Еңбекақы төлеу

Кәсіпкерден шешуді талап ететін маңызды бір мәселе – жұмыскердің еңбек мотивациясын ерекше дамыта отырып, оны кеңінен ынталандыру әдісін толығымен пайдалана білу. Ол үшін кәсіпкердің еңбек ұжымының жұмыс атқару психологиясынан біршама білімі болуы қажет. Күнде жұмыс орнына келіп белгілі бір қызметтер атқаратын қызметкерлерге тек жұмыс күшін атқарушы ретінде ғана қарауға болмайды. Оның жан-жақты, сан қырлы тұлға болуы мүмкін жақтарын қарастырып, олардың әрқайсысының жеке қасиетіне үңіле білуі керек. Кәсіпкердің мақсаты – еңбек өнімділігі мен өнімнің сапасын арттыру. Ал осындай мақсаттан туындайтын талапты әрқашан орындай алатындай жұмыскердің мүмкіндігі бола бермеуі де мүмкін, өйткені жұмысты ұйымдастыру қойылған талапқа келмей жатады.
Кәсіпкер қызметкерлерге қамқорлық жасауы қажет:
- кәсіпорында өткен жұмыс уақытына қанағаттануы, өздерін тек жұмыс күші, яғни робот деп қана ойламай жеке тұлға ретінде сезіну;
- кәсіпорынның жақсы жұмыс істейтініне және бұл жеңісте өздерінің нақты іске қатысы бар екеніне сенімде болу;
- өздерінің материалдық қана емес, моралдық жағынан да қажеттілігін білу.
Кейбір батыстық кәсіпорында қолданылатын жүйе бойынша еңбекақы үш бөлікке бөлінеді. Бір бөлігі еңбек пен қызмет міндеттерін атқарғаны үшін, кәсіпорындағы міндеттері ұқсас барлық қызметкерлерге бірдей еңбекақы төленеді. Екінші бөлігі қызмет еткен жылдары мен күнкөріс құнының өзгеру факторына сәйкес белгіленеді, соңғысының әсіресе, инфляцияның шарықтаған кезінде маңызы зор. Бұл бөлікті кәсіпорынның барлық қызметкерлері алады, бірақ оның мөлшері нақты қалыптасқан жағдайға сәйкес өзгеріп отырады.
Еңбекақының үшінші бөлігі әр қызметкер үшін жеке есептеледі және ол алдыңғы жұмыс кезеңінде қол жеткізген нәтижесіне сай анықталады. Нашар жұмыс істеген қызметкер өз еңбекақысының осы үшінші бөлігі қаншалықты аз екендігін байқаса, жақсы қызметкер үшінші бөліктің алғашқы екеуінің қосындысына тең екендігін көреді. Алайда, үшінші құраушы бөлік қатып қалған шама емес, еңбек көрсеткіштеріне орай жоғарылап немесе төмендеп отыруы мүмкін.
Адам іс-әрекетінің уәждері. Әр түрлі қажеттіліктерді (қажеттілік деп келеңсіздікті болдыратын әлде бір нәрсенің жетіспеуін айтамыз) қанағаттандыруды қамтамасыз ету адамды белсенді болуға, соның ішінде еңбекке жетелейді.
Қажеттіліктер табиғи (тамаққа, суға және т.б.) және әлеуметтік (ардақтауға, атаққа); туа біткен (қарым-қатынаста болуға) және өмір сүру кезінде иеленген (оқуға); біріншілікті (өмір сүруді қамтамасыз ететін факторларға) және екіншілікті (жеке тұлғаның даму жағдайларына); материалдық және материалдық емес түрлері болуы мүмкін.
Адам қажеттіліктерді сезінген кезде, оларды қанағаттандыруға деген ұмтылыс пайда болады, сондықтанда оны орындауға мүмшілік беретін ынта-жігер туындайды. Бұл – нақты іс-әрекетке итермелейтін ішкі оятушы күш. Алайда оларды орындауға нақты мүмкіндіктер болған жағдайды ғана, ынта оның уәжі
        
        Еңбекақы төлеу
1.1. Еңбек мотивациясының түрлері мен мәні.
Кәсіпкерден шешуді талап ететін маңызды бір мәселе – ... ... ... ... отырып, оны кеңінен ынталандыру әдісін толығымен
пайдалана білу. Ол үшін кәсіпкердің еңбек ұжымының жұмыс ... ... ... ... қажет. Күнде жұмыс орнына келіп
белгілі бір қызметтер атқаратын қызметкерлерге тек жұмыс күшін атқарушы
ретінде ғана ... ... Оның ... сан ... ... болуы мүмкін
жақтарын қарастырып, олардың әрқайсысының жеке қасиетіне үңіле білуі керек.
Кәсіпкердің мақсаты – еңбек өнімділігі мен өнімнің сапасын ... ... ... ... ... ... орындай алатындай жұмыскердің
мүмкіндігі бола бермеуі де мүмкін, өйткені жұмысты ұйымдастыру қойылған
талапқа келмей жатады.
Кәсіпкер қызметкерлерге қамқорлық ... ... ... ... ... ... қанағаттануы, өздерін тек жұмыс
күші, яғни робот деп қана ойламай жеке тұлға ретінде сезіну;
- кәсіпорынның жақсы жұмыс істейтініне және бұл ... ... ... ... бар екеніне сенімде болу;
- өздерінің материалдық қана емес, моралдық жағынан да ... ... ... ... жүйе ... ... үш
бөлікке бөлінеді. Бір бөлігі еңбек пен қызмет міндеттерін атқарғаны үшін,
кәсіпорындағы міндеттері ұқсас барлық қызметкерлерге бірдей еңбекақы
төленеді. ... ... ... ... ... мен күнкөріс құнының өзгеру
факторына сәйкес белгіленеді, соңғысының әсіресе, инфляцияның шарықтаған
кезінде ... зор. Бұл ... ... ... ... ... оның ... нақты қалыптасқан жағдайға сәйкес өзгеріп отырады.
Еңбекақының үшінші бөлігі әр қызметкер үшін жеке ... және ... ... кезеңінде қол жеткізген нәтижесіне сай анықталады. Нашар
жұмыс істеген қызметкер өз еңбекақысының осы ... ... ... ... ... жақсы қызметкер үшінші бөліктің алғашқы екеуінің
қосындысына тең екендігін көреді. Алайда, үшінші құраушы ... ... ... ... еңбек көрсеткіштеріне орай жоғарылап немесе төмендеп отыруы
мүмкін.
Адам іс-әрекетінің уәждері. Әр түрлі қажеттіліктерді (қажеттілік деп
келеңсіздікті болдыратын әлде бір нәрсенің жетіспеуін ... ... ету ... ... ... соның ішінде
еңбекке жетелейді.
Қажеттіліктер табиғи (тамаққа, суға және т.б.) және әлеуметтік
(ардақтауға, атаққа); туа біткен (қарым-қатынаста болуға) және өмір ... ... ... ... (өмір сүруді қамтамасыз ететін
факторларға) және екіншілікті (жеке тұлғаның даму жағдайларына);
материалдық және материалдық емес ... ... ... ... ... ... ... қанағаттандыруға деген
ұмтылыс пайда болады, сондықтанда оны орындауға мүмшілік беретін ынта-жігер
туындайды. Бұл – нақты іс-әрекетке итермелейтін ішкі оятушы күш. ... ... ... ... болған жағдайды ғана, ынта оның уәжі
болып, адамдардың іс-әрекетіне әсер етуі ... ... ... ... ... – бұл ... әңбек
ету арқылы қажеттіліктерді (нақты игілік алуды) қанағаттандыруға деген
ұмтылысы. Еңбек ... ... ... кіреді:
- қызметкерлер қанағаттандырғысы келген – қажеттілік.
- осы қажеттілікті қанағаттандыру мүмкіндігі бар ... ... ... ...... ету ... еңбек іс-әрекетін орындауға байланысты жұмсалған материалдық және
моральдық тұрғыдағы шығындар – баға.
Мотивация теориялары. Қажеттіліктерді қанағаттандыру арқылы ... ... ... әсер ... ... ... ... бар.
Мотивацияның патерналистік тұжырымдамасы бойныша адамдар өз жұмысын
қаншалықты қанағаттануына байланысты ... ... ал ... мінез-
құлқына емес, ұйымға мүше екенін сезінуге байланысты.
Американдық әлеуметтанушы А.Маслоудың қажеттіліктер иеархиясы туралы
теориясына сәйкес адамға керек қажеттіліктердің негізгі бес деңгейін ... ... ... ... ... ... демалыс, баспана және т.б.
Оларды қанағаттандырудың негізгі құралдарының бірі – ... ... ... ... негізгі физиологиялық қажеттіліктерді қанағаттандырудың
негізгі құралдары – бұл материалды ынталандырулар: еңбекақы, әлеуметтік
игілік;
2) қауіпсіздікке деген қажеттілік ... ... ... ертеңгі
күнге және зейнетақымен қамтамасыз етуге деген сенімділік және т.б.);
3) әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... кісілердің қадірлеуіне және қуаттауына, олардың жылы лебізді
қатынастарына ие болу);
4) сыйластыққа және өзін-өзі сыйлауға деген қажеттілік (кәсіпорын үшін
өзінің қажеттілігі мен маңыздылығын ... ... ... ... көру тілегі, жоғары әлеуметтік мәртебеге ие
болу);
5) өзін-өзі көрсетуге, өзін жетілдіруге деген қажеттілік (өзінің
қабілеттерін ашуға, ... ... өзін ... және ... ... түсінуге деген ұмтылыс).
Бірінші және екінші деңгейдегі қажеттіліктер айтарлықтай орындалған
жағдайда ... ... ... ... ... ету өзекті
мәселе болыцп табылады.
Д. Мак Келланд иеленген қажеттіліктер теориясын ұсынды.
Онда автор қажеттіліктердің үш ... ... ... ... билік;
- қатыстылық.
К.Альдерфердің ERG тұжырымдамасы басқаларға қарағанда жаңалау болып
табылады. Ол өмір сүру қажеттіліктерін Маслоу ... ... ... сәйкес түрінде келтіреді; байланыс қажеттіліктерін қарым-қатынас
жасаудан, мойындаудан, қолдау көрсетуден, топ қауіпсіздігінен тұратын,
пирамиданың үшінші сатысына, сонымен қатар ... ... ... ұқсас етіп келтіреді; адамның мойындауға және өзінің тұжырымдауға
ұмтылуы негізінен Маслоу пирамидасының жоғарғы екі сатысына пара-пар
келетін өсу қажеттіліктерін келтіреді.
«Екі факторлы ... ... Ф. ... өмірде тек қана
қанағаттану ғана емес, сонымен бірге кейбір қажеттіліктердің
қанағаттандырылмауы да адам ... ... ... ... Біреуінің
өсуі және басқасының кемуі дербес үдеріс болып табылады, сондықтан да,
олардың біреуіне әсер еткен факторлар, ... әсер етуі ... ... ... ... ... ... екі шкала ұсынды. Олардың
біреуі – қажеттіліктер жағдайының өзгеруі қанағаттанушылықтан оның ... ... ... ...... оның ... ... өзгерістерді көрсетеді. Герцберг қажеттіліктердің өзін
екі топқа бөледі: уәждік ... ... ... ... ... ... сатыға көтерілуге және т.б.) және гигиеналық, яғни жұмыс
жағдайына байланысты (еңбңекақы, сыйақы, ішкі ортаның жағдайы және ... ... ... болуы еңбек нәтижесіне байланысты едәуір
ынталандыру арқылы әсерін тигізгенмен, тиісті қажеттіліктердің
қанағаттандырылғаннан кейін оның ықпалы жойылып кететіндігін көрсетті.
Сонымен қатар бұл қажеттіліктер қанағаттандырылмаса да ол ... ... ... ... ... ... ... немесе толық қанағаттандырылмауы адамдарды жұмысқа
деген наразылығын туғызып және оған деген ынтаны төмендетеді.
Адамдар қажеттіліктерді ұғынған жағдайда ғана және ол қажеттіліктің
қанағаттандырылуы нақты ... ... ... ... ... ... ... күту теориясы адамдарды әділ марапаттау алдыға ұмтылу
үмітін жалғастырып, ширақ қимыл жасауға ықпал ететінін көрсетеді.
Нәтиженің дұрыстығын, тартымдылығын, ... ... ... деп ... Егер ... ... ... онда валенттілік оң
шаманы көрсетеді, егер селқос қарайтын болса валенттілік ноль болады.
Іс-әрекеттің қандай жағдайда да ... бір ... алып ... ... күту деп аталады. Осындай түсінік адамдардың жағдайларын,
білімін, тәжірибесін, ішкі сезімін, қоршаған ортаны және мүмкіндіктерін
жете талдағанда анықталады және ол ... ... ... ... ... ықпал жасайды. Себебі күту – ықтималдық санаты
болғандықтан оның ... мәні 0 және 1 ... ... Күту екі ... ... ... ... мүмкіндігі және ә) ол үшін әділ сыйақы
алу мүмкіндігі.
Әділдік теориясы. Дж. ... ... адам ... едәуір
дәрежеде оның ағымдағы іс-әрекеті мен нәтижесін өткен уақытпен, ең бастысы,
басқа адамдардың жетістіктерімен салыстыра ... әділ ... ... ... Егер адам өз ... ... ... кісілердікіндей болғанын көрсе,
ол өзінің қанағаттанғанын сезіп, белсенділік танытады немесе керісінше
қимыл көрсетеді.
Э. Локтың мақсат қою теориясы адамдар ұйымның ... ... ... деп ... осы жұмыс бойынша табысқа жетуге тырысады және ол
бұдан қанағаттанушылық табады деген тұжырым жасайды. Оның нәтижелігі
адамдардың оған ... ... ... ... істің ауырлығы мен т.б.
мақсат қоюдағы сипаттамамен анықталады.
Мақсат қою теориясына партисипативтік басқару тұжырымдамасы мағынасы
жағынан жақын. Олай деуге себеп адам ұйым ... ... ... ... ... ... тиімділікпен еңбек етуде
өзінің қабілеттілігі мен мүмкіндіктерін толық пайдалана алады.
Партисипативтік басқару негізінде қатардағы жұмыскерлерге алдында
тұрған мәселені орындау үшін керекті ... мен ... ... ... қабылдауға құқық береді, арнайы мәселелер бойынша кеңес беруге
шақырылады, олар жаңалық ... ... тың ... ... ... қатысады, өз
жұмыстарын дербес бақылауға мүмкіндік алады.
Еңбек уәждерінің ... ... ... ... қажеттіліктеріне сәйкес қоғамда қажетті игіліктер
жиынтығы бар болса;
- осы игіліктерді алуға қызметтердің жеке еңбекке деген талпынысы
болса;
- еңбек етудегі іс-әрекет қызметкерге бұл ... алу үшін ... және ... ... жұмсауға мүмкіндік берген жағдайда
ғана еңбек уәждері қалыптасады.
Еңбек етудегі іс-әрекет игіліктерді ... жеке түрі ... ... ... ... ғана еңбек уәжі пайда болады. Егер бөлу
қатынастарының өлшемдері болып мәртебелік айырмашылықтары (қызмет,
бірліктік разряды, дәрежелер, атақтар және т.б.), еңбек өтілі, ... ... ... ... ... мүгедек, соғысқа қатысушы, жалғыз басты
ана және т.б.) саналса, онда жұмыста қызмет сатысы ... ... ... немесе атақ алу, жұмыс орнына орнығу және т.б. сияқты жылжу
уәждері құрылады. Басқа іс-әрекет ... ... ... ... ... бұл жағдайда қызметкерлердің еңбек белсенділігін
көрсетуі міндетті емес.
Кез ... ... ... бір ... ... ... ... болады. Осылай еңбек етудегі іс-әрекет дене және моральдық
жағынан жұмсалған шығындармен анықталады. Егер жұмысқа ... ... ... ... келмесе, қызметкерлер жоғары қарқынды еңбекпен тартынуы
мүмкін. Еңбектің нашар ұйымдастырылуы, өндірістегі санитарлы-гигиеналық
жағдайдың талапқа сай болмауы, әлеуметтік-тұрмыстық саласына мән
бермеушілік, міне, ... орын ... ... қызметкерлерді
селқостық, жан-жағына немқұрайды қарауға әкеледі, себебі еңбек қарқынының
бағасы төмен болғандықтан олар аз жұмыс істеуді қалап, соған орай аз
еңбекақы ... ... ... ... алайда басқа жағдай да болуы
мүмкін, мысалы, қызметкер белгілі бір деңгейде тұрмыс ... бір ... үшін ... ақау ... қарамастан қосымша еңбек көзін
табуға ұмтылуы да ықтимал.
Уәж ... ... бір ... өте ... ... және оған ... ... болған сайын, соғұрлым қызметкер белсенді әрекет жасауға
тырысады.
Еңбек өнімі тауарға айналғанда, тұтыну құны ... ... ... ... да адамдардың қажеттіліктерін қанағаттандырады.
Бәсекелестік тетігі арқылы нарықтық экономика, «өзім үшін» және
«басқалар үшін» сияқты уәждерді ... ... жүйе ... ... бұл ... ... ... Себебі,
жұмысшы өзінің еңбегі үшін алатын еңбекақыға қарағанда, шын ... ... ... тура ... Осы ... ... ... санасы төмендеп,
өнімнің тұтынушылық қасиеттері нашарлайды.
Еңбек уәжі мен ... ... ... ... жүйе ... ... бірнеше топтарға бөлуге болады.
- еңбек мазмұндылығы;
- оның қоғамдық пайдалылығы;
- еңбек етудегі іс-әрекеттің нәтижесін қоғамның мойындауына байланыста
болатын мәртебелік уәждері;
- ... ... алу ... жұмыстың белгілі бір қарқындылығына бағытталған уәждер.
Егер игілік еңбек уәжін құраса, онда ол еңбек ынтасы болады. «Еңбек
уәжі» және ... ... ... өзара ұқсас. Бірінші жағдайда, еңбек ету
арқылы игілік алуға ұмтылған қызметкер жайлы ... ... ... ... еңбек тиімділігі болғанда ғана қызметкерге қажетті игілікті бере
алатын басқару мекемесі жайлы ... ... ... ... ... ... жағдайларды (шаруашылық тетігін)
жасауды білдіреді, соның арқасында белсенді ... ... ... ... ... қызметкердің мәнді және әлеуметтік
жағдайларға бағытталған қажеттіліктерін қанағаттандырудың, одан кейін еңбек
уәжін құрудың негізгі шарты болады.
Еңбек уәждері мен ынталандырулардың ... ... бір ... ... ету бойынша норматив деңгейіне сүйенуге тиіс. Қызметкердің еңбек
қатынастарына орай оның алғаш келісілген еңбекақы бойынша кейбір
жауапкершіліктерді орындауға тиіс ... ... Бұл ... ... Қойылған талаптардың орындалмауына байланысты
жаза алу қорқынышынан туатын қашқақтау уәжі болгандықтан әрбір іс-әрекет
бақылауда болады. Материалдық игілік жоғалтуға байланысты жазалаудың кем
дегенде екі түрі бар: ... ... ... ... немесе
еңбек қатынастарын тоқтату. Қызметкер қандай талаптар қойылатынын білуге
тиісті, қойылған талаптарды мүлтіксіз орындағанда қандай еңбекақы
алатынын, оларды бұзғанда қандай ... ... ... ... – белгіленгенде ережені бұзуды шектейтін бәріне бірдей қойылатын
ортақ талап.
Егер басқару органдары еңбекақы төлейтін жұмыс деңгейін ... ... және сол ... ... тұра алса, онда еңбекті ынталандыру әр
уақытта тиімді ... ... ... – адамдардың жұмыс қарқынын
арттыруға ықпал жасап қанақою емес, сонымен бірге еңбек ... ... ... ... тиек ... ... әдістері ретінде мотивация мен ынталандырудың бағыттары
қарама-қарсы: біріншісі орын алған жағдайларды өзгертуге ... оны ... ... ... қарамастан олар бірін-бірі
өзара толықтырады.
Мотивация мен ынталандыру үдерістері ... ... және ... сәйкес келуімен қатар, олар бір-біріне қарсы тұруы да мүмкін.
Мысалы, материалдарме,н қамтамасыздандыру жеткіліксіз кезінде ақша
табысының өсуі – еңбек ... ... ... оны ... төмендетіп
жібереді.
Ынталандыру қызметкердің қажеттіліктеріне, мүдделеріне және
қабілеттіліктеріне сай болуы тиіс, ынталандыру тетігі әр уақытта
жұмыскердің ... ... сай ... ... ... мәні мен қажеттілігі. Еңбекті ынталандыру –
бұл ең алдымен сыртқы ниеттену күші, персонал мотивациясының материалдық
жағынан қамти білудегі бір қыры және ... ... ... ... ... әсер ететін еңбек жағдайының бір бөлігі.
Еңбек белсенділігінің ержарлығын жеңу жолдары. Қазіргі кәсіпкерлік
саясат – еңбекақыны төмендету арқылы таза табысты ... көп ... Ол ... ... ... экономикалық жағдайды қайта құруға,
ғылыми-техникалық табысқа негізделген іс-әрекет өрісінде жұмыскердің
шығармашылық қабілетінің ашылуына және ... ... ... ... ... ... ... еңбек етудегі сана-сезім оған
деген немқұрайлыққа алып келіп отыр. ... ... ... себептері
келесідей:
- еңбек көпшілік жұмыскерлердің қалыпты өмір сүру деңгейін әрқашан
қамтамасыз ете бермейді. Бұл ... ... ... шығуға мүмкіндік
бермейтін еңбекақы деңгейінің төмендігіне байланысты;
- көптеген басшылар ... ... тек ... ... білетін және
қарсылықсыз жұмыс істейтін жұмыскерлерді қалайды, ал мұндай жағдай ... ... және ... ... ... ... еңбек іс-әрекетін ынталандырудың тиімді жүйесінің жоқтығы,
еңбекақының көп жағдайда теңгермешіліктің орын алуы өсе түсуде, еңбекақыны
есептеуде жұмыскердің ұжым ... ... ... қосқан еңбек
етудегі жеке үлесі аз ескеріледі.
Еңбекақы деңгейінің төмендегі жалпы еңбекке деген көзқарастың өзгеруін,
енжарлық туғызуын, еңбек уәжінің маңыздылығының төмендеуін, ... ... ... ... ... ... ... әрі тұрақты жұмыс
тауып алу тілек-ниетін қалыптастырып отыр.
Еңбекке енжарлықтың бір түрі ретінде біліктілікті жоғарылату сияқты
мүдденің жоқтығы немесе қызығушылықтың төмен болуы кіреді. ... ... ... ... жоғарылатуға асықпауда, оларға бүгін еңбек
белсенділігін көтеуге қаржы жұмсау тиімсіз, олар көбінесе негізгі қорларды
алдағы ... ... ... ... ... көздейді.
Экономиканың тиімді жұмыс атқаруы үшін ең алдымен еңбекке жоғары нәтиже
алуға талпынатын жұмыскерлер қажет. Олар ынталы және ... тек ... ... ... ... іс үшін ... өз мойнына ала алатынын,
өзінің құқықтарын жақсы білетін және ең алдымен өз күштеріне ... ... ... ... жұмыскерлер біліктілігін жоғарылатуға
ұмтылады, себебі олар еңбекте өз мүмкіндіктерін біліктілігімен
байланыстырады. Ол қандай іс болмасын жауапты және ақ ... адал ... ... ... оның ... ... жеткілікті.
Шарушылық құрудың жаңа көздерінде еңбекақының мотивациялық функциясы
келесі шарттарды қамтиды:
• әрбір жұмыскердің еңбекақы мөлшері ең алдымен оның ұжымдық еңбек
нәтижесіне қосқан жеке ... ... ... тиіс;
• шығарылып жатқан өнімнің тұтынушылық қасиеттеріне, яғни сұранысқа ие
болуына сапасына байланысты еңбекақының түрлері де көбеюі тиіс;
... ... ... қалыптастыруға қажет мемлекеттің қабылданған аз
мөлшерлі еңбекақының көлемі мен әр ... ... ... бар жұмыскерлердің
әлеуметтік жағдай деңгейінің сапалық айырмашылығын көрсететін ең жоғарғы
еңбекақымен арақатынасын сақтай ... ... ... ... керек;
• қазіргі кезде сыйақы еңбек белсенділігін аз ынталандырады, себебі ол
негізінен әкімшіліктің өктем функциясын орындауға бағытталады, көбіне
басшылардың ... ... үшін ... ретінде қолданатындығы
белгілі, сондықтан сыйақылық жүйенің функциясы мен рөлін өзгерту ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдамалары. Адам факторын белсендіруге бағытталған, адам іс-
әрекет мотивацияның қазіргі замаңғы тұжырымдамаларының бірі ... ... ... Д. ... ... саналады, ол
шартқа байланысты екі теорияны талдайды:
Х теориясы;
У теориясы.
Х теориасы (Тейлордың жеке теориясы) төмендегілерді тұжырымдайды:
- адамның ... ... ... тырысатынын;
- адамдарды жұмысқа мәжбүрлеу керектігін;
- олар өздерін басқарғанын қалайтыны;
- лардың жауапкершілікті қаламайтынын, ... ... ... ... ... ... бақылау тактикасына аса көп көңіл бөледі, ол адамдарға
қандай жұмысты ... ... ... оның ... ... ... байланысты қолдау немесе жазалауды қолдануды тағайындайтын әдістер
мен рәсімдердеріне негізделген.
У теориясы бойынша қарым-қатынастардың табиғатына, берілгендіктің пайда
болуына себеп болатын және ұйым ... ... ... ... ... ... кезінде даралыққа, жаңалық ашуға және ынтасы мол ... ... ... Соңғы жылдары У теориясы Калифорния университетінің
профессоры В. Оучтың жапондық ... ... ... зерттеу
кезінде ұсынған Z теориясы түрнде даму алды. Х. Йосихардың пікірінше
«адамдық әлеуетті» дамытуды қамтамасыз ететін жапондық тәжірибенің
айырмашылығы ... ... ... екі ... ... болады:
- сенімділік ортаның барлығы және жұмыспен қамтылу кепілдігі;
- корпорацияның құндылығы мен ... ... ... ... ... өзінше еңбек атқарады. Мұндай
сенімдер олардың жеке мақсаттары мен кәсіпорын мақсаттарының қатар
екендігіне сенетіндігін күшейтеді. Оучтың пікірінші, ... ... ... ... ... ... ... жоғары деңгейімен түсіндіруге болады.
1.2. Еңбекақының мәні мен қағидалары.
Нарыққа көшу кезеңінде экономикалық қатынастарды реформалау осы кезеңге
парапар ... ... ... ... ... ... ... туындайды. Қазіргі уақытта бұл талапты Қазақстан
Республикасында өріс алып отырған экономикалық өзгерістерді алға тартып
отыр.
Мемлекет меншігін күрт ... ірі ... ... ... сату ... ... беру және осылардың негізінде
әлеуметтік мәртебесі әр түрлі қоғамдық топтарды – жұмыс берушілер мен
жалдамалы жұмыскерлерді топтастыру –«еңбекақы», ... ... ... және ... ... ... ... талап етеді.
Социализмнің экономикалық қатынастар жүйесінде еңбекақы жұмыскерге ... ... ... мен ... ... ... қоғамның ұлттық
табысының бөлігі ретінде бір жақты түсіндірілетін. Бұл санаттың дәл осы
сипаттағы түсіндірмесі экономикалық ... ... ... анықтама
сөздігіндегі берілген анықтаманы мысал ретінде келтіруге болады: ... ... ... жеке ... қорындағы жұмыскерлер мен қызметкерлердің
ақшалай көрсетілген үлесі; қажетті өнімнің негізгі түрін құрайды және
олардың жұмсаған ... ... мен ... ... ... ғасырдың 80-ші жылдар ортасында халық шаруашылығын
түбегейлі қайта құру және «кең ауқымды экогномикалық тәжірибе» өткізу
жобасы шеңберінде кәсіпорындарға еңбекақы төлеу құралдарын өз ... ... ... берілді. Осыған сәйкес жекелеген экономикалық
көздерде еңбекақының мәні енді басқаша таныстырылды: бір жағынан, ол –
қоғамға қажет өнімнің бөлігі, екінші ...... ... ... іске ... жеке және ... ... қарай олардың
жеке тұтынуына берілетін кәсіпорын табысының бір ... ... ... ... ... кезеңінде Қазақстан Республикасында
еңбекақы саясатына түбегейлі өзгерістер еңгізілді. ҚР «Кәсіпорындар туралы»
заңы (1991 ж.) кәсіпорындарға еңбекақыны төлеу түрін, жүйесін және мөлшерін
өз бетінше ... ... ... Осы жылы қабылданған Қазақстан
Республикасының «Ең төмен еңбекақы және еңбекақы төлеу саласындағы
мемлекеттік әлеуметтік ... ... ... сәйкес шаруашылық субъектілердің
өз еріктілігін едәуір шектеген болатын. Осы заңнамалық акт мөлшеріне
сәйкес, меншік түріне қарамастан барлық кәсіпорындар үшін ... ... ... органдарымен келісе отырып, үкімет
белгілейтін 21-разрядтық Біртекті тарифтік кесте бекітілген болатын. Мұндай
кесте барлық кәсіптік-мамандық топтардық қызметкерлерін ... ... ... ... ... бойынша міндетті тарифтеуді
ескерген. Бұдан әрі жаңадан қабылданған заңнамалық актілер ... ... ... ... ... ... тарифтік
жүйені міндетті пайдалану талабының күші жойылды. Сонымен бірге, 1999 ж. ҚР
Парламентінің арнайы заңнамалық актісі негізінде еңбекақы төлеу жүйесін
мемлекеттік реттеудің айтарлықтай ... ... бар. ... және ... ... ... мемлекеттік әлеуметтік кепілдер
туралы» заңның күші жойылды деп танылды.
1999 ж. аяғында қабылданған ҚР «Қазақстан Республикасындағы еңбек
туралы» Заңымен мекемелердегі еңбекақы төлеу жүйесі ... ... ... ... ... белгіленеді деп бекітілген және Қазақстан
Республикасындағы әлеуметтік әріптестік туралы» 2000 ж. аяғында бекітілген
Заңына сәйкес еңбекақы мөлшері мен кейбір келісімдерде жасалған
кесімшарттар арасында ... бір ... ... қазіргі уақытта шаруашылық субъектілерге қызметкерлердің
еңбекақысын төлеу жағдайын белгілеу саласында шектеусіз еркіндік берілген.
Жалғыз ғана түзету – ... ... ... ... ең ... ... ... болмауы тиіс. Сонымен қоса «Қазақстан
Республикасындағы еңбек туралы» заң жұмыскерлер мен қызметкерлерді ... күші бар ... ... мен ... ...... және ... қызметінің мамандық анықтамасына» сәйкес
міндетті тарифтеуді жүргізуді талап етеді. Бұл арада мына бір ... ... ... ... ... 1986ж. бекітілген және
қызметкерлерді разряд бойынша тарифтеуді қарастырмайтын мамандар мен басқа
да ... ... ... Мамандық анықтамасы қолданылып
келеді. Демек, жоғарыда аталған шаруашылық субъектілердің ... ... ... ... тек ... ... бір ескеретін жайт – қайта қабылданған «Қазақстан
Республикасындағы әлеуметтік әріптестік туралы» заңына сәйкес еңбек ету
бойынша ... ... ... ... ... ... әріптестіктің едәуір жоғары деңгейде қол жеткізілген еңбекақыны
төлеу мәселесі, иерархиялық бағынышты сатыда жасалған келісімдер мен
шарттарды орындау міндетті болып табылады. ... ... ... ... ұжымдық –келісімді реттеумен, жеке алғанда еңбекақыны реттеу
әдістерінің мәселені шешуге тұжырымды және ... - ... ... салдарынан бұл саладағы үдерістерге таяу болашақта қандай да бір
ықпалын тигізе қояды деп айту қиын.
Қазақстанда қайта құру ... ... ... қызмет ақыны
төлеуді ұйымдастыруды үлгісі экономиканың нақты секторына еңбекақыны төлеу
шарттарын белгілеуде толық дерлік еркіндік беріліп, сонымен бірге бұл
мәселеге ... өте аз ... ... ... (заңмен
бекітілген ең төменгі еңбекақы мөлшері және жұмыскерлер мен қызметкерлерді
міндетті тарифтеу). Бұл еңбекақыны реттеуге шын мәнінді нарықтық тәсіл
қолданудың жалған көрінісін тудырады.
Ал ... ... мен ... ... ... ... жолға қойылмауына байланысты мұндай тәсіл едәуір жағымсыз нәтижеге
алып келді. Бұл ... Р. ... ... деп ... ... ... басты қателігі – реформалардың бір шектен (барлық дерлік
еңбекақысын ... ... ... ... екінші шекке көшті деп
ұғынуы (барлық кәсіпорын (мекеме) деңгейінде шоғырлануы). Екі жағдайда
төлемақы деңгейіне еңбек нарығының зерттеуші ықпалын, қызметкерлердің
еңбегін ... ... мен өз ... және ... ... ... арақатынас сақтау тұрғысында жұмыс берушілер мен жұмыскерлердің
салалық және аумақтық мүдделері есепке алынбады». Келтірілген үзінді Ресей
Федерациясындағы еңбекақыны ... ... ... ... берілген
бағалау. Бірақ, дәл осы тұжырымды толығымен Қазақстан Республикасына да
қолдануға болады, себебі ... ... ... ... сипатталып
отыр.
Шынында да, ҚР шаруашылық субъектілеріне аталған салада шектеусіз
дерлік еркіндік ... ... ... реттеудің тиісті тетігімен, ең
алдымен, оны келісімшарттық реттеумен қатар жүргізілмеді. 1992 және 1994
жылдарда қабылданған «Ұжымдық келісімшарттар туралы» заңы мен ҚР
Президентінің «Әлеуметтік-экономикалық және ... ... ... әріптестік туралы» Қаулысы, өкінішке орай, бұл мәселені шешуге
бағытталмаған. Бұл ... ... ... ғана емес, соңғы
жылдары қабылданған заңдарға да қайшы келеді. ... ... ... ... ... ... келісімде көрсетілуі тиіс келесі
сұрақтар тізімі келтірілген: еңбекақы төлеу және еңбекті ұйымдастыру
жүйесі; ең аз ... ... мен ... ... ... ... қызметтердің бағасының өсуіне байланысты қызметкердің табысын өтеу
тәртібі мен мөлшері және басқалар. Осы жерден көрініп отырғандай, іс
жүзінде еңбек ... ... ... ... ... ... келіп тіреледі. Ал аталған ҚР Президентінің Қаулысында әр түрлі
әлеуметтік – еңбек қатынастарын келісімдер мен шарттардың төрт денгейлі
жүйесіне ... ... ... ... ... егер еңбек
төлемақысын төлеу мәселелері ұжымдық келісімшарттарда шешілуі тиіс болса,
онда оның қандай аспектілерін аймақ және сала ... шешу ... 18 ... ... ... ... ... (серіктестік) туралы» заңы да бұл мәселенің шешімін
айқындай алмайды. Бұл заңнамалық акті әлеуметтік серіктестік саласындағы
келісім түрлерін, шарт ... ... ... ... арасындағы
келісім түзу тәртібін, келісімнің мазмұнын алғашқы рет заңнамалық тұрғыда
жүйеге келтіргенін айта кету ... Онда ... ... ... ... ... ... тетігін баға мен инфляцияның
денгейіне,күнкөріс тетігі және шығын орнын толтыру үстемақыларына
байланысты реттелуі мүмкін. ... бұл ... ... ... иер ... келісімдер мен шарттарда келісу қажет деген
сұрақтарға жауап берілмеген.
Демек, еңбекақы саласында мемлекет саясатынөзгертудің ақиқатты
қажеттігі туындап отыр, бұл дегеніміз – қазіргі орын ... ... ... ... ... оны анықтаушы
фактоарларға, еңбектік төлемақыны мемлекеттік және келісімшарттық реттеу
қағидаларына ... ... және әр ... деңгейдегі келісімдер мен
шарттардағы еңбекақыдағы еңбекақы көрсеткіштерінің орны мен рөлін анықтауда
талап етеді.
Арнайы экономикалық әдебиеттерді ... ... ... сәйкес қазіргі жағдайда, нарықтық қатынастарға көшу кезеңінде
еңбектік төлемақыны реформалау идеясы екі негіздік бағытқа: ... ... ... ... ... және ... ... деген ұсыныс пен
сұраныстың арақатынасы заңына сүйенеді. Бұл ... әлі ... ... ... жатқан «еңбек нарығында қайсысы сатылып, қайсысы сатып алынады:
«жұмыс күші» ме әлде «еңбек» пе? Деген пікірталас туындап ... құны ... ... теория мен оны жақтаушылардың пікірінше
еңбек нарыңында жұмыс күші, яғни еңбекке қабілеттілігі сатылады және Маркс
бойынша өндіру, сақтау және мәңгілік етуге ... ... ... ... экономистердің көзқарасына сүйенген қазіргі экономикалық
теорияның түсіндіруі бойынша еңбек нарығында сатылып алынатын және
сатылатын – еңбек. Еңбекақы болса еңбектің құны деп тұжырымдалады. Ал ... деп ... ... ... өлшенетін әр түрлі еңбек сапасының ақшалай
көрінісін атайды. Бұл пікірді бірқатар қазақстандық зерттеушілер де
қостайды. Мысалы, Қазақстан Республикасының Ұлттық Ғылым ... К. Ә. ... ... – еңбекақы – еңбектің құны болып
табылады.
Еңбекақыны реформалау екі тұжырымдамалық бағытымен қатар, соңғы жылдары
үшінші, мейлінше ерекше және ... ... ... ... ... ... еңбек нарығы ресурстық нарық балып табылады. Бұл жерде, бірінші
жағынан, сатып алу-сату тараптары ретінде жұмыс беруші (меншік ... ... ... ... ал ... ... ... еркіндігі бар және
құқықтық қорғалған еңбек ресурсының сатушысы ретінде оның меншік иесі ... ... өз ... ... яғни ... бір ... қызметіне деген
қабілеттіктер жиынтығының меншік иесі болып табылады. Бұл келтірілген
ерекше еңбек ресурсының ... – оны ... ... мүмкін
емес, демек бұл жағдайдың өзі еңбек нарығында нысанды сатып ... әсер ... ... ... ... ... нысаны –
белгілі бір уақыт аралығында, белгілі бір жағдайда, белгілі бір сапалы
еңбек ресурсы бірлігін пайдалану құқығы болып отыр. Мұндағы еңбек ... ... ... ... нарығындағы ұсыныс пен сұраныстың
арақатынасына тәуелді, ал еңбектің нақты құны ... ... ... тұжырымдық бағыттар шеңберінде осы санаттың қандайда бір
мәндік ... ... ... ... ... 95 ... еңбекті ұйымдастыру «Еңбекақыны қорғау» (1949 ж.)
конвенциясында еңбекақы деп ... ... ... ... ... тиіс ... үшін ... немесе көрсетілуі тиіс қызметі үшін
төлейтін ақша түріндегі кез келген ... ... ... ... ... ... ... заңына еңбекақы еңбектің
ауырлығына, көлеміне және сапасына сәйкес өтеледі деп сипатталады. ... Ю. Г. ... пен П. В. ... ... кеңірек анықтама бере
отырып, еңбекақыны жұмыскердің жоспарлы уақытында ... ... ... бір нақты қызметі үшін оған жалдаушының жүйелі (тұрақты) түрде
төлептұратын ақшалай төлемі деп ... ... ... ... ... ... ... жұмыс күшінің құны ретінде
жұмыскердің өз еңбегі үшін алатын ... ... ... ... құрайды. А. Жуковтың пайымдауынша: «Еңбекақы – жұмыскерге оның
еңбегін пайдаланғаны үшін төленетін қаржы сомасы, оны анықтау негізінде
жұмыс күшінің құны ... Н. ... ... ... ... ... ... құндыққа ауысатын нысаны ретінде – бұл жұмсалған еңбек
мөлшері мен сапасына, ... ... ... ... ... ... және кәсіпорын қызметінің нақты нәтижелеріне тәуелді болып
келетін күнкөріс қаражаттарының негізгі бөлігі». Келтірілген анықтамада
зерттеуші еңбекақының оны ... ... ... ... жалпы
қызмет нәтижесімен тікелей байланысына баса назар аударған. Сонымен қатар,
Н. Волгин еңбекақының басты қасиетіне онсыз өзінің ... ... ... ... ... ... яғни ... күнкөріс
қаржы қорының бөлігі ретінде қарастырып отыр. Осы зерттелген санатына
сәйкес ... ... ... көлемі мен сапасына, оның нәтижелігі, сондай-
ақ жұмысқа жалдау туралы ... ... ... пен ... ... күштермен» және кейде «нарықтық емес күштерімен
реттеледі».
Берілген санатқа анықтама беруде қазіргі батыстық зерттеушілер ... ... амал ... ... П. ... еңбекақыны жұмыскерлер
жалға беретін қызметінің құны ретінде тұжырымдайды. Маккомиел Кэмибелл Р.
Және Брю Стэнли Л. Еңбекақыны еңбек қызметінің уақыт бірлігіне төленетін
құн ... ... ... негіздері» кітабының авторлары
мекеменің (ұйымның) атқарылған жұмыс үшін төлейтін төлемақысы деп
сипатталады. Ал еңбекақы дегеннің айырмашылығын сараптауда осылардың
барлығы жұмыс күшіне ... ... пен ... ... ... отырғанымыздай, келтірілген анықтамаларда, бір қарағанда,
ешқандай айтарлықтай қайшылық жоқ сияқты, барақ, тереңірек зерттеп қарасақ,
бұл анықтамаларда маркстік теория негіздерімен батыстық ... таң ... ... ... ... Соған қоса, анықтамаларда
қарама-қайшы және бірін-бірі теріске шығаратын тұстар ... ... ... ҚР ... берілген анықтама бойынша еңбекақы еңбек
мөлшеріне, сапасы мен күнделілігіне тікелей қатынаста өтеулуі керек. ... ... Н. ... де ... Бұл ... ... бір элемент
ол еңбекақының еңбек мөлшері мен сапасына байланыстылығы. ҚР Еңбек және
әлеуметтік қорғау министрлігінің шешімімен бекітілген, демек ... ... ... «Жұмыскерлер еңбекақысын төлеу мәселесі бойынша
әдістемелік жетекшілікте» келтірілген ұғымдары келесі сипатта беріледі.
Еңбек мөлшері деп ... ... ... ... жұсаған энергиясының
жиынтығы түсіндіріледі, ол өнідірістің техникалық жарақталуы мен
ұйымдастырылуыны, жұмыскердің мамандығына, еңбек қарқындылығына және т.б.
факторларға байланысты болады. Еңбек ... ... ... ... ... ... немесе уақыт бірлігінде жұмсалған еңбек көлемімен
анықталады. Еңбек сапасы нақты еңбек түрінің ауырлығы, қарқыны, жағдайы
бойыншса сипатталады. Келтірілген ... ... ... заңнамалық
актілердің авторлары жұмыс күшіне деген сұраныс пен ұсыныс теориясын
жақтаушы деп айту қиын. ... ... ... ... ... ... маркстік еңбек құны теориясына сәйкес келеді деп айтуға негіз бар.
Батыстық дамыған елдердің ғалым-экономистері ... ... да бұл ... ... толық ашып бере алмады.
Қарама-қарсы пікірлер арасында С. Берешовтың көзқарасына ерекше көңіл
аударуға болады. Оның ойынша, ... ... ... анықтамасы
келтірілген екі тәсілдің қиысқан тұсында жатыр. Бір жағынан, егер
тәжірибиге сүйенсек, еңбекақыны еңбек нарығында ұсыныс пен ... ... ... ... құны деп қорытуға болады. Мұның нақты көрінісі
ретінде жұмыскер мен жұмыс беруші арасындағы еңбек әрекеті басталғанға
дейінгі жұмыс күшінің ... ... ... ... ... бұл
жағдайда бастапқы шамасы, яғни келіссөздердің басталу кезінде анықталуы
тиіс. ... ... ... ... ... үшін, тамақтану, отбасын
асырауы, коммуналдық төлемдерді жіне т.б. төлеуі тиіс, демек оған парапар
ақшалай қаражат қажет. Кері жағдайда жұмыс күшін жалдаудың және оның ... ... да мәні ... ... ... ... немесе жұмыс
күшін пайдалану құны тым болмаса, ең төмен деңгейде өтеулуі тиістілігі
жөнінде болып отыр.
Екінші жағынан, жұмыс күшін бұл ... ... ... ... ... ... шеберлілігі секілді ерекшеліктерін ескермейді, ал
бұл қасиеттер еңбек әрекетінің барсында-ақ еңбек нәтижесіне ақиқатты ықпал
етеді. әрбір жұмыскер – қайталанбайтын тұлға және оның ... ... ... ... ... ... бұл ... жұмыс
берушімен болған келіссөздерде белгіленген жұмыс күшінің құны жұмыскердің
еңбек әрекеті нәтижесімен салыстырылуы керек, яғни құнына айналуы керек.
Келтірілген жайттарды ... ... ... ... ... құнына
негшізделген жұмыскердің еңбек өтемақысы деп түсіну қажет.
С.Шкурко және С. Корль «еңбекақы еңбектің немесе еңбек нәтижесінің
өтелуі болып табылмайды», - деген ... ... ... ... ... еңбек немесе оныңнәтижесін метериалдық игіліктер сомасына
айырбастау болып табылады. Сондықтан, бұл ... ... ... ... ... ... ... экономистер еңбекақыны жұмыскердің
жоғары өнімділікті еңбек қайтарымына деген ықыласын қозғаушы күш ... ... бола ... әкімшіл-әміршіл басқару жүйесінде-ақ
насихаттала бастаған «еңбекақыны төлеу еңбек мөлшері мен сапасына сәйкес
болуы ... ... ... іске ... әлі күнге дейін іске аспай отыр.
Мұның бір себебі еңбек мөлшерін өлшеудің өзі шешілмейтін түйінді мәселеге
айналғаны. Жұмыс ... ... ... ... ... бұл ... дене ... мен ақыл-ой жігерінің мөлшері. Ал адамның еңбек
үдерісіндегі энергия шығындауын анықтау ... үшін де ... ... қан құрамындағы адреналиннің еңбек үдерісіне байланысты өзгеріп
отыратындығы анықталғанмен, оның әр адам үшін ... ... ... ... өте ... ... ... жұмыс уақыты толығымен еңбек етуге
жұмсалмайды, энергия жұмсалуы да әр ... ... ...... ... ... ... уақыт бойынша төлем жүргізудің негізін қалайды.
1.3. Қазақстан ... ... ... ... ... ... үшін, еңбек шығынынан бөлек тарифтік
кестені білу қажет. Еңбекақы төлеу реформасының негізін Біртекті тарифтік
кесте құрайды.
Біртекті тарифтік кестені (БТК) ... ... ... ... ... мен ... ... бойынша тізімі жазылған. Жұмыскерді
қандай да бір мамандық-қызметтік топқа жатоқызу олардың еңбегінің
күрделілігіне негізделіп жүргізіледі.
Еңбек күрделілігі ...... ... ... ... ... қасиетінің бірі – ол жұмыскер мамандығына қоятын талаптардан
көрінеді.
Басқаша айтқанда, еңбектің күрділілігі мен жұмыскер мамандығы, белгілі
бір дәрежеде барабар әрі ... ... ... ... сол ... ... оның ... жұмыс күрделілігін мейлінше дәл
көрсетеді. Жұмыскер мамандығы – бұл сапалық ұғым және оның тікелей сандық
өлшеуі жоқ. Бірақ оның жанама түріндегі ... оны ... ... ... ... Кестені түзуде, жзұмыскердің жеке қасиеттері
ескерілмейді, соған қарамастан олар да қызметке кірісуге даярлану ұзақтығы
алынады. Бұл ... үш ...... және арнаулы білімі, сонымен қатар
берілген қызметке кірісу жұмыс өтілінен тұрады. ... ... ... ... ... қызметтердегі жинақтаған тәжірибесімен ғана
есептеледі.
Қазақстан Республикасындағы Біртекті тарифтік кесте
| БТК |Тарифтік ... | БТК ... ... ... ... ... |разряды |(1-разряқа қатысты) |
|1 |2 |3 |4 |
|1 |1,0 |12 |2,20 |
|2 |1,07 |13 |2,37 |
|3 |1,15 |14 |2,55 |
|4 |1,24 |15 |2,74 |
|5 |1,33 |16 |2,95 |
|6 |1,43 |17 |3,17 |
|7 |1,54 |18 |3,41 |
|8 |1,66 |19 |3,67 |
|9 |1,78 |20 |3,94 ... |1,91 |21 |4,24 ... |2,05 | | ... ... құру үшін ... ... ... қиындығына байланысты мамандық айырмашылығын анықтау мақсатында
ғылыми мекемелер нақты басшы, мамандар және өзге де халық шаруашылығының әр
түрлі саласындағы қызметкерлердің ... ... ... іс ... ... ... жөнінде зерттеу жүргізді. Осындай уақыт аралығы
еңбек салалары бойынша неғұрлым маңызды, сондықтан түйіндік қызметтер
кәсіби мамандық карталары көмегімен анықталады. Қызметтер мен ... ... ... ... еңбек күрделілігіндегі сандық
айырмашылығы болып табылған еңбек күрделілігінің коэффициенті төмендегі
формуламен анықталады:
Кеқ = Тор : ... Тор – ... ... ... ... ... ... – шартты түрде қабылданған қарапайым еңбек ететін жұмыскерді
даярлаудың мөлшерлі мерзімі, оған ... ... ... және ... ... ... ... қысқа мерзімді даярлау кіреді.
Қызметтерді еңбек күрделілігінің коэффициентіне сай лауазымды бөлу
еңбек күрделілігі мен жұмыскер мамандығы арасында тікелей ... ... және ... ... басшылар, мамандар мен қызметкерлер
қызметін тарифтеуді нақтылауға пайдаланылды. Лауазымға бөлу 17 блок құруға
мүмкіндік берді. Қызметкерлерді тарифтеу диапазоны 2-ден ... ... ... ... ... ... саласының қызметкерлері 2-ден 18-дейін.
Күрделілігіне қарай бір разрядтың шартты «салмағы» анықталады. Ол
өндірістік сала қызметкерлерінің тарифтеуінде пайдалануға сәйкестеліп
есептелген.
Жұмыскерлер ... ... ... ... ... ... тарифтік
төлеміне көшіру деген сөз қызметкерлерге де, жұмыскерлер секілді жеке
мамандық разряды беріледі дегенді білдірмейді. ... ... ... мамандық санатын қолдану қажет. Тарифтік разрядты қызметкерлер үшін
қолданудың жалғыз мақсаты – БТК төлеміне сәйкес тобын анықтау.
Қазақстандық ... ... ... ... ... ... ең төмен тарифтік мөлшерлері мен еңбекақы көлемдерінің салалық
айырмашылығын қарастырады. Көп жағдайда еңгізілетін қос тарифтік
коэффициенттер нақты ... үшін ең ... ... ... ... ... ... келеді. Сонымен қатар, тарифтерді үйлестіру туралы
болжамдардың брнеше тұрғыдан алғанда әлсіз тұсы көп.
1) онда көрсетілген жақтары тарифтер көлемі берілген мекемедегі қол
жеткізілген ... ... ... сипаттай алмайды;
2) жұмыскерлердің мамандық деңгейі, еңбек күрделілігі мен ... бөлу ... ... ... қызметақы мөлшерін шектен тыс
орташалануға әкеп соғады;
3) тарифтік ... ... ... ... ... ... кәсіпорындағы нақты еңбек жағдайның өзіне тән ерекшеліктерін
ескермейдә, демек бұл еңбекқаының ынталандырғаш қызметін әлсіретіп, іс
жүзінде еңбекақы төлемін ұйымдастыруды ... ... ... алғанда, жұмыскерлер еңбегіне ақы төлеу оның кәсіпорында
атқарған жұмысының көлемі мен сапасына қарай жұмыс беруші ... ... Бұл ... мөлшері әбден белгілі мөлшермен
шектелген, себебі, олар бір жағынан мыналарды қамтамасыз етуі тиіс:
а) ... оның ... ... жұмсаған еңбек қабілеттерін
қайта қалпына келтіру үшін жеке және әлеуметтік қажеттерін белгілі бір
деңгейде қанағаттандыру;
ә) жұмыс брушіге берілген жұмыс орнында қызметкерлерден кәсіпорынның
түпкі ... ... ... ... ... ... ақшалай және ақшалай емес түрлері болады. Өз
қажеттерін мейлінше тиімді түрде қанағаттандыруда ақшаның ... ... ... ... қызметкерге ақшаның жалпыға бірдей тауарлық
балама түрінде болуы – ақша түрінің негізі болып табылады. Ақшалай емес
төлем ... ... ... өте ... ... ... ақша ... дұрыс
болмағанда, гиперинфляция және экономиканың дағдарыс кезінде, табыс
мөлшерін бағаның өсуіне қарай индекстеудің сенімді тетігі жұмыс ... ... ... емес түрі ... ... ... ... үшін еңбекақы – қызметкердің табысын көбейте алатын қаражат
есебінде, еңбек ... және ... ... ... ... ... қаражат
есебінде танылатын жеке табыстың басты және негізгі бөлігі. Қызметкер
өзінің еңбек үлесі мен нәтижесін арттыру арқылы немесе өзінің ... ... ... ... көтеру жолымен еңбеақы мөлшерін арттыруды
көздейді. Жұмыс беруші үшін қызметкерлерге ақы ... – бұл ... ... ... ... ... ... қарастырып, оған кеткен
қаржы мөлшарі ретінде танылады. Жұмыс беруші ... ... ... ... ... ... ... немесе өзіне қолайлы шарттармен
жұмысқа жолдау жолымен өндірілген өнім бірлігіне шаққанда жұмыс күшіне
жұмсалатын шығындарды ... ... ... ... төлемін экономикалық-нарықтық үлгіде екі қыры жағынан
бөліп көрсетуге болады:
1. Жұмыскерлерді, оның ... ... еті ... ... ... ... ретінде қайта қалпына келтіріп отыруға қажетті
күнкөріс қаражаттарының ақшалай баламасын білдіретін ... ... ... маркстік мектептегі жақтаушылар мұны жұмыс күшінің құны деп
атайды.
2. Еңбек ... мен ... ... ... ... ... ... ақылары немесе оны жұмыс күшінің бағасы деп атайды.
«Жұмыс күшінің бағасы» ... ... ... ... ... ... ... қызметте және оны сипаттайтын
әдебиеттерде көбіне жұмыс уақыты бірлігіндегі (сағат, күн, апта, ай, жыл)
еңбекақы нормативі ... ... ... ... ... және оның ... ... күшінің бағасы ретінде еңбекақы мәнін жаңа тұрғыдан түсіну оның
функциясы мен ұйымдастыру негіздерін анықтаудың жаңа тәсілдерін талап
етеді.
Еңбекақы төлеу жүйесі мен ... ашық және ойға ... ... мәні ... ... ... болуды қамтамасыз етеді. Қызметкерлер
еңбекақы және сыйақы алу шарттарын айқын ұғынуы тиіс.сонда ғана олар
өндіріс тиімділігін арттыруға мүдделі болады.
өндіріс тиімділігі өскен сайын ... ... ... қағидасы
қажеттіліктердің тұрақты өсіп отыратынын дәлелдейтін экономика заңына
байланысты. Осы заң бойынша, өз еңбегі үшін материлдық игіліктер көптеп алу
мүмкіндігі кеңейген жағдайда ғана ... ... орын ... ... ... жағдайда еңбексіз табылған ақшаны төлеуге, инфляцияға,
нақты ... ... ... алып ... ... өсіп ... қанағаттандыру мүмкіндігі жоғалады, еңбекақы жолғарыламайды.
Еңбекақының функциясы мен қағидалары
| ... | ... ... нысаны мен жүйесінің ойға |Қайта жандандырушы ... мен ... | ... тиімділігі өкен сайын нақты |Реттеуші ... ... ... | ... ... үшін тең төлем |Ынталандырушы ... ... ... ... ... ... әсерін |Ресурстық орналастыру ... | ... ... ... қабілетті сұранысын|
| ... ... ... үшін тең ... туралы қағидасы кәсіпорын ішінде бірдей
еңбекке, сондай мөлшерде ақы төлеу арқылы әділідікті сақтауға болатынын
білдіреді.
Мемлекеттік реттеу үшін қағидасы ... ... ... ... мен ... ... мемлекеттік деңгейде жасалынуы тиіс.
Бұдан бұрын, еңбекақы кәсіпорынның шаруашылық табыс есебінің бір бөлігі
түрінде түсіндірілген кезде оның бөлшектелуі, көп зерттеушілердің
пікірінше, еңбектің күрделілігіне, ... ... ... ... негізгі нәтижеге қосқан еңбек үлесін бағалау
түрлеріне қарай анықталатын.
Еңбектің күрделілігі бойынша бөлшектеу қағидасына орай алсақ, неғұрлым
еңбек күрделі болған сайын қарапайым ... ... ... жоғары құн
төленеді. Осы қорытындыны қостайтынбатыстық экономистер оны әр ... ... ... деңгейі мен қабілеттерінің айырмашылығы деп
атайды.
Еңбек жағдайының айырмашылықтары әр түрлі дене энергиясының шығынын
талап етеді, демек тиісінше жұмыс күшін ... ... ... аумақтық бөлшектеуі негізінде жұмыс күшінің баға деңгейіне
ықпал ететін экономикалық, табиғи климаттық, әлеуметтік, экологиялық сияқты
факторлар жатады. Қазақстанның аумақтық көлемін, оның ... ... және ... ... ... олар жұмыс күшін
жандандыруға әр түрлі дәрежеде шығындар қажет ... ... ... ... ... ... деуге болады.
Осылайша еңбектің күрделілігі, шарттары мен аумақтық қолдану арасындағы
айырмашылықтар еңбекақыны бөлшектеудің шынайы ... ... ... ... еңбекті халық шаруашылығының маңызды факторы
(салааралық айырмашылықтар) және қызметкердің еңбектік үлес нысандарының
негізгі нәтижеге ... ... ... ... ... бұл тәуелділік
еңбекақының айналымы бөлігінде, яғни әр түрлі сыйақы тағайындау жүйелерінде
көрсетіледі.
Әлеуметтік шектеулер (жынысы, нәсілі, жасы бойынша) біздің елімізде
маңызды мәселелердің қатарына жатпайды.
Қайта ... ... ... ... қанағаттандыру және
жұмыс күшін қайта жандандыру қаражаты болып есептелінеді,сондықтан
еңбекақыны төлеудің абсолюттік деңгейін белгілейді. Қазіргі кезде
физиологиялық ең аз ... ... ... ... ең ... бекіту жүзеге асырылуда, мұның өзі экономиканың дағдарыстық күйін
көрсетеді. Қалыпты жағдайда аталмыш деңгей тұтыну себетіне кіретін тауарлар
мен қызметтер бағасына сәйкес ... ... Оның ... тек ... ... сонымен бірге қызметкердің шығармашылық әлеуметін дамыту
мен біліктілігін жоғарылатуын ... ету құны да ... ... ... ... ... құны деген ұғымның теориялық қана емес,
тәжірибелік мәні де арта түсуде. Тәжірибеде бұл ... әр ... ... ... ... ... әр ... жеке түрде қарау қажеттігін
көрсетеді. Жеке алғанда, қолайсыз табиғи климаттық жағдайы бар облыстар
үшін еңбекақы деңгейін арттыратын аймақтық коэфициенттер еңгізудің
керектігі туындайды.
Еңбектік төлемақының ... ... ең ... еңбекақы мөлшерін
мемлекеттік реттеу арқылы. Біртекті тарифтік кесте құру арақатынасына,
персоналдың қалыптасуына, ... саны мен ... ... ... ... әсер ету ... байқалады. Ол жұмыскер мен жұмыс
берушінің мүдделерін қорғауда тепе-теңдік рөлін атқара ... ... ... ... ... тиісті орын алады. Реттеу салааралық
және бас тарифтік келісімдерде, ... ... ... жүзеге асырылады. Мұндай ереже еңбекақы мөлшерін кәсіби-
салалық, мамандық және әлеуметтік-демографиялық белгілері бойынша өзгертуге
қолданатын ... ... ... ... ... ... реттеудің
басты міндетіне еңбекақы төлеуде экономика, өндіруші және өндеу
салаларында, өнідірістік әрі өндірістік емес салалар арасында ... ... ... ... ... анықтау, сондай-ақ сала
ішінде реттеу кіреді. Реттеушілік функцияның рөлі, оны жұмыскерлерді
жұмыспен қамтуға ықпал ету тұрғысынан және ... ... ... ... алғанда, ұжымдық және жеке еңбек келісімшарттарына сәйкес
өндірістік ... ... ... ... оңтайлы құрамын анықтау
кезінде кәсіпорынның күнделікті шешетін мәлелерінен көрініс табады.
Ынталандырушы функциясы ... ... ... ... ... ынталандыру арқылы жүзеге асырады, оның мақсаты – еңбекақыны
еңбектің көлеміне, сапасы мен нәтижесіне сай белгілеу. Бұл әдіс
теңгермешілік ақы төлеу ... ... ... ... әдіс
жұмыскердің еңбек және шығармашылық әлеуетін толығымен пайдалануына кедергі
жасайды.
Сондай-ақ бұл ... ... ... тиімділігі мен өнімділігін
арттыруға себепші болуға тиістрі. Сонымен қатар, ол әділ болып көрінуі
керек. Демек, кәсіпорындағы ... ... мен ... ... ... ... еңбекақы төлемінің әселі жүйесі
туралы тұжырым жасауға болады.
Өлшеуші-үлестіру функциясы өндірістік үдерістің әрбір қатысушы
мүшесінің еңбекақыға ... ... жеке ... ... жолымен өнім
шығаруға затталған еңбек мөлшерін көрсетуге арналған.
Ресурстық орналастыру функциясы еңбек ресурстарын ... ... ... ... ... орналастыруды білдіреді. Бұл функцияның мәні
айтарлықтай өсіп келеді. Еңбек ресурстарын орналастыру саласына мемлекет аз
кірісіп отырған жағдайда, ал тиімді жұмыс күші ... ... ... ... ... ... қызметкердің өзінің өмір сүру деңгейін
жоғарылатуға талпынуы сол қажеттіліктерін қанағаттандыруға мүмкіндік
беретін жұмыс ... ... орын ... ... мәжбүрлейді.
Халықтың төлем қабілетті сұранысын қалыптастыру функциясы – сатып
алушыларды ақшалай қаржылармен қамтамасыз етілген төлем ... ... ... ... ... ... ... Төлем қабілетті
сұраныс қажеттілік пен табыстың әсерінен құралатындықтан, ... ... ... ұсынысы мен сұранысы арасындағы арақатынасы белгіленеді.

Пән: Бухгалтерлік іс
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Еңбекақы төлеу бойынша қысқа мерзімді берешек15 бет
Еңбекақы төлеу бойынша құжаттарды толтыру6 бет
Еңбекақы төлеу есебі92 бет
Еңбекақы төлеу жүйесі38 бет
Еңбекақы төлеу системасын ұйымдастыру және оның нарықтық экономика жағдайындағы ерекшеліктер51 бет
Еңбекақы төлеу шығыстарының аудиті мен талдауы51 бет
Еңбекақы төлеуді ұйымдастыру22 бет
Еңбекақы төлеудің маңызы,түрлері және оларды ұйымдастыру8 бет
Жалақының түрлері, еңбекақы төлеудің нысандары мен жүйелері16 бет
Жалақының түрлері, еңбекақы төлеудің нысандары мен жүйелері.19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь