Сақтардың пайда болуы

Жоспар

Кіріспе

1 Сақтардың пайда болуы
2 Сақтардың өнері мен саудасы
3 Сақтардың қоғамдық құрылымы
4 Сақтардың мәдениеті мен шаруашылығы
5 Сақтардың археологиялық ескерткіштері

Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе

Өткен заманнан қалған жазба ескерткіштердің ішінен бізге парсы патшалары Дарий мен Ксеркстің жарлықтары баяндалған жазбалар өте бағалы. Мұнда Орта Азия мен Қазақстанның кейбір тайпаларының аттары аталады. Ежелгі ирандықтардың қасиетті кітабы Авестадан көптеген құнды мәліметтер алуға болады. Сондай-ақ грек, ішінара латын тілінде жазылған көне жазбалардың маңызы өте зор. Олардың арасында Геродоттың, Страбонның, Птоломейдің және т. б. еңбектері ерекше. Ар-хеологиялық мәліметтермен негізделген бұл деректер Қазақстан жер-інің негізгі бөлігін VІІ-ІV ғасырларда сақтардың құдіретті тайпаларының құра-мына кірген халықтар жайлағанын көрсетеді.
Қазақстанды мекендеген сақ тайпаларының материалдық мәдениеті мен қоғамдық құрылысы жағынын Оңтүстік Сібір тайпаларымен және Ре-сейдің еуропалық бөлігінің далалық аймақтарын мекендеген скиф тайпа-ларымен көптеген ұқсастықтары болды. Ұқсастықтарына қарай ежелгі грек авторлары сақтарды «Азиялық скифтер» деп атады. Көшпелі өмір, Еуропа мен Азияның далалық тайпаларының арасындағы тұрақты байланыс және сақтар мен скифтердің Алдынғы Азия мемлекеттеріне біріккен жорықтар жасауы материалдық мәдениетте ортақ белгілердің тууына себеп болды. Сақ тайпасы атауының мағынасын ежелгі парсы ес-керткіштері «құдіретті еркектер» деп түсіндіреді. Иран жазбаларында оларды «жүйрік атты турлар» деп атаған. Скиф-сақ қоғамы әскер саны-ның көптігі, соғысудағы шеберлігі, атты әскерді жиі қолдануы, соғысу тәсілінің әр алуандығы жағынан әскери қоғам болды.
Кейбір зерттеушілердің, оның ішінде әсіресе шығыстанушылар мен қазақстандық археологтардың пікірінше, сақ тайпалары мен тайпа одақтары үш топқа бөлінеді. Олар: теңіздің арғы жағындағы сақтар, хаома сусынын дайындайтын сақтар, шошақ бөрікті сақтар.
Теңіздің арғы жағындағы сақтар Қара теңіздің солтүстігінде, Арал теңізінің маңында (Сырдария мен Амударияның төменгі ағысында) тұрды. Шошақ бөрік киіп жүретін сақтар Сырдарияның орта ағысында, Тянь-Шаньда, Жетісуда тұрды.
Хаома сусынын дайындайтын сақтар Мұрғаб аңғарында өмір сүрді. Сақтардың аримаспа деген тайпасы және «алтынды қызғыштай қору-шылар» алтынға бай Алтайды мекендеген.
Сақ тайпалары сонымен қатар Қазақстанның орталық, солтүстік аймақтарында, Оралдың оңтүстік өңірлерінде мекендеген Сақтардың пайда болуы. Б.з.д. Х-V ғасырларда Хуанхэ өзенінен Еділ мен Дунайға дейінгі аралыққа қатысты тарихи мәліметтерде парсыларша «сақ», гректерше «скиф» деген атпен белгілі болған түркі тілдес тайпа-лар тұрған.
Дарийдің Бехустин жартасындағы сақтарға жорық кезінде жазған текстерінде сақ тайпаларының 3 тобы аталады. Олар: хаомаварга сақтары(хаома ішімдігін дайындайтын сақтар), парадараия сақтары (теңіздің арғы жағындағы сақтар), тиграхауда сақтары(шошақ бөрікті сақтар) деп аталады.
Сақтардың ескі зираттары, оның ішінде патшалардың топтануы Талас, Шу, Іле жағалауларында қырғыз және жоңғар Алатауының бөктерінде, Кеген мен Нарынқолдың таулы аймақтарында, содан соң, Еділ мен Дунай аралығынан табылған.
Скиф-сақ бірлестігінің өмір сүрген кезеңі, көне тарихшылардың дерек-тері мен археологиялық материалдарға назар аударсақ, рулық қо-ғамның ыдырау кезіне тура келетін сияқты. Сол тұсты (В.В. Бартольдтің айту-ынша) түркі тілдес тайпалардың қалыптаса бастаған шағы деуге болады.
Қазіргі Алматы тұрған жерді сақтар мекендеген. Оларды грек ше-жіресінде масагеттер деп атаған. Тарихтың атасы деп танылған Геродот айбарлы масагеттер туралы былай деп жазады: «Бұл халық өзінің көпті-гімен және жаугершілігімен көзге түседі. Масагеттер киген киімі, тұрмыс-салты жағынан скифтерге жақын. Сақ тайпаларының одағына мыналар кіреді: массагеттер, дайлар(дахилар), каспилер, исседондар, аримаспа-лар, аландар, кейінректе
Пайдаланылған әдебиеттер

1.Акишев К.А.Искусство и мифология саков. — Алматы,1984.
2.Акишев К.А. и Кушаев Г.А. Древняя культура саков и усуней долины реки Или. Алматы, 1963.
3.Акишев К.А. Курган Иссык. Искусство саков. 1978.
4.Аманжолов К. Түркі халықтарының тарихы. «Білім» 2002.
5.Артомонов М.И. Сокровища саков. М.,1973.
6.К.М. Байпақов, Ж.К. Таймағамбетов, Т. Жумағанбетов. Археология Казахстана. Алматы-1993.
7.Геродот тарих 9 кітаптан тұрады. Грек тілінен аударған Ф.Г.Мищенко. М.,1888. 1-том. 113-114 беттер.
8.Джандарбеков Б. Томирис. Роман. 1990.
9.Қазақ ССР тарихы 1-том, Алматы, 1957.
10.Қадырбаев М.Қ. Памятники тасмолинской культуры. Древняя культура Центрального Казахстана. Алматы, 1966.
11. Қазақтың көне тарихы. Алматы,«Жалын» 1993 ж.
12. Маданов К.М., Мусин І. Ұлы дала тарихы. Алматы, «Санат» 1994 ж.
        
        Жоспар
Кіріспе
1 Сақтардың пайда болуы
2 Сақтардың өнері мен саудасы
3 Сақтардың ... ... ... мәдениеті мен шаруашылығы
5 Сақтардың археологиялық ескерткіштері
Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Өткен заманнан ... ... ... ішінен бізге парсы
патшалары Дарий мен ... ... ... жазбалар өте бағалы.
Мұнда Орта Азия мен Қазақстанның кейбір тайпаларының аттары аталады. ... ... ... ... көптеген құнды мәліметтер алуға
болады. Сондай-ақ грек, ішінара латын тілінде жазылған көне ... өте зор. ... ... ... ... ... және
т. б. еңбектері ерекше. ... ... ... ... ... ... ... бөлігін VІІ-ІV ғасырларда сақтардың
құдіретті тайпаларының құра-мына кірген халықтар жайлағанын көрсетеді.
Қазақстанды мекендеген сақ тайпаларының ... ... ... ... ... Оңтүстік Сібір тайпаларымен және Ре-сейдің
еуропалық бөлігінің ... ... ... скиф ... ұқсастықтары болды. Ұқсастықтарына қарай ежелгі грек авторлары
сақтарды «Азиялық скифтер» деп атады. Көшпелі ... ... мен ... ... арасындағы тұрақты байланыс және сақтар мен
скифтердің ... Азия ... ... жорықтар жасауы
материалдық мәдениетте ортақ белгілердің тууына себеп болды. Сақ ... ... ... парсы ес-керткіштері «құдіретті еркектер» ... Иран ... ... «жүйрік атты турлар» деп атаған. Скиф-
сақ қоғамы әскер саны-ның көптігі, соғысудағы шеберлігі, атты ... ... ... ... әр алуандығы жағынан әскери қоғам болды.
Кейбір зерттеушілердің, оның ... ... ... ... ... ... сақ ... мен тайпа одақтары үш
топқа бөлінеді. Олар: ... арғы ... ... ... сусынын
дайындайтын сақтар, шошақ бөрікті сақтар.
Теңіздің арғы жағындағы ... Қара ... ... ... ... ... мен ... төменгі ағысында) тұрды. Шошақ
бөрік киіп жүретін сақтар Сырдарияның орта ағысында, Тянь-Шаньда, Жетісуда
тұрды.
Хаома ... ... ... Мұрғаб аңғарында өмір сүрді.
Сақтардың аримаспа ... ... және ... ... ... бай ... ... тайпалары сонымен қатар Қазақстанның орталық, солтүстік
аймақтарында, Оралдың ... ... ... ... ... ... Х-V ... Хуанхэ өзенінен Еділ мен Дунайға дейінгі
аралыққа қатысты тарихи мәліметтерде парсыларша «сақ», ... ... ... ... ... түркі тілдес тайпа-лар тұрған.
Дарийдің Бехустин жартасындағы сақтарға жорық ... ... сақ ... 3 тобы аталады. Олар: хаомаварга сақтары(хаома
ішімдігін дайындайтын сақтар), парадараия сақтары (теңіздің арғы ... ... ... ... ... деп аталады.
Сақтардың ескі зираттары, оның ішінде патшалардың топтануы Талас, Шу,
Іле жағалауларында қырғыз және ... ... ... ... мен
Нарынқолдың таулы аймақтарында, содан соң, Еділ мен ... ... ... өмір ... ... көне тарихшылардың дерек-тері
мен археологиялық материалдарға назар ... ... ... ... тура ... сияқты. Сол тұсты (В.В. Бартольдтің айту-ынша) ... ... ... ... шағы деуге болады.
Қазіргі Алматы тұрған жерді сақтар мекендеген. Оларды грек ше-
жіресінде ... деп ... ... ... деп ... ... масагеттер туралы былай деп жазады: «Бұл халық өзінің ... ... ... ... Масагеттер киген киімі, тұрмыс-салты
жағынан скифтерге жақын. Сақ тайпаларының ... ... ... ... ... ... ... аландар,
кейінректе савроматтар мен сарматтар. Олардың арасында көнедегі аңыздарда
айтылатын «алтын қорыған құймалар» деп аталатын ... ... ... ... ... ... туралы Көк теңіздің, Арал теңізінің солтүстігінде жә-
не шығыс солтүстік өңіріне, Сырдарияның оң жақ ... ... ... ... ... деп ... Дайлар (дахилар) тайпасы Сырдарияның
төменгі жағына, Көк теңіз қолтығына орын ... ... ... ... шығыс жағалауын мекендеген. Памир-
Алтай тауларының солтүстік шекараларынан ... ... ... басып,
өтіп, шығыс солтүстігін Алтайдың сілемдеріне дейінгі, сол-түстігінде Балқаш
көліне және Шу өзенінің аяғына дейінгі жерлерді қо-ныстанған.
Исседондар тайпасы Іле мен Шу ... өн ... оның ... ... тауына дейін созылған алқапты мекндеген.
Аримаспалар тайпасы исседондардың солтүстігін және шығыс солтүс-тік
жағында, Алтайдың ... ... ... ... ... мен савроматтар тайпасы Каспий теңізінің терістігінде,
шығыста Еділ өзеніне дейінгі, ... ... ... ... ... ... ... берген деректер мен кейінгі қара жұмыстарының материалдарына
сүйенген біраз ғалымдар сақтарды-скифтерді ... ... ... ... Дунайдың сағасына дейін, Төменгі Буг пен Днепрден Азов
теңізіне дейінгі аралыққа орналастырса, енді біразы ... ... ... шығысқа қарайғы кең алқапты мекендеді дейді. Соңғылардың айтуына
қарағанда, сақтар-скифтер бұдан кейін Еділдің батыс ... ... ... ... ... Содан қазіргі Дағыстан мен Дербент асуы арқылы
Әзірбайжан жеріне өткен.
Геродот масагеттер ... ... киім ... мен тұрмыс-салты
жөнінен скифтерге ұқсас. Олар салт атқа мініп те, жаяу ... те ... екі ... ... ... тартып, найзамен де шайқасады. Әдетте
айбалтамен ... ... ... заттары алтын мен мыстан ... ... ... және ... ... безендірілген. Олар
аттарына арналған өмілдірікті мыстан ... ... ... құйысқанды алтынмен әшекейлеген. Темір мен ... ... ... ... ... ... мен мыс көп ... ал әлгі
металдар мүлде жоқ болған. Олар ... ... Үй ... мен ... аулайтын мол балықты тамақ етті. Құдайлар мен күнге ғана ... ... ... ... ... ... ең ... ең
жүйрік жануар шалады дегенге саяды.
Страбон сақтар мен ... ... Қара ... ... ... ... халықтар-гипербарейлер, сарматтар, аримаспалар,
ал Каспий теңізінің арғы жағында тұратындар-сақтар мен ... ... ... тек ... ғана құдай деп санады, оған құрбандыққа
жылқы шалды. Оларда күміс жоқ, ... аз, ... қола мен ... өте ... ... олар егіншілікпен айналыспа-ды, қайта көшпенді скифтер
сияқты мал бағып, балық ... ... ... Бұл ... ... ортақ, мінез-құлқы бірдей, бәрі де дөрекі, жабайы, жаугер, бірақ
турашыл-уәдесінен айнымайды және ат ... ... ... ... ... ... әйелдері ержүрек келеді, соғыс қаупі төнгенде
ерлеріне көмек көрсетеді”-дейді.
Алимент ... ... деп ... ісімен ерлерден кем
шұғылданбайтын сармат әйелдерін ... ... ... ... оқ ... да сақ ... білемін”.
Геродот пен Страбон әңгімелерінде массагеттердің қаһармандығы туралы
және олардың А.Македонский армиясында 3 жыл партизан соғысын ... ... ... ... тізе бүктіре алмады. Олар шөлге
шегініп кетті.
Сақтардың ... ... ... өнерін жоғары бағалады. Мысалы,
А.Македонский жағында сақтардың атты әскері болған. Аһрианның “Ана-базис”
кітабынан ... ... ұлы ... ... ... ... жауынгерлерінің иығына әрең жетеді.
Геродотта скифтердің әскери әдет-ғұрыптары былайша ... ... ... қанын ішеді де, өлген қарсыласының басын патшасына
әкеледі. Өйткені ол өзі мертіктерген жауының ... ... ... ... үлесін ала алмайды. Құлақтың түбін айналдыра кесіп, бас терісін сылып
алады да, оны қолдан жұмсартып, өзі мініп ... ... ... алып ... ... одан жамылғы тігіп алады. Жауларының бас сүйегін өңдеуден
өткізеді де, оның ... ... ... ... ... ... Ал егер ... дәулетті адам болса, бас сүйектің ішін алтынмен
аптайды да, оны тостаған ретінде пайдаланады.
Сақ, скиф деп ... ... өз ... ханы ... ... ... еді. Хан қаза болса, оның өлігін арбаға салып ел аралатқан.
Ханның өлігін көргенде бұқара қатты қайғырып, өз ... ... ... ... жыртып, көзін тырнаған.
Қазіргі Жетісудың жері сол заманда сақ ... ... ... ... бүл ... ... ... қарағанда қорғандар көп
кездеседі. Ішкі Азия ... ... ... сары ... көк көзді
тайпалар тұрған деседі. Б.з.д. ІV ... өмір ... Чжоу ... ... Қытай шежірелерінде сары шашты, көк ... бес ... бар ... Олар қытаймен үнемі жауласып келген. Бас ... ... олар ... ұқсайды екен. Бұл тайпаларды ... «ди» деп ... ... ... деп ... Кейін ғалымдар
оларды үнді-герман тегінен шыққан халықтар қатарына жатқызады. ... ... ... ... ... ... ... қабірлерді зерттеудің
нәтижелері бұл тұжыры-мның іргесін шайқалтады.
Сақтардың өнері мен саудасы. Сақ заманы тайпаларының ... ... ... ... расында қолданбалы өнер ерекше орын алады. Оның
басты ... ... ... ... қалыптасып, Сібірдің,
Қазақстанның, Орта Азияның және ... ... ... ... ... аң ... деп аталатын өзін-ше бір үлгідегі бейнелеу ... ... ал ... ... де ... ... орны
бойынша бұл бейнелеу шығармашылығы шартты түрде скифтік-сібірлік аң
стилінің өнері деп ... Оның ... ... аңдарды, хайуан-дарды
және аңыздағы зооморфтық ғажайыптарды бейнелеу болды. Маз-мұны жағынан
мифологиялық, формасы жағынан ... аң ... ... ... ... ... әдістерінің көбі қазандар мен құрбандық ыдыстарын, ... ... ... жүген, айна секілді заттарды, киімді, тулардың
сабын әшекейлеу үшін қолданылады. ... ... көп ... ... бейнелеудің мазмұндылығымен жақсы үйлестіріп
отырды, осының нәтижесінде олардың ... ... ... ... ең таңдаулы үл-гілерден қалысқан жоқ. Ертедегі суретшілердің
шығармашылығы өзде-рінің ... ... ... ... ... ... Сақ ... осыдан арқар мен тау текенің, қасқыр
мен қоян-ның өздеріне жақсы ... ... ... ... ... әр ... ... қолданылды. Бізге дейін жеткен
бұйымдардың көбі қола мен алтыннан жасалған, сүйектен, мүйізден, ... ... ... аз. Сондай-ақ ағаштан, теріден, киізден
істелген аңдардың бейнелері де кездеседі.
Аң стилендегі ... ... ... үш ... заманғы кезеңге, өрлеу
мен құлдырау кезеңдеріне бөлуге болады.
Көне заман кезеңіне(б.з.д. VІІІ-VІ ғасырлар) аңдарды бір орында тұр-ған
қалпында жеке және ... ... тән ... ... Тау ... арқардың
мүсіндері, басын көтеріп жатқан қабанның немесе түрегеп тұр-ған жыртқыштың,
аяғын бүккен немесе тұяғының ұшымен ... ... ... ... көп кездеседі.
Қос шеңберлі тұғырда тұрған екі текенің құйма қола мүсіні назар ау-
дарарлық:текелер ... ... ... ... бір ... оңтайлан-ған
кейпінде, бастарын тұқырта бейнеленген, ал бедерлі ... ... тиіп тұр ... Орталық Қазақстан), Жетісудан (Қызылтоған)
табылған екі қола мүсінде мүйіздері ... ... ... басы
реалистік тұрғыда көрсетілген. Мүсіндер ұзын конус тә-різдес төлкелерге
орнатылған. ... қола құю ... тағы бір ... — Солтүстік
Қазақстаннан табылған басын жоғары көтерген және мүйіз-дері бірнеше рет
бұралған арқардың іші қуыс ... ол ... ...... (Бурабай)
салынған. Шілікті обасынан (Шығыс Қазақстан) табылған заттардың арасында
үлкен мүйіздерін арқасына қайыра ... бұғы ... ... ... ... ... ... түседі.
Қола пышақтарды жыртқыштардың басын салып немесе тұтас мүсіндерін салып
әдемілеу, ал жүген тоғаларына аттың басын немесе ат тұяғының ... ... сол ... көп ... әдіс ... бір ... жатқандай кейіпте орала бүктетіліп жатқан жануар-
лардың бейнесі кеңінен ... ... ... ... Бұл ... ең ... үлгілері Еуразия далаларының шығыс аудандар-ынан:
Солтүстік Тувадан ... ... ... ... ... VI—IV ғасырлардағы екінші кезеңде жеке өзі, бір орында тұрған
күйінде бейнеленген жануарлар бейнелерінің ... ... ... толы сюжеттер шығады. Жүріп келе жатқан аңдардың ... ... ... ... ... шөп ... ... бас салып жатқан көріністері бар компа-зициялар көбірек
кездеседі. Атыла ұмтылған ... ... ... ... бұл ... ... жарты денесі бүктетіл-діре салынады.
Аңдар таласының тақырыбы Батыс Сібірден және оған ... ... ... ... ... І Петрдің Сібір
коллекциясы деп ... ... ... ... ... 4. Осы бірегей
коллекцияның көптеген алтын тоғаларында жыртқыштар мен ... ... ... бұғылар мен бұландарға шабуылдары, жыртқыштардың
өзара таласы, жыртқыштардың жылан-мен, ... ... ... ... ... ... да ... олжаларда жаңағы
нышандар байқалады. Алайда бұл территориядағы сақтар ... ... аң ... ... ... ... айыратын ерекше сипаттары
да бар. Мұнда статикалық кейіпте берілген хайуандар бейнесі ... ... ... ол ... ... көп ... ... түрінде
көрі-неді. Мәселен, Жетісудың кейбір құрбандық ыдыстары мен қазандарын-дағы
аңдар ... ... ... ... ... табылған сақ ақинақ-қанжары өте-мөте шебер жасал-ған.
Оның сабынан жоғары екі жағына ... ... ... Олардың
бірінде жұқа бедермен он екі, екіншісінде — тоғыз, жатқан күй-індегі аңдар
бейнеленген. Олардың арасында жыланның, ... ... ... шағын
мүсіндері бар. Бұлардың барлығы ерте кезең өнеріне тән ... ... ... ІІІ — ІІ ... аң ... өнер ... құлдырай
бастайды. Аң стилі бірте-бірте ою-өрнекке айналады. Оның орнын түсті тастан
көз ... ... ... және ... да ... ... ... деп аталатын стиль басады. ... ... ... ... бай полихромдық өрнекке сіңеді де, қолданбалы өнер
туындылары шығады.
Осы үш ... ... І мың ... аяғында сақтар өнеріндегі стилін
ығыстырған полихромдық өнердің негізі қалыптасқан да болуы мүмкін. Бірақ
оның реалистік бейнелері жоғалып ... жоқ, ... ... ... ... ... ... стилінің шығуы жөнінде тарихи әдебиетте екі ... ... ... ... ... ... тайпалары бұл өнерді Алдыңғы Азиядан
қабылдаған деп санайды 6 . Еуразияда оның пайда болу ... ... ... ... ... патшалығы мен Мидияның солтүстігіне ... ... скиф ... ... ... этникалық жағынан туысқандық және мәдени жақындық скиф-
сақтар арасында көне ... ... ... ... тез ... болды, кейін бұл үлгілерді скифтер мен сақтар ... ... ... ... ... Одан әрі, шамамен б.з.д. V ғасырдан ... және ... ... даму ... түбегейлі ажырайды, ғалымдардың
пікірі бойынша, мұның өзі Қара теңіз жағалауындағы ... көне ... ... ... ал ... ... мен ... Алдыңғы
Азияның Ахеменид өнерінің тікелей ықпалы болды.
Екінші пікірді жақтаушылар аң стилі өнерінің қалыптасуына ... ... ... ... ... шығармайды. Бұл ықпал б.з.д. VІ
ғасырдың соңынан бастап,Ахеменид уақытында ... ... ... ... осы ... сақ өнерінде оған бұрын тән болмаған ... ... ... самұрықтың бейнелері, негізгі фи-гурасы қасиетті ағш не
құдайдың мүсіні болып табылатын геральдикалық композициялар, гүлдер ... ... ... өсімдік тектес ... ... ... ... аң стиліндегі өнердің шы-ғуын бұл зерттеушілер
жергілікті ортамен байланыстырады,оның ... ... қола ... оның ... негізі карасук мәдени-еті деп аталатын мәдениеттің
мүсіндік бейнелері және неғұрлым арғы замандағы тотемдік бейнелер ... ... ... өнерінің мазмұнын анықтаумен байланысты мәселелер әлі де болса
айқын емес. Оның діни наным ... ... ... ... ... ... ... хайуандар бейнелері нақты этни-калық және
тайпалық топтардың тотемдік арғы тегін бейнелейді. Әр ... ... бұл ... ... бір ... ... (апотропейлер) мен
тұмаршылар қызметін атқарды. Сонымен бірге аң стилі өнері мазмұны жағынан
мифалогиялық өнер ... Бұл өнер ... ... ... таласының
көптеген сюжеттерінде шиеленіс-кен тартысқа толы рулық және ... ... ... заманында, алғашқы қауымдық құрылыстың ыдырауы кезеңінде, дала
тайпаларында қаһармандық эпосы ... ... ... ... ... мен сюжеттері барынша өзгерген және ... ... ... дейін жетті. Қаһармандық эпосының кейбір тақ-ырыптары, мәселен,
аңшылық ... ... ... ... ... ... жорығынан оралуы І Петрдің Сібір кол-лекциясындағы сақтардың алтын
тоғаларында ... ... ... ... маңызды түрі ою-өрнек болды, ол аң стилі
өнерімен қатар, онымен өзара байланыста дамыды. Алайда көркем-дік ... ... ... ... аз ... ... ою-өрнек
салынатын органикалық негіз (тері, киіз, ағаш, жүн мата-лар) тез шіриді.
Сондықтан да ою-өрнек шығармашылығының кейбір ... тек ... ... ... мәселен, оба тоңында сақ-талған, оның ішінде бұл үлгілер
Алтайдың ... ... ... заманындағы ою-өрнектің бірнеше түрін: геометриялық, өсімдік тектес,
зооморфтық, сиволдық түрлерін бөліп көрсетуге болады.
Сақтардың металдан, киізден ... ... ... және
керамикасында сақталған геометриялық ою-өрнек өзінің бастамасын Ан-дронов
тайпаларының өнерінен алады. Ол сақ бұйымдарында үш ... ... ... ... ... және ... бөліктері тектес ою-
өрнек түрінде болып келеді. Өсімдік тектес ... ... ... ... жоқ. Оның басты-басты әуендері қатарында лотостың
түйіндері мен гүлдері, шырмауық ... ... гүл ... ... ... ... болды. Кейбір ою-орнек әуендері, мәселен, ... ... ... ықпалынан туған.
Символдық ою-өрнектің негізі табиғат күштері аспан шырақтарына
сыйынушылықтан туды. ... ... ... сызық үлгісіндегі
фигуралар күннің эмблемасы ... ... ... ... ... ... ... сызық белгілерімен, S — тәріздес фигуралармен бе-рілді.
Қазақстан территориясында жаппай тараған петроглифтер — жар-тастардағы
суреттер де сақтардың бейнелеу ... ... ... ... ... ... оларды күнге күйіп, бетін қоңыр тат басқан жартастарға
үшкір металл құралдармен салған. Петроглифтер түрлі ... ... ... ... ... ... ... ойып түсірілген сызықтармен,
қырып түсірумен салынған. Кейде бір бейненің өзі әр ... ... ... ... ... сақ ... күрделі де сан салалы көркем
шығармашылығының бейнесін әжептәур толықтыра түседі.
Сақтар ... ... ... және Еуропа халықтарымен байланыс жа-сады.
Б.з.д. І мың ... ... ... мен тау ... ... ... Жерорта теңізі мен Қытай елдерін байланыстырған дәстүрлі халықаралық
жәрмеңке өткізіле бастады.
Ұлы Жібек ... ... пен ... ... жекелеген бөлік-тері
болды. Памирден шығатын лазурит Иран мен ... ... ... ... ... І мың ... ... «дала жолы» жұмыс істей бастады. Бұл
жол арқылы далалы ... ... ... ... ... ... үлкен
ирегінен бастап Алтайдың шығыс және солтүстік ... ... ... ... ... далаларды басып өтіп, грек, этрусс жерлеріне дейін
жетті. Геродот бұл ... ... ... «Қа-ра теңіз маңынан Дон
жағалауына дейін, содан соң савроматтар жеріне, Оралдың оңтүстік өңіріне,
Ертіске, одан әрі ... ... ... ... сол ... Монғолия мен
Қытайға дейін созылады». Осы ... ... ... ... иран ... Бұлардың қалдықтары Ал-тайда жүргізілген қазба жұмыстары кезінде
табылды.
Ішкі ... да ... ... ... мен Жетісу арасында тығыз байланыс
жолға қойылды.
Сақтардың қоғамдық құрылымы. Б.з.д. І мың жылдықтың басы сақ ... ... ... бірден-бірге тез ыдырап, әлеуметтік құрылымның
жаңа формалары ... ... ... территориясындағы алғашқы қауымдық құрылыстың ыды-рауының
ұзаққа созылған процесінің басталуы сақ ... ... қола ... ... Сол кездің өзінде-ақ, алғашқы ірі ... ... мыс пен қола ... тууы мен ... ... ... ... ал одан кейін шағын және ... ... ... деректер жеке адамдық, ал кейін барып отбасылық меншіктің
шыққанын айқын көрсетеді. Мұндай әлеуметтік институт таң-балардан — б.з.д.
ІІ мың ... ... және І мың ... басында қыш ыдыстар мен
кейбір қола заттарға салынған жеке меншік белгілерінен көрінеді 10.
Ф. Энгельс ... деп атап ... ... бір ... ... ... бір ... адамдары өмір сүретін қоғамдық тәртіптер ... ... ... де ... бір жағынан еңбектің, екінші жағынан от-
басының даму сатысына байланысты болады. Еңбек ... аз ... ... мөлшері, демек, қоғам байлығы да неғұрлым шектеулі болса, қоғамдық
құрылыстың рулық байланыстарға тәуелділігі соғұрлым анық көрінеді» ... ... ... көшпелі және жартылай ... ... ... ... ... ... ... про-грестік
өзгерістер қосымша өнімнің шапшаң өсуіне, айырбастың ... ... ... және қатардағы қауым мүшесін ... ... ... ... ... негізгі құралжабдықтары мен еңбек
өнімдерін бөлу жөнінде бір ... ... ... ... ... деректемелер бойынша айқын аңғарылатын мүлік теңсіздігі келіп
шықты. Жерге қауымдық ... ... ... ... ... ... пайда болды.
Бір кезде универсалдық әлеуметтік ұя болған, өзіндегі өндірістік қаты-
настар қандас-туысқандық байланыстармен сәйкес келіп барынша тығыз ... енді ... ... ... ... принцп бойынша
құрылған қауымға біртіндеп орын бере ... ... ... ... ... ... байланыстарға тікелей тәуелді болуын әлсірете
бастады, ал ... ... ... ... ... ... және территориялық мүдделер не-гізінде құрылуына алып келді.
Көршілестік қауым жерді меншіктеуші болған ... ... ... ... осындай болды. Мұнда рулық байланыстар көршілестік
қауымдардың өндірістік ... ... ... ... ... түрі көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы
болған қоғамдарда ескі рулық тәртіптер жаңа қоғамдық ... ... ... бірақ сақталғанда енді көшпелі қауымның өндірістік ... ... ... ... пен қанаудың шын мәніндегі
қатынастарын бүркемелеген рулық бай-ланыстар формасында сақталды.
Сақ ... ... ... ... ... ... былайша
атауға болады: шағын туыс отбасылар тобы — көшпелі қауым — ... ... ... Бұл құрылымның патронимия деп аталған төменгі ұясы ... ... ... ... бөлшектенуі нәтижесінде құрылды.
Көшпелі-жайылымдық қауым патронимиялар жиынтығынан құрылды. ... ... ... ... ... ... көшпелі жә-не
жартылай көшпелі қауымдардың ерекшелігі ... ... және ... ... ... ... ... болды.
Жазба деректемелер мен археологиялық деректер әуелгі темір дәуір-інде
Қазақстан территориясындағы оның оңтүстік, шығыс және орталық ... ... ... сақ тайпалық одағына, ал оның батыс және
ішінара солтүстік аудандарын мекендеген тайпалардың ... ... ... ... І мың ... орта ... ... одақтар мемлекет-тіктің
тууының алғашқы сатысы болды. ... ... ... ... ... ... ... шоғырланды, олардың басшылығы-мен әскери жасақтар
құрылды.
Қазақстан территориясындағы тайпаларда таптық ... мен ... ... ... баяу ... ... жүздеген жылдарға созылды
деген пікір бар. Таптардың құрылу қарқынына тұрақты ... ... ... ... ... ... алғашқы қорлануының ерекшелігі
шешуші ықпал жасады. Алайда археологиялық ... ... ... ... обылысын саралап қарау қажет деп топшылауға негіз
береді.
Қазақстанның оңтүстігі (Оңтүстік ... мен ... ... ... жағдайларының ерекшеліктері мен географиялық орны, Орталық және Орта
Азия мемлекеттерімен ғасырлар бойғы ... ... ... арқасында әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан ал-ғанда басқа
аудандарға қарағанда өзгеше, үдемелі ... ... және ... ... ... ... тұрды.
Шу және Іле өзендері бойындағы «патша обалары» деп аталатын-дардың көп
болуы бұл жерлерде мал өсіруші сақтар арасында (б.з.д. VІІ — VІ ... ... ... ... ... ... мен ... басқа аудандарындағы суармалы егіншілікке қарағанда, өз ... осы ... ... ... мал ... ... ... көп
берді.
Малдың тез көбейетіндігі және біреуден біреудің ... ... ... ... мал ... ... ... отбасылар мен адамдардың
біршама байып, басқаларының кедейленуіне себепші бол-ды. Сақ ... ... ... ... ... ... ... орнына
саяси аренаға шыққан үйсіндерде мың-даған жылқысы бар шонжарлар тобының
болуына жағдай жасады.
Сақтардың мәдениеті мен шаруашылығы.
Сақ ... ... ... мал ... тайпалар-дың
мәдениеті мен өнері дамудың біршама жоғары сатысына жетті. Те-мірдің ... және ... ... мал ... мате-риялдық және рухани
мәдениет формаларын түбірімен өзгертті.
Еуразияның мал өсіретін тайпаларының өз негізінде бір ... ... ... ... көп ... ... ... дамыған
айырбас пен сауда Оңтүстік Сібірді, ... ... Еділ ... ... солтүстік төңірегін мекендеген тайпалар мен халық-тардың — әсіресе
ерте кездегі ... ... ... және ... ... бар ... ... әкелді. Бірақ мұның өзі осы
тайпалардың мәдениеті мен ... ... ... ... ... ... ... ме-кендеген сақ халқы
тайпаларының өзінің ... ... ... ... көрсетуге бөгет
болмайды14.
Б.з.д. VII ғасырдан бастап Сібір, ... Еділ бойы және ... ... ... ... ... ... стиль пайда
болды. Оның басты тақырыбы аңдар мен аңыздардағы құбыжық-тарды суреттеу
еді. Бұндай бейнелермен қола ... әр ... ... ... ... ат ... мен ... әшекейленеді. Атақты археолог Д. Эдинг
былай деп жазды: ... мен ... ... бұл ... ... ... басып, ұмытылп кетті. Оның іздері ұшы-қиырсыз Еуразия ... ... ... ... ... ықпалымен қалыптасты. Оны-мен
сақтар Алдыңғы Азия мен Иранға жасаған жорықтарында танысты. Осы жерлерден
сақтарға ... ... ... арыстан бейнесі тарады. Бұл ұғым жергілікті
жануарлар — жылқы, бұғы, қой, түйе, тау барысы, жолбарыс, бүркіт, ... ... қоян ... ... ... жануарларды тек сәндік
үшін бейнелеген жоқ, сақтар бұларға өзіндік мән-мағына, мазмұн берді.
Еуразия көшпелілері дамудың ұзақ ... ... ... бай ... ...... оның құрылымы туралы күрделі түсінік болып
табылады.
Сақтар табиғат күштері — күнге, желге, ... ... ... ... ... ісі деп санады. Сақтардың түсінігі бойынша, құдай
әр түрлі жануарлар бейнесінде өмір сүрді. Ол — ... ат ... ... ... сияқты фантстикалық аң, құс, жануарлар ... ... мен ... бұл ... кең ... ... ... өзіндік «аңдық стильді» тудырды.
Сақ аңыздарында жылқы күнмен және отпен байланыстырылды. Есік ... ... бас ... ... ... ... — күн қозғалысын
білдіреді.
Қабан бейнесіне күн күркіреу құдайы деп ... ... ... негізі — ежелгі аңыздарда сақталған, адамның әр
түрлі жануарлардан шыққандығы туралы түсініктермен байланысты. Адам ... ... ... өздерін соның бөлшегі деп са-нады. Әрбір ру
не тайпаның шыққан тегі; бұғы, қасқыр, арқар, жолба-рыс, дала ... ... ... ... ... аң ... бар заттар қасиетті тұмар
немесе бойтұмар саналады.
Қару-жарақтағы аң бейнесі шайқас кезінде ... рух ... ... ... ... деп ... ... бұл түрі дамудың шегіне жетіп, ІІІ — ІІ
ғасырлардың өзінде-ақ ... ... ... ... кескінге
айналды. Біздің заманымызға өтер алдында бұрын көрнекі болған бұл стиль
жоғалып кетті.
Зергерлік өнер. Сақтарда ... өнер ... ... ... ... құю ... ... қалыпқа түсірумен таныс болды, сондықтан да
адамның түрлі әшекейлері, киімін сәндейтін бұйымдар, ... ... ... ... ... нәзік нақыштап, таңқаларлықтай мазмұнда жасай
білді.
Бұлар — ... басы ... ... ... тарқтар, қызыл
гранат пен көгілдір ақықтан көзі бар ... ... ... дөңгелек тоғалы белдіктер, киімге жүргізілетін ... ... ... ... киіктің, түйенің, ешкінің,
бейнелері бар. Түйелердің өзара айқасы мен ... ... ... ... де ... Сабы ... ... киіктің бейнелерімен
әшекейленген, сүйектен жасалған рәсімдік қасық өнердің ерекше туындысы
болып есептеледі.
Зергерлік өнерде ... ойып ... ... мен ... ... аптау ісі кең тарады.
Ағаш оюмен қатар ілгек, ... ... ... заттарды жасайтын сүйек
өңдеу қолөнері де дамыды.
Сақтардың әлемнің құрылымы туралы да ... ... ... Олар ... жер асты әлемі (төменгі), орта — жер әлемі, жоғары — көк немесе аспан
әлемі бар деп ... ... төрт ... — оң, сол, ... ... ... ғарыш туралы түсінігі Есіктен табылған сақ патшасының бас
киімінде бейнеленген. ... ... үш ... ... Қал-пақтың
етегін жиектей алтын таулар мен ағаштар бейнеленген. Тау баурайында
жолбарыс, ешкі, ...... ... ... бар. Бас ... ... бүкіл аспан әлемнің бейнесі болып табы-латын күн ... ... ат пен төрт ... жебе салынған. Бұл — құдайдың үш әлемге
билігін жүргізуінің ерекше ... ... ... ... ... ... ... кеңістіктерді игеру дәуірі, Еуропа мен Азия далалары тайпаларының
шаруашылық кәсібінің жаңа ...... мал ... дәуірі б.з.д. І мың жылдықтың бас кезімен байланысты.
Б.з.д. І мың ... ... ... ... мен ... және таулы аудандарында жартылай көшпелі және ... ... ... ... одан ... ... салты болып орнықты.
Археологиялық және этнографиялық ... сол ... мал ... ... үш ... ... ... көшпелі және отырықшы
түрлері болған деуге мүмкіндік береді. Мал ... ... ... ... ... үлес ... да ... отырды.
Шаруашылықтың бірінші түрі Батыс және Орталық Қазақстанның құр-ғақшылық
далаларында, шөлдері мен шөлейттерінде жыл бойы ... ... Бұл ... ... дами қоймады, ал шөп шабу ... ғана ... ... қой, түйе мен ... өсірілді, ірі қара мал
аз болды. Тайпалар өздерінің малдарымен бойлық, сондай-ақ ендік бағыттарда
да ... ... ... салт ... ... ... мен қарттар —
терімен және киізбен жабылған күрделі арбаларда көшіп-қонып жүрді.
Екінші, жартылай көшпелі шаруашылық ... ... ... ... ... ... мал ... жыл сайын қыстауға оралып отырды.
Шаруашылық ... бұл түрі ... дала ... немесе биік таулы
жерлерде кеңінен тарады. Мұндай жерлер ... және ... ... қоса Жетісу және Шығыс Қазақстан аудан-дары болды.
Шаруашылықтың үшінші түрі — ... мал ...... де ... Қазақстан аудандарында Сырдария, Шу, ... Арыс ... ... ... баурайларында, табиғи су қоймалары мен ұлан-ғайыр
шабындық ... бар ... ... ... ... ... ... мен Ферғананың егіншілік ор-талықтарына жақын орналасуы шаруашылықта
суармалы және тәлімі егіншіліктің басым ... ... ... және әсіресе б.з.д. І мың жылдықтың ... мал ... ... ... ... ... кезеңінде ірі-ірі
егіншілік қоныс-тарының ерте пайда болуына себеп болды. Ішінде ірі қара көп
болған ... ... және ... ... жайып, бағу жұмысын
егіншілік-малшылық қауымы шеңберінде жекелеген отбасылар атқара-тын ... ... мал ... ... суармалы егіншілік пен
отырықшылық жайлаған аудан — Оңтүстік ... да ... ... сақ ... ... ... ... оба-лы қорымдар
қалған.
Сақтардың мал шаруашылығының негізгі бағыты қой шаруашылығы болды. Бұған
зерттелген обалардың көпшілігінен қой ...... ... ... ... ... бола ... Б.з.д. І мың жылдықтың
орта шеніндегі грек авторы Хэрил сақтарды тура қой ... деп ... еті мен сүті ғана ... ... ... киіз басу, арқан есу үшін және
жіп иіру үшін жүні де пайдаланылды. Бес-шатыр ... ... ... ... сақтар киіз үйдің неше түрін: киіз үйге ұстауға және
жерге төсеуге арнап қарапайым ... қара ... және киім мен бас ... үшін жұқа әрі жұмсақ талдырма киіздер баса білген.
Обалы қабірлерден шыққан мал сүйектерін ... ... ... ... ... қазақтың құйрықты және ұяң жүнді, өсімтал тұқымдарына жақын қой
өсірген. Отарда қылшық жүнді қой басым болды, ... ... ... ... да ... ... және жауынгер сақтың тұрмсысында жылқы ... ... Сақ ... ... екі ... ... Тез семіретін және
қысқы тебінге әбден төзімді, жатаған тебін ... ең көп ... ... Олар жабы ... ... ... ... жылқысына ұқсас болды.
Жауға мінетін ең жақсы сайгүліктерге ерекше күтім қажет болды, ол-арды
көшпелілер айрықша бағалады, ... оған тек ... ... ... ... Олар ... жеке ... болды. Жә-не иесі өлсе,
моласының басында бауыздалатын болды.
Сақтардың археологиялық ... Арал ... ... ... ескерткіштерінің бір бөлігі, соның ішінде Шырық-рабат, Бабыш-
молда, ... және т.б. ... ... ... «су ... сақтар» — апасиактардан қалған. Грек геогрофы Страбон: «Олар ... ... өзен ... ... ... «батпақ аралдарды
жайлаған» — деп айтып кеткен.
Шырық-рабат қаласы апасиактардың астанасы болған. Бұл ... ... ... ... ... ... 300 ... жерде,
Қызылқұм шөлінде жатыр. Қала биіктігі 1,5 м, ұзындығы — 800 м, ені — 600 ... ... ... төбеде орналасқан. 42 гектар жерді алып ... ... ... ... ... Қаланың ортаңғы бөлігі көлемі 12 гектар
болатын төрт бұрышты ... ... Ол — ... ... ... ... қалыңдығы 4,5 м. Оның ішінде сырттан келген
жауға оқ атуға арналған орындар ... ... ... те-сіктер, сондай-
ақ дуал үстіндегі мұнараларда да жасалған. Дуалдардың сыртынан айналдыра
тереңдігі 4,5 м, ені 40 м ... ... ор ... қаласының цитаделі бір жағынан храм қызметін атқарса, екінші
жағынан, атақты адамдар жерленетін орын болған. ... ... ... бар. Оның ... қазылып, зерттелді. Қазылған қор-ғанның диамтірі —
60 м, ал биіктігі — 3,5 ... ... Қазу ... ... астынан
көлемі 7,5 х 7,2 м, тереңдігі — 2,5 м болып ... тік ... ... ... ... мен едені балшықпен сыл-анған және әктелінген. Қабір
шұңқырына жер бетінен ылдилай түскен ... ... ... ... де ... ... алты ... тө-селген қалың қамыспен жабылған. Қабір іші
тоналған. Бірақ адам сүйек-тері арасынан қыш құмыралардың сынықтары және
жалпақ ... сабы мен ... ... жері ... ... ... ... бас-ты темір пышақ табылды. Мұндай пышақтар б.з.д. V — ІV
ғасырларға тән. ... ... ... ... ... жебе ұштары және
бел-гісіз бір заттың алтыннан ... ... ... ... қорғандардан басқа екі кесене құрылысы болды. Оның біреуі қаланың
оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Ол диаметірі — 38,5 м ... ... ... ... ... ... биіктігі — 8,4 м.
Құрылыс іші қалыңдығы 3 м болатын қабырғалармен 4 тік ... ... ... ... 5,9х5,8 м ... ... бөлмелерге өліктер
жерленеген.
Құрылыстың қабырғалары тікбұрышты қам кірпіштерден қаланған. Еденіне де
осындай кірпіштер төселген. Төбесі ... ... ... ... мен ... ... көрсетеді. Төбесінің бір бөлігі сонау ... ... ... қалған бөлігі қабырғаның бөлік-термен бірге еденге
құлап түскен. ... ... ... тоналып, баға-лы заттардың бәрі қолды
болған. ... ... ... ... ... ғана табылды. Олар құбыжық
хайуанмен алысп жатқан сақалды дамның бейнесі бар халцедоннан ... ... ... ... ... дөңгелек алтын тоғалар, төрт
жапырақша түрінде жасалған ал-тын табақшалар, алтын сырғалар және пілдің
сүйегінен ... ... ... ... батырының темірден істелінегн сауыт-сайма-нының
қалдығы табылды. Атына дейін сауытсайманмен қорғалған салт атты ... ... ... күші ... зерттелген осы және басқа да кесенелерден табылған заттар ... ... ... ... ... и ... саков. — Алматы,1984.
2.Акишев К.А. и Кушаев Г.А. Древняя культура саков и ... ... ... ... ... К.А. Курган Иссык. Искусство саков. 1978.
4.Аманжолов К. Түркі халықтарының тарихы. «Білім» 2002.
5.Артомонов М.И. Сокровища саков. М.,1973.
6.К.М. ... Ж.К. ... Т. ... ... Алматы-1993.
7.Геродот тарих 9 кітаптан тұрады. Грек ... ... ... ... 113-114 ... Б. Томирис. Роман. 1990.
9.Қазақ ССР тарихы 1-том, Алматы, 1957.
10.Қадырбаев М.Қ. ... ... ... ... ... ... ... 1966.
11. Қазақтың көне тарихы. Алматы,«Жалын» 1993 ж.
12. Маданов К.М., Мусин І. Ұлы дала тарихы. Алматы, «Санат» 1994 ж.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алматы қаласының аумағындағы археологиялық ескерткіштер4 бет
Алтайдағы сақ мәдениеті100 бет
Алтын адам10 бет
Ерте мемлекеттік құрылымдар13 бет
Ерте темір дәуіріндегі жылқы ауыздығының зерттелу тарихы (б.з.д. VIII-V ғасыр)5 бет
Ерте темір дәуіріндегі тайпалық одақтар мен көне мемлекеттік құрылымдар9 бет
Сақ тайпалары5 бет
Сақ тайпалары туралы ақпарат14 бет
Сақ тайпаларының орналасуы66 бет
Сақ тайпалық одағы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь