Ұлттық есеп жүйесiндегi негiзгi ұғымдар мен категориялар

Жалпы өнiмнiң ұдайы өндiрiсiн, табыстың қалыптасуы, оны бөлу, қайта бөлу, пайдалану процестерiн, негiзгi капиталдың өсуiн жан-жақты сипаттау үшiн сыртқы экономикалық байланыстарды қамтып көрсету үшiн ҰЕЖ –де экономикалық операциялардың нәтижелерi шот түрiнде берiледi. Әр шот (ұлттық шоттар тек тұтас экономика үшiн ғана құрылмай, сонымен қатар экономиканың секторлары, салалары үшiн де құрылатындықтан шоттар тобы деуге болады) экономикалық әрекеттiң бiр аспектiсiне қатысты болады.
Екi жақты жазу принципiне сәйкес әр операция шоттарда екi рет жазылады: бiр рет – ресурстарда, екiншi рет - ресурстарды пайдалануда. Шоттар баланстық кесте түрiнде берiледi. Ресурстар бөлiгiнiң жиыны пайдалану бөлiгiнiң жиынына тең болуы керек.
ҰЕЖ – нiң кез келген шотының пайдалану бөлiгi баланстық статьямен аяқталады. Баланстық статья шоттың пайдалану және ресурстар бөлiгiнiң арасында арифметикалық тепе-теңдiк сақталу үшiн және шоттарды жабу үшiн қолданылады. Әр шоттың баланстық статьясы келесi шоттың ресурстар бөлiгiне көшiрiледi. ҰЕЖ –дегi шоттарды мынадай топтарға бөлуге болады.
1. Өндiрiстiк шоттар тобы. Өндiрiстiк шоттар аралық және ақырғы өнiмдi шығаруды, оларға жұмсалған шығындарды есепке алады. Бұл шоттар эконмиканың салалары және секторлары үшiн құрылады. Салалар үшiн құрылған шоттардың жиынтығы “шығындар - өнiм шығару” атты кестелердi құрайды. Бұл кестелерден тауар мен қызмет ағымдарын бақылауға болады.
2. Табыс шоттарының тобы. Бұл шоттар табыстың пайда болуын және институциялық бiрлiктер арасында оның қалай бөлiнетiнiн көрсетедi. Сол сияқты олар салық, басқа да трансферттер арқылы табыстың қайта бөлуiн де көрсетедi.
3. Капитал және қаржы шоттары. Бұл шоттар негiзгi қаржылардың қорлануын және активтерi сатып алуды қаржыландырудың әдiстерiн айқындайды. Сол сияқты шоттар экономиканың секторларының сатып алатын және бөлетiн қаржы активтерiнiң мөлшерiн көрсетедi.
4. Ашық және жабық түрдегi баланстық ведомосттар. Мұндай ведомосттар жылдың басындағы және соңындағы активтер мен пассивтердiң сомасын көрсетедi. Осы мезгiлдегi жеке секторлардың немесе институциялық бiрлiктердiң активтерiнiң айырмасы меншiктi капитал мөлшерiн анықтайды. Бұл шоттарда активтер мен пассивтер құнының өзгеруiнiң үш түрi қарастырылады:
1) интитуциялық бiрлiктер арасындағы операциялардың нәтижесiнде активтер мен пассивтердi сатып алу;
2) активтер мен пассивтердiң бiр жақты өзгеруi;
3) жеке активтердiң бағасының өзгеруiне немесе жалпы бағаның өзгеруiне байланысты активтердiң, пассивтердiң құнының өзгеруi.
5. “Қалған әлем” шоттары төлем балансы. Төлем балансы макроэкономикалық сараптау және болжаудың негiзгi құралы болып саналады. Бұл шотта резидент және резидент емес бiрлiктер арасындағы барлық операциялар көрсетiледi. Төлем балансы тауар мен қызмет экспорты және импорты, басқа елдерге төленген немесе басқа елдерден қабылданған табыстар, қаржы операциялары, инвестиция туралы мәлiметтердi, экономиканың барлық секторларын төлеу қабiлетi туралы мәлiметтердi қамтиды.
Салааралық баланс (“шығындар - өнiм шығару” кестесi) үйлесiмдi салааралық арақатынастарды, байланыстарды көрсетедi. Бұл кесте төрт квадранттан тұрады және халықаралық стандартты салалық
        
        ҰЕЖ-де қолданылатын ұғымдар, категориялар, классификациялар, бағалар,
олардың мазмұны мен құрылымы
Жоспар:
1. Кiрiспе
2. Ұлттық есеп жүйесiндегi негiзгi ұғымдар мен ... ... есеп ... ... мен ... Ұлттық есеп жүйесiндегi қолданылатын бағалар
Жалпы өнiмнiң ұдайы өндiрiсiн, табыстың қалыптасуы, оны ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты сипаттау
үшiн сыртқы экономикалық байланыстарды қамтып көрсету үшiн ҰЕЖ –де
экономикалық ... ... шот ... ... Әр шот ... тек ... ... үшiн ғана құрылмай, сонымен қатар экономиканың
секторлары, салалары үшiн де құрылатындықтан шоттар тобы деуге болады)
экономикалық әрекеттiң бiр аспектiсiне ... ... ... жазу ... ... әр ... ... екi рет жазылады:
бiр рет – ресурстарда, екiншi рет - ресурстарды пайдалануда. Шоттар
баланстық кесте түрiнде берiледi. Ресурстар бөлiгiнiң жиыны ... ... тең ... ... – нiң кез ... ... ... бөлiгi баланстық статьямен
аяқталады. Баланстық статья шоттың пайдалану және ... ... ... ... ... үшiн және ... жабу ... Әр шоттың баланстық статьясы келесi шоттың ресурстар ... ҰЕЖ ... ... ... ... ... болады.
1. Өндiрiстiк шоттар тобы. Өндiрiстiк шоттар аралық және ... ... ... жұмсалған шығындарды есепке алады. Бұл шоттар
эконмиканың салалары және секторлары үшiн құрылады. Салалар үшiн
құрылған шоттардың ... ... - өнiм ... атты ... Бұл ... тауар мен қызмет ағымдарын бақылауға болады.
2. Табыс шоттарының тобы. Бұл шоттар табыстың пайда болуын ... ... ... оның ... ... көрсетедi. Сол
сияқты олар салық, басқа да трансферттер арқылы табыстың қайта бөлуiн
де көрсетедi.
3. Капитал және қаржы шоттары. Бұл ... ... ... ... активтерi сатып алуды қаржыландырудың әдiстерiн айқындайды. Сол
сияқты шоттар экономиканың секторларының сатып алатын және бөлетiн
қаржы ... ... ... Ашық және ... ... баланстық ведомосттар. Мұндай ведомосттар
жылдың басындағы және соңындағы активтер мен пассивтердiң сомасын
көрсетедi. Осы мезгiлдегi жеке секторлардың немесе институциялық
бiрлiктердiң ... ... ... ... мөлшерiн
анықтайды. Бұл шоттарда активтер мен пассивтер құнының өзгеруiнiң үш
түрi қарастырылады:
1) ... ... ... ... ... мен ... сатып алу;
2) активтер мен пассивтердiң бiр жақты өзгеруi;
3) жеке активтердiң бағасының өзгеруiне немесе жалпы ... ... ... ... ... өзгеруi.
5. “Қалған әлем” шоттары төлем балансы. Төлем балансы макроэкономикалық
сараптау және болжаудың негiзгi құралы болып саналады. Бұл ... және ... емес ... ... ... ... ... балансы тауар мен қызмет экспорты және импорты,
басқа елдерге төленген немесе ... ... ... ... ... ... туралы мәлiметтердi, экономиканың
барлық секторларын төлеу қабiлетi туралы мәлiметтердi қамтиды.
6. ... ... ... - өнiм ... ... ... ... байланыстарды көрсетедi. Бұл кесте төрт
квадранттан тұрады және халықаралық стандартты салалық
классификаторында көрсетiлген салалардың басым көпшiлiгi үшiн
құрылады. Кесте жеке ... мен ... ... ... ... мүмкiндiк бередi. Өзiнiң мазмұны жағынан
салааралық баланс өндiрiс шотына ұқсас.
7. Қаржы операцияларының жиынтық кестесi шаруашылық ... ... ... ... ... ... қандай
қаржы құралдары арқылы iске асқанын көрестедi.
8. Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... Бұл кесте тұтас экономика үшiн құралды және елдiң
ұлттық ... ... ... ... ... ... ... мынандай
шоттарды көрсетiледi:
5-кесте
Ұлттық шоттардың мзмұны мен құрылымы (iшкi ... ... № мен ... ... ... ... |
|1 |2 |3 |4 ... Өндiрiс шоты |Аралық тұтыну |Жалпы шығарылған |Жалпы ... |
| ... ... |өнiм ... |
| |құн | ... |
| | | ... құн ... |Еңбекақы, |Жалпы қосылған ... ... ... болу шоты ... |құн ... |
| ... | ... |
| ... таза | ... салынған |
| ... | ... |
| ... ... | ... |
| ... ... | ... ... |
| ... | ... табыс) |
|3. Табыстарды ... ... ... ... ... (жалпы|
|алғашқы бөлу |меншiктен түскен|(жалпы аралас |аралас табыс) + |
|шоты ... ... ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... ... | ... ... ... таза |
| | ... таза ... |
| |Алғашқы табыстар|салық. ... ... ... |
| ... | ... ... Табыстарды |Берiлген ... ... ... ... ... бөлу шоты ... |сальдосы ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... |жалпы табыс |
| ... ... ... ... |
| ... ... |бiрлiктiң таза |
| ... ... ... |
| ... ... ... | |
| ... ... | |
| | ... ... | |
| ... ... ... | |
| ... | | ... ... ... ... ... |Иелiктегi жалпы |
|пайдалану шоты ... ... ... ... |
| | | ... ... |
| | | ... ... ... ... ... ... ... |капиталдың жалпы|Қабылданған |жинақ+күрделi ... ... ... |трансферттер |
| ... ... ... |
| |айналым | ... ... |
| ... | ... ... ... | |ық ... |
| ... таза | ... |
| ... алу. ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... активтердi | ... емес |
| ... ... алу | ... таза |
| ... ... ... ... |
| ... | ... ... |
| ... ... (+) | | |
| ... таза | | |
| ... (-) | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | ... Қаржы шоты |Қаржы активтерiн|Таза несие (+) | |
| ... алу ... таза ... |
| | |(-) ... | |
| | ... | |
| | ... | |
2. ... есеп ... ... ... мен ... шоттардың мазмұнын, оларды құру әдiстемесiн оқып-үйренбес
бұрын ҰЕЖ-де қолданылатын ұғымдар, терминдер, категориялар,
топтастырулар, ... ... болу ... мынадай ұғымдар қолданылады: тауар, қызмет, өнiм, нарықтық
емес қызметтер, трансферттер, экономикалық аймақ, резидент, экономикалық
мүдде орталығы, аймақтық ... ... ... ... ... және ... ... сырқы сауданың жалпы өнiмi, импортқа
салынатын салық, экономикалық бiрлiк, сала, сектор, “қалған әлем”.
Тауар деп ...... ... ... ... айтады.
Қызмет – жеке адамның, қоғамның белгiлi бiр қажетiн қанағаттарндыру
үшiн iстелген әрекеттiң нәтижесi.
Өнiм – деп сатуға арналған тауар мен қызметтi ... ... өнiм ... ... шығынды жабатындай бағамен сатылады. Келiсiм бойынша
қаржы делдалдарының шартты түрде есептелген өнiмi және өз ... ... құны да өнiм деп ... емес ... деп мемлекеттiк мекемелер мен қоғамдық
ұйымдардың ағымдағы тұтынуы болып саналатын қызметтердi айтады.
Трансферттер – ақша не зат ... ... ... ... бiр
жақты ағымдары. Трансферттердiң орнына табыс, өнiм ағымдары талап
етiлмейдi. ... ... және ... ... 2-ге бөлiнедi.
(“Табысты бөлу”, “Капиталға толық мағлұмат берiледi).
Экононмикалық өндiрiс – экономикалық ғылымдағы негiзгi концепция, ол
құн және ұлттық табыс пайда болатын салаларды ... ... ... ... ... ... өндiру, қызмет көрсетуге
байланысты iстелген барлық әрекет экономикалық өндiрiс сферасын құрайды.
Экономикалық өндiрiстiң бұл концепциясы ҰЕЖ ... ... ... ... үй шаруашылығының тамақ дайындауы, бала тәрбиелеу,
үйдi таза ұстауы сияқты әрекеттерi экономикалық өндiрiс болып саналмайды.
Өйткенi, бiрiншiден, мұндай әрекеттер туралы мәлiмет жинау ... ... ... ... ... де анық ... 1993 жылғы
БҰҰ—ның ҰЕЖ-де экономикалық өндiрiс экономиканың “көлеңке жағын”, яғни
салық төлемес үшiн тауар мен қызметтi жасырын түрде шығаруды да, заң
бойынша ... ... ... мен ... өндiрудi де қамтиды.
Сонымен, экономикалық өндiрiс сферасы мынадай әрекеттерден тұрады:
- сатуға, тұтынуға, қор жинауға арналған тауарларды өндiру;
- қаржылық емес ... ... ... ... (банктердiң, сақтандыру компанияларының)
әрекеттерi;
- қоғамға, үй шаруашылығына нарықтық емес қызмет көрсететiн мемлекеттiк
басқару ұйымдарының әркеттерi;
- үй шаруашылығына қызмет көрсететiн коммерциялық емес ұйымдардың ... ... ... ... ... үй ... әрекетi;
- үй иелерiнiң өздерi тұтыну үшiн iстеген қызметтерi.
Үй иелерiнiң өздерiне көрсеткен үй қызметтерi ... ... ... ... тең деп саналады. Үй шаруашылығының өндiрiстiк
әркетiне өздерi тұтыну үшiн өндiрген ауыл шаруашылық өнiмдерi, табиғат
сыйы болып саналатын жемiс-жидектi жинау, балық аулау, аң ... ... ... ... ... әрекеттер жатады.
Экономикалық аймақ ұғымы әкiмшiлiк-саяси аймақ ұғымымен бiрдей
емес.
Экономикалық аймақ деп елдiң үкiметiмен басқарылатын, сол аймақ
iшiнде адамдар, ... ақша ... ... болатын аймақты айтады.
Елдiң экономикалық аймағына сол елдiң әуе кеңiстiгi, ... ... ... ... ... сол ... ... анклавтары да жатады.
Аймақтық анклавтар деп дипломатиялық, әскери, ғылыми, т.б.
мақсаттар үшiн басқа елдердiң аймағын пайдалануды айтады. Басқа
елдердiң, халықаралық ұйымдардың ... ... ... ... ... ... ... Қарастырылып отырған елдiң
шекарасынан тыс жердегi оның кәсiпорындары (“еркiн аймағы”
кәсiпорындар) өздерi орналасқан елдiң экономикалық аймағы болып
есептелiнедi.
Осы елде орналасқан шетелдiк аймақтық ... ... ... ... ... ... ... орталығы экономикалық аймақпен
байланысты болатын институциялық бiрлiктердi (үй шаруашылығын,
кәсiпорындарды, ұйымдарды) сол ... ... ... ... ... 1 жылдан артық тұратын адамдар сол елдiң
резидентi болып сананалады. Бiр жылдан аз уақытқа келген туристер,
артистер, ғалымдар, ... ... сол ... шетел
елшiлiктерiнiң мүшелерi өкiлдiктерi, т.б. дипломатиялық мекемелер, осы
елде орналасқан елдердiң әскери бөлiмшелерiнiң құрамы резидент
болмайды.
Өз ... ... ... жоғалтпаған шетелдiк
студенттер қай елден келсе, сол елдiң резидентi болады. Қарастырылып
отырған елде орналасқан халықаралық ... ... осы ... жылдан артық жұмыс iстесе сол елдiң резидентi болып саналады.
Резиденттiң (институциялық бiрлiктiң, нақты адамның) ... ... деп ... ... ... айтады.
Iшкi экономика экономикалық аймақтағы және шетелдегi
резиденттердiң әрекетiн қамтиды.
Ұлттық экономика экономикалық аймақтағы және шетелдегi
резиденттердiң әрекетiн ... ... ... өнiмi iшкi және ... бағаның айырмасын
мемлекеттiк бюджетке төленгеннен кейiн сауда мекемелерiнде қалатын
пайдаға айналыс шығындарын ... ... және ... ... айырмасы түрiндегi табысты импортқа
салатын салық деп атайды.
Бiртектi өнiм шығаратын кәсiпорындарды, олардың бөлiмшелерiн
экономикалық бiрлiк дейдi.
Iс жүзiнде ... ... ... әр ... ... ... жағдайда жекеленген кәсiпорын бiрнеше экономикалық
бiрлiктерге бөлiнедi және бiрлiктердiң бiреуi негiзгi әрекетпен,
екiншi бiреуi қосалқы әрекетпен айналысады.
Бiртектi өнiм шығаратын бiрлiктер тобын сала ... ... ... ... және процесте атқаратын
қызметтерiне байланысты бiртектi болып саналатын институциялық
бiрлiктердiң тобы ... ... ... есеп ... ... мен ... мынадай топтастырулар қолданылады:
- шаруашылық бiрлiктерiн салаларға, секторларға топтастыру;
- экономикалық операцияларды топтастыру;
- өнiм түрлерiнiң классификациясы;
- мемлекеттiк басқару ... ... ... ... мен ... классификациясы;
- салық пен субсидия классификациясы.
1. Шаруашылық бiрлiктерiн салаларға топтастыру.
Шығаратын өнiмi, өндiрiстiк технологиясы және ... ... ... ... ... ... ... салаларға
топтастырылады.
ҰЕЖ-де стандартты халықаралық салалық классификация қолданылады.
Бұл классификация ... ең ... ... ... ... топтастырылады, содан кейiн өндiрушi өнеркәсiп,
өңдеушi өнеркәсiп, т.б. салалар топтастырылады.
ҰЕЖ-дегi стандартты халықаралық ... ... ауыл ... аң ... және ... шаруашылығы;
2) балық шаруашылығы;
3) өндiрушi өнеркәсiп;
4) өңдеушi өнеркәсiп;
5) электр энергиясы, газ, сумен қамтамасыз ету;
6) көтерме және ... ... ... мотоцикл, тұрмыстық
тауарларды жөндеу;
7) қонақ үйлер, мейрамханалар;
8) қаржы делдалдығы;
9) көлiк және байланыс;
10) қозғалмайтын мүлiк операциялары, жалға беру, т.б. ... ... ... ... ... ... бiлiм ... денсаулық сақтау және әлеуметтiк қызметтер;
14) басқа коммуналдық, тұрмыстық қызметтер;
15) жалданушы жұмысшылары бар үй шаруашылығы;
16) экстерриториялық ұйымдар.
ҰЕЖ-де экономика салалары үшiн ... және ... ... болуы
шоттары құрылады.
2. ҰЕЖ-дегi секторлық топтастыру.
Секторлық топтастырудың бiрлiгi болып институциялық бiрлiк немесе
шаруашылық ... ... ... ... ... ... пен ... зерттеу үшiн қолданылады. Институциялық бiрлiктер
мынандай алты секторға топтастырылады:
- қаржылық емес кәсiпорындар;
- ... ... ... ... үй шаруашылығына қызмет көрсететiн қоғамдық ұйымдар;
- үй шаруашылығы;
- сыртқы экономикалық байланыстар;
- “қалған әлем”
Қаржылық емес кәсiпорындар секторына ... ... және ... қызметiнен
басқа қызметтердi көрсетумен айналысатын институциялық бiрлiктер
топтастырылады. Олар өз өнiмдерiн өндiрiс шығындарының орнын
толтыратындай бағамен сатады. Кейбiр жағдайда бұл ... ... ... бiр ... дотация, субсидия түрiнде мемлекеттiк
бюджеттен төленедi.
Қаржылық емес кәсiпорынар секторының ресурсы өнiмдi сатудан түскен
түсiмнен құралады. Бұл секторға мемлекеттiк бюджеттен ... ... ... ... кәсiпорындар шартты түрде топтастырылады
(мысалы, орман және су ... ... ... ... кооперативтiк т.б. кәсiпорындар
меншiк түрiне қарамастан осы сектордың ... ... ... ... әр ... ... құрған қоғамдық ұйымдарда осында
топтастырылады. Мұндай ұйымдардың шығындары кәсiпорындар төлейтiн мүшелiк
жарнадан қаржыландырылады (мысалы, кәсiпкерлер ассойиайиясы).
Қаржы мекемелер секторына коммерция ... ... және ... айналысатын институциялық бiрлiктерге: коммерциялық
банктер, несие қоғамдары, ассоциациялар жатады. Олардың негiзгi
мiндеттерi қаржы құралдарын шығару, сатып алу, сақтап алу, сақтау ... ... ... ... кәсiпорындарға, үй шаруашылығына несие
беру.
Банктер қаржы мекемелерiнiң және мемлекеттiк мекемелердiң бiрлiгi
болуы мүмкiн. ... ... банк ақша ... iске ... ... мiндеттерi:
1) ақша шығару;
2) шетелдiк валюта резервiн меңгеру және ... ... ... ... ... ... ... қағазды сату және сатып алу.
Елдiң экономикасы неғұрлым дамыған болса, орталық банктың ролi
соғұрлым жоғары болады. Мұндай жағдайда ақша ... ... банк өзi ... ... және ... байланысты сақтай отырып, оған зор ықпал
жасайды.
Коммерция негiзiнде қаржы операцияларымен айналысатын институциялық
бiрлiктердiң ресурстары депозиттерден, сертификаттардан, облигациялардан,
яғни мiндеттi қарыздардан және ... ... ... ... адамдардың өмiрiн, олардың мүлкiн, кәсiпорындардың
мүлiктерiн сақтандырады. Олардың ресурстары сақтандыру шарты бойынша
қабылданған төлемдерден ... ... ... ... ... ... емес ... көрсетедi, ұлттық табысты
бөлуге қатысады. Олар негiзiнен мемлекеттiк бюджеттен қаржыландырылады.
Бұл секторға жалпы басқару, қаржы, экономиканы реттеу және жоспарлау,
қоршаған ... ... ... ... ... тәртiп сақтау
сферасындағы мекемелер мен ұйымдар, сол сияқты халыққа бiлiм беру,
денсаулық сақтау, мәдениет және ... ... ... ... ... салаларында нарықтақ емес қызмет көрсететiн ұйымдар
мен мекемелердi топтастырады. Сонымен қатар, мемлекеттiк мекемелер секторы
мемлекеттiк орталық банктердi, жергiлiктi ... де ... ... ... ... – мемлекеттiк ұйымдарға қаржы қызметтерiн
көрсету, ақша шығару, құнды қағаздарды шығару, алтын қорын сақтау (орталық
банк).
Мемлекеттiк мекемелер секторының ресурсы, негiзiнен, басқа ... ... ... шаруашылығына қызмет көрсететiн коммерциялық емес (қоғамдық) ұйымдар
секторына үй шаруашылығының ерекше топтарына нарықтық емес қызмет
көрсететiн институциялық бiрлiктер топтастырылады. Бұл бiрлiктер жеке ... ... ... ... мәдениет, өнер т.б. сферада
қызмет көрсетедi, сол сияқты олардың ұжымдық қажеттерiн де
қанағаттандырады. Саяси партиялар, кәсiподақтар, дiни қоғамдар осы
сектордың бiрлiктерi болады. Үй ... ... ... ... ... ... тексермейдi, оларға мемлекеттен қаржы
бөлiнбейдi.
Қоғамдық ұйымдар секторының ресурстары үй шаруашылығының төлеген
жарнасына, олардың берген жәрдемiмен, меншiктен түскен табыстан ... ... ... жеке ... ... ... ... әрекетiн қамтиды. Бұл секторға шауашылық формасы, көлемi
жағынан әр түрлi резидент – үй ... ... ... ... жеке ... ... ... заңды түрде тәуелсiз деген статусы жоқ жеке кәсiпорындар)
топтастырылады.
Сыртқы экономикалық байланыстар “қалған әлем” секторында шетелдiк
экономикалық бiрлiктердiң елдiң резиденттерiмен қандай экономикалық
операцияларға қатысқаны ... ... ... ... экономикалық операциялар үш топқа бөлiнедi:
1) тауар және қызмет операциялары;
2) бөлу операциялары;
3) қаржы ... және ... ... ... ... мен
Секторларындағы өнiм өндiру, оны айырбастау, пайдалану сияқты
процесстердi қамтиды. Бұл операциялар тек есептi ... ... ғана ... ... олар ... ... өткен мерзiмдегi
өнiмдерге және импортқа байланысты операцияларды да көрсетедi.
Бөлу операциялары өндiрушiлердiң жасаған қосымша құнын бөлу,
жинақты қайта бөлу ... ... ... ... ... әр ... ... активтерi
мен пассивтерiнiң өзгерiстерiн көрсетедi.
4. Өнiм түрлерiнiң классификациясы.
Өнiм әр түрлi белгiлер бойынша топтастырылады.
Пайдалану мақсатына ... ... ... ... ... ... ... берiлген өнiм;
- сыйға берiлген өнiм;
- өзi тұтыну үшiн ... ... үй ... тұтынуы үшiн шығарылған өнiм.
Өндiрушiге немесе өнiм нсие байланысты былай бөледi:
- дағдылы нарықтық өндiрушiлер өнiмi;
- өндiрiстiк iрi тауарларды ... ... ... және ... саудадағы сатушылар өнiмi;
- өндiрiстiк лизинг саласындағы өнiм.
Дағдылы нарықтық ... ... ... ... ... ... ... өткiзуге жоспарланған өнiм (бұл өнiм нақты
сатылған өнiм мен тауарлар қалдығының өзгерiсi арқылы анықталады);
- өз бөлiмшелерiне берiлген өнiм;
- өз жұмысшыларына ... ... ... ... ретiнде қолданылған өнiм;
- өзiнiң негiзгi капиталының жалпы қорлануы үшiн ... ... ... ... үшiн өз ... ... ... бiрiншiсiнен басқасы нарықта (рынокта) сатылмайды.
Нарықтық бойынша сатылған өнiм өндiрушi бағасымен бағаланады.
Өндiрiстiк iрi тауарларды шығарушылардың өнiмi деп ұшақтар, кемелер
қуаты 5000 квт және одан да ... ... ... ... т.б. осындай өнiмдердi айтады. Егер өндiрiстiк циклының
ұзақтығы 2 айдан артық болса, онда әр түрi ... өнiм ... ... ... ... қажет.
Көтерме және бөлшек саудадағы сатушылар өнiмi деп өткiзiлген өнiмнiң
үстеме бағасын айтады. Өткiзiлетiн өнiм сатушылардың өндiрiстiк ... ... оның құны ... өнiмi ... ... үстеме бағасына тауарларды нольдiк бағамен есептейдi. Егер тауар
сатып алу бағасынан төмен бағамен, ... ... баға ... ... ... ... өнiм. ... лизинг деп
машиналарды, жабдықтарды ұзақ уақыт жалға берудi айтады. Өндiрiстiк
лизинг өнiмнiң құны жалға алушының төлеген жалдау ақысы бойынша
анықталады.
5. Мемлекеттiк ... ... ... ... ... негiзгi топтастырулардың бiрi. Бұл топтастырудың мынандай
тауарлар бар:
- жалпы басқару;
- ... бiлiм ... ... ... ... топтастыру арқылы мемлекеттiк басқару ұйымдарының тұтынуын
ұжымдық және жеке тұтыну деп бөлуге ... ... мен ... ... ... ... жолмен топтастырады:
I. Қаржылық емес активтер (1+2).
1. Өндiрiлген активтер (1.1+1.1)
1. Материалдық активтер (1.1.1+1.1.2+1.1.3).
1.1.2. Негiзгi капитал
1.1.3. Материалдық айналым қаржысы.
1.1.4. Құнды заттар (өз ... ұзақ ... ... ... ... емес ... (1.2.1).
1.2.2. Негiзгi капитал (1.2.1.1+1.2.1.2+1.2.1.3).
1.2.2.1. Геологиялық зерттеулер шығыны.
1.2.2.2. Компьютердi бағдарламамен қамтамасыз ету.
1.2.2.3. Әдеби – көркем шығармалардың ... ... ... ... ... ... ... Жер.
2. 2.1.2. Табиғи кендер.
3. 2.2. Материалдық емес активтер (автор құқығы, патент, лицензия, т.б.).
II. Қаржы активтерi.
1. ... ... ... ... және ... алтын.
2. Депозиттер мен қолма-қол ақша.
3. Бағалы қағаздар (акциялардан басқа).
4. Акциялар және акционерлiк капиталдың басқа формалары.
5. Заем (арыз) және несие.
6. ... ... ... ... ... ... кредиторлық/дебиторлық қарыздар.
III. Барлық актив (I+II).
ҰЕЖ-де активтер ерекше шоттарда көрсетiледi, ол шоттарды
активтер мен пассивтер балансы деп ... ... ... ... ... ... Пассивтер классификациясы
активтер классификациясы сияқты, тек пассивте монетарлық алтын
болмайды.
7. ... ... ... үлгiсi төмендегiдей:
I. Ағымдағы салықтар (1+2).
1. Өндiрiске, импортқа салынатын салық (1.1+1.2).
1. Өнiмге салынатын салық ... құн ... ... ... Өндiрiске салынатын басқа салықтар (жерге, ғимаратқа, еңбекақы қорына,
көлiк құралдарына, т.б. салынатын салық).
2. Табысқа және ... ... ... ... ... ... ... өндiрiсте пайдаланылмайтын меншiкке салынатын салық).
II. Күрделi салықтар (мұраға салынатын салық, сыйға берiлген
меншiкке салынатын салық, т.б. капиталға байланысты салықтар).
III. Барлық ... ... ... ... ... субсидиялар
болып 2-ге бөлiнедi. Өнiм субсидиясы өндiрiлген өнiмнiң
көлемiне, құнына байланысты, ал ... ... ... ... ... ... қарастырылған
топтастырулар мен классификациялардан басқа ҰЕЖ-дегi тағы бiр
топтастыру болып бiрлiктер тобының жиынтық шоттары саналады (6-
кесте).
6-кесте
Бiрлiктер тобының жиынтық шоттары
|Бiрлiктер ... |
| |Тау- |өн- ... ... ... ... |Қар- ... |
| |ар ... |тың |бөлу |сты |байланыс- |жы ... |
| |-не |рiс ... | |пай- |ты ... | |ағымдағы |
| |қыз- | ... | |да- ... | ... |
| | | | | ... | | ... |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 |9 ... ... |х |х |х |х |х |х |х |- ... | | | | | | | | ... емес |- |х |х |х |х |х |х |- ... | | | | | | | | ... мекемелерi |- |х |х |х |х |х |х |- ... |- |х |х |х |х |х |х |- ... | | | | | | | | ... шаруашылығына |- |х |х |х |х |х |х |- ... ... | | | | | | | ... ұйымдар | | | | | | | | ... ... |- |х |х |х |х |х |х |- ... |- |- |- |- |- |х |х |х ... | | | | | | | | ... | | | | | | | | ... ... | | | | | | | | ... Салалар, оның |х |х |х | | |- |- |- ... |х |х |х | | |- |- |- ... ауыл |х |х |х | | |- |- |- ... | | | | | | | | ... | | | | | | | | |
Е с к е р т у : «х» – шот ... «-» - шот ... кестеден әр шот секторлар және салалар үшiн бiрнеше рет құрылып,
содан кейiн ... ... ... ... шоттары құрылатынын
байқауға болады. “Тауар және қызмет” шоты тұтас экономика және салалар
үшiн құрылады, ал секторлар үшiн бұл шот ... ... ... ... ... ... ... болуы шоттары құрылады. Экономиканың
секторлары үшiн “Тауар мен қызмет” шотынан басқа шоттардың барлыңғы
құрылады.
Ұлттық есеп жүйесiнде қолданылатын бағалар
ҰЕЖ-де факторлық құн ... ... ... бағасы, сатып алуша
бағасы сияқты 4 түрлi баға қолданыды. Бұл бағалардың арасындағы
байланысты мынандай үлгiмен көрсетуге болады:
1 – ү л г i. ... ... ... ... ақы ... пайда|Өндiрiске |Өнiмге |Сауда көлiк|
|тұтыну | | ... ... ... |
| | | ... ... |таза салық |бағасы |
Факторлық құн
негiзгi баға
өндiрушi бағасы
сатып алушы бағасы
Факторлық құн (баға) аралық тұтыну, еңбекақы және ... ... ... ... және ... ... шығындарын құрайды.
Негiзгi баға факторлық құн және өндiрiске салынған таза салық арқылы
анықталады.
Өндiрушi бағасы негiзгi баға мен өнiмге салынатын таза ... ... ... ... мен ... үстеме бағасын қосқанда сатып
алушы бағасы анықталады.
Бұл бағалардың әр қайсысының жеке мағынасы бар және олар әр түрлi
талдауларда қолданылады.
Уақыт мерзiмiне ... баға ... және ... ... 2-ге ... Тұрақты баға жалпы iшкi өнiм , күрделi қаржы, халық
тұтынған материалдық игiлiктер мен ... ... ... ... құндық көрсеткiштердiң физикалық көлемдерiнiң динамикасын зерттеу
үшiн қолданылады.
Көптеген жылдар бойы отандық статистикалық ... баға ... үшiн ... баға ... орташа баға индексi
қолданылып келдi. Бағаны мемлекеттiк бақылап және ... ... ... баға ... негiзiнен баға реформасына байланысты болған
өзгерiстi анықтауға негiзделдi. Прейскуранттық баға ... ... ... ... ... ... және уақытша бағаның ықпалы
есепке алынбады. Прейскураттық баға индексi тек салыстырмалы өнiмнiң баға
өзгерiсiн көрсеттi.
Орташа баға индексi, дәлiрек ... ... ... ... индексi,
тауарлар тобындағы жекеленген топтардың баға өзгерiсiнде, топ iшiндегi,
яғни баға деңгейiне байланысты әр түрлi тауарлар үлесiнiң өзгерiсiн де
көрсеттi. ... ... ... ... баға ... ... бағасы
тұрақты болғанда да өзгеруi мүмкiн. Сондықтан орташа баға ... ... ... ... деп ... болмайды.
Нарықтық қатынастарға көшу, еркiн кәсiпкерлiктiң көбеюi, шартты еркiн
бағаларды ... ... ... нақты динамикасын көрсету
қажеттiлiгi бағаны өлшеудiң жаңа әдiсiн пайдалануды талап етедi.
Индекс-дефлятор – ағымдағы ... ... ... ... бағамен қайта есептейтiн салыстырмалы көрсеткiш. Еркiн құндық
көрсеткiштердiң баға индексiн есептеу дефляторды құрудың негiзi болып
саналады, сондықтан дефлятор – агрегаттық баға ... ... ... ... ... да ... ... әдiстерi бар. Мысалы, базалық
мерзiм бағасымен тура бағалау әдiсi (бұл әдiс ауыл шаруашылығы ... ... ... әдiсi ... ... ... құн салығы,
акциздер). Мемлекеттiк емес сектор ролiнiң артуына байланысты есеп беру
күрт азайғандықтан, ... ... ... үшiн ... ... әдiсi
қолданылады. Бақылауға алынған тауарлар экономиканың белгiлi бiр
қажеттiлiгiн қанағаттандырады. Мұндай тауарлар жиынтығы “Тұтыну кәрзеңкесi”
сияқты, әр ... ... ... ... ... әдiстемелiк
принциптер негiзiнде экономикалық, өндiрiстiк секторларда да, тұтыну
секторында да бағаны тiркеу ұйымдастырылған. Тұтыну секторындағы бағаны
тiркеу үшiн елдi мекендерге арнайы тiркеушiлер ... ... ... ... ... ... тiркеп отырады Өнеркәсiп саласының
2500 түрлi тауарының, тұтыну секторында 1500 тауар мен қызметтiң бағасы
тiркеледi. Экономиканың тұтыну секторы үшiн бағаның 2 ... ... ... ... ... бағасы мен тарифi индексi (бұл индекс халық тұтынатын
тауарлар мен ақылы қызметтер үшiн есептелiнедi);
2) тұтыну бағасының индексi.
Бiрiншi индекс ... ... ... дара ... ... Ал бөлшек сауда бағасының дара индекстерi ай сайын тiркеуге
алынатын белгiлi бiр тауарлар мен қызметтерiнiң бағалары, ... ... да ... ... нақты бөлшек сауда тауар айналымының
құрылымы бойынша салмақталады.
Тұтыну бағасының жалпы индексiн құру үшiн де бөлшек сауда бағасының
дара индекстерi қолданылады, ал ... ... ... ... ... нәтижесiнде анықталған, тұтынылған тауар мен қызмет
көлемiн алады.
Бағаның жалпы индексiн “салмақтағанда” статистика теориясы ... ... ... ... мерзiмдегi салмақтауышты есепке
алады (яғни Пааше формуласы қолданылады). Бiрақ, жалпы тауар
айналымындағы жеке тауарлардың үлесiн көрсететiн қолма-қол мiлiметтердi
алу қиын болғандықтан, соңғы ... ... ... ... ... формуласын қолдануда (яғни, салмақтаушы ретiнде
базалық мерзiмдегi салмақтаушы ... Екi ... ... өте ... ... ... артықшылдығы – баға динамикасын тiкелей
бақылауға болады.
Бөлшек сауда бағасы мен тарифiнiң индексi сауда кәсiпорындарының
сатқан тауарлары мен қызметтерiнiң бағасының, тарифiнiң ... ... ... ... ... сатып алған тауарлары мен қызметтерiнiң
бағасы мен тарифiнiң мына шамалардың қосындысына тең:
1) ... ... және ... ... ... ... кооперативтердiң, шағын кәсiпорындардың тұтынған тауарлары мен
қызметтерi.
Тұтыну бағасының индексi халық тұтынған материалдық игiлiктер мен
қызметтердiң көрсеткiшi ретiнде қолданылатын ...... ... ... саналады.
Тұрақты бағамен есептелген жалпы өнiм ақырғы пайдалану әдiсi бойынша
былай анықталады:
1. Тұрақты бағамен есептелген ақырғы ... ... оның ... үй ... ... ... ұйымдарының (мемлекеттiк мекемелердiң);
- үй шаруашылығына қызмет көрсететiн коммерциялық емес ұйымдардың.
2. Тұрақты бағамен есептелген жалпы қорлану, оның iшiнде:
- негiзгi капиталдың жалпы ... ... ... қорларының өзгерiстерi.
3. Тұрақты бағамен есептелген экспорт-импорт сальдосы.
4. Тұрақты бағамен есептелген жалпы iшкi ... ... ... ... жалпы iшкi өнiмдi тұрақты бағамен
есептелген жалпы iшкi өнiмге бөлгенде индекс-дефлятор анықталады. Ақырға
пайдалану әдiсi мен есептелген жалпы iшкi ... ... ... ... ... үшiн 2 әдiс (жол) қоданылады:
- ағымдағы бағамен есептелген шаманы баға индексiне бөлу;
- базалық жылға нақты бағамен есептелген мәлiметтердi жалпы iшкi ... ... ... ... ... ... ...

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Тіл және ұлттық мінез."16 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
Ақша-несие саясатының теориялары8 бет
Біріккен Ұлттар Ұйымы қазіргі кезеңдегі халықаралық қатынастағы рөлі82 бет
Біріккен Ұлттар Ұйымының дамыту бағдарламасы11 бет
Бастауыш сынып оқушыларының ұлттық дүниетанымын музыка арқылы қалыптастырудың педагогикалық шарттары57 бет
Жоғары оқу орнында болашақ география мұғалімдерін этнопедагогикалық даярлауды жетілдіру34 бет
Мектеп жасына дейінгі балаларға ұлттық ойындарды үйретудің ғылыми педагогикалық негіздері116 бет
Мектеп жасына дейінгі балаларға ұлттық тәрбие беру66 бет
Тұрғын үй де — ұлттық байлық5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь