Нұрмұхамедұлы Жанқожа

Нұрмұхамедұлы Жанқожа (1774-1860) – батыр, Сыр бойы қазақтарының Хиуа, Қоқан хандықтарының езгісіне және Ресей отаршыларына қарсы ұлт-азаттық көтерілісінің басшысы.
Қазіргі Қызылорда облысының Қазалы ауданында туған. 19-шы ғасырдың 20-шы жылдарынан бастап Сыр бойы мен Арал теңізінің шығыс жағалауын қоныстанған қазақтарға өз үстемдігін жүргізе бастаған Хиуа, Қоқан хандықтары 1830-1840 жылдары жергілікті халыққа өктемдігін одан әрі күшейтті. Хиуа хандығы Жаңадария, Қуаңдария, Қызылқұмнан өтіп, Қосқорған, Арал теңіздеріне дейінгі аралықтағы Сыр бойындағы қазақтарға шапқыншылықтар жасап, малын барымталап, әйел, бала-шағаларын тұтқынға алып кетіп отырды. Қоқандықтар шекара бекітіп, әкімшілік құрып, 1817 жылдан бастап салына бастаған бекіністерінен әркез жасақтар шығарып, бейбіт елді шауып, алым-салық жинап тұрды. Осындай зорлық-зомбылықтан жапа шеккен қазақтар, жастайынан әділдігімен, батырлығымен елге танымал болған Жанқожаның төңірегіне топтасады.
Жанқожа 17 жасында Кіші жүз құрамындағы Әлімұлы тайпасының жергілікті рулары сайлап алған Қылышбай ханның Хиуа бекінісіне жасаған жорығы кезінде жасаққа елеусіз еріп барып, ешкімге дес бермей тұрған қарақалпақ батыры Тықыны жекпе-жекте өлтіреді. Осы жорықта әділетсіздігі үшін Қылышбай ханның өзіне де қол жұмсайды. Бұл кездерде Жанқожа ауылы Қарақұмды жайлап, Ырғызды қыстайтын. Қоқан хандығының Созақ бекінісіне орналасқан әкімдерінің жергілікті халыққа салынатын алым-салықтан тыс көрсеткен зорлықтары қазақтардың бас біріктіріп, бұл қамалға шабуыл жасауына себепкер болады. И.Аничковтың мәліметі бойынша, Қоқан әкімі Дәурен Созақ қалаларының бектері Отыншы, Сушымен бірігіп, Сарман биді өлтіреді. Созақта тұратын Құрман би араша түсуін өтініп, Жанқожаға арнайы хабар жібереді.
Жанқожа елден қол жинап, Созаққа жорыққа аттанып, жолда Жаңақорған, Желек бекіністеріндегі қоқандықтарды қуады. 1830 жылдың күзінде Созақ бекінісін қоршауға алып, көмекке келген қоқандық Таған
        
        Нұрмұхамедұлы Жанқожа
Нұрмұхамедұлы Жанқожа (1774-1860) – батыр, Сыр бойы қазақтарының Хиуа,
Қоқан хандықтарының езгісіне және ... ... ... ... ... ... облысының Қазалы ауданында туған. 19-шы ғасырдың 20-
шы жылдарынан бастап Сыр бойы мен Арал ... ... ... ... өз ... жүргізе бастаған Хиуа, Қоқан
хандықтары 1830-1840 жылдары жергілікті ... ... одан ... Хиуа ... ... ... Қызылқұмнан өтіп, Қосқорған,
Арал теңіздеріне дейінгі аралықтағы Сыр бойындағы ... ... ... ... ... ... тұтқынға алып кетіп отырды.
Қоқандықтар шекара бекітіп, әкімшілік құрып, 1817 жылдан бастап ... ... ... жасақтар шығарып, бейбіт елді шауып, алым-
салық ... ... ... ... жапа ... ... ... батырлығымен елге танымал болған ... ... 17 ... Кіші жүз ... Әлімұлы тайпасының жергілікті
рулары сайлап алған Қылышбай ханның Хиуа бекінісіне жасаған жорығы кезінде
жасаққа елеусіз еріп барып, ешкімге дес ... ... ... ... жекпе-жекте өлтіреді. Осы жорықта әділетсіздігі үшін Қылышбай ханның
өзіне де қол жұмсайды. Бұл ... ... ... ... ... ... Қоқан хандығының Созақ бекінісіне орналасқан әкімдерінің
жергілікті ... ... ... тыс көрсеткен зорлықтары
қазақтардың бас біріктіріп, бұл қамалға шабуыл жасауына себепкер ... ... ... ... ... Дәурен Созақ қалаларының бектері
Отыншы, Сушымен бірігіп, Сарман биді өлтіреді. Созақта тұратын Құрман ... ... ... ... арнайы хабар жібереді.
Жанқожа елден қол жинап, Созаққа жорыққа аттанып, жолда Жаңақорған,
Желек бекіністеріндегі ... ... 1830 ... ... ... ... ... көмекке келген қоқандық Таған палуанды жекпе-жекте
қолға түсіреді. Одан кейін Жанқожа жасақтарымен бекіністің дарбазасын ... ... ... алады. Қоқан бектері Отыншы мен Сушыны қолға түсіріп,
баласын өлтірген өтеуі үшін ... биге ... ... ... Жанқожа Қоқан хандығының Шымқорған, Қосқорған, Күмісқорған
тәрізді бекіністерін де ... ... арқа ... ... ... бас ... Хиуа бегі
Бабажанның озбырлығына көнбей жүрген Сырдың төменгі сағасындағы қазақтарды
тәртіпке келтіру үшін Хиуа ханы ... ... ... ... ... 1836 жылы Ақирек деген жерде елге тізесі батқан ... ... ... жекпе-жекте өлтіреді. Басшысы мерт ... ... бас ... ... ... болады. Жанқожа бұдан кейін
де Сыр бойындағы қазақтарды хиуалықтардың езгісінен құтқару үшін, олардың
бекіністеріне жиі-жиі шабуыл ... ... Оның бұл ... нәтижелі
болып, Хиуа бекіністері көп шығынға ұшырайды.
1845 ... ... Хиуа ... Сыр ... ... ... ... үшін 200 жасақ аттандырады. Жанқожаның жігіттері бұлармен
ұрыс салып, кері қайтарады. 1847 жылы ... Хиуа бегі ... ... Ақирек, Қамыстыбасты жайлап отырған қазақтарға шабуыл
жасап, 1400 үйді ойрандап, тонап кетеді. Осы жылдың тамыз ... Хиуа ... ... ... ... ... тағы да тонауға ұшыратады.
Хиуалықтардың ... ... бір ... ... рет ... ... елін қорғауға Жанқожа 700 сарбазбен қарсы шығады.
Құрамында екі мың әскері бар ... ... ... ... ... ... Райым бекінісінің бастығы Ерофеев бастаған
отряд келіп, хиуалықтарды талқандауға ... жылы ... ... ... сала ... ... ... қарсылық көрсетпейді. Сол кездегі Орынбор генерал-губернаторы
В.Обручевпен жолығып сөйлескен соң Жанқожа ... орыс ... ... ... ... және хиуалықтардың шапқыншылығынан
қорғайтындығына келіседі. Бірақ кейін іс жүзінде керісінше ... ... мен ... ... елдің тыныштығын бұзып, бұл кезде егде
тартып отырған Жанқожаға да маза бермейді. Орынбор шекаралық комиссиясының
Сырдария жүйесі бойынша өкілі ... ... ... ... ... Ахмеров шабармандарын пара жинауға Жанқожа ауылына
жұмсайды.
Жанқожа оларды ... ... ... ... ... жоқ» деп ... Осындай келеңсіз құбылыстарға ашуланған ... ... ... ... 1856 жылы ... ... ... Қазалыны қоршауға алады. Қаратөбе маңындағы Л.Булатовтың
отрядына бірнеше рет шабуыл ... ... бас ... ... аса ... ... 1857 жылы қаңтарда олардың саны 5000-ға жетеді.
Жағдай Орынбор генерал-губернаторы В.Перовскийді қатты ... ... ... ... 300 атты ... 320 жаяу әскер, 1
зеңбірек, т.б. қаруларымен қоса сұлтан Елікей Қасымов бастаған бірнеше ... ... бар ... ... ... жақ ... тұсында кездесіп, бірнеше дүркін шайқас болады.
Бақайшағына дейін қаруланған жазалаушы отрядқа көтерілісшілер қарсы тұра
алмай, шегінуге ... ... Екі күн бойы ... ... жазалаушы отрядтың
көзіне көрінбей, көтерілісшілер Қызылқұмға ойысып кетеді. Жазалаушы отряд
жолда кездескен қазақ ауылдарын шауып, ... ... ... ... отряд ақпан – наурыз айларында көтерілісші халыққа қарсы
тағы бірнеше рет жорыққа шығып, қазақ ауылдарына адам айтқысыз жауыздықтар
жасайды. ... ... ... ... алынып есептелмей, талан-
таражға түскенді қоспағанда, 79567 сомның малы ... ... ... ... ... ... ... рубасылары мен елағаларына
ренжіп, Дауқара жаққа, одан Бұхар хандығы жеріндегі Ерлер ... ... ... Екі ... соң ... оралып, Қызылқұмда жалғыз отырған
Жанқожаны Елікей Қасымов бастаған казак отряды өлтіріп ... ... ... (1774, ... ... ... Қазалы ауданы,
Арықбұлақ ауылы - 1860, Қызылқұм) - батыр. Сыр бойы қазақтарының ... ... ... және ... ... қарсы ұлт-азаттық
көтерілісінің басшысы. 19 ғасырдың 20-жылдарынан бастап Сыр бойы мен Арал
теңізінің шығыс жағалауын ... ... өз ... ... ... Қоқан хандықтары 1830-1840 жылдары Жергілікті халыққа
өктемдігін одан әрі ... Хиуа ... ... ... ... Қосқорған, Арал теңізіне дейінгі аралықтағы Сыр бойындағы
қазақтарға шапқыншылықтар ... ... ... ... бала-шағаларын
тұтқынға алып кетіп отырды. Қоқандықтар шекара бекітіп, әкімшілік ... ... ... ... ... ... ... жасақтар шығарып,
бейбіт елді шауып, алым-салық жинап кетіп тұрды.
Осындай ...... жапа ... қазақтар, жастайынан
әділдігімен, батырлығымен елге танымал болған Жанқожаның ... ... 17 ... Кіші жүз ... ... ... ... сайлап алған Қылышбай ханның хиуа бекінісіне жасаған
жорығы кезінде жасаққа ... еріп ... ... дес ... тұрған
Қарақалпақ батыры Тықыны жекпе-жекте өлтіреді.
Осы жорықта әділетсіздігі үшін Қылышбай ханның өзіне де қол жұмсайды.
Бұл ... ... ... ... ... Ырғызды қыстаған. Қоқан
хандығының Созақ бекінісіне орналасқан әкімдерінің жергілікті ... ... тыс ... ... қазақтардың бас
біріктіріп, бұл қамалға шабуыл жасауына себепкер болды. И. В. Аничковтың
мәліметі ... ... ... ... ... ... ... Отыншы,
Cушымун бірігіп, Сарман биді өлтіреді. Созақта тұратын, Құрман би араша
түсуді өтініп, Жанқожаға арнайы ... ... ... ... қол ... жорыққа аттанып, жолда ... ... ... қуады.
1830 жылдың күзінде Созақ бекінісін қоршауға ... ... ... Таған палуанды жекпе-жекте ... ... Одан соң ... ... ... бұзып кіріп, Созақты басып алды. Қоқан
бектері Отыншы мен Сушыны ... ... ... өлтіргенің үшін Құрман
биге тапсырады. ... ... ... ... ... хандығының
Шымқорған, Қосқорған, Күмісқорған тәрізді бекіністерін де талқандайды. Хиуа
хандығы Аллақұл ханның тұсында 1835 жылы Қуандарияның батысындағы ... ... ... салып, онда 200 әскер ұстайды. Жанқожаға арқа ... ... бас ... Хиуа бегі ... озбырлығына көнбей
жүрген сырдың төменгі сағасындағы қазақтарды тәртіпке келтіру үшін түрікмен
Аймұхамед палуанды жасақтарымен жіберді.
1836 жылы ... ... ... елге ... ... осы ... палуанды
Жанқожа жекпе-жекте өлтіреді. Басшысы мерт болған ... ... ... ... ... ... ... бұдан кейін де Сыр ... ... ... ... үшін, олардың бекіністеріне жиі-
жиі шабуыл ... ... Оның бұл ... ... болып, Хиуа
бекіністері көп шығынға ұшырады. 1845 жылды ... Хиуа ... ... қираған бекіністерін қалпына келтіру үшін 200 жасақ аттандырады.
Жанқожаның жігіттері бұлармен ұрыс салып, кері ... 1847 ... Хиуа бегі ... әскері Атанбас, Ақирек, Қамыстыбасты
жайлап отырған қазақтарға щабуыл жасап, 1400 үйді ойрандап, тонап кетеді.
Осы жылдың ... ... Хиуа бегі ... ... ... ... Шерғазиев пен Елікей (Ермұхамед) Қасымов қоштаған шапқыншылар қазақ
ауылдарын тағы да ... ... ... ... шапқыншылығы бір
жылда бірнеше рет қайталанады. Тонауға ұшыраған елін қорғауға Жанқожа 700
сарбазымен қарсы ... ... екі мың ... бар ... Жаңақала
бекінісінің төңірегіне шоғырланады. Жанқожаға Ресейдің Райым ... ... ... ... ... ... хиуалықтарды бірге талқандайды.
1847 жылы Райымға келіп, бекініс сала бастаған Ресей әскерлеріне Жанқожа
қарсылық ... Сол ... ... генерал-губернаторы В. Обручевпен
жолығып сөйлескен Жанқожа оны мен орыс ... ... ... бұзбайтындығына және хиуалықтардың шапқыншылығынан
қорғайтындығына келіседі. ... ... іс ... ... ... шенеуіктері мен әскерлері ауық-ауық елдің тыныштығын бұзып, бұл
кезде егде тартып отырған Жанқожаға да маза ... ... ... Сырдария жүйесі бойынша өкілі И. ... ... ... ... ... ... пара жинауға шабармандарын
Жанқожа ауылына жұмсайды. Жанқожа оларды «орыс заңында мұндай салық ... деп қуып ... ... ... ... ашуланған Жанқожа
көтеріліске шығуға мәжбүр болады.
1856 жылы ... ... ... ... ... алды. Қаратөбе манындағы Л. Булатовтың отрядына бірнеше рет ... ... бас ... ... ... аса ... ... жылы Қантарда олардың саны 5000-ға жетті. Жағдай Орынбор генерал-
губернаторы В. А. Перовскийді қатты ... Ол ... ... Фитингофт
бастаған 300 атты казак, 320 жаяу әскер, 1 зеңбірек, т.б. ... ... ... ... ... ... жүз ... жасағы бар жазалау отрядын
аттандырады. Екі жақ Арықбалықтың тұсында кездесіп, бірнеше дүркін шайқас
болды. Бақайшағына дейін қаруланған жазалаушы ... ... ... алмай, шегінуге мәжбүр болды. Екі күн бойы ізіне түскен жазалаушы
отрядтың көзіне ... ... ... ... кетті.
Жазалаушы отряд жолда кездескен қазақ ауылдарын шауып, тонаушылыққа
ұшыратты. ... ... ... ... ... ... ... халыққа қарсы тағы бірнеше рет жорыққа шығып, қазақ ауылдарына
адам айтқысыз жауыздықтар жасады. 1856-1857 жылы Қазақтардан тартып ... ... ... ... 79567 ... малы сатылды.
Көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін Жанқожаға ... ... ... ... ... ... ... одан Бұхар хандығы жеріндегі Ерлер
тауына жалғыз кетіп қалады. Екі жылдан соң қайта оралып, ... ... ... Елікей Қасымов бастаған казак отряды келіп өлтіріп
кетеді.
Жанқожа батыр» - 19 ғасырдың орта ... Сыр бойы ... ... ... ... күресін суреттейтін жыр. Айтушысы- Мысабай
жырау, ол Қазалы маңындағы Қаракөл елді мекенінде тұрған. Жинаушысы – И. В.
Аничков. Ол ... ... ... ... ... губерниясының әр түрлі аймақтарында сот қызметін ... ... ... ... ... ... болған. Аничков жырды
1893 жылы қағазға түсіріп, кейіннен « Қазан ... ... ... ... хабаршысында » жарияланған. Шығармада Сырдың
төменгі ағысындағы ... Хиуа ... ... Бабажан сартқа
қарсы күресі жырланады. Жанырлық тұрғыдан келгенде бұл ... ... ... ... Арынғазы, Есет, Бекет, Бабажан, т.б. тарихи
тұлғалар мен Үргеніш, Бұхара, ... ... ... ... ... ... ру аттары да көрініс тапқан. «Жанқожа батыр» ... ... 161 жол. Тілі ... ... сарт та ... үлкендікті,
Көркемдік Жәкең барда еш кемділті,
Қаласын Бабажанның бұзып алып,
Қазаққа алып берді бір теңдікті »
-деген жолдар он бір ... ... ... жыраудан жазылған осы жыр үлгісін Сәкен Сефуллин «Жаңа
әдебиет» журналының 1926 ... 5- ... араб ... ... жайлы өлең» деп аталған жырдың осы үлгісі Талғат ... ... ( 1996 ) атты ... ... ... орта ... ... « Жанқожа батыр » жырының бірнеше
үлгісі сақталған. Олар «Жанқожа батыр», «Жанқожаның тарихи», «Жанқожа ... ... ... Айтушылары – Мысабай, О. Сұлтанов, Л. ... ... ... қара ... ... ... жазылған. Жинаушылары –
М. Ахметов, Баймұхамбетов, С. ... К. ... ... ... Н. ... батыр ауылы – Қызылорда облысының Қазалы ауданындағы ауыл,
Арыңбалық ауылдың әкімшілік ... ... ... ... солтүстікке қарай 12 километр жерде, Сырдария жайылмасының қамыс,
құрақ басым өскен шалғынды сортан топырақты шөлдік белдемінде орналасқан.
Тұрғыны 1,7 мың адам (1999). ... жылы ... 40 ... ... ... орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан
Жанқожа батыр ... және ... ... Шәкен, Шиелі, Шалқұм
аудандарында шаруа қожалықтары ... ... ... 4 ... бала-бақша,
кітапқана, мәдениет үйі, дәрігерлік амбулатория және 2 фельдшір-акушерлік
пункт бар. Тұрғындары ... елді ... ... ... ... ... ҚАРУЫ ТАБЫЛДЫ
Қазақ халқының аяулы ұлы, қара орман елі мен кең жазира жері үшін қол
бастап, ... ... ... ... ... ... Жанқожа
Нұрмұхаммедұлының қасиетті қаруын өз ұрпағы қастерлеп ұстап отыр. Тасбөгет
кентіндегі Бижановтар отбасының төрінде ілулі тұрған ... ... ... ... баба ... ... ... шыққан тағдырдың тауқыметімен жастайынан ... ... ... ... апа осы ... келін боп түскелі
қасиетті қарудың бар екенін ... ... ... ... ... Жанқожа
батырдың тұқымы. Шежіре бойынша тарқатқанда, баба ... ... боп ... ... Ақмырза,
Жанқожа және Жауғашар, Бек туса, біз бас ... ... ... ... ... ... болып шығады.
Жетпіс жастан асқан кейуананың айтуынша, қару батыр бабасының көзі
ретінде ұрпақтан-ұрпаққа аса қастерлі түрде беріліп келе ... ... ... ... ... ... жетіпті. Бір қызығы, сонау Алматыдан
ат ізін салып, еліміздің әр түкпірінен жетіп, «бізге ... ... ... ... аз емес ... Жергілікті мұражайдың өзі қас батыр
ұстаған қаруды сұрап, өкініштісі ... ... Қара ... иесі ... ... төрдегі сайманның Жанқожа бабасынікі
екеніне еш шүбә келтірмеді.
– Қасиетті кісі ... табы ... ... ... ... тылсымы бар,
– деді Әбдуәли. – Жаны жапа шегіп, тағдырдың тауқыметін тартқан жандардың
талайы еліміздің әр ... осы үйге ... ... алып жүр. ... ... ... да шаңырағымызға түнеп, қаруға сыйынып,
шапағатқа бөленгенін көз көрді. Мұның бәрі осы ... ... ... ... ... ... ... шықты. Ұңғысынан оқталып, алысқа оқ ұшыратын
мылтықты ұстауға ұлдары ... туыс ... ... ... ... фотоаппаратымыз бірнеше кадрдан соң істен шықты.
Куәлердің айтуынша, тек ... ... дін ... осы ... ... ... ... фотосы сақталыпты. Әрине, мылтықты батырдың ұстауы
мүмкін. Себебі ХІХ ғасырдың орта ... ... ... ... ... Хиуа және орыс ... соғысып жүрген кезде ... ... ... Жаппай аттанған жаудың ірі шенділерін аттан аудару үшін
шиті ... ... ... ... ... ... де ... аян.
Сексен жасқа дейін ат үстінен түспеген арқалы батыр 1860 жылы Елекей
сұлтанның ... ... оқып ... ... қаза ... ... ата ұрпағының барлығы дерлік аруақты адамдар болып, Жанқожа
әулие бейітінің басында да осы ... ... ... ... ... жайды
аңғартады. Әрі батыр, әрі әулие таза ... ... ... ... суық ... ... ... да ғажап емес.
Біз анық ақпаратты ғана айттық, қалғанын ғалымдардың зерттеуіне
қалдырдық.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жанқожа Нұрмұхамедұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс13 бет
Ақтан батыр12 бет
Тарихи әңгімелер арқылы елжандылыққа тәрбиелеу5 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Ұлт-азаттық көтерілісінің басшысы Жанқожа Нұрмұхаммедұлы туралы26 бет
Жанқожа Нұрмұхаммедұлы бастаған көтеріліс20 бет
Сырдария қазақтарының Жанқожа Нүрмұхамедов басқарған көтерілісі28 бет
А. Г. Серебренников мұрағаты, патшалық Ресейдің Түркістан өлкесін отарлау саясатының тарихи дерек көзі (1840-1870 жж. )50 бет
Қазақ тарихы жайлы34 бет
Ә.Бөкейхан – қазақ халқының ұлы12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь