды өніммен қамтамасыз ету мәселесі және басқа
қ±ралдармен т±рғындардың өмірлік деңгейін көтеру. Сонда басты аспект осы
мәселенің – саясаты. Саяси мақсат осындай қоғамдардың орта сынып білімін
көрсетеді. Ол т±рғындардың негізгі массасы жылжымайтын мүлікке ие болу
керектігін көрсетеді. Мәселенің 2 бөлігі ол тактикалық мінезге ие, оның
мәні саяси, экономикалы және әлеуметті.
1.4. Сурет

1.5. Сурет
Қоғамдық формация Меншік түрі туралы саяси Шектеу жиынтығы
шешеім
Капитализм 1 бөлім 2 бөлім
Жеке меншік Сату, сатып алу
шексіздігі.
Социализм Мемлекеттік Қ±қықсыз сату және
сатып алу
Єлеуметтік бағыттағы Т±рғындардың негізгі Сату-сатып алу
нарықтың экономика массасына бағытталған жеке ортасында шектеу
меншік мақсат-т±рғындарға
жерді меншікке беру

Жер туралы кодексте (1990ж) жазылған, сатып алу, сату, сыйға тарту,
жалға беру, және өзіндік жер учаскелерін айырбастауға тыйым салынады. Сонда
да жер нарығы болған емес. Заң базасын бірнеше шарты мінездемелеу, және
экономиканы реформалау тәжірибесі кәдімгі түрде әлі болған жоқ. Жер туралы
заң (1995) үлкен саяси және әлеуметтік мағынаға ие. Ол 39 баптан т±рды.
Бірақ олар бәрі тең мағынада болатын. Бірнеше уақыттан соң жаңа заң жобасы
қ±рылды. Б±л алғашқыдан ерекшеленетін реакцияны мінездеді. Қазақстан
Республикасы 2000 жылы нарықтық экономикаға көшті. ТМД елдерінің кµбін
озды, сондай-ақ көптеген жетіспеушіліктер болды. Оның ішінде тез және
әлеуметтік қоғам саясаты болды. 2001 жылы заң артқа қайта қадам бастырды,
б±л экономиканы реформалауда болды.

1.5. Жер қатынасы.

Барлық ауыл шаруашылық мекемелерін 3 топқа бөлуге болады:
1 топ – жұмыскерлердің кеткісі келмейтін б±рынғы үлгеруші совхоздар;
2 топ – орташа, қарызы жоқ, жалақыны уақытынша төлейтін; М±нда
ж±мыскерлер бөлігі ±йым шараушылықтан шығып өз ісін ашқысы келетіндер;
3 топ – не мал шаруашылыѓы, не өсімдік өсіруі, не техникалары, не
±йымдары жоқ шаруашылықтар. Адамдар болашакты көрмейді олар миллион осындай
жағдайға душар болады.
Жер қатынасы б±л қоғамдыќ қатынас, қолдануға арналѓан жєне жермен
басќаруѓа мемлекеттік шаруашылықты және ішкі шаруашылықты деңгейде және
ауыл шаруашылық өндірісінің қ±ралы ретінде болады.

1.6. Сурет.

Жер қатынасы

Жерге деген жеке меншік Жер нарығы Жер ресурстарымен
басқару

М±ндай анықтама жер қатынасының негізгі мәнін ашады. Ол сонымен бірге
субъектілер арасынағы және жер қатынасына арналған аграрлық ортада жер
заңының іске асуының және экономикалық әдістерінің тиімді бағытын көрсетті.
Негізгі АӨК қ±ру параметрлер болып оның қ±рылымдыќ бөлігі табылады:
а) мөлшері, номенклатура қ±рылым сапа, өндіріс өнімін т±тыну.
б) шығындар, өндіріс және т±тыну өніміне байланысты.
в) өнімді өндірістіќ т±тынушыларымен өндірушілеріне бөлу.
Қазақстанның өркендеуі, көп түрлі меншік түрі, шаруашылыѓы, жер
реформасының ауысуы барысында ауыл шаруашылыѓы нарыѓы ќ±рылды жєне дамыды.
Қазақстан агронарыѓының келесі қ±рылымы анықталады: жалпы халықтың
(Қазақстандыќ), аймақтық және сегминталдыќ (Солт‰стік Ќазаќстан, Батыс
Ќазаќстан, Оњт‰стік Ќазаќстан, Орталыќ Ќазаќстан, Шыѓыс Ќазаќстан),
локальдыќ жєне жергілікті (облыстыќ, аудандыќ, ќалалыќ).
Солт‰стік Ќазаќстан агронарыќ ќ±рамына Аќмола, Ќостанай, Солт‰стік
Ќазаќстан облыстары кіреді. Оныњ ‰лесіне 35 % кµлем, еттік, 43,3 %, с‰т,
41,7 % ж±мыртќа кіреді.
Жер салыѓыныњ маќсаты жердіњ рационалды ќолдануын экономикалыќ
єдістермен ќамтамасыз ету болып отыр, жєне жер ќ±рылысы жµніндегі шараларды
іске асыру, жер µнімін кµтеру, оларды ќорѓау, єлеуметтік – мєдени дамуды
ж‰зеге асыру болып отыр.
Жер салыѓыныњ кµлемі жер сапасына байланысты аныќталады жєне олар
шаруашылыќтыњ орналасуымен, жер учаскесінен, шаруашылыќ жєне басќа да жер
ќолдану нєтижесінде байланысты болып жєне жыл сайынѓы жер алыным бірлікті
т‰рде тµленеді. Жер салыѓыныњ базалыќ т‰рі 1 гектарѓа есеп айырысумен
аныќталады. Ќойма, табиѓи ќорѓау, тарихи – мєдениетті жерлерге салыќ
салынбайды. Жалѓа беру тµлемі меншік иесі ќ±ралы µндірістегі жєне жалдыќ
ќатынастаѓы арендатормен аныќталады.

1.6. Ќазаќстандаѓы жер ќорын пайдалану

Жер ењ негізгі табиѓат байлыѓы. Ол барлыќ тіршілік кµзі жєне µмір с‰ру
ортасы. Ќазір адамдар µздеріне керек ќоректік заттардыњ 88%-ін егістік
жерлерден, 10 %-ін ормандар мен жайылымдардан, 2 %-ін тењізбен м±хит
суларынан алады.
Жер ќорын ќорѓау жєне тиімді пайдалану сондыќтан да ењ негізгі,
ешќашан мањызын жоймайтын µзекті мєселе.
Жер ќорын ќорѓауды жєне пайдалануды экономикалыќ т±рѓыдан ќарайтын
болсаќ, оныњ ќ±ндылыѓын, пайдалану ±жымдылыѓын арттыру арќылы одан алынатын
µнімдерді ќазіргіден єдеуір кµбейтуге болатынына кµз жеткіземіз. Оныњ басты
баѓыттары топыраќтыњ ќ±нарлыѓын арттыру, жерді суландыру, батпаќ жерлерді
ќ±рѓату, сортањ жерлердіњ т±здылыѓын азайту, эрозияѓа жол бермеу, б‰лінген
жерлерді ќалпына келтіру таѓы басќа агрономиялыќ шаралар жєне жерді
пайдалану ќ±рылымын жаќсарту.
Жердіњ ерекше ќасиеті – топыраќтыњ ќ±нарлыѓы. Топыраќтыњ ќ±нарлы
ќабатыныњ ќалыптасуына сыртќы ортаныњ факторлары (ыстыќ, суыќ, жел, ылѓал,
к‰н, т.б.) єсер етеді.
Топыраќ ќ±нарлыѓын, жерді ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Жер
Жер нарығы және жер мониторингі
Қазақстандағы жер қорын пайдалану
Жер құқығы
Жер ресурстары
Жер сілкіну
Жер сілкінісі
Жер эволюциясы
Жер кадастры
Жер қыртысы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.



WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь