Коммерциялық банк және оның қызметтерін талдау



Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі:  Курстық жұмыс
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 38 бет
Таңдаулыға:   
Кіріспе

Курстық жұмыстың өзектілігі:
Кез келген мемлекеттің экономикасында ірі кәсіпорындар,шағын және
орта кәсіпкерлікпен қатар мемлекеттің дамуының негізі – банк жүйесінің
қалыпты жұмыс істеуі екенін әлемдік практика көрсетуде.
Банктің мазмұны мен атқарылымы оның экономикадағы маңызын көрсетеді.
Банктің маңызы оған жүктелген міндеттермен айқындалады. Банкке жүктелген
міндеттер мыналарды қамтамасыз етеді:
- өндірістің үздіксіздігін және оны жеделдетуін қамтамасыз етуге керекті,
бос ақша капиталды, ресурстарды шоғырландыру;
- ақша айналымын тәртіпке келтіріп, оны рационализациялау болып табылады.
Банктің өзінің жарғысы бар, толық шаруашылық есеп және өзін-өзі
қаржыландыру негізінде қызмет жасайтын заңды тұлға. Ол ақша қаражатын
тарту, орналастыру және басқа банктік операциялар жүргізетін мекеме.
Уақытша бос ақша ресурстарды шоғырландыру атқарымынан, бір жағынан
банк уақытша бос ақша ресурстарын жинаушы, екінші жағынан, оларды басқа
уақытша қосымша қаражатқа мұқтаж шаруашылық жүргізуші субъектілерге беруші.

Банктердің ақша қаражатын шоғырландыру, кейіннен оларды қайта бөлу,
өндіріс пен айналымның үздіксіздігін қатамасыз етіп қана қоймай, бүкіл
ұдайы өндірістің процессін жеделдетеді.
Банк ісінің ерте сатысының өзінде банктер ақша қаржысын сақтауды,
оларды, ішкі және сыртқы экономикалық, айналымдардан сауда операцияларына
сәйкес аударуды қамтамасыз еткен және олар елдің ақша белгісін, екінші
елдің валютасына айырбастаушы болып көрінген. Одан бері банктің ісінің
техологиясы айтарлықтай өзгерген.
Қазіргі кезеңде нарықтық типпен дамыған елдердің барлығында дерлік
екі денгейлі банк жүйесі құрылып, белсенді түрде одан әрі өрістеуде.
Қазақстан Республикасында Қазақстан Респубикасы банктер және банк
қызметі туралы республика Президентінің 1995 жылғы 31 тамыздағы заң күші
бар жарлығында Қазақстанның екі денгейлі банк жүйесі бар бірінші
денгейдегі мемлекеттің Ұлттық банкі, ал басқа бактердің барлығы екінші
денгейлі, яғни коммерциялық банктер делінген.
Банк және тауарлы, ақшалай қарым қатынастардың даму тарихы тұрғыдан
қатарлас жүреді және өзара тығыз байланыста болады. Банктік шаруашылық
өмірдің орталығы барлық экономиканың негізгі түйіні болып табылады.
Соңғы жылдары Қазақстан Республкасының экономикалық ахуалының
дамуына қарамастан, ҚР дамушы мемлекеттердің белгілерімен сипатталады. Бұл
белгілер ұлттық валютаның әрекет етумен шектелмейді және ол мемлекет
тарапынан тыс еркін конвертацияланбайды, бағалы қағаздар нарығының төмен
денгейіндегі өтімділігімен сипатталуда.
Қазақстан Республикасы Үкіметі жалпы экономикалық тұрақтылық және
инвесторлар сенімін өсіруді қамтамасыз ету үшін бірқатар шараларды
қолдануда. Бірақ, Қазақстандағы болашақ экономикалық тұрақтылықтың
перспективалары мәнді түрде Үкіметпен, Қаржы Министрлігімен, Ұлттық Банкпен
және басқа да мекемелердің қабылдаған бірқатар экономикалық шараларға
тікелей тәуелді.
Курстық жұмыстың мақсаты- банк ісінің және банк жүйесінің дамуына,
шығу тегіне сипатама бере отырып, Қазақстанның банк жүйесінің дамуына
және ондағы мәселелер мен оларды шешу жолдарына тоқталу болып табылады.
Курстық жұмыстың міндеттері:
- Қазақстанның банк жүйесі мен банк жүйесінің даму тарихына тоқталу;
- Орталық банктің дамуы мен қызметтерін қарастыру;
- Коммерциялық банктердің дамуы мен қызметтерін қарастыру.
Курстық жұмыстың құрылымы:
Курстық жұмыс 3 бөлімнен: бірінші бөлімде банк жүйесінің теориялық
негізі онда:банк жүйесінің даму тарихы мен банк жүйесінің құрылымы мен
қызметтері, екінші бөлімде Қазақстан Республикасының банк жүйесінің
дамуын талдау,онда: Орталық банк және оның қызметтерін талдау,
коммерциялық банк және оның қызметтерін талдау, ал үшінші бөлімде
Қазақстан Республикасындағы банк жүйесіндегі мәселелер және жетілдіру
жолдары қарастырылған және қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттерден
тұрады.

I Банк жүйесінің дамуының теориялық негізі
1.1 Банк жүйесінің даму тарихы

Банктер несие жүйесiнiң негiзгi буыны. Себебi банк мемлекет пен
кәсiпорындардың,Акционерлiк Қоғамның және шаруашылық субъектiлердiң
халықтың бос ақшасын шоғырландырып iс жүзiндегi капиталға айналдырады. Осы
айтып өткен бағытына байланысты банк төлем есептеу, несие беру, сақтандыру
және т.б. операцияны жүргiзедi.
Ежелгі ғасырлар тарихы кейінгі ұрпаққа банктердің қашан пайда болғаны
туралы ғана емес, сондай-ақ олардың қандай операцияларды орындағаны туралы
да толық мәліметтер қалдырмаған.
Кейбір ғалымдардың пікірінше, алғашқы банкттер капитализмнің
мануфактура тұсында және ең бастысы Италияның жекелеген қалаларында
(Венеция, Генуе) ХIV-ХV ғасырларда пайда болған.Олардың еңбектерінде банк
тауар шаруашылығының ерекше институты ретінде тауар шаруашылығының ерте
кезеңінде, яғни тауар ақша қатынастарының дамуына байланыссыз, ақша
айналысын реттеу үшін пайда болған делінеді.
XVI-XVII ғасырларда Венецияда, Генуеде, Миланда, Амстердамда,
Гамбургте, Нюркбергте саудагер клиенттер арасында қолма-қол ақшасыз есеп
айырысуды жүзеге асыру үшін Жиробанктер құрылды. Жиробанктер өздерінің
клиенттері арасында белгілі салмағы бар бағалы металдардан жасалған ақша
бірліктері арқылы есеп айырысулар жүргізді. Өздігінен бос ақша
қаражаттарын жиробанктер мемлекетке, қалаларға және артықшылығы бар
компанияларға ссудаға берді.
Ал кейбір мамандар банкті одан да ерте мерзімде феодализм тұсында,
пайда болған деп атайды. Олар феодалдық шаруашылық тұсында банктегі
төлемдегі делдалдық қызметінің қажеттілігінен пайда болғанын айтады.
Дегенмен осы декектерге сүйене отырып, банктердің пайда болуының екі
мың жылдық тарихы бар екендігін айтуға болады.
Банк италян сөзiнен Bank – орындық мағынада “Айырбас орындағы-Айырбас
орны” дегендi бiлдiредi. Бұл айырбас орыны тауарлармен сауда жасалатын
алаңдарда құрылады. Сауда мемлекеттермен қалалардың жекелеген тұлғалардың
әртүрлі монеталарымен жасалған. Ол уақытта монеталардың біртұтас жүйесі
болмағандықтан, олардың сауда саттық барысында әртүрлі формадағы монеталар
кездескен. Банктер пайда болар алдын ақша сауда капиталының өкілдері
саудагерлердің ақшалай салымдарын қабылдап, оларды әртүрлі елдің
ақшаларын айырбастауға маманданып отырған. Уақыт өте келе, айырбастаушылар
бұл салымдарды, сондай-ақ өздерінің ақша қаражаттарын ссудаға беріп, пайыз
алу үшін пайдалана бастады. Сөйтіп айырбастаушылар біртіндеп банкирлерге
айналды.
Біздің түсінігімізше банк ұғымы айырбастаушылардың және олардың
айырбас орындарының болуымен сипатталады. Алғашқы банктердің Италияда
пайда болу себебі, оның сол уақыттарда дүниежүзілік сауда орталығы
болғандығы ескеріп, әр елдің ақшалары мен тауарларының сол елге қарай
ағылып, банкирлердің сауда операцияларына тікелей қатысуына байланысты
түсіндіріледі. Тарихшылардың пікірінше, б.э.д. 2300 жыл бұрын холдейлердің
сауда компаниялары пайда болып, олар өздерінің тікелей қызметтерімен
қатар, ссудалар берген. Олар б.э.д. IV ғасырда Ежелгі Грецияда да жасалған.
Бір айта кететіні, ежелгі гректер салым қабылдай отырып, белгілі бір ақы
төлеу арқылы ақшалар айырбасын жүргізіп отырған.
Тарихшылардың пайымдауынша алғашқы банктік операцияларды жекелеген
тұлғалар және қолында ақшалай қаражаттары бар шіркеу мекемелері жүргізген
екен.
Шіркеулер құндылықтарды сақтайтын ең сенімді орындар болған. Сол
уақыттары белгілі гректің шіркеулері (Дельфа, Дело, Само, Эфсе) ақша
сақтаумен айналысқан. Эфседегі Артемид шіркеуінде кіші Азия жағалауындағы
елдердің салымдары, ал Дельфада Аполлон шіркеуіне барлық еуропалық
Грецияның бос ақша қаражаттары шоғырланыпты.
Сөйтіп, алғашқы банктер жинақталған ақша қаражаттарын қозғалыссыз
жатуға болмайтындығын, оларды уақытша пайдалануға беріп, пайда табу
қажеттігін түсінеді.
Банктер несиелік операциялар жүргізумен қатар, салым иелеріне
біртіндеп есеп айырысу қызметін де көрсетті. Есеп айырысулар банктегі салым
иелерінің бір шотынан басқа бір шотқа аудару арқылы жүргізіледі.
Есеп айырысуларды жеңілдету мақсатында ежелгі банктер өздерінің
банктік билеттерін шығарды. Олар толық құнды ақшалармен қатар айналыста
жүрді. Алғашы акционерлік банк Ағылшын банкі 1964 жылы құрылып, үкіметтен
банкнота шығаруға құқық алды.
Мұның өзі алғашқы банктердің капитализмнің мануфактура жағдайында,
банкирлер үйлері ретінде пайда болғанын куәландырады. Мұндағы несие беруші
мен қарыз алушылардың болуы банктердің пайда болуының тек алғышарттарын
ғана сипаттайды.
Анықтамалық басылымдарда банк ірі несиелік мекеме ретінде
сипатталады. Несиелік істің даму денгейіне байланысты және несие
берушілердің несиелік операциялары бір жүйеге айналдыру нәтижесінде жеке
несие беруші өзінің несие беуін тоқтатады. Несие теке қана тұтыну
мақсатына ғана берілмей, шаруашылық операциялардың қажеттілігін де
қанағаттандыра бастайды. Несиелік мәмілелер жасаумен бірге несие беруші
өзінің клиентінің тапсырмалары бойынша есеп айырысу және басқа да
операцияларды жүзеге асырады. Сөйтіп, банктер ақша шаруашылығының осы даму
сатысына өте отырып, барлық операцияларды бірдей көрсететін біртұтас
орталыққа айналды. Демек, алғашқы банктер капитализмнің мануфактура
сатысынан да бұрын яғни мемлекеттің құрылу кезеңінде пайда болған дегенге
негіз бар. Мұндай қатынастардың құл иеленушілік қоғамында болғандықтан
тарих куә.
Ежелгі Римде нормалары болған, ол нормаларға сәйкес б.э.д. III ғ.
айырбас ісіне мамандандырылған Римдік банкирлерде кумулияр деп атады.
Оларға несиелік операцияларды жүргізуге рұқсат етілмеген. Тарихшылардың
айтуынша, Ежелгі Вавилон банктері тек қана несие беріп қана қоймай, сондай-
ақ жер бөлімшелерін сатып алу сату, және басқа да операцияларды орындаған.
Жоғарыдағыларды ескере отырып біз банктердің жалпы операциялары мен
қызметтерінің банктердің дамуына тоқталдық. Енді Қазақстанда банктердің
дамуына келетін болсақ, Қазақстанда банк жүйесінің дамуы келесі
кезеңдерден тұрды:
Бірінші кезең; 1917 жыл мен 1930 жылдар арасындағы патшалық Ресейден
қалған банк жүйесін жаңадан қалыптастыру, бұл кезде әртүрлі меншіктегі
банктер мен несие мекемелері қатар қызмет істеді.
Екінші кезең: 1930 жылдар мен 1987 жылдар аралығы елде КСРО
Мемлекеттік банкі әмбебеп қызмет атқарады, яғни ол мемлекеттің Орталық
банкі ретінде эмиссиялау және несие беру қызметімен қоса клиенттерге де
қызмет көрсеті.
Үшінші кезең: 1988-1991 жылдар аралығында елде мемлекеттік
мамандандырылған банктердің құрылуы, яғни КСРО мемлекеттік банкі
банктердің банкісі ретінде эмиссиялық, ереже, нұсқау және тағы басқа
қызметтермен шұғылданып, ал маманданған банктер экономиканың әртүрлі
салаларына қызмет көрсетті. Сонымен бірге 1990 жылы басында кооперативтік
және коммерциялық банктер де құрыла бастады.
Төртінші кезең, 1991 жылдан қазіргі уақытқа дейін нарықтық банк
жүйесінің қалыптасу кезеңі, яғни тәуелсіз республиканың нарықтық
қатынастарға өту жағдайында екі денгейлік банк жүйесінің пайда болуы және
дамуы.
Осы кезеңдердің сипаттамаларын келесі кестеден көруімізге болады.
Кесте 1
Қазақстанда банк жүйесінің қалыптасу және даму кезеңдері

1930 жылға дейінгі1930-1987 1988-1990 жылдар 1991 жылдан бастап
банк жүйесі жылдар (одақтық(одақтық бірденгейлі(дербес екі
бір денгейлі маманданған банктер денгейлі банк
банк жүйесі) жүйесі) жүйесі)
Ресей Мемлекеттік 1КСРО Мембанкі 1банк жүйесін қайта Егемен Қазақстанда
банкі және (оның ішінде ұйымдаст-ыру:КСРО өзінің банк
көптеген несие КСРО Мем-банкі және жүйесінің
банк мекемелері мемлекеттік маманданды-рылған құрылуы. Екі
еңбек жинақ банктер: КСРО денгейлі банк
кассалары Өнеркәсіп құрылыс жүйесі Ұлттық банк
жүйесі). банкі, КСРО және коммерциялық
2КСРО Агроөнеркәсіп банкі,банктер.
Мемлекеттік КСРО Тұрғын үй
Құрылыс банкі. әлеуметтік банкі.
3КСРО Сыртқы КСРО Жинақ банкі.
сауда банкі. КСРО Сыртқы
экономика банкі.
2Жаңадан
кооперативтік және
коммерциялық
банктердің құрыла
бастауы.

Қазіргі уақытта экономикасы нарықтық типпен дамыған мемлекеттердің
барлығында дерлік екі денгейлі банк жүйесі қалыптасқан. Оның бірінші
денгейінде эмиссиялық, қадағалау, нұсқау ереже шығару, рұқсат ету тағы
басқа қызметтер, ал екінші денгейіне клиентерге қызмет көрсету негізделген.
Бұл елдердің тәжірибесі дәлелденгендей олардың барлық жүйесі ақша
айналымын ұйымдастыратын орталық банкпен, ал кәсіпорындарды, ұйымдарды және
халықты несиелейтін коммерциялық банктерден құрылған.
Банктерді эмиссиялық және коммерциялық деп бөлу Қазақстан
мемлекеттінің жаңа экономикалық механизімін құруға септігін тигізеді. [19]

1.2 Банк жүйесінің құрылымы

Қазақстан республикасындағы банктер және банк қызметі туралы
республика Президентінің Жарлығында 1995 жылғы 31 тамыздағы заң күші бар
жарлығындағы Қазақстанда екі денгейлі банк жүйесі бар делінген. Ұлттық
банк –мемлекеттің орталық банкі, ол банк жүйесінің жоғарғы (бірінші
денгейіндегі) банкі. Басқа банктердің барлығы банк жүйесінің төмегі
(екінші) денгейіндегі банктер делінген.
Қазіргі кезде Қазақстан Республикасында нарықтық банк жүйесінде әр
түрлі меншік формасындағы банктер мен несие мекемелері қызмет істеуде.
Олардың ішінде:
Мемлекеттік банк – үкімет қаулысымен құрылған екінші денгейлі банк,
оның жарғылық қорының иеленушісі үкімет.
Инвестициялық банк – негізінен тікелей және портфельдік инвестиция
тартумен шұғылданатын екінші денгейлі банк.
Шетелдер қатысушы банк - орналастырылған акцияларының үштен
бiрiнен астамы: 
 а) Қазақстан Республикасының резиденттерi еместердiң;
б) орналастырылған акцияларының немесе жарғылық капиталдарға қатысу
үлестерiнiң үштен бірiнен астамы Қазақстан Республикасының резиденттерi
еместердiң не соларға ұқсас Қазақстан Республикасы резиденттерiнiң - заңды
тұлғаларының иелiгiнде, меншiгiнде жәненемесе басқаруында болатын
Қазақстан Республикасы резиденттерiнiң - заңды тұлғаларының; 
    в) Қазақстан Республикасының резиденттерi емес тұлғалардың
қаражаттарына билiк етушiлер (сенiм бiлдiрiлген адамдар) болып табылатын
Қазақстан Республикасы резиденттерiнiң иелiгiнде, меншiгiнде жәненемесе
басқаруында болатын екiншi деңгейдегi банк. 
Мемлекетаралық банк - халықаралық шарт (келiсiм) негiзiнде құрылып,
жұмыс iстеп тұрған, құрылтайшылары Қазақстан Республикасының Үкiметi
(немесе ол уәкiлдiк берген мемлекеттiк орган) мен сол шартқа (келiсiмге)
қол қойған мемлекеттердiң үкiметтерi болып табылатын банк.
Банктік емес несие қаржы мекемелері Ұлттық банктің лицензиясы
негізінде кейбір банктік операция жүргізуге құқы бар банктік емес заңды
тұлғалар.
      Банк - осы Заңға сәйкес банк қызметiн жүзеге асыруға құқылы
коммерциялық ұйым болып табылатын заңды тұлға. 
Банктiң ресми мәртебесi заңды тұлғаны әділет органдарында (тіркеуші
органдарда) (бұдан әрі - әділет органдары) банк ретiнде мемлекеттiк
тiркеумен және банк операцияларын жүргiзуге қаржы рыногы мен қаржылық
ұйымдарды реттеу және қадағалау жөнiндегi уәкілетті органның (бұдан әрi -
уәкiлеттi орган) лицензиясы болуымен белгiленедi. 
Банкiнiң ресми мәртебесi жоқ бiрде-бiр заңды тұлға "банк" деп атала
алмайды немесе өзiн банк қызметiмен айналысушы ретiнде сипаттай алмайды.
      Банк басқармасы тұрған жер (почта бойынша мекен-жайы) банк тұрған жер
деп танылады.
Коммерциялық банктер – кәсіорындармен ұйымдарға, сондай-ақ халыққа
тікелей және жан жақты кешенді қызмет көрсеттін банктер. Бұл олардың басқа
арнаулы несие мекемелерінен айырмашылығы. Ал банктік емес несие
мекемелерінің банктерден өзгешелігі олар тек кейбір банктік операциялар
жүргізумен және кейбір қызмет түрін көрсетумен шұғылданады. Коммерциялық
банктердің негізгі мақсаты неғұрлым жоғарғы пайда табу.[1]
Банктің жарғылық қоры оның міндеттемелерін қамтамасыз етіп, банктік
опреациялар жүргізудің негізгі көзі болып саналады. Алғашқыда ол
(мемлекеттік банкті қоспағанда) акция сату есебінен, немесе
құрылтайшылардың жарнасы есебінен қалыптасады. Банктің құрылтайшылары мен
акционерлері сатып алған акцияларына тек ақша төлеуге міндетті. Жабық
акционерлік қоғам түріндегі банктің акциясын төлеуге оның несиеге алған,
кепілге алған және басқа да тартылған қаражатты қолдануға болмайды. Банктің
акциясы алғашқы нарықта барлық құрылтайшыларға бірдей құнмен, яғни
акцияның көрсетілген құнымен сатылады. Жаңадан құрылған банктің оның
құрылтайы қаражаттарында жарияланған жарғылық қорының елу процентін
акционерлері банк тіркеуден өткен кезге дейін, ал тіркеуден өткен кезеңнен
бастап бір жыл ішінде түгел төлеуі қажет.
Жарғылық қорды молайту екі жолмен жүргізіледі:
Біріншіден, қосымша акцияларды шығару, оның ішінде банктің пайдасын
капиталдандыру және банктің облигациясын оның акциясына айырбастау
есебінен.
Жалпы банктердің қызметтерi:
- уақытша бос ақша қаражатын тарту, жинақтау және оны қарыз капиталына
айналдыру;
- кәсiпорындарға,мемлекетке,жеке тұлғаға несие беру, бағалы қағазбен
операция жүргiзу;
- ақша айналымын реттеу;
- айналымға несие құралын шығару;
- экономикалық, қаржылық кеңес беру;
- эмиссиялық қызмет атқару.
Банк өзiнiң жарғысы бар толық шаруашылық есеп және өзiн-өзi
қаржыландыру негiзiнде қызмет жасайтын заңды тұлға болып табылады.
Мемлекеттiк банк осы заң бойынша қызмет атқарып жоғарғы кеңесiне есеп
бередi. ҚР заңына сай мемлекеттiк банк деп капиталы толығынан үкiмет
иелiгiнде немесе акционерлiк капиталдың басым бөлiгi мемлекеттiк
құрылтайшылардың акциясы болғанда есептеледi. Коммерциялық банктер ол
өздерiнiң акционерлер жиналысында қабылданған жарғысы бойынша қызмет
iстейдi.
Екіншіден акцияның көрсетілген құнын өсіру жолымен.
Банктің жоғары асқаушы органы акционерлердің жалпы жиналысы, оның
ағымдағы қызметін банктің басқармасы жүргізеді. Банктің басқарушы
қызметкерлері болып, қадағалау кеңесінің төрағасы және оның мүшелері,
Басқарманың төрсағасы және оның орынбасарлары, банктің бас бухгалтері
және оның орынбасарлары, банк бөлімшесінің бірінші басшысы және
басбугалтері мен олардың орынбасарлары саналады. Банктің заңға сәйкес
банктің Басқармасының төрағасы және оның орынбасарлары, банк
бөлімшесінің бірінші басшысы және бас бухгалтері қызметке Ұлттық банктің
келісімімен тағайындалады. Әдетте оладың банк үйесіндегі: төраға мен бас
бухгалтер үш жылдан кем емес, ал олардың орынбасарлары екі жылдан кем емес
қызмет стажы болуы шарт. Осы айтылған қыметкерлер Ұлттық бактің келісімін
үш айға дейін алмаса, өз міндеттерін әрі қарай орындауға құқы жоқ.
Акционелердін жиналысы кезекті және кезектен тыс болып бөлінеді.
Кезекті жиналыс жылма жыл есепті жылдағы банк балансы жасалғаннан кейін бір
айдан аспай шақырылуы керек, ал кезектен тыс жиналыс құрылтайшылардың ,
қадағалау кеңесінің , Тексеру комиссиясының талабы бойынша шақырылады.
Банктің Ұйымдық құрылымы әрқайсысы белгілі бір міндетер мен
талаптарды атқаратын қызмет тараулары мен бөлімшелерден тұрады. [17]
Қорытындылай келе,жалпы кез келген банктің ұйымдық құрылымы банктік
операцияларды атқаратын міндеттерін ескеріп қалыптасады.
Ал, банктердің пайда болуы мен дамуына келетін болсақ,бірқатар
ғалымдардың пікірінше, алғашқы банктер капитализм дамуының мануфактуралық
сатысында - XIV және XV ғасырларда Италияда несие қатынасының кең ауқымды
дамуымен байланысты пайда болған. Кейбір ғалымдар банктердің бұдан да
ертерек - феодализм кезінде төлем делдалдары ретінде пайда болды деп
есептейді.
II Қазақстан Республикасының банк жүйесінің дамуын талдау
2.1 Орталық банк және оның қызметтерін талдау

Ұлттық банк - республикадағы банк жүйесінің жоғары (бірінші)
деңгейіндегі банк,өз қызметін Қазақстан Республикасы Президентінің 1995
жылғы 30 наурыздағы Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі туралы Заң
күші бар Жарлығы бойынша жүргізеді және осы Жарлыққа сай Президентке есеп
береді. Сонымен қатар Ұлттық банк өз қызметінде Қазақстан Республикасының
Конституциясын және басқа заңдарды, халықаралық шарттар мен келісімдерді
басшылыққа алады.
Ұлттық банк - заңды тұлға, дербес балансы бар, өзіне тікелей
бағынатын төменгі бөлімшелері мен бірге тіке бағыныстағы біртұтас
орталықтандырылған құрылым,іс-әрекетін толық шаруашылық есеп негізінде
жүргізеді.Әр түрлі салық жинаудан,баж салығын және кеден салығын төлеуден
босатылады. Ол республиканың кез келген жерінде және одан тыс жерлерде
өзінің басқармасын және басқада бөлімшелерін ашуға құқығы бар. Өз жұмысын
үкіметпен келісіп, үнемі кеңесіп жүргізеді.Үкімет Ұлттық банктің
міндеттемелері бойынша жауапты емес,дәл сол сияқты,егер өзіне белгілі бір
жауапкершілік алмаса, Ұлттық банк те үкіметтің міндеттемелері бойынша жауап
бермейді.Үкіметтің өкілдік және атқарушы органдарының Ұлттық банк пен
оның құрылымдық бөлімшелерінің заңды қызметтерін атқаруға араласуға
құқығы жоқ.
Орталық банктiң қызметтерi:
- ежелден қалыптасқан мемлекеттiк өкiлi ретiнде заңды түрде банкнота
шығару;
- орталық банктiң ақша несие реттеу қызметi ол экономиканы ақша несие
айналымына әсер ету жолымен реттеу, яғни үкiметтiң экономикалық саясаттың
құрамдас элементi;
- орталық банктiң сыртқы экономикалық қызметi. Мемлекеттiк валюталық
саясатын жүргiзетiн және валюталық бақылау органы болып табылады.
- орталық банктiң банк iсi қызметi- негiзгi клиентi коммерциялық банкер
(бұл дегенiмiз коммерциялық банктерден айырмашылығы);
- орталық банк үкiмет банк iсi қызметi. Ол әрi кассирi, несие берушiсi,
қаржылық кеңесшiсi;
Мемлекеттiк борышты басқару деп- орталық банктiң зайымдарын орналастыру
және конверсия операциясын жүргiзу.
Орталық банктiң операциялары:
Олар екi түрге бөлiнедi: актив-ол осы қаражатты орналастыру
операциялары. Пассив- ол операциялар банктiң ақша қаражатын тартып банктер
ресурстарын құру операциялары.
Сонымен:
- мемлекет орталық банкпен тығыз байланысты. Оның саясатына шексiз ықпал
етедi;
- орталық банк- ол дербес заңды тұлға;
- ақша несиелiк валюталық тұрақтылықты сақтаудағы iс-әрекетiнiң
тиiмдiлiгiне қажеттi жағдай жасау;
- үкiметтiң экономикалық саясатының негiзгi элементi ақша несиелiк қаржы
саясатын орындау орталық банкiнiң қызметiнiң түйiнi болады.
Орталық банктiң мiндетi- ол Ұлттық ақша өлшемiнiң төлем
қабiлеттiлiгiмен валюталық курсын банк жүйесiнiң тиiмдiлiгiмен
сенiмдiлiгiмен қамтамасыз ету. [1]
Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметi туралы
Республика Президентiнiң 1995 жылғы 31-шi тамыздағы заң күшi бар жарлығында
Қазақстандағы 2-шi деңгейлi банк жүйесi бар дедi. Олар:
Ұлттық банк- мемлекеттiк орталық банк.
Басқа барлық банктердi заңда төменгi деңгейлi банк деп жазылған.
Қазақстан Ұлттық банкі Қазақстан Республикасы заңдарының негізінде
өзінің қызметіне қарай Ұлттық банк берген лицензия негізінде кейбір банктік
операция түрлерін жүргізетін барлық банктердің ,банктік емес қаржы
мекемелерінің міндетті түрде орындауы үшін нормативтік актілер шығарады.Ол
нормативтік актілер Қазақстан Ұлттық Банкінің хабаршысын , Вестник
Национального Банка Казахстана атты қазақ және орыс тілдерінде шығатын
ресми басылымдарда жарияланады.
Ұлттық банктің негізгі міндеті - ұлттық валютаның ішкі және сыртқы
тұрлаулылығын қамтамасыз ету. Сондықтан ол:
• ақша айналымы,несие,банктік есеп айырысу мен валюталық қатынастарды
ұйымдастырады;
• ақша,несие және банк жүйелерінің тұрақты қызметін қамтамасыз етеді;
• несие берушілер мен салымшалардың ,сондай-ақ шетел валютасын сатып алу-
сату және басқа ұйымдардың мүддесін қорғау және олардың жұмысын
бақылау сияқты мемлекеттің экономикалық саясатын жүргізеді.
Ұлттық банктің міндеті оның атқаратын қызметтері арқылы орындалады :
Біріншіден,Қазақстан Республикасында мемлекеттік ақша-несие саясатын
жүргізу, яғни Ұлттық банк айналымдағы ақша массасының көлемін реттеумен
және ресми проценттік мөлшердің деңгейін өзгертумен шұғылданады.Егер ақша-
несиелік реттеу әдісімен инфляция деңгейін тежеу мүмкіндігі болмаған
жағдайда Ұлттық банктің несие салымдарын шектеуге және банк операциялары
бойынша проценттік мөлшерді өзгертуге құқығы бар. Сондай –ақ алты айға
дейінгі мерзімге шығарылған бірінші кластық жай және айналмалы
вексельдерді,чектерді сатып алып және қайта сатады.
Ұлттық банк өзінің бағалы қағаздарын шығарады, сонымен қатар
мемлекеттік бағалы қағаздарды, облигацияларды, депозиттік сертификаттарды,
дисконттық және өтер мерзімі бір жылға дейінгі проценттік бағалы қағаздарды
сатып алу және сатумен шұғылданады.Ұлттық банкте сақталатын міндетті
резервтердің нормативін белгілеп, айналымда жүретін төлем құралдарының
түрлерін анықтайды.
Екіншіден, Қазақстан Республикасында қолданылатын банкнота және
монетаны (теңге мен тиынды) эмиссиялау.Ол үшін Ұлттық банк номиналдардың
құрылымын,теңге мен тиындардың пішінін (дизайн), олардың қажет мөлшерін
анықтап,дайындығын қамтамасыз етеді.
Ұлттық банктің қолма-қол ақша қаражатын шығаратын,теңге мен тиынның
қолма-қол ақшасыз эквивалентін алып сату арқылы айналысқа түсуді
ұйымдастыратын айырықша құқығы бар.Сондай-ақ қолданылған ақша белгілерін
айналымнан шығарып,оларды жаңасымен айырбастап,тозығы жеткендерін жоюмен
шұғылданады.
Үшіншіден, банктердің банкісі қызметін атқару. Ол үшін Ұлттық банк
республикадағы қайта қаржыландыру жүйесін ұйымдастырып,бірінші класты
(жоғары өтімді,қауіпсіз) бағалы қағаздармен және басқа активтермен
қамтамасыз етілген несиені алты ай мерзімге береді.Ұлттық банк- екінші
деңгейдегі банктер үшін соңғы сатыдағы несие беруші.Несиені ұлттық
валютамен де, шетел валютасымен де, сондай-ақ қамтамасыз етілген,ия болмаса
қамтамасыз етілмеген несиені Ұлттық банктің басқармасы белгіленген
тұртіппен және мерзімге береді.Қазақстан Республикасындағы есеп айырысу
формалары мен тұртібін анықтап,қазақстандық теңгемен жүргізілетін
банкаралық есептесуді өз уақытымен және тоқтаусыз жүруін қамтамасыз ететін
төлем жүйесінің қызметін ұйымдастырады.
Төртіншіден,үкіметтің және мемлекеттік органдардың банкі және
агенті қызметін атқару үшін кепілшісі үкімет болған республиканың ішкі және
сыртқы қарызын өтеуге қатысады, Қаржы министрлігінің шоттары бойынша
дебеттік қалдықты (сальдо) болдырмау үшін қажетті іс-шараларды
қабылдайды.Қаржы министрлігімен келісілген шарт негізінде мемлекеттік
бағалы қағаздарды орналастырып,олардың депозиторлық ісін жүзеге асырады.
Бесіншіден,банктердің ісін бақылау және қадағалау қызметі. Ол үшін
Қазақстан территориясында,сондай-ақ одан шет жерлерде банктермен олардың
филиалдарын ашуға рұқсат және банктік операциялар жүргізуге лицензия
береді.Барлық банктер,банк емес қаржы мекемелері және олардың клиенттері
міндетті түрде орындауы үшін банк ісі,есептеу,есептесу,валюта операцияларын
жүргізу мәселелері бойынша нормативтік актілер шығарып,олардың орындалуын
қадағалайды.
Банктердегі бухгалтерлік есеп айырысудың ,бухгалтерлік,банктік және
басқа есептін мерзімін,формасын,тұртібін және әдісін бекітіп, сондай-ак
олардың орындалуын бақылайды. Банктер мен олардың филиалдарының қызметін
жергілікті жерде немесе аудиторлық ұйымдарды шақырып бакылайды. Ұлттық банк
өзінің бақылау қызметін атқару үшін банктердің балансын, есебін және басқа
құжаттарын тексереді.
Алтыншыдан, ваюталық реттеу және валюталық бақылау қызметі. Оны атқару
үшін Ұлттық банк шетел валютасының және шетел валютасындағы бағалы
қағаздардың айналым аясын және тұртібін белгілеп , шетел валютасымен
жүргізілетін операцияларға қажетті кезде, оның ішінде проценттік мөлшер
деңгейіне шектеу қояды .
Резиденттер үшін шетел валютасын және шетел валютасындағы бағалы
қағаздарды Қазақстанға аудару, әкелу,әкету және салып жіберу тұртібін
белгілеп, сондай-ақ Қазақстан Республикасының резиденттерінің республикадан
тыс шетел валютасында шот ашуының мақсатын тұртібін және жағдайын анықтап,
шот ашуға рұқсат береді.
Ұлттық валютаның шетел валютасымен салыстырып, курсын
реттейді.Халықаралық есеп айырысуды ұйымдастырып, шетелдермен валюта-
қаржылық және несие-есеп қатынастарын жетілдіреді. Шетелден алынған банктік
несиенің есебін жүргізеді.
Жетіншіден , елдің алтын валюта қорларын басқару қызметі. Оны атқару
үшін Ұлттық банк мемлекеттің алтын валюта қорларын қалыптастырып, олармен
операция жүргізеді. Қазақстан Республикасы Президентінің Бағалы металдарға
және асыл тастарға байланысты қатынастарды мемлекеттік реттеу туралың Заң
күші бар Жарлығына сай бағалы металдардың алғашқы саудасына бірінші сатып
алушы құқымен қатынасып, қазақстандық және басқа өндірушілерден сатып
алушылардан Ұлттық банктің алтын валюта қорын толтыру үшін бағалы
металдарды сатып алады. Оларды сақтауға қабылдап, одан әрі сақталуын
қамтамасыз етіп, қажет жағдайда заңға сәйкес сатады.[16]
Президенттің немесе үкіметтің тапсырмасы бойынша Ұлттық банктің
қоймасында сақтау үшін үкіметтік бюджеттік резервке алынған құндылықтарды
қабылдайды.Алтын және басқа да бағалы металл құймаларын,монеталарды,өңдеген
және өңделмеген табиғи асыл тастарды ішкі және сыртқы нарықта сатып алу
және сату операцияларын жүргізеді.
Ұлттық банк өз шығындарын өз қаражатымен өтейді. Оның өз
қаражаты:жарғылық, резерв капиталынан , қайта бағалау шоттары және арнайы
провизияларынан резервтерінен құрылады.
Ұлттық банктің жарғылық капиталы 20 млрд теңгеден қалыптасады және
оның міндеттемелерін қамтамасыз етеді. Жарғылық капитал мемлекеттік
бюджеттен бөлінген қаржыдан , мемлекет берген негізгі қордың құнынан және
Ұлттық банктің алған пайдасынан құрылады.
Резерв капиталы жарғылық капиталы мөлшерінен тұрады. Таза табысы
есебінен толтырылып, жүргізілген операциялар бойынша шығындарды өтеуге
жұмсалады.
Алтын валюта активтерін қайта бағалау шоты оларды қайта бағалаудан
түскен іске асырылмаған табысты есепке алуға арналады. Бұл шоттың Ережесін
Ұлттық банктің Басқармасы бекітеді. Алтын валюталық резерв теңгенің ішкі
және сыртқы тұрлаулылығын қамтамасыз ету үшін құрылып және мақсаттарға
жұмсалады. Алтын валюталық резерв төмендегі элементтерден құрылады:
. алтыннан;
. банкнота, монета түріндегі шетел валютасынан, шетелдердегі және
республикадағы Ұлттық банктің шоттарындағы қаржылардың қалдықтарынан;
. Ұлттық банкте сақтаулы валюталық құндылықтардан;
. шетел үкіметтері немесе халықаралық қаржы мекемелері
шығарып,кепілдік берген бағалы қағаздардан;
. шетел валютасындағы жай және аударым вексельден;
. өтімділігі және қауіпсіздігі қамтамасыз етілген жағдайдағы шетел
валютасындағы басқа сыртқы активтерден құрылады.
Арнайы провизиялар резервтер Ұлттық банктің шығыстары есебінен күмәнді
және үмітсіз талаптарынан, оған қоса несиелерден, депозиттерден, бағалы
қағаздардан, есеп айырысу кезіндегі шығындардан, шоттардағы қалдықтардан
және басқа да активтерден, сондай-ақ жалпы провизиялардан құрылып, оған
аяқталмаған құрылыс көлемі және Ұлттық банктің монетарлық емес талаптары
және әлеуметтік сипаттағы төлемдер кіреді.
Ұлттық банктің қаржылық жылдағы таза табысы оның іс жүзінде алған
кірістері мен осы жылғы шығын арасындағы айырмаға тең Шығынға шығарылып
тасталған күмәнді борыштар, активтердің , оның ішінде айналымға шығарылған
банкноталар мен монеталардың амортизациясы тозуы қосылады. Табыс
жоғарыда айтқанымыздай, жарғылық, резерв капиталын қалыптастыруға
жұмсалып, қалған бөлігі келесі қаржы жылының үлесіне жіберіледі.
Ұлттық банктің басқарушы органы болып Басқарма және директорлар
Кеңесі Директорат саналады. Оның жоғарғы органы-Басқарма, ол 9 адамнан
тұрады. Оған Ұлттық банктің төрағасы, бес лауазымды адамы және
Президенттен бір, Республика Үкіметінен екі өкіл кіреді. Президенттен,
Республика Үкіметінен және Ұлттық банктен кірген басқарма мүшелерінен
тиісінше Президент, Үкімет және Ұлттық банктің төрағасы бекітеді және
қызметтен босатады.
Ұлттық банктің төрағасын республика Президенті Парламентпен келісе
отырып 6 жыл мерзімге тағайындайды.Егер төраға қызметтен кеткісі келсе 2 ай
бұрын алдын ала Президентке арыз жазуға құқылы.Оны қызметтен Президент
босатады.Төраға Ұлттық банктің қызметіне жауапты.Оның орынбасарларын
төрағаның ұсынысымен Республика Президенті төрағаның бекітілген мерзіміне
тәуелсіз 6 жылмерзімге бекітеді.Төрағаның орынбасарларын қызметінен
төрағаның ұсынысымен республика Президенті босатады.Сондай-ақ төрағаның
орынбасарлары өз еркінше қызметінен кеткісі келсе,онда 2 ай бұрын төраға
арқылы Президентке арыз береді.
Ұлттық банктің Басқармасының мәжілістері қажетті кезде,бірақ айында
кемінде 1 рет өткізіп,онда Ұлттық банктің ,жоғарыда айтылған қызметтерін
орындайды,ал Ұлттық банктің күнбе-күнгі қызметін басқаратын орган –
Директорлар Кеңесі. Директорлар Кеңесі Президенттің Қазақстан
Республикасының Ұлттық банкі туралың Заң күші бар Жарлығына сай Ұлттық
банктің қарауындағы барлық мәселелер бойынша шешім қабылдайды.
Ұлттық банктің облыстық басқармалары өз қызметін Ұлттық банк
белгілеген уәкілдік шегінде атқарып, оған есеп беруге міндетті. [16]

2.2 Коммерциялық банк және оның қызметтерін талдау
Коммециялық банк термині - банк ісінің ертеректегі даму кезеңінде,
банктердің сауда, тауар айырбасы операциялары мен төлемдеріне қызмет
көрсетуі барысында пайда болады. Негізгі клиенттері саудагерлер
болғандықтан коммерциялық банк деп аталды. Бірақ өнеркәсіптің және басқа
салалардың дамуымен банктер экономиканың өзге де сфераларына қызмет көрсете
бастағандықтан бастапқы мағынасын жоғалтты. Ол банктің іскер деген сипатын
білдіреді, оның шаруашылық агенттердің барлық жұмыс түрлеріне қызмет
көрсеуі олардың қызметтерінің саласына байланыссыз болды. Коммерциялық
банктер – нарық экономикасында қаржылық операциялар мен қызметкөрсететін
несиелік мекемелердің тобын білдіреді.
Қазіргі комерциялық банктер өз клиенттеріне екі жүзге жуық әр алуан
өнімдер мен қызмет көрсетуге әзір. Мұндай кең көлемді операциялар
коммерциялық банктерге өз клиенттерін сақтай отырып, қолайсыз жағдайда
өзінде пайдалы жұмыс жасауға септігін тигізеді.
Бір операциялардан болған зиян, екінші бір операциялардан түсетін
пайда есебінен жабылады. Нарық экономикасы дамыған барлық елдердің
коммерциялық банктері несие жүйесінің негізгі операциялық буыны болып қалуы
кездейсоқтық емес. Олар өзгермелі ақша-несие нарығының жағдайына көндігетін
қабілеттің барлығын көрсете алады. [7]
Коммерциялық банктер – мәртебесі, мақсаты, және бағыттары бойынша
теңдей емес, дегенмен барлық банктердің балансының және оның құрылымының
болуы, негізгі қызметтер мен операциялардың сипаты, өзінің қызметінен
кірістер алу сияқты орталық негіздері бар.
Комерциялық банктер сондай-ақ, несие беру жүйесінің негізгі буыны
ретінде сипатталады. Бұл банктердің негізгі несие орталығы ретінде несие
берудің мол мүмкіндіктерін ашатындығын білдіреді. Банк жүйесінде несиені
орталық банк, екінші деңгейлік банктер, арнаулы несие институттары береді.
Нарықтық экономика жағдайындағы коммерциялық банктер – активті іскерлік
банктер болып саналады және олар барлық елдердің банк жүйесінде айрықша
орын алады. Бұл банктер бүкіл экономикаға қызмет көрсете отырып,
шаруашылықтарға, кәсіпкерлерге, жекелеген тұлғаларға несиелер береді,
тұтынушыларға неғұрлым жақындай отырып, өндіріс саласы мен айналым дамуына
көмегін тигізеді.
Коммериялық банктер клиенттер үшін бүкіл операциялық қызметтерді
орындайтын ақша нарығының жұмыс жасаушы әмбебеп буыны ретінде қатысады.
Коммерциялық банк түсінігінің мына түрінде сипаттауға болады.
Коммерциялық банктер өздерінің дәстүрлі базалық қызметтері негізінде
жұртшылық арқылы қабылданады, олар клиенттерге сан алуан қаржылық қызметтер
көрсетеді, трасталық операциялар жасайды, клиенттер үшін бағалы қағаздар
сатып алады. Олардың қызметтерін дәстүрлі және дәстүрлі емеске, базалық
және жаңа қызметтерге бөлуге болады. Коммерциялық банктердің қызметін
жалпылай топтастырғанда былай болып шығады:

• Бос ақша капиталдарын жұмылдыру мен шоғырландыру, қор жинау мен
сақтықтар;
• Экономикаға және тұрғын халыққа несиелер беру;
• Төлемдер жасау мен ақша аударымдарын ұйымдастыру;
• Инвестицилық қызмет;
• Сыртқы сауданы қаржыландыру;
• Құндылықтарды сақтау;
• Клиенттрге өзге қаржылық қызмет көрсету.

Жинақтарды жұмылдыру мен шоғырландыру қызметі - жеке адамдардың ұсақ
шашыранды ақша қаражаттарын жинақтай отырып, ақша ресурстарының ортақ қорын
құру арқылы оларды экономикнаың неғұрлым тиімді салаларына бағыттауға
болатындығын растайды. Өз ақшаларының жоғары өтімді формада сақталуына және
пайыздық үлес алуға деген салымшылырадың қызығушылығы банктер арқылы
қамтамасыз етілуі тиіс және ол үшін соңғы жауапкершілікті өзіне алады.
Несие берудегі делдалдық, банк үшін ең айқындаушы қызмет болып
саналады. Өйткені уақытша бос ақша қаражаттары шаруашылық жүргізуші
субъектілерге саудаға беру жолымен қайыра бөле отырып, одан ол пайда
табады. Банктің осы қызметі несие категориясын көрсетуге үлкен әсерін
тигізеді. Мұндай кезде несие қаржыны тиімді пайдалануға несие беруші мен
қарыз алушы бірдей мүдделілік танытады.
Халықаралық экономикалық қатынастарды, халықаралық тауарлар нарығын
дамыту жағдайында сыртқы ауданды қаржыландыру коммерциялық банктердің
қызметі ретінде бөліп көрсетіледі. Экспорттаушылармен есеп айырысу үшін
қажетті валюталардың еркін айналушылығы, импорттаушылардың сыртқы сауда
операциялары бойынша аккредитив қоюы, есеп айырысуларды қамтамасыз ету,
банктердің өзіне міндеттемелер қабылдауын талап етеді.
Банктердің бағалы қағаздармен операциялар жасау кезіндегі делдалдық
қызметі қосымша кірістер алу, өзінің өтімдігін ұстап түру мақсатындағы
бағалы қағаздарды сатып алу кезіндегі операцияларды жүзеге асыру жағдайында
көрінеді. Банк бағалы қағаздарды сатып ала отырып, оларды мемлекеттік билік
органдары алдындағы салымдар бойынша міндеттемелерді қамтамасыз ету түрінде
пайдаланады.
Құндылықтарды сейфте сақтау - коммерциялық банктердің тарихи маңызды
қызметі болып саналады. Құндылықтардың сенімді сақтаушысы ретіндегі банктің
жоғары беделі ақшалар мен өзге де құндылықтар үшін оның кассалық
операцияларының, қорларының, сақтайтын органдарының, кассалық сейфтердің
болуымен нығайтыла түседі.

Елдің несие жүйесіндегі коммерциялық банктердің рөлі мен орнын бөліп
көрсету, олардың қоғам ішінде, жалпы мемлекет экономикасында маңыздылығын
ашу – бұл бөлімнің басты мақсаты.
Қазақстан Республикасының коммерциялық банктер өз қызметінде 1995 жылы
30 наурызында Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі және 1995 жылы 31
тамыз айында қабылданған Қазақстан Республикасындағы банктер және банктік
қызмет туралы Қазақстан Республикасының заңдарын басшылыққа алады. Бұл
заңдарда Қазақстан Республикасының банктерді құрудың, қайта ұйымдастырудың
және таратудың барлық ерекшеліктері көрініс тапқан.
Коммерциялық банктер банктік жүйенің екінші деңгейін білдіреді. Олар
банктік ресурстарды шоғырландыра отырып, заңды және жеке тұлғалармен кең
көлемде банктік операциялар мен қаржылық қызметтерді жүзеге асырады.
90-шы жылдың басында банктердің саны 200-ден асты, әрине бұл олардың
экстенсивті жағынан дамуын сипаттаса, сол жылдың орта кезінен бастап, күні
бүгінге дейін коммерциялық банктеріміздің саны біртіндеп азаюда, ал бұл
құбылысты олардың қарқынды өсуімен байланыстыруға болады. [1]
Қазіргі тұрақтандырылған экономиканың жетілдіруі үшін коммерциялық
банктер халыққа көптеген операцияларды жүзеге асырады. Еліміздің екінші
деңгейлі банктері ақша айналымы мен несие қатынастарын ұйымдастыруымен ғана
шұғылданып қоймай, сонымен қатар, халық шаруашылығын қаржыландыру,
сақтандыру операциялары, бағалы қағаздарды сатып алу-сату, қаржылық
операциялардың барлық түрлері, ал кейбір жағдайларда делдалдық келісімдер
және мүлікті басқару операцияларын жүргізеді.
Коммерциялық банктер қарыз капиталы нарығының әртүрлі секторларында
қызмет ететін көп қызметті мекемелер болып табылады. Олар
кәсіпкерлік тәжірибесінде белгілі бір көптеген қаржылық операцияларды
орындайды. Коммерциялық банктер кез келген елдің несие жүйесінде
әдеттегідей негізгі, базалық буын рөлін атқарады.
Олар үкіметтің, іскерлер мен миллиондаған жеке тұлғалардың
салымдарын шоғырландыра отырып, қаржы жүйесінің орталығы болып қала
береді. Коммерциялық банктер қарыздық және инвестициялық операциялар
арқылы өздерінің әртүрлі қорларына қарыз алушылардың қол жеткізуге
мүмкіндік береді.
Коммерциялық банктер қаржы нарығында ең маңызды делдалдық қызметті
атқарады. Несиелік жүйенің төменгі буыны халық шаруашылығына тікелей
қызмет көрсететін және коммерциялық негізінде кең көлемді қаржылық
қызмет жасайтын дербес банктік мекемелер торабынан тұрады. Бұлар
коммерциялық, кооперативтік және жеке банктер, банктік заңдылықтарда
коммерциялық банктер деген жалпы атпен біріктіріледі.
Соңғы кездері екінші деңгейлі банктер мен басқа несие мекемелерінің
арасындағы бәсеке күшейе түсуде. Бәсекелестік банктердің жаңа операциялар
түрлерін іздестіруге, клиенттерге ұсынылатын қызмет түрлерін өсіруге және
қызмет көрсету нарығындағы өз орнын нығайту үшін олар банктерге тән емес
операцияларды меңгеріп, елдің жалпы экономикадағы ролін арттыруда.
Қазіргі коммерциялық банктер активті және пассивті операцияларын
орындайды. Бұл екі түрлі операция бір бірліктің екі қарама-қарсы жақтары
секілді көрінеді, себебі, пассивтік операциясыз активті операцияның болуы
мүмкін емес, ал активті операциясыз пассивтік операцияның мәні де жоқ.
Алайда, жүзеге асырылатын банктік операцияларының барлығы, күмәнсіз, бір
мақсатты көздейді – табыстың өсуі және шығынның кемуі.
Қазақстан Республикасының 31.08.1995ж. № 2444 Қазақстан
Республикасындағы банктер және банктік қызмет туралы Заңының 30 бабы
бойынша қызмет көрсету – бұл банктік операцияларды жүзеге асыру, сондай-ақ
бап бойынша көрсетілген басқа да банктік операциялар. Бұл заңда, сонымен
қатар, банктік операцияларды жекелеген түрлерін ұйымдастырудың
ерекшеліктері көрініс тапқан.
Аталған заңға сәйкес коммерциялық банктер келесі операцияларды орындауға
құқылы:
• заңды және жеке тұлғалардың ақылы негізде депозиттерін қабылдау,
банктік шоттарын ашу және жүргізу;
• банктердің және банктік операциялардың жекелеген түрлерін жүзеге
асыратын ұйымдардың корреспондентік шоттарын ашу және жүргізу;
• заңды және жеке тұлғалардың металдық шоттарын ашу және жүргізу;
• кассалық операциялар: банкнота мен монетаны ... жалғасы

Сіз бұл жұмысты біздің қосымшамыз арқылы толығымен тегін көре аласыз.
Ұқсас жұмыстар
Қазақстанда коммерциялық банк жүйесінің калыптасуындағы қаржы менеджментінің рөлі
Қазақстан Республикасының банктерінің қызметтерін және дамуын талдау
Банк клиентіне жылдық
«Нұрбанк» АҚ-ның қаржылық қызметін талдау
ҚР ислам банктерінің операциялары мен қызмет ету принцптері
Қазақстан Республикасының банк жүйесі туралы ақпарат
Банктік маркетингтің теориялық аспектілері. Қазақстандағы банк маркетингісі
Банктің басқармасы
КСРО сыртқы экономикалық банкісі
Қазақстандық банктердің маркетингтік стратегияларының бәсекелестігі
Пәндер