Қазақ философиясы

Қазақ философиясы
1. Қазақ философиясының қалыптасып.дамуының негізгі кезеңдері.
2. Түркі дүниетанымы . қазақ философиясының бастауы. Әл Фара.би, Жүсіп Баласагұн, Қожа Ахмет Йасауи.
3. Қазақ философиясының вербальді.дискурсты сипаты. Қазақ ауыз әдебиетінің түрлеріндегі және ақын.жыраулар шыгармашылыгындагы философиялық даналық.
        
        Қазақ философиясы
1. Қазақ философиясының қалыптасып-дамуының негізгі кезеңдері.
2. Түркі дүниетанымы – қазақ философиясының бастауы. Әл ... ... Қожа ... ... ... ... вербальді-дискурсты сипаты. Қазақ ауыз әдебиетінің
түрлеріндегі және ақын-жыраулар шыгармашылыгындагы философиялық ... ... ... ... М.Орынбеков, Н.Байтенованың зерт-теулеріне
сүйене отырып, қазақ халқының философиялық дүниетанымы-ның қалыптасып
дамуын шартты түрде мынадай кезеңдерге бөлуге болады: Ежелгі заманнан ІХ-
ғасырға дейінгі кезең – ... ... ... (предфилософия
протоказахов). Бұл кезеңдегі философиялық көзқарастарда діни сипат басым.
Түркі тілді ... ... ... ... ... ... көрнекті өкілдері бүкіл түркі дүниесіне ортақ тұлғалар – Анахарсис,
Қорқыт, әл Фараби, Ж.Баласағұн. М.Қашғари, Қ.Иасауи. Бұл кезенді түркі
тілді халықтардың ... ... ... » ... ... ... тамаша шығармалар мен философиялық еңбектерді дүниеге әкеліп,
әлемдік философияның ... ... үлес ... ... ... философия, ХV-ХVШ ғасырлар аралығын қамтиды, үш
бағытта дамыды: а) жыраулар философиясы; ә) билер философиясы; б) «Зар
заман философиясы».
ХІХ-ғасырдағы Ағартушылық философиясы: ... ... ... ... Құнанбаев философиясы – антропоцентристік және экзистенциалистік
сипатқа ие.
ХХ-ғасырдың 20-40 жылдарындағы қазақ ... ... ... ... ... ... ... М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов,
ЦД.Құдайбердиев. -
Кенес дәуіріндегі Қазақстандық философия. ХХ-ғасырдың 50-60 жылдарынан
бастап, 90-жылға ... ... ... Жалпы кеңестік философия секілді
коммунистік партияның идеологияпық қызметшсіне айналып, өзінің ұлттық
ерекшеліктерінен айрылды. ... ... ... ... ... ... кезенде кәсіби философия қалыптасты. 1958 жылы Қазақ ССР Ғылым
Академиясының құрамында Философия және құқық институты, Қазақ мемлекеттік
университетінде философиж факультеті ашылды. ... ... ... ... ... философия негізінен таным теориясы, таным
диалектикасы және диалектикалық логика мәселелерін зерттеумен ... ... ... кезеңінін философиясы – соңғы он бес жылда қалып- тасты, қазақ
халқының философиялық дүниетанымын терендеп зерттеумен ... ... ... Салыстырмалы түрде тарихи аз уақыттың ішінде қазақ
халқының философиялык дүниетанымын жарқы- ратып көрсеткен тамаша зерттеулер
дүниеге келді және бұл ... ... ... жалғасуда.
Қазақ философиясы өзінің бастауын көне түркі дүниесінен, оның көрнекті
өкілдері әл Фараби, ЖүсіпБаласағұн, Қо.жа Ахмет Иасауиден алады.
Әбу Нәсір әл ... ... ... ... ... өмір ... түркі
тайпасында шамамен алғанда 870 жылы дүниеге келген. Әлі Фараби
философиясының негізгі зерттеу объектілерінің бірі – адам. Антика дәуірінің
ойшылдары ... әл ... де адам ... мақсаты – бақытқа жету деп
түсінеді. Адам әуелі бақыттың не екенін түсініп, оныі өзінің мақсаты
ретінде анықтап алған соң ғана оған ... ... ... ... ... пікірінше, шын бақыттың не екенін түсінуге көмектесетін – ... Ақыл ... күш ... ... көбірек жүгінген адам ғана
жақсы мен жаманды айыра алады. ... үш түрі бар, ......... ...... ... туындайды деп
көрсеткен әл Фараби соңғысын еркін тандау деп атайды және ол адамға ... ... ... ол жоқ дейді. Әл Фараби нағыз бақыт деп ... және ... ие болу деп ... Оған жету үшін ... ... осы үш түрінің бәрі де болуы шарт. Бірақ адамдардың ... ... ... ... ... олардың ойлау қабілеттері,
мүмкіндіктері әр түрлі. Бақыттың не екенін, оған қалай қол жеткізуді
түсінбеген адам өзінің өмірлік мақсаты етіп мүлде басқа ... ... ... Бұл жағдайда адам абсолюттік ізгілік – бақытқа емес, абсолюттік
зұлымдыққа тап болатындығын ескерткен әл Фараби бақытқа бөленуге күші
жетпеген адамдарды тәрбиелейтін ұстаз, ... ... ... басшы болу, өзінің соңынан басқаларды ерту кез-келген адамның
қолынан келе бермейді, ол үшін ерекше қасиеттер керек деген әл ... ... қала ... ... туралы трактат» атты
еңбегінде ұстазға тән қасиеттерді сипаттайды. Басшы адам, имам, ен әуелі
өзін басқарып, тәрбиелейтін басқа басшыны ... ... ... ... ретінде әуелі жүрек, сонан соң ғана дененің басқа мүшелері одан
төмен орналасатыны секілді, басшы бәрінен жоғары, ол ... ... ... мүшелерінің басты себебі. Қала тұрғындарының бойында жігерден
туындайтын қасиеттерді тудыратын да осы ... Дене ... ... оны жүрек түзететіні сияқты, басшы қала ұйымының бұзылған
мүшесін түзеп отырады. Әл ... ... бола ... ... ... он ... ... оның дене мүшелері кез-келген харекетті қиындықсыз орындай
алатындай мінсіз, ... ... оған ... ... ... және онын іс жүзінде қандай болатындығын көз алдына елестете
алатындай табиғи қасиеті бар; түсінген, көрген және қабылдаған нәрсесінен
ешттеңені ұмыт қалдырмайтындай жақсы есте ... ... ... ... ... байқау арқылы оның не нәрсені білдіріп тұрғанын тез
түсінетіндей қырағы ақылға ие; ойлаған нәрсесін айқын жеткізе алатын шешен:
оқуға және ... ... ... бар және бұл істе шаршамайды,
азаптанбайды; тамақ пен сусын ішуде, жыныстық қатынастарда шектен шықпайды,
табиғатынан ойынды және одан туындайтын рахатты жек көреді; ... ... үшін ... сүйеді, өтіріқті және өтірік айтатындарды жек
көреді; маңғаз жанға ие және арнамысты биік ... оның жаны ... ... жоғары тұрады және асқақ істерге ұмтылады; дирхем, динар
және күнделікті өмірдің тағы басқа да атрибуттарын жек көреді; әділеттілік
пен оны жақтаушыларды ... және ... мен оны ... жек ... ... және жат ... ... әділеттілікке бағыттайды және
әділетсіздік құрбандарының шығындарын өтейді, ол ізгі және әсем ... ... ... ... ... ... ... бірбеткей
емес, әділеттіліктің алдында мінез көрсетпейді, бірақ кез-келген
әділетсіздік пен төмен істерге қатысты қайтпастай мығым; өзі қажетті деп
есептейтін нәрсені жүзеге асыруда ... және ... ... ... не ... білмейді. Әл Фараби осы қасиеттердің бәріне ие адамдар өте аз кездеседі ‘
дей ... ... ... немесе бесеуі бойында бар және елестету қабілеті
жағынан басқа адамдардан асып түсетін адам қала басшысы бола ... ... ... ... айналандағы адамдар бақытсыз болса, жеке бақыт
баянсыз: «…бір адам басқаның өмір сүруіне қажет нәрсенің бір бөлігін беру
арқылы адамдардың бір-біріне көмектесуіне негізделген ... ... ғана адам ... ... ... ... ... Фараби қайырымды қалаға қарсы қалаларды да сипаттайды: надан, азғын,
адасқан, қажеттілік және тағы басқа қалалардың ортақ мақсаты жоқ,
көздегендері бақытқа жету ... ... ... пен ... ... бөлену.
Мұндай қалаларды алдап-арбау мен сұмдықтың неше түрі, моральдық құлдырау,
нәпсіқұмарлық, мансапқорлық, билік құмарлық, надандық, діннен безушілік
секілді ізгілікті адамға жат, тағылық ... ... Қала ... ... тек ... көмегімен басқарады, сондықтан олар
әлсіз, болашағы жоқ, дамудың ... ... жете ... ... әл Фарабидің бұл ізгілікті қаласы утопия немесе қол жет-
пейтін идеалды, мінсіз қоғам секілді болып көрінуі мүмкін. ... ... ... ... жас ... ... көп нәрсені байқауға
болады.
Мұсылмандық Шығыс дүниесінің тағы бір көрнекті өкілі, ХІ-ғасырда өмір
сүрген ... ... ... ... еді. Ол ... негізгі туындысы
«Құтадғу білікте» адам өмірі туралы өсиетін қалдыруға бекінеді. Жүсіп
Баласағұн үшін адам ...... ең ... ... ... ... тек оны ғана ... ай мен күнді, күн мен түнді, аспан мен жерді, дала
мен тауды, қол мен елді де дүниеге әкелді бірақтек адамға ғана ... ... ... бой ... зерде қайырымды іс қылдырар ар-ұят пен
намыс сыйлады. Баласағұнның ойынша, ендігі міндет – осы адам ... ... ... оған сай ... ... Ол ... ... алланың берген қарызы
деп түсінеді, осы өмірд мәнді кешкен адам ғана қарызын қайтара алады.
Баласағұн Мәнді өмірге жетудің ... ... ... ... ... ... – әділет, дәулет, ақыл, қанагатты бөліп көрсетеді және ... ... ... ... деген есімдер береді.
Баласағүн Дәулет-құт өткінші, тұрақсыз, бүгін бар да ертең жоқ, сондықтан
адамды дәулетке шектен тыс ... ... ол үшін ... керек. «Құтадғу білікте» Қанағат-Одғұрмыш адамның мал жиыаудың
соңына түскендігіне өкпелеп, қоғамнан бойын ... ... ... қайырыла коймайды. Бірақ Күнтуды Одғұрмыштан адамның уақытша
осалдығына, бойындағы табиғи эгоизмді жеңе алмауына, мал-дәулет алдындағы
солқылдақтығына кешіріммен қарауға, адамға деген өкпесін ... ... ... ... ... ... адам қоғамда ғана бақытты, жалғыз
өмір кешіп, өз қамын ғана ойлаған адамның соры қалың деп ескертеді.
Айтолдының өмірін ... ала ... ... ... ... ... ... Мал-дүниесін жұртқа таратса да, өлімнен
қашып құтыла алмаған Айтолды Өгдүлмішке өліммен адамшылық пен ... ... деп ... қалдырады, «өлімді ойла, ұмытпа еш, сарала» дейді.
Бұл өсиетті қазіргі адам да ... ... ... ... ... ... ... білігі» өмірмәндік қағидаларға толы, әрбір адамға аса
қажетті, ... ... ... ... ... ... тағы бір ... ойшылы -Кожа Ахмет
Иасауи. Оның пікірінше, адамның мақсаты – кемел адам қалпына жету, ... жолы – ... ... ... ... ... ... тәрк етіп, тақуалық жолына түсу, жүректі оятып, алланы сүю, оған
деген махаббат, ... ... ... ... ... ... болатын оның нәпсісі. Иасауи адамды нәпсіден без, оны ... деп ... ... ... табиғатынан тән қасиет болғанмен, ол
санаға тәуелді болмаса, адам оны ... ... ... ... ... ... ... Иасауи нәпсіні кең мағынасында қолданады. Оның
пікірінше, нәпсіқұмарлықтек тәнқұмарлық емес, билік пен байлыққа, өткінші
қызыққа шектен тыс берілгендік. Нәпсіні ... ... сүю ... ... ... ... сол арқылы өмірдің күйбең тіршілігінен жоғары көтеріліп,
бойына имандылық, қанағат, адалдық. мейірімділік секілді адамгершіліктік
қасиеттерді жинайды, сонда ғана ... ... ... ... ... – аллаға ұласуға жетеді. Шариғат алланы сүю туралы сүю ... ...... осы ... ... ... ... харекеті. Хақиқатқа
жету қиын, бірақ оған ұмтылу, нәпсіні тиып, бойында аллаған махаббат пен
имандылық қалыптастыру – әрбір ... ... ... ... ... ... қазақта кейінірек пайда болды, ал оған
дейін казақ халқы ... ... ... ... ауызша формаларда
бейнеледі.Түркі Қағанаты дәуірнде түркілердің төл жазу үлгілері болғаны
қазір дәлелденіп ... ... ... даму ... ... ... ... жоғалып, кешпелі халықтар өз мәдениетін кейінгі
үрпаққа вербальдік формалар арқылы ғана жеткізіп отырған. Бұл құбылыстың
жағымды да, жағымсыз да жақтары ... бір ... ... рухани жеңіліс,
себебі тарихи тұлғалар, оқиғалар туралы мәліметтер жазылып алынбағандықтан,
ұмыт бола бастады, нақтылықгың орнын аңыздар басты. Жазба әдебиеттен ... ... ... жағына келетін болсақ, «бар алфавитінен
айырылғанмен, халықтың ендігі сенері санасы, сезімі болды. Өлең, жыр, эпос,
дастандар ел арасында ... ... ... ... ауыз әдебиетінің
философиялық пайымдауларға толы небір үлгілері біздің заманымызға дейін
жетіп, асыл ... ... – адам ... маңызды және жұмбақ жемісі, адамды ғана емесі жалпы
өркениетті қалыптастыратын, оны ... ... ... Тіл ... ... ... өмір сүреді, эволюциялық түрде дамушы этносты
сипаттайтын – оның тілі мен мәдениеті. Демек, қазақтың шұрайлы мазмұны
терең, сөздік қоры бай, өміршең ... және оған ... ... ... ... ... оның дүниетанымын түсінуге болады.
Сөз өнерін қазақ ежелден аса жоғары бағалады, қоғамдық өмірдің қай
саласында болмасын, қазақтың сүйеніші тілі мен сөзі ... ... ... жай ғана ... тілдің функциясымен шектелмей, дискурстық, яғни
пайымдық, пікірталастық сипатта болды. Дискурс адамдардың арасында
туындайтын мәселелерді күштің ... ... ... ... түре отырып
пікір алысу мен пайымдауға жүгіну арқылы шешіп, субъектілер арасында
түсіністік ... жай ... ... ... ... қол ... ерекшелік қазақ халқының шешендік өнерінен, әсіресе мал мен жан, ... ... ар мен ... дауын қара қылды қақ жарып әділ шешкен дала соттары
– билердің қызметінен жақсы байқалады.
Ауыз әдебиетінің философиялық тұрғыдан арнайы зерттелмеген қара өлең,
қоштасу, ... аңыз және тағы ... ... ... пайымдауларға
толы жәңе бұл философиялық толғаныстардың басты объектілері – адам, ... ... мен ... ... салт өлеңдерінің ертеден келе жатқан, мазмұны
жағынан қара өлеңге жақын ... ... ... қалыптасқан дәстүр
бойынша өлең-жырмен немесе нақыл сөзбен айтылған. Оның түрлері сан алуан:
«жермен, елмен, өтіп бара жатқан дәуренмен, заманмен, өмірмен, ... ... ... дүниемен қоштасу болады». Қоштасу өлендерінің осы аталған қай
түрі болмасын өмір туралы толғауларға толы. Ерекше атап ... ...... ... ... ... ... қорқу, үрейлену сезімі
байқалмайды, өлімді өмірден болмей, заңды құбылыс ретінде түсіну ... ... ... бір ... мақсатқа арнаған, ісін жалғастырушысы бар,
өміріне риза адам ... ... ... алады. Оның мысалын Наурызбай
батырдың өлім алдындағы қоштасуынан көруге болады. Өмірін еліне арнаған,
дүшпанда кеткен кегін ... ... ... ... бар батыр өлімін
өкінішсіз қарсы алады. Ал әйгілі Әсет ақынның құрбысы Кемпір-бай ақынның
қоштасу өлеңінен оны «аһ» дегізген өкініш ... ... ... ... сырын түсінетін Әсет ақын келгенде ғана басын көтеріп, ілулі тұрған
домбырасын сұрайды да, ... ... ... Өтіп бара ... өміріне шолу
жасаған Кемпірбай Әсет досына ең басты арманын, екінішін жеткізеді. Ол
өкініш – ақындық ісін ... ... жоқ. Өлім ... ... ақынды қинайтыны – баянсыз өмірді мәнді ететін сенімнің жоқтығы.
Қазақ ауыз әдебиетіңің өмір туралы толғаныстар көрініс тапқан тағы бір ... ... ... ... ... адамына жоқтау айту қазақтың ертеден келе
жатқан, қазір мүлдем дерлік ұмыт бола ... ... ... ... ... баянсыздығы мен тұрақсыздығы қара өлен деңгейінде
суреттеледі, өлімнің зандылығы да жоқтауда соз болады. Бірақоның
мазмұнындағы маңыздырақ нәрсе – өмірмәндік мәселе. Жоқтау айтқан ... ... асыл ... ... ... қасиеттерін, тындырған ісін,
қоғамдағы орнын және қол жетпеген армандарын сипаттайды. Мамай батырдың
шешесі Қараүлек айтқан ...... ... классикалық үлгісі. Онда
өзінен туған ұрпағын жоғалтқан ананың орасан зор қайғысы. жан азабы,
күйзелісі мейлінше дәл суреттелген. Зар салып ... ... ана бір ... жұбатады.
Азалы ананың көңіліне медет болатын күш – баласының үлгілі өмірі. Мамай елі
үшін опат болды, онын өлімі жай өлім емес, ... ... елін ... ...
батырдың өмірлік мақсаты еді, ол сол мақсатына жетті. ... ... ... ... да ... ... келбетін сөз жүзінде ғана
емес, іс жүзінде танытты, сондықтан да ... ... ие ... Оның ... де, ісі ... ... ... қалмақ. Мамайдың мәнді өмірі өлімге
осылайша қарсы тұра алды, өлімнің оны жеңуі ... ... ... ... да осы ой. ... қай ... болмасын қазаққа қорғаныш болған
өлеңі оның өліммен күресінде де демеу болды. Жоқтау айта отырып көңілін
басқан қазақ өмірден ... ... ... түңілмейді, өмірдің
әлімнен күштілігіне сенеді.
Қазақ ауыз әдебиетінің тағы бір маңызды түрі – ... Адам ... ... бері өмір ... келе ... аңыз ... дамуының сатыларынан
адаммен бірге өтіп, әлі күнге дейін қоғамдық сананың елеулі бөлшегі болып
қалып отыр. Аңыз ... ... өмір ... ... ... болды деуге
болады, мысал ретінде Қорқыт, Асан қайғы туралы аңыздарды және қазіргі
заманғы аңыздарды атасақ жеткілікті. ... ... ... ақылды, дан,
еліне қамқор парасатты жан ретінде суреттеледі. Бұл тұрғыдан ... ... ... ... ... болады, себебі Қорқыт белгілі бір адамның
немесе топтың, билік басындағылардың мүддесін қорғаушы ... ... ... ... ғана ... ісімен де өнеге көрсетуші, іс пен
сөздің бірлігін қуаттаушы. Еш ... ... адам ... ... осы Қорқыт бейнесін көреміз. Бірақ Қорқыт екі аяқты пенде, оны да
адам ... ... ... ... ... жолы – ... толтыру. Қорқыттың түсінігінше, жоғарғы мән – ар-иман. Қорқыт ... ... ... ұғымы міндетті түрде кездеседі, өмір өткінші, қай өмір болса да
өліммен бітеді, бірақ ең басть сы – ... ... ... ... ... ... және ауыз ... түрлерінде
жинақталган дуниетанымдық ұгымдарын тапдау арқылы қазақтың ұлттық
философиясы жалпы қазақ халқының, оның әрбір өкілінің бойында
қалыптасқанын, қазақ халңының ... ... ... еш кем ... дуниетанымы бар екенін айқын көруге болады.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Қазақ философиясы және Абай"12 бет
17 ғасырдың жаңа дәуір философиясы және ғылым15 бет
XІХ-ХХ – ғасырдағы батыс философиясы3 бет
XХ ғ. батыс философиясы, экзистенциализм8 бет
«Мұтылған» философиясы4 бет
Абай философиясы7 бет
Адамзаттың тұрақты даму философиясын қалыптастырудағы Рио-де-Жанейро конференциясы6 бет
Алаш философиясы әлем қазақтары мәдениеті контексінде4 бет
Антик философиясы8 бет
Антик философиясы жайлы39 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь