Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік қызмет жүйесі




Жұмыс түрі:  Дипломдық жұмыс
Көлемі: 70 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге
Таңдаулыға:   




ЌАЗАЌСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫЊ БІЛІМ ЖЄНЕ ЃЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

АБАЙ МЫРЗАХМЕТОВ АТЫНДАЃЫ К¤КШЕТАУ УНИВЕРСТИТЕТІ

ЕСЕП ЖЄНЕ БАСЌАРУ КАФЕДРАСЫ

ДИПЛОМДЫЌ Ж¦МЫС

Таќырыбы: "Ќазаќстан Республикасындаѓы мемлекеттік ќызмет ж‰йесі"

Орындаѓан студент: А.Б. Н±ржанова

Ѓылыми жетекшісі: э.ѓ.к., доцент Б.А.Абдралиев

Ќорѓауѓа жіберілді
есеп жєне басќару кафедрасыныњ
мењгерушісі, э.ѓ.к., доцент Б.А.Абдралиев
----------------------------------- -------------

Кµкшетау-2007

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ...7

1. ЌР Мемлекеттік ќызмет ж‰йесіндегі негізгі ережелер

1.1 Мемлекеттік ќызметтіњ негізгі ж‰йелері мен моделі ... ... ... ... ... ... ... . .10

1.2 Кадрларды тањдау мен олардыњ ќызмет бойынша ќозѓалысы ... ... ... ...16

1.3 Мемлекеттік ќызметкерлер тізілімі, ењбекаќы ж‰йесі мен аттестациялау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... .21

2. Мемлекеттік ќызметтіњ Аќмола облысындаѓы жаѓдайы

2.1 ЌР Мемлекеттік ќызмет істері жµніндегі агенттігініњ Аќмола облысы бойынша басќармасы ќызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..31

2.2 Облыстаѓы мемлекеттік ќызметкерлердіњ ќ±рамы ... ... ... ... ... ... ... . ... 33

2.3 Аќмола облысындаѓы мемлекеттік ќызметкерлер ќозѓалысы ... ... ... ...39

3. Мемлекетті ќызметті жетілдіру механизмдері

3.1 Мемлекетті ќызметті єкімшілік реформалау принциптері ... ... ... ... ... 45

3.2 Ќазаќстан Республикасындаѓы жергілікті µзін-µзі басќару тєртібі ... ..52

Ќорытынды ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..60

Ќолданылѓан єдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ..63

Ќосымшалар ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6 5

Кіріспе

"Біздіњ маќсатымыз- Ќазаќстан ‰шін нарыќтыќ экономика, ќоѓамныњ жања ‰рдістеріне сєйкес болатын жања, тиімді мемлекеттік ќызмет пен басќару ќ±рылымын жасау"
Н.Є. Назарбаев
ЌР Президентініњ "Казаќстан-2030.
барлыќ ќазаќстандыќтардыњ µркендеуі,
ќауіпсіздігі жєне єл-ауќатыныњ жаќсаруы"
атты Ќазаќстан халќына жолдауынан

2030 жылѓа дейінгі мемлекет дамуыныњ Стратегиясыныњ "Кєсіби ‰кімет" басымдыѓында ЌР Президенті Н.Є. Назарбаев мемлекеттік ќызметтіњ жетілдірілуініњ негізгі баѓыттарын кµрсеткен. Осыныњ аясында мемлекеттік ќызметті реформалауды тездетіп, оны 2000ж аяќтау міндет етілген. [1]
Стратегиялыќ баѓытќа сєйкес, 2000ж. Ќазаќстанда мемлекеттік ќызметтіњ ж±мысын толыќ ќамтитын зањдыќ жєне институционалдыќ негізі жасалѓан.
Єрбір мемлекеттіњ µзініњ ерекше мемлекеттік ќызмет моделі болатыны белгілі. Ол мемлекеттіњ тарихи тєжірибесімен, салт-дєст‰рімен, менталитетімен, ќ±ќыќтыќ ж‰йесі мен басќа да факторлар ќатарымен аныќталады.
Сонымен ќатар, адамзатпен ѓасырлар бойы жинаќталѓан тєжірибе мемлекеттік ќызметтіњ ж‰зеге асуыныњ кейбір базалыќ принциптері жайында білуге м‰мкіндік береді. Б±л принциптер мемлекеттік ќызметтіњ басќару факторы мен ќоѓам м‰дделерін ескеріп тиімділігін ќамтамасыз етеді.
Ќазаќстанда мемлекет басшысыныњ ел демократиясы мен мемлекеттік аппараттыњ тиімділігін кµтеруге баѓытталѓан баѓдаламасына сєйкес жоѓарыда кµрсетілген принциптерге негізделген мемлекеттік ќызметті ќ±ру міндеті ќойылѓан.
Халыќаралыќ сарапшылар біздіњ елдіњ мемлекеттік ќызметін реформалауда ‰лкен табыстарды атап кµрсетті. Олар табыстыњ басты шарты болып табылатын- ел Президентініњ мемлекеттік ќызмет ішіндегі ќатынастарды демократияландыру жєне кадрларды тањдау мен ќызмет бойынша ќозѓалудаѓы айќындыќќа баѓытталѓан саяси жігерін ерекше белгілеп берді.
Еліміздіњ тєуелсіздік алѓанына 15 жыл толды. 15 жылда тєуелсіз Ќазаќстан µз тарихында кµптеген µзгерістерден µтті. Ата зањымыз-Конституция ќабылданды, экономика нарыќтыќ ќатынастарѓа кµшті. Ќазаќстан µзініњ сыртќы байланыстарыныњ арќасында егеменді елімізді єлемніњ барлыќ мемлекеттеріне таныта білді. Еліміздіњ ќол жекізген жетістіктері д‰ние ж‰зіне Ќазаќстанды мыќты экономикасы, т±раќты саяси жаѓдайы, ±лтаралыќ жєне конфессияаралыќ ынтымаќтастыќты таныта білді. Ал ќазіргі тањда, д‰ние ж‰зінде ‰немі µзгерістер болатындыќтан, еліміз алдына басќа да жања белестер, маќсаттар ќоюда. Єлемде болып жатќан жаћандыќ процесстер Ќазаќстан ‰шін жања реформалар ќабылдауѓа себеп болуда. Кµпшіліктіњ аузындаѓы єлемдегі бєсекеге барынша ќабілетті 50 елдіњ ќатарына ќосылу стратегиясы, д‰ниеж‰зілік сауда ±йымына кіру де осыны ќуаттайды. М±ндай д‰ниеж‰зілік процесстер тек экономика саласын ѓана емес, сонымен ќатар, елдіњ жаќсы µмір с‰руініњ кепілі- мемлекеттік басќару ж‰йесініњ, мемлекеттік ќызмет ж‰йесініњ жетілдіруін де талап етеді.
¦сынылып отырѓан ж±мысты дайындау кезінде мынадай кµптеген нормативтік ќ±жаттар зерттелді: Ќазаќстан Республикасыныњ Конституциясы, мемлекеттік ќызмет туралы зањнама, Сыбайлас жемќорлыќќа ќарсы к‰рес туралы Ќазаќстан Республикасыныњ Зањы, Ќазаќстан – 2030: барлыќ ќазаќстандыќтардыњ µркендеуі, ќауіпсіздігі мен єл-ауќатыныњ жаќсаруы атты ел Президентініњ Ќазаќстан халќына Жолдауы жєне т б.
Аталѓан таќырыпќа В.Н.Уваровтыњ Государственная служба и государственное управление; В.Д.Гражданныњ Басќару теориясы; Н.Є.Назарбаевтыњ Ќазаќстанныњ егеменді мемлекет ретінде ќалыптасуы мен даму стратегиясы; Є.М.Байменовтіњ Государственная служба. Международный опыт. Казахстанская модель; З.Ќ.Т±рысбековтіњ Ќазаќстан Республикасындаѓы мемлекеттік ќызмет атты ењбектерінде терењ талдау жасалѓан. Ќазаќстан Республикасы Президенті Н.Є. Назарбаевтыњ "Казахстанский путь" атты кітабы, Ќазаќстан халќына Жолдаулары, сµйлеген сµздері ќолданылѓан.
Дипломдыќ ж±мыстыњ маќсаты ќазіргі кездегі мемлекеттік ќызметті б±рыњѓы ж‰йемен салыстыра отыра, оныњ артыќшылыќтарын, кемшіліктерін ескеріп т±жырымдамалар жасау болып табылады. Ќазіргі µтпелі кезењде, нарыќтыќ экономикаѓа кµшу мен экономикалыќ реформалардыњ ќазіргі жаѓдайында мемлекеттік басќару концепциялардыњ теоретикалыќ-єдістемелік негіздерін зерттеу ќоѓам µмірініњ барлыќ салалары, экономикалыќ жєне єлеуметтік салалардыњ дамуында ‰лкен рµл атќарады.
Дипломдыќ ж±мыстыњ µзектілігі. Дипломдыќ ж±мыста осы к‰ндері µзекті болып жатќан саяси, єкімшілік реформалар, Конституциядаѓы µзгерістер, жергілікті µкілетті органдар, µзін-µзі басќару органдарыныњ ќызметі ќарастырылады.
Дипломдыќ ж±мыстыњ ќ±рылымы. Бірінші бµлімде мемлекеттік ќызметтіњ теориялыќ аспектілері, негізі ќарастырылады. М±нда мемлекеттік ќызметтіњ ж‰йелері, мемлекеттік ќызметкерлерді тањдау, ќызмет бойынша ќозѓалысы, ењбекаќы ж‰йесі, мемлекеттік ќызметкерлер лауазымдарыныњ тізілімі, аттестациялануы туралы жазылѓан. Екінші бµлім тєжірибелік аспектілеріне арналѓан. Мысал ретінде елімізде мемлекетті ќызметті ж‰зеге асыратын, реттейтін µкілетті органныњ аймаќтыќ бµлімшесі Ќазаќстан Республикасы Мемлекеттік ќызмет істері жµніндегі агенттігініњ Аќмола облысы бойынша басќармасы алынѓан. Б±л бµлімде аймаќтыќ басќарманыњ ж±мысы, облыс бойынша мемлекеттік ќызметшілердіњ ќозѓалысы жайында талдаулар жасалѓан. Ж±мыстыњ соњѓы бµлімінде мемлекеттік ќызметті жетілдіру жолдары, мемлекеттік ќ±рылыстаѓы µзгерістер, олардыњ тиімділігі мен ерекшеліктері кµрсетілген.
Дипломдыќ ж±мыстыњ міндеті мемлекеттік ќызметтіњ ќазіргі жаѓдайын зерттеп, оныњ артыќшылыќтарын, кемшіліктерін ескеріп т±жырымдамалар жасау. Ќазаќстан Республикасында мемлекеттік ќызметті жетілдіру ‰шін шараларды ќолдану. Елбасыныњ ел демократиясы мен мемлекеттік аппараттыњ тиімділігін кµтеруге баѓытталѓан баѓдаламасына сєйкес меритократия принциптеріне негізделген мемлекеттік ќызметті ќ±ру міндетін ж‰зеге асыру.
Жалпы Ќазаќстанда тиімді мемлекеттік аппарат ж‰йесі ќ±рылу керек. Ол µзініњ барлыќ к‰ш-жігерін біздіњ демократиялыќ, зайырлы, ќ±ќыќтыќ республикамыздыњ дамуына баѓыттауы ќажет.

І тарау. ЌР Мемлекеттік ќызмет ж‰йесіндегі негізгі ережелер

1.1 Мемлекеттік ќызметтіњ негізгі ж‰йелері мен моделі

Ќазаќстан Республикасыныњ мемлекеттік ќызметініњ ќалыптасуы 1999 жылѓы 23 шілдедегі Мемлекеттік ќызмет туралы Зањныњ ќабылдануымен байланысты. Оныњ басты маќсаты азаматтардыњ мемлекеттік ќызметке тењ т±рѓыда ќол жеткізуініњ конституциялыќ ќ±ќыќтарын, оны кєсібилендіру мен зањдылыѓын, сондай-аќ мемлекеттік ќызметшілерді ќызмет бойынша меритократия (ењбек сіњіру ж‰йесі) принциптерімен жоѓарылатуды ж‰зеге асыру болып табылады.
Мемлекеттік ќызметтіњ тарихи тамырлары терењ. Мемлекеттік ќызметтіњ тарихы мемлекеттік жєне ќ±ќыќ тарихымен т±спа т±с келеді, тіпті оныњ бір бµлігі болып табылады [5].
Ењ алѓаш мемлекеттік ќызмет негіздерімен мысыр елдері мен гректер таныс болѓан. Оларда арнайы єділет, ќ±ќыќ тєртібі департаменттері болѓан. Ежелгі Рим адамдары мемлекеттік ќызметтіњ т±њѓыш иерархиялыќ бастауларын жасаѓан. Империяныњ барлыќ вертикалі бойынша єділет, єскер, ќаржы мен салыќ, ішкі жєне сыртќы департаменттері ж±мыс істеді. Тарихы ењ ±заќ болып есептелетін Ќытай мемлекеттік ќызметі. Ењ алѓаш рет Ќытай мемлекетінде жетістіктер ж‰йесініњ т±њѓыш элементтері ќолданылды. Мемлекеттік ќызметке т‰с‰ ‰шін арнайы жазбаша емтиханнан µтуге тиіс еді. Объективтілікті ќамтамасыз ету ‰шін барлыќ тестілеу жасырын т‰рде болды. Аттарды кµрсетудіњ орнына шифрланѓан сандар болды.
Орта ѓасырларда мемлекеттік ќызмет ќоѓамныњ феодалдыќ ќ±рылымы ќысымымен орнаѓан. Феодалдыњ шаруасы, одан кейін корольдыњ шаруасы да шенеунікке айналѓан. Лауазымдыќ жауапкершіліктер д±рыс аныќталмады, орталыќ биліктіњ к‰шеюіне байланысты лауазымдар сатылатын болѓан. Жалпысы, уаќыт µте келе мемлекеттік ќызметтіњ ашыќ т‰рдегі патронажды ж‰йесі ќалыптасты.
Мемлекеттік ќызметтіњ осы заманѓы негіздері Европа елдерінде он сегізінші ѓасырдыњ басында жасалѓан. Бірнеше ж‰зжылдыќтар ќатарында мемлекеттік ќызметтердіњ ќазіргі нысандарын берген ж‰йе ќалыптасты. Б±л процесстіњ генезисі патронаждан бас тартып, мемлекеттік ќызметті меритократия (жетістіктер ж‰йесі) принципінде жасауѓа баѓытталѓан.
Шетелдердегі осы заманѓы мемлекеттік ќызметтердіњ ж‰йесіне назар аудару кезінде келесі т±жырымѓа келуге болады. Мемлекеттердіњ саны ќанша болса, мемлекеттік ќызметтердіњ сонша ж‰йелері бар. Мемлекеттік ќ±ќыќтыќ ж‰йесі, мєдени м±расы мен тарихы сияќты факторлар мемлекеттік ќызметтіњ ќ±рылуы мен ќалыптасуы кезінде аныќтаушы рµлді атќарады. Єрине, ењ басты фактор болып, мемлекеттік басшысыныњ ќарсылыќтарѓа тµтеп бере алу мен айќындыќ шаралары мен меритократия ж‰йесін орнатуѓа дайындыѓы болып табылады.
Мемлекеттік ќызметтіњ зањдыќ ±йымдастырылуы аспектісінде мањызды рµлді мемлекеттіњ белгілі бір ќ±ќыќтыќ жан±яѓа ќатыстылыѓы атќарады. Мысал ‰шін, салыстырмалы сараптама кµрсеткендей, роман-германдыќ ќ±ќытќы ж‰йелі мемлекеттер тµменде кµрсетілетін мансаптыќ ж‰йеге, ал англосаксондыќ немесе жалпы ќ±ќыќ ж‰йедегі мемлекеттер позициялыќ ж‰йеге жаќын. Сонымен ќатар кµптеген мемлекеттер бір-бірінен белгілі бір нысандарды алмастыра аралас ж‰йеге ие [12].
Єлем мемлекеттерініњ мемлекеттік ж‰йелелерініњ єр т‰рлілігі мен ерекшелілігімен, ењ негізгі екі ж‰йе аныќталѓан: б±л мансаптыќ мемлекеттік ќызмет ж‰йесі мен позициондыќ ж‰йе. Ењ бастысында аталѓан бµліну ж‰йелердіњ ж‰зеге асу моделдерініњ мінездемесін кµрсетуге баѓытталѓанын жєне ол методологиялыќ баѓыттамаѓа ие екенін аныќтау ќажет. ¤йткені, тєжірибеде бір немесе екінші ж‰йені таза к‰йінде кездестіруге м‰мкін емес. Сонымен ќатар, осындай бµліну ж‰йелеуге, єр т‰рлі мемлекеттердегі мемлекеттік ќызметтердіњ ерекшеліктері мен ±ќсастыќтарын аныќтауѓа м‰мкіндік береді жєне де наќты бір ж‰йеніњ ќ±ќыќтыќ негізін, ж‰зеге асу принциптері мен тєртібін т‰сіну маќсатына ие.
2000 жылдыњ 1 ќањтарынан "Мемлекеттік ќызмет туралы" зањ мен Ќазаќстан Республикасы Президентініњ Жарлыќтары µз к‰шіне енді. Олармен Мемлекеттік ќызметкерлердіњ Ант мєтіні, Мемлекеттік ќызметкерлердіњ ќызметтік этика ережелері, мемлекеттік ќызметкерлерге тєртіптік жазаны ќолдану ережелері, єкімшілік мемлекетік ќызметкерлерді аттестациялаудан µткізу тєртібі, кадрлыќ резервті ќ±ру тєртібі жєне мемлекеттік ќызмет саласындаѓы ќатынастарды реттейтін басќа да актілер: мемлекеттік ќызметкерлердіњ м‰лігін сеніп тапсырѓан мекемеге тапсыру тєртібі туралы ‡кімет ќаулылары, Мемлекеттік ќызмет істері жµніндегі агенттігініњ актілері- єкімшілік мемлекеттік лауазымды иеленуге конкурсты µткізу тєртібі ережелері, єкімшілік мемлекеттік ќызметкерлер санаттарына біліктілік талаптары бекітілді. Осылайша, сол жылдыњ басында Ќазаќстанда мемлекеттік ќызметтіњ жања моделі ќалыптасты деп айтуѓа болѓан еді [5].
Мемлекеттік ќызметтіњ тиімділігі проблемасы, онымен кµрсетілетін ќызмет сапасы кµптеген мемлекеттердіњ басты назарында болып табылады. Єсіресе б±л µз мемлекеттік ќызметін ќоѓам ‰шін ж±мыс істеуіне баѓыттаѓысы келген ел басылары ‰шін. Экономикасы µтпелі кезењде т±рѓан елдер ‰шін ќоѓамдыќ, экономикалыќ ќатынастардаѓы µзгерістермен ќатар, мемлекет рµлініњ трансформациясы процесі ќиынѓа соѓады. Сол себептен мемлекеттік ќызмет халыќ талаптары мен ќоѓам ‰мітімен ќатар, мемлекеттіњ µзгермелі функцияларына жауап бере алу тиістігі µзекті болып табылады.
Єлемдік тєжірибе кµрсеткендей, µз шенеуніктеріне риза азаматтары бар мемлекетті кездестіру м‰мкін емес, алайда єрбір мемлекет µз дамуындаѓы белгілі бір кезењге ќатысты мєселелерді шешеді.. Барлыќ демократиялыќ мемлекеттерде ќоѓам мемлекеттік ќызмет саласындаѓы процесстерді µздерініњ зањшыѓарушылары арќылы реттеуді ќамтамасыз етеді. Мемлекеттік аппарат халыќќа сапалы ќызмет кµрсетіп, мемлекеттіњ басќа да функцияларын м‰мкіндігінше тµмен шыѓындармен атќаруды жоѓары лауазымды т±лѓасы арќылы ж‰зеге асырады. Осындай ќызыѓушылыќтыњ негізі болып мемлекеттік аппарат тек азаматтардыњ жалпы міндеттерін шешумен ѓана емес, сонымен ќатар мемлекеттік ќызметтегі ж±мыс орындар салыќтµлеушілердіњ ќаржысына ќ±рылатыны табылады.
Мемлекеттік ќызметті реформалаудыњ негізгі баѓыттары Ќазаќстан Республикасы Президенті Н.Є. Назарбаевтыњ "Ќазаќстан -2030" Жолдауында кµрсетілген [1].
Президенттіњ Кєсіптік ‡кімет басымдыѓында кµрсетілген маќсаттарды орындау маќсатында арнайы ж±мыс тобы ќ±рылѓан. Б±л ж±мыс тобы шетел мемлекеттерініњ тєжірибесімен танысумен ќатар, біздіњ мемлекетке тєн мєселелермен де танысќан.
Єлемдік тєжірибе сараптамасы кµрсеткендей, єлемде мемлекеттік ќызметтіњ екі негізгі ж‰йесі бар. Біріншісі кµбінесе Германия, Жапония, Австрия сияќты мемлекеттерде кµп тараѓан мансаптыќ ж‰йе. Екіншісі-позициондыќ, кµбінесе ¦лыбритания, АЌШ, Канада сияќты мемлекеттерде кењ тараѓан. Мансаптыќ ж‰йеніњ негізгі ерекшеліктері болып мемлекеттік ќызметке т‰су конкурстыќ емтиханды тапсырѓаннан кейін тек ењ тµменгі лауазымды иелену, (саясидан басќа) лауазымдарѓа µмір бойы ж±мыс істеу, ќызмет ішіндегі мансаптыќ µсім, білікіліктіњ жоѓары дењгейі, кадрларды оќыту. Мемлекеттік ќызметкер мемлекеттік ќызметке т‰серде µз мансабын белгілі бір мамандыќ бойынша бастап жєне мансаптыќ µсуді ењбекаќыныњ сєйкесінше µсуімен ж‰зеге асырады. Б±л процесс ќатањ т‰рде зањ шыѓару актілеріне сєйкес ж‰ргізіледі. Мемлекеттік ќызметке т‰су ‰шін талап етілетін білімніњ минималды шегі зањмен кµрсетілген. Мемлекеттік ќызметте т±ру µмір бойѓы болып есептеледі: азамат мемлекетпен келісімге бір рет т±рып, зейнет жасќа жетуге дейін мемлекеттік ќызметкер болып табылады жєне ж±мыстан тек ауыр тєртіптік б±зушылыќ жасаѓан жаѓдайда ѓана босатылады. Ж±мыс жаѓдайы, ењбекаќы пен зейнетаќы зањмен бекітіліп, тиісті нармативтік-ќ±ќыќтыќ актілерімен реттеледі. Б±л ж‰йе ќатањ т‰рде иерархиялыќ болып табылады [12].
Позициондыќ ж‰йеге тєн ерекшеліктер- саясидан басќа кез-келген лауазымдарѓа конкурстыќ іріктеу мен ќызмет бойынша µсу, ќабылдаудыњ келісімді формасы, ќызмет кµрсетудіњ жоѓарылыѓы, мансаптаѓы белгілі бір т±раќсыздыќ, жєне де ‰лкен назар-адам ресурстарын басќаруды оќуѓа аударылатындыѓы.
Алайда, екі ж‰йеге де, ерекшеліктеріне ќармастан, тиімділікті ќамтамсыз ететін жалпы талаптар бар. Ол біріншіден, мемлекеттік ќызметкерлердіњ саяси таѓайындалѓандар мен мансаптыларѓа (біліктілерге) бµлінуі. Себебі, ќоѓам саяси процесстердіњ мемлекеттік аппараттыњ кадрлыќ ќ±рамына ыќпал етуді шектеткенді талап етеді. Саяси мемлекеттік ќызметкерлерді таѓайындау осы процесстермен аныќталады. Ал біліктілер б±дан саќтандырылѓан, себебі олардыњ ќ±ќыќтары жаќсы ќорѓалып, олар ‰кімет, губернатор жєне т.б. ауысќанменен, µз ќызметін жалѓастыра береді. Екінші ерекшелігі-мемлекеттік ќызметке т±рардаѓы конкурстыќ іріктеу. Себебі, мемлекеттік органдардыњ шешім шыѓару процесін эксперттік, аќпараттыќ-аналитикалыќ жаѓынан ќамтамасыз ету ењ жаќсы мамандармен ж‰зеге асуын кепілдендіреді.
Зањды жєне зањдыќ актілерді дайындау кезінде осы саладаѓы мєселелерді айќындау ‰шін біздіњ мемлекеттік ќызметкерлерге сауалнамалар ж‰ргізілген. Мемлекеттік ќызметкерлердіњ зањнама туралы кµзќарасы µз ќызметінде мансаптыќ айќынсыздыќ мєселесін кµрсетті. Б±л єсіресе, басшылыќтыњ ауысуы, яѓни кµптеген ќызметкерлер орнына жања таѓайындалѓандар келген кезде. Сауалнама сонымен ќатар, конкурстыќ іріктеу міндетті емес болѓан жаѓдайда патронажды ж‰йе орнаѓанын кµрсетті. Б±л мемлекеттік аппараттыњ ќ±рылуы белгілі бір мемлекеттік орган басшысына байланысты екендігін білдіреді. Сауалнама нєтижелері кµрсеткендей, кадрлыќ резервтіњ ќ±рылуы мен ќолданылуы тек формальді т‰рде ѓана болды. Сауалнамаѓа ќатысќан мемлекеттік ќызметкерлердіњ кµбініњ айтуынша б±рыњѓы зањ мемлекеттік ќызметтіњ єлеуметтік ќорѓалуын, жоѓары мєртебе мен тартымдылыѓын ќамтамасыз етпеді.
Жоѓарыда кµрсетілгендерден, мемлекеттік ќызметті реформалау маќсаттары айќындалѓан, б±лар:
1) ќоѓамныњ жєне оныњ єрбір м‰шесініњ ќажеттіліктерін ќанаѓаттандыра алатын кєсіптік аппаратты ќ±ру;
2) меритократия принциптері (жетістіктер принципі) негізіндегі мемлекеттік ќызмет моделін жасау. Б±л µз кезегінде мемлекеттік ќызметке ќоѓамныњ барлыќ сегменттерінен конкурстыќ тањдау арќылы тењ тарапты ж±мыс ‰шін тењ ењбекаќы ж‰йесі, мемлекеттік ќызметкерлердіњ біліктілік жаѓынан кµтерілуін ынталандыру жєне ќажетсіздерді ќызметттен босатуѓа негізделген;
3) азаматтардыњ мемлекеттік ќызметке тењ т‰рде ќол жетуі ‰шін конституциялыќ ќ±ќыќтыњ ж‰зеге асу механизмін ќ±ру;
Зањ мен зањдыќ актілермен ќандай жањаша ерекшілектер орнатылѓан?
1. Мемлекеттік ќызметтіњ зањды т‰рде саяси мен єкімшілік ќызметке бµлінуі. Аталѓан принцип тек мемлекеттік ќызмет саласындаѓы демократияландыруды ќамтамасыз етуге баѓытталмай, сонымен ќатар халыќаралыќ сарапшылардыњ µткізген зерттеуі кµрсеткендей, саяси таѓайындалу дењгейі (басшылыќтыњ µзгеруі кезіндегі ауысу) неѓ±рлым ‰лкен болса, мемлекеттік аппарат тиімділігі соѓ±рлым тµмен болатындыѓымен тыѓыз байланысты.
Зањмен саяси таѓайындалулардыњ шегі наќты аныќталѓан. Б±л саяси процесстердіњ кєсіптік ќызметкерлер аппаратына ыќпалын тµмендетеді. Саяси ќызметкерлерге министрлік дењгейінде министр мен оныњ орынбасарлары, аймаќтыќ дењгейде- облыс, аудан, ауыл єкімі мен оныњ орынбасарлары жатса, атќарушы билік тармаѓындаѓы ќалѓан барлыќ лауазымдар єкімшілік болып табылады [5].
Мемлекеттік ќызметтіњ 96-97 % ќ±райтын єкімшілік мемлекеттік ќызметкерлер саяси таѓайындалѓан ќызметкерлер ауысќан кездегі негізсіз ж±мыстан босатылуынан зањмен ќорѓалып, мемлекеттік ќызмет ж‰йесінде µздерін одан єрі жетілдіруге м‰мкіндік алды. Осылайша, мемлекеттік органдардыњ кадрлар ќ±рылымын саяси мемлекеттік ќызметкерлер, єкімшілік мемлекеттік ќызметкерлер, олардыњ ішінде ш±ѓыл ењбек келісімі бойынша (уаќытша шыќпаѓан ќызметкерлер орнына), сонымен ќатар ењбек туралы зањнамаѓа сєйкес, 3 айдан артыќ емес мерзімге ќызметке ќажетті болѓан жаѓдайда ж±мысќа алынатын, біраќ мемлекеттік ќызметкер болып саналмайтын бос єкімшілік мемлекеттік лауазыммен кµзделген уаќытша міндетін атќарушы ќызметкерлер ќ±райды.
2. Єкімшілік мемлекеттік ќызметке т±рар жєне ќызмет бойынша µсу кезіндегі міндетті конкурстыќ іріктеу. Ашыќ, жариялы конкурстыќ іріктеу азаматтардыњ мемлекеттік ќызметке тењ т‰рде ќол жетуі ‰шін конституциялыќ ќ±ќыќтыњ ж‰зеге асуыныњ жалѓыз механизмі болып табылады. Єрине, єрбір конкурс 100 % субъективті фактор ыќпалынан саќтай алмайды, біраќ єлемде басќа бір тиімді механизмді єлі таппаѓан. Б±ѓан єлемніњ дамыѓан мемлекеттерініњ жєне жеке фирмалар тєжірибесі дєлел.
Конкурстыќ тањдау механизмін жетілдіру маќсатында мемлекет басшысымен 1999 жылдыњ аќпан айында орталыќ атќарушы органдардаѓы міндетті конкурстыќ іріктеу енгізілген. Президент тапсырмасын орындау нєтижелерін сараптай келе, келесі ќорытынды жасауѓа болады:
1) Кадрлар тапшылыѓы туралы кµзќарасќа ќарамастан, ењбекаќыныњ тµмен дењгейініњ µзінде де, конкурс орташа есеппен бір орынѓа тµрт адамнан астам екенін кµрсетті.
2) Тапсырманы орындау алдында кµптеген білікті мамандар ‰шін бос орындар туралы аќпараттыњ жоќтыѓы ‰лкен мєселе болып т±рды.
3) Мемлекеттік органдар басшылары ‰міткерлердіњ ‰лкен ќатары арасынан тањдап алу м‰мкіндігін жаќсы ќабылдады, себебі алдында оларда білікті мамандар туралы аќпарат жоќ болатын.
2000 жылдыњ 1 ќањтарынан бастап бос орындары бар мемлекеттік органдар конкурстарды µздері ж‰ргізгенін атап кеткен жµн, Агенттілік тек конкурстардыњ бір кезењі- ‰міткерлерді тестілеуді ѓана ж‰ргізеді. Бастапќы кезењдегі шекаралыќ мєндерді бекіту кадрлардыњ ењ дайынсыздарын алып тастауѓа м‰мкіндік береді. Тестілеуден µткен адамдардыњ арасынан тањдап алуды мемлекеттік органныњ µзі ж‰зеге асырады. Осылайша, єкімшілік мемлекеттік ќызметке тањдау шарасы максималды т‰рде ашыќ жєне айќын болады [12].
Мемлекеттік ќызметке µту конкурсыныњ ашыќ т‰рімен ќатар жабыќ т‰рі де бар. Алайда, ол ќоѓамнан жабыќ т‰рде ж‰ргізілетінін кµрсетпейді. Ол керісінше жариялы т‰рде µтеді. Оныњ ерекшелігі тек мемлекеттік ќызметкерлер арасында ѓана ж‰ргізілетінінде. Зањнаманыњ таѓы бір ерекшелігі- ол бір мемлекеттік орган ішінде лауазымныњ бір санаты шењберінде конкурссыз белгілі бір лауазымды иеленуге ќ±ќыѓы. Сонымен ќатар, саяси мемлекеттік ќызметкерлер, Парламент депутаттары мен мєслихат депутаттары арасында.
3. Єкімшілік мемлекеттік ќызметкерлердіњ мемлекеттік ќызметтегі т±раќтылыѓын ќамтамасыз ету маќсатында зањмен олардыњ негізсіз ж±мыстан босатылудан ќ±ќыќтыќ ќорѓау ќамтамасыз етіледі. Онда саяси ќызметкерлердіњ ауысуы єкімшілік мемлекеттік ќызметкерлердіњ ж±мысыныњ тоќталуына негіз бола алмайтындыѓы аныќ жазылѓан. ¤ткен кезењде министр не єкім ауысар кезде аппараттардыњ жартысы ауысып, ал кей жаѓдайда жартысынан кµбі де ауысќан. Б±л єкімшілік мемлекеттік ќызметкерлердіњ µздерініњ болашаќ таѓдырыныњ т±раќсыздыѓын білдіріп ќобалжуѓа єкелген. Єрине, м±ндай жаѓдайда мемлекеттік орган ж±мысыныњ тиімділігі мен мемлекеттік ќызметкерлердіњ µз біліктілігін кµтеруге ынтасы болмайтындыѓы айдан аныќ. Зањныњ басќа нормасымен мемлекеттік орган жабылуы немесе ќайта ±йымдастырылу жаѓдайындаѓы єкімшілік мемлекеттік ќызметкерлерді ж±мысќа орналастыру кепілдігі ќамтамасыз етіледі. Одан басќа, єкімшілік мемлекеттік ќызметкерлерге тєртіптік жазаны ќолдану мен ж±мыстан босату жаѓдайлары аныќ кµрсетілген.
4. Мемлекеттік ќызмет туралы зањнаманыњ сыбайлас жемќорлыќќа ќарсы кµзќарасын байќаѓан жµн. Онда алѓашќы рет мемлекеттік ќызметкерлердіњ міндетті ант беруі жєне мемлекеттік ќызметкерлердіњ жеке ќызыѓушылыќтары олардыњ ќ±зыретінен шеттесу немесе ќайшы келуі туралы мемлекеттік орган басшысыныњ хабардар етілу тиістігі жазылѓан. Азамат мемлекеттік ќызметке µтерде мемлекеттік ќызметте т±румен байланысты шектеулерді ќабылдау туралы жазбаша т‰рде келісім беруге міндетті.
Мемлекеттік ќызметкер басшысы орындау ‰шін берген тапсырманыњ зањдылыѓына к‰мєнді болѓан жаѓдайда кешіксіз жазбаша т‰рде µзініњ тікелей басшысына немесе тапсырманы берген басшысына жолыѓып, тапсырманы жазбаша т‰рде бекітуді талап етуі тиіс.
2000 жылдыњ басынан бастап єрбір мемлекеттік органда ‰немі ж±мыс істейтін тєртіптік комиссиялар ќ±рыла бастады. Конкурстыњ µзі мемлекеттік
ќызметке µту мен ќызмет бойынша µсу кезінде жемќорлыќќа ќарсы шара болып табылатынын кµрсеткен жµн.
Єкімшілік мемлекеттік ќызметке конкурстыќ негізде т±румен ќатар, кадрлыќ резервте т±рѓан азаматтарды конкурссыз ќабылдау жаѓдайлары бар. Кадрлыќ резерв туралы ережеде єкімшілік ќызметкер лауазымын иелену ‰шін оныњ ќ±рылу тєртібі жаќсы кµрсетілген.
5. Зањ мен зањдыќ актілерде мемлекеттік ќызметкердіњ кєсіптілігін кµтеруге баѓытталѓан шаралар аныќталѓан. Єкімшілік мемлекеттік ќызметкерлер санаттарына біліктілік талаптары ќойылады. Б±л мемлекеттік ќызметке біліксіз адамдардыњ кіруіне жол бермейді.
Мемлекеттік ќызмет туралы зањнамада шенеуніктердіњ кєсіптілігін баќылау ќ±ралы- оларды кезењ арасында аттестациялау механизмі кµрсетілген. Аттестация єрбір 3 жыл сайын µтіп, мемлекеттік ќызметкердіњ кєсіптілік дайындыѓы, ќ±ќыќтыќ мєдениеті мен азаматтармен ж±мыс істеу ќабілеттілігі дењгейін аныќтайды. Аттестациялыќ комиссияныњ нєтижелері бойынша єрбір мемлекеттік органда ж±мыскердіњ ќызметтік сєйкестігі немес ж±мыстан босатылуы туралы ќорытынды шыѓарылады. Комиссия, сонымен ќатар, мемлекеттік ќызметкерге біліктілігін кµтеру ‰шін белгілі бір курсты µтуге кењес береді.
Типтік біліктілік талаптары негізінде єрбір мемлекеттік орган µзініњ біліктілік талаптарын жєне єрбір лауазым ‰шін ќызметтік ережелерді ќ±растыруы керек.
6. Лауазымдарды єкімшілік мемлекеттік ќызметкерлер санаттарына бµлу ќызметтер классификациясын тиісті басќару ќ±рылымына сєйкес ќылуѓа м‰мкіндік береді. Тізімге сєйкес, мемлекеттік ќызметкерлер A,B,C,D,E санаттар тобына бµлінген. М±ндаѓы А-Президент єкімшілігі, В- республикалыќ дењгейдегі билік тармаќтары органдарыныњ аппараттары, С- республикалыќ дењгейдегі мемлекеттік органдар аппараттары, D-жергілікті дењгейдегі билік тармаќтары органдарыныњ аппараттары, Е- жергілікті атќарушы органдар аппараттары.
Єкімшілік мемлекеттік ќызмет лауазымдар тізілімі мемлекеттік ќызмет лауазымдары ‰йлестіру мен басќарудаѓы артыќ ‰збелерді (звеноларды) ќысќартуѓа баѓытталѓан.. Мемлекеттік органдардыњ бір ќатарында 12-13 ‰збелі басќару ж‰йесі болѓан. Осылайша, басќарудыњ артыќ ‰збелері ќысќартылып, басќару шешімдерін шыѓару мен аќпараттыњ сапасын кµтеруге жаѓдай туды.

1.2. Кадрларды тањдау мен олардыњ ќызмет бойынша ќозѓалысы

Ќазіргі мемлекеттік ќызмет іс-єрекеттіњ спецификалы т‰рі ретінде жаќсы ±йымдастырылѓан кєсіптік баѓыт пен кадрларды кєсіптік психо-физиологиялыќ іріктеуді ќажет етеді. Осында мањызды рµлді ењбекке ынта, басќару мєдениетініњ дењгейі мен кєсіптік µсуін ынталандыру алады. Єрбір мемлекеттік ќызметкер µз мансабын аныќ есіне т‰сіріп, кєсіптік біліктілігін кµтеруге ±мтылуы, µзініњ мемлекеттік ќызметке ќажет екенін ±ѓынуы тиіс. Ќазаќстандаѓы мемлекеттік ќызметтіњ тиімділігі мен демократияландырылуы кадрларды тањдау ж‰йесі, олардыњ кєсіптілігін ќамтамасыз етуге байланысты. Мемлекеттік ќызметке белгілі бір ќабілеттіліктері, моральды, физикалыќ ќасиеттері бар, µз ісіне адал, µз елініњ отанс‰йгіштер адамдары келуі тиіс.
Мемлекеттік ќызмет ќ±рылуыныњ басты принципі- кєсіптік ќасиеттер басымдылыѓы принципі болып табылады. Оныњ ж‰зеге асуыныњ шарттарыныњ бірі болып мемлекеттік ќызметкерлердіњ єкімшілік бос лауазымды иеленуге конкурс табылады. Осы тањда мемлекеттік ќызмет персоналын тањдау мен µсірудіњ наќты жєне объективті ж±мыс істейтін ж‰йесін ќ±ру- басты міндет болып т±р. Б±л µз кезегінде ењ жаќсы кадрларды іздеу, ж±мылдыру, ынталандыру, ±стап саќтау мен µсіруге баѓытталѓан.
Мемлекеттік ќызметтіњ меритокария принциптерінде ќ±ралѓан моделі ‰шін ењ ќолайлысы болып конкурстыќ тањдау табылады. Ќазаќстандыќ зањнама єкімшілік мемлекеттік ќызметке µту мен ќызмет бойынша µсуді тек конкурстыќ іріктеу бойынша ж‰ргізеді. 1999 жылдыњ 23 шілдесінде ќабылданѓан "Мемлекеттік ќызмет туралы" зањныњ 12-бабына сєйкес, єкімшілік мемлекеттік ќызметкердіњ єкімшілік мемлекеттік лауазымды иелену мен ќызмет бойынша µсу жоѓары т±рѓан санатты лауазымды иелену жолымен конурстыќ негізде ж‰зеге асады. [5]
Єкімшілік мемлекеттік лауазымды иелену ‰шін арналѓан конкурс Ќазаќстан Республикасы азаматтарыныњ мемлекеттік ќызметке тењ т‰рде ќол жету ќ±ќыѓын ќамтамасыз етеді ("Мемлекеттік ќызмет туралы" Ќазаќстан Республикасы Зыњыныњ 14-бабы). Аталѓан ќ±ќыќ Адам ќ±ќыќтары жµніндегі жалпы декларациямен, Ќазаќстан Республикасы Конституциясымен бекітіліп, демократияландырудыњ айќын кµзі болып табылады. К. Ясперстіњ айтуы бойынша - "Демократия єркімніњ µз ќабілеттіліктері мен жетістіктері арќасында µсу м‰мкіндігін білдіреді. Ќ±ќыќтыќ мемлекет дегеніміз осы м‰мкіндіктердіњ ќ±ќыќтыќ нысанда, к‰шті ќолданусыз, ж‰зеге асуына кепілдік ету".
Мемлекеттік ќызметке тењдік приниципімен жету мемлекеттік аппараттыњ бюрократияландырылуын жою тиіс.
Мемлекеттік ќызметке тењдік приниципен жету мемлекеттік ќызметке ‰міткердіњ єр ќайсысы мемлекеттік ќызмет лауазымын алуын білдірмейді. Сократтыњ µзі мемлекеттік ќызметке ќабілетті адамдар жєне ќабілетсіздер беп бµлген болатын. Мемлекеттік ќызметке т‰сушілерге белгілі бір талаптар ќойылады. Конкурстыќ іріктеу д±рыс бєсекелес ортаны ќалыптастырып, ќойылатын талаптарѓа сай, кєсіпті мамандарды тањдап алуѓа м‰мкіндік береді. Мемлекеттік ќызметке ашыќтыќ жєне бєсекелестік принципінде іріктеп алу шынымен де дарынды жєне ќабілетті адамдардыњ мемлекеттік басќарудыњ ењ жоѓарѓы дењгейіне жетуіне м‰мкіндік береді. Б±рыњѓы тєртіптен µзгеше, конкурстарды бос лауазымдары бар мемлекеттік органдар ж‰ргізеді.
Конкурс келесі кезењдердіњ ќатарынан т±рады:
1 конкурсты µткізу туралы хабарламаныњ жариялануы;
2 конкурстыќ комиссияныњ ќ±рылуы;
3 конкурстыќа ќатысушылардыњ бекітілген біліктілік талаптарына сєйкестікке ќ±жаттарын ќабылдау мен сараптама ж‰ргізу;
4 ‰міткерлерді тестілеу;
5 єњгімелесу (собеседование);
6 конкурстыќ комиссияныњ ќорытынды отырысы.
Конкурсты µткізетін мемлекеттік орган ашыќтыќ мен жариялылыќты ќамтамасыз ету маќсатында конкусты µткізу туралы хабарламаны республикалыќ ресми б±ќаралыќ аќпарат ќ±ралдарында мемлекеттік жєне орыс тілдерінде жариялауы тиіс. Конкурстыќ комиссия тиісті мемлекеттік органныњ басшысымен ќ±ралады.
Тањдау процесі наќты т‰рде конкурсќа ±сынылѓан ќ±жаттарды сараптаудан басталады. Ќ±жаттар тізімі µкілетті органмен аныќталады. Ќ±жаттар тізіміне сауалнама (анкета), бекітілген нысан бойынша µтініш, кадрлар есебі бойынша жеке параѓы, білімі туралы ќ±жаттыњ кµшірмесі, ењбек кітапшасыныњ кµшірмесі, бекітілген нысан бойынша денсаулыќ туралы аныќтамасы жєне фотосуреттері кіреді. Азаматтар ќосымша аталѓан жаѓдайда орынды ќ±жаттарды ±сынуы м‰мкін. Конкурстыќ комиссия µкілдері (кµбінесе кадрлыќ ќызмет ж±мыскерлері) ‰міткердіњ ќ±жаттарын ќабылдап, хабарландыруда кµрсетілген талаптарымен салыстырады.
¦сынылѓан ќ±жаттарды сараптау негізінде конкурстыќ комиссия конкурсќа ќатысушылардыњ тестілеуге р±ќсат ету шешімін шыѓарады.
Кадрларды ашыќ конкурстыќ іріктеудіњ бір мєселесі-салыстыру жєне Ќазаќстанныњ барлыќ аймаќтарындаѓы барлыќ мемлекеттік органдарыныњ кандидаттарды баѓалаудыњ бірыњѓай ємбебап стандартарын ќамтамасыз ету мєселесі. Аталѓан мєселені шешудіњ біл жолы болып кандидаттарды тестілеуде стандартты тестілеу баѓдарламасын енгізу табылады. Ќазіргі тањда мемлекеттік ќызметке ‰міткерлердіњ тестілеу баѓдарламасына санатттарѓа байланысты зањнаманы білуге тест, сонымен ќатар, кєсіптік тестілер кіреді. Ќазаќстан Республикасы зањнамасын білуге арналѓан тест ЌР Конституциясы, ЌР "Мемлекеттік ќызмет туралы" зањы, ЌР "Тілдер туралы"зањы, ЌР "Сыбайлас жемќорлыќпен к‰рес туралы" зањы, Мемлекеттік ќызметкерлердіњ Ар-намыс Кодексінен ќ±ралады.
Кєсіптік тестілер кандидаттардыњ мєтіндік аќпаратты логикалыќ т‰рде сараптау ќабілетін, сандыќ немесе статистикалыќ аќпарат негізінде ќорытынды шыѓаруѓа немесе болжауѓа ќабілетін баѓалауѓа м‰мкіндік береді. Кєсіптік тестілер б‰кіл єлемде кадрларды іріктеудегі мєселелерді шешудегі ењ жаќсы ќ±рал болып саналады. Кєсіптік (немесе психометриялыќ) тестілер кандидаттардыњ ќ±жаттар анализі мен єњгімелесу сияќты дєст‰рлі баѓалау єдістері арќылы т‰сетін аќпаратќа ќосымша кєсіптік ќабілеттілігін объективті т‰рде баѓа береді. Дєст‰рлі єдістердіњ ‰лкен кемшілігі болып субъективтіліктіњ ‰лкен ‰лесі табылады. Психометриялыќ тестілер барлыќ кандидаттарѓа бірдей жаѓдайда т±руына жєне бір µлшем бойынша баѓалануына м‰мкіндік береді.
Осылайша, тестілеу барысындаѓы кандидаттарды баѓалаудыњ объективтілігі бірдей, стандартты- тестілеу жаѓдайлары, ережелер, атќару уаќыты, тапсырмалар мазм±ны, нєтижелерде санау жаѓдайларымен ж‰зеге асады. Осында, тестілеуді ±йымдастырудыњ басты проблемасы болып баѓалау ‰шін ќажетті тестілердіњ µзін тањдау. Кадрларды іріктеудіњ т‰рлі єдістердіњ тиімділігін зерттеулер кµбі кандидаттарды баѓалаудыњ бір немесе µзгеше єдістерініњ ќаншалыќты наќты екенін кµрсетті [13].
Баѓалаудыњ ењ тиімді тестілері болып ќажеттіліктер тестілері табылады. Осыѓан байланысты, єкімшілік мемлекеттік лауазымды иеленуге ‰міткерлерді тестілеуге тестілердіњ сан алуан т‰рлерінен зањнамалыќ тестілерден басќа ќабілеттіліктер тестісі алынѓан. Тестілеу б±л жаѓдайда, тек зањнамалыќ актілерді білетін жєне ќабілеттіліктерді дамытудыњ ќажетті дењгейі бар ‰міткерлерді жіберуге м‰мкіндік береді. Б±л жаѓдайда наќты ќандай ќабілетіліктерді баѓалау керек деген сауал туындайды.
Мемлекеттік ќызметкердіњ идеалды м‰сінін салатын болсаќ, ол зањдардыњ дайындау, талќылау, ќолдану єдістерін мењгеру керек, ќаржылыќ, адамдыќ жєне басќа ресурстарды басќарудыњ єдістерін игеру керек, сараптамалыќ єрекет, шешім шыѓару, жеке ќатынас, есеп беру, аќпаратты тарату, конфиденциалды аќпаратпен ж±мыс істеу, азаматтардыњ кµзќарасын есепке алу єдістерін игеру ќажет.
Бір адамдыњ бойында осындай ќасиеттер, ќ±ндылыќтар, єдістер, ойлау ќабілеті кездесуі µте сирек жаѓдай. Б±ны ќ±ру ‰шін кµп ж±мыс істеу керек. Барлыќ аталѓан ќабілеттіліктер мен єдістерді баѓалайтын ємбебаб тестісі жоќ. Ќандай ќабілетіліктерді баѓалау жєне ќандай тестілер бойыша керек деген сауалѓа жауапты тек мемлекеттік лауазымдарды тиісті функционалдыќ анализ жєне осы лауазымдар ‰шін біліктілік талаптарын ќ±растыру жауап береді. Шетелдердегі мемлекеттік ќызметтегі кєсіптік тестілерді ќолдану тєжірибесін зерттеу мемлекеттік ќызметкерлер ‰шін логикалыќ анализ бен мєтіндік, сандыќ жєне статистикалыќ аќпаратпен ж±мыс істеу ќабілеттерініњ болуы басымыраќ екенін кµрсетті. Осылайша Ќазаќстан Республикасы мемлекеттік ќызмет істері жµніндегі агенттігімен мемлекеттік ќызметке кадрларды іріктеп алу ‰шін арнайы кєсіптік ќабілеттіліктер тестілерін мемлекеттік жєне орыс тілдерінде ќ±растыру ж±мысы ж‰ргізілген.
Ќазіргі тањда Ќазаќстанныњ мемлекетік ќызметі ‰шін ќазаќстандыњ мерзімдік басылымдар материалдары мен статистикалыќ мєліметтер ќолданылатын арнайы ќабілеттіліктер тестілері даярланѓан. Белгілі бір ±йымныњ ќажеттілігі ‰шін арнайы тестілерді ќ±рудыњ бірќатар ќиындыќтары бар болѓанменен, кµптеген артыќшылыќтары бар. Артыќшылыќтарды кµрсететін болсаќ, ±йымныњ ќажеттіліктеріне сєйкес келетін тестілер дизайны; тестілер кандидаттарѓа т‰сінікті болып келеді, себебі олардыњ болашаќтаѓы ж±мысымен байланысты, тестілік материалдырдыњ конфиденциалдыѓы.
Ќазаќстандыќ тєжірибеде шекаралыќ мєннен жоѓары балл жинаѓан єкімшілік мемлекеттік лауазымды иелену ‰шін кандидаттар µтеді. Тестілердіњ шекаралыќ мєнінен µткен єкімшілік мемлекеттік лауазымды иелену ‰шін кандидиттар конкурстыќ іріктеудіњ келесі кезењі-єњгімелесу кезењіне µтеді. Адам ж±мысыныњ µнімділігі мен нєтижелілігі оныњ тек білімі мен ќабілетіне ѓана емес, оныњ ынтасы мен ж±мыс істегісі келетініне де байланысты екені аныќ. Мемлекеттік органныњ конкурстыќ комиссиясы µткізетін єњгімелесу маќсаты - ынта туралы аќпаратты, єкімшілік мемлекеттік лауазымды иелену ‰шін ‰міткердіњ кєсіптілік ќабілетін, ±жымѓа сіњіп кетуге м‰мкіндік беретін жеке ќасиеттер туралы аќпарат алу. Конкурстыќ комиссия м‰шелерініњ єњгімелесуге дайындалу келесіні негіздейді: лауазым ‰шін біліктілік талаптарын оќып білу, єкімшілік мемлекеттік лауазымды иелену ‰шін ‰міткер ±сынѓан ќ±жаттармен танысу, бос лауазым ‰шін сєйкес емес болѓан жаѓдайдаѓы мінездемелерді аныќтау, немесе терењ аныќтау. Сµйлесу алдында конкурстыќ комиссия м‰шелері єкімшілік мемлекеттік лауазымды иелену ‰шін кандидаттыњ ќажетті біліктілігі бар екеніне сенуі керек. Сµйлесу алдында конкурстыќ комиссия м‰шелері сµйлесуді µткізудіњ техникасы мен баѓдарламасы бойынша толыѓымен ереже алуы тиіс. Сµйлесу техникасы бойынша н±сќаманы мемлекеттік органныњ кадрлыќ ќызмет ж±мыскерлері береді [13].
Сµйлесуді тєжірибелі, єрбір лауазым бойынша баѓалау ќабілеті бар адам ж‰ргізсе, єкімшілік мемлекеттік лауазымды иелену ‰шін ‰міткерге обьективті баѓа бере алатыны аныќ. Жаќсы єњгімелесудіњ ењ мањыздысы- єњгімелесу барысында єрбір єкімшілік мемлекеттік лауазымды иелену ‰шін ‰міткер с±ралып, баѓалантын ќ±рылымныњ салынуы. Єњгімелесу ‰шін єрќашан алдын-ала дайындалѓан стандартты, ќ±рылымдыќ ‰лгі алынады. Б±л бір тізім бойынша єрбір єкімшілік мемлекеттік лауазымды иелену ‰шін ‰міткерге бір таќырып бойынша ќойылатын с±раќтардыњ тєртібін ќамтамасыз етеді. Егер бір лауазымды иелену ‰шін бірнеше ‰міткерге єрт‰рлі с±раќтар ќойылса, онда єњгімелесу жалѓан нєтижелер беретіні ыќтимал.
Жеке с‰йкімдік пен "табалдырыќтан аттап шыќќан кейін" шешім шыѓару эффектісі ќолданатын болса, ‰лкен ќайшылыќтар мен ќателерге алып келуі м‰мкін. Осы жаѓдайды ескеріп, Ќазаќстан Республикасы Мемлекеттік ќызмет істері жµніндегі агенттігі сµйлесуді µткізудіњ єдістемелік ±сыныстарын жасаѓан. Б±нда сµйлесу барысында єкімшілік мемлекеттік лауазымды иелену ‰шін
‰міткерді табысты тањдап алу ‰шін ќажетті ќ±ралдар кµрсетілген. Мемлекеттік орган ќызметкерлерін єњгімелесуді ж‰ргізудіњ неше т‰рлі техникаларын, мысалѓа, єњгімелесу барысында с±раќ ќою техникасын ‰йреткен жµн. С±раќ ќою мєнері с±раќтыњ мазм±ны сияќты µте мањызды. Єкімшілік мемлекеттік лауазымды иелену ‰шін ‰міткер єњгімелесу барысында с±раќтыњ ќ±пиясыздануына емес, µзініњ жауабын ойлауы керек. Єњгімелесуді µткізетін конкурстыќ комиссия м‰шелері с±раќ ќоюдыњ неше т‰рлі техникаларын білуі керек (ашыќ с±раќтар, жабыќ с±раќтар, болжаммен айтылѓан, тєртіптік жаѓдайлыќ с±раќтар, ќабілеттілігін аныќтайтын с±раќтар, ынтасы туралы с±раќтар, с±мпайы с±раќтар жєне таѓы басќа с±раќтар).
Сµйлесу барысында єкімшілік мемлекеттік лауазымды иелену ‰шін ‰міткерлер алдын-ала ќ±растырылѓан µлшемдер (критерийлер) бойынша баѓалануы тиіс. ¤лшемдер ретінде- єдістері мен ќабілеті, білімі, тєжірибесі, оќуы, жалпы лауазымѓа сєйкестігі болуы м‰мкін. ¤лшемдер біліктілік талаптарына ќарап ќ±ралады жєне єрбір лауазым ‰шін жеке ерекшелігіне байланысты.
Конкурстыќ комиссия м‰шелері єњгімелесудіњ керекті аќпаратты ашатындай ќылып, єкімшілік мемлекеттік лауазымды иелену ‰шін ‰міткердіњ осал жерлерін аныќтайтындай ќылып, ж±мыс нєтижелері мен µзін-µзі ±стау ќабілетін аныќтайтын, ‰міткерлердіњ реакциясын кµре алатын таќырыптарын тањдаѓан жµн. Сонымен ќатар, єкімшілік мемлекеттік лауазымды иелену ‰шін ‰міткерге байланысты ќатынас єдебін саќтанѓаны µте мањызды.
Тањдау процесініњ обьективтілігіне жету ‰шін кµп ж±мыс ж±мсау керек. Ал нєтижесінде ол жаќсы персоналдыњ жоѓарѓы сапалыѓымен кµрінеді. Єњгімелесуден екі к‰ннен кейін кеш емес мерзім ішінде конкурстыќ комиссия соњѓы отырыста єкімшілік мемлекеттік лауазымды иелену ‰шін ‰міткерлерді олардыњ ±сынѓан ќ±жаттарыныњ, тестілеу ќорытындыларыныњ, ж‰ргізілген єњгімелесудіњ негізінде баѓалап, тањдап алуды ж‰зеге асырады. Конкурстыќ комиссия ж±мысы кандидаттан тыс ж‰зеге асады, шешім кµпшілік дауыспен ашыќ дауыс беру арќылы шыѓарылады. Єкімшілік мемлекеттік лауазымды иелену ‰шін ‰міткерлердіњ тек біреуі ѓана алынып, одан кейінгі екінші жаќсы ‰міткер кадрлыќ резервке кіргізілуге ±сынылады. Егер конкурс нєтижелері µзіне лайыќты єкімшілік мемлекеттік лауазымды иелену ‰шін ‰міткерді таппайтын болса, мемлекеттік органмен конкурс ќайта жариялануы м‰мкін. Конкурстыќ комиссияныњ жаќсы баѓасын алѓан ‰міткер єкімшілік мемлекеттік ќызметке т‰су ‰шін зањнамамен кµзделген талаптарын орындап єкімшілік мемлекеттік лауазымды иеленуге ќ±ќылы. Єкімшілік мемлекеттік лауазымды иелену ‰шін конкурсќа ќатысушылар конкурстыќ комиссия ж±мысы туралы µкілетті органѓа немесе оныњ аймаќтыќ бµлімшесіне, не болмаса сот тєртібінде шаѓымдануѓа ќ±ќылы.

1.3. Мемлекеттік ќызметкерлердіњ тізілімі, ењбекаќы ж‰йесі мен аттестациялау

Мемлекеттік басќару ж‰йесінде лауазымдарды, оларѓа ќойылатын талаптарды аныќтаумен, санаттар бойынша бµлуді аныќтайтын лауазымдар классификациясы мањызды ќ±раушысы болып келеді. Мемлекеттік басќару ж‰йесіндегі лауазымдар баѓыныстылыѓы жєне оѓан тиісті лауазымды т±лѓалардыњ "пирамидасы" б‰кіл єлемде ќолданылып келеді. Б±л барлыќ дењгейдегі мемлекеттік ќызметкерлерден мемлекеттік орган ќ±зыретін орындау талап етілетініне байлынысты. Б±л лауазымдардыњ функционалдыќ міндеттерінде кµрсетілген. Олар бір жаѓынан лауазымдыќ ќ±зыреттерді орындау ‰шін ќ±ќыќтыќ мєртебеге ие болулары керек, ал басќа жаѓынан белгілі бір кєсіптік ќызмет саласындаѓы ќажетті єдістері мен ќабілеттіліктерін игерген жµн. Мемлекеттік ќызметкердіњ ќ±зыреті неѓ±рлым ‰лкен болса, оныњ лауазымдыќ "баспалдаѓы" биліктік баѓыныстылыќ пирамидасында соѓ±рлым ‰лкен єдістері мен ќабілеті болуы керек. Осыдан шыѓа, єрбір лауазым санаты ‰шін біліктілік талаптары бекітіледі. Олар мемлекеттік ќызметке ‰міткер азаматтардыњ оныњ кєсіптілік дайындыќ, белгілі бір лауазым ‰шін тиісті біліктілік дењгейін аныќтау ‰шін шыѓарылады.
Осыдан мемлекеттік ќызмет лауазымдарыныњ баѓыныстылыќ бµлудіњ обьективті ќажеттілігі туындайды.
Ќазаќстан Республикасы "Мемлекеттік ќызмет туралы" зањына сєйкес, мемлекеттік ќызмет лауазымдар ќатарына єкімшілік жєне саяси лауазымдар кіреді.
Саяси лауазымдарѓа саяси мемлекеттік ќызметкерлер алѓан лауазымдар жатады. Олардыњ таѓайындалуы (сайлануы), босатылуы мен єрекеті саяси-аныќтаушы болып келеді.
Єкімшілік мемлекеттік ќызметкерлерге µзініњ лауазымдыќ ќ±зыретін т±раќты кєсіптік негізде ж‰зеге асыратын мемлекеттік ќызметкерлер жатады. Б±лармен алынѓан єкімшілік мемлекеттік лауазымдар єкімшілік мемлекеттік ќызметкерлер лауазымдары тізіліміне республикадаѓы тиісті басќару ќ±рылымына сєйкес санаттар бойынша ж‰йеленген (Єрі ќарай- Лауазымдар тізілімі). Осылайша, А- санаты тобына-Президент єкімшілігі, В- республикалыќ дењгейдегі билік тармаќтары органдарыныњ аппараттары (Парламент палатары аппараттары, Премьер-Министр кењсесі, Жоѓарѓы Сот, Конституциялыќ кењес жєне Президент істерін басќару аппараттары), С- санаты тобына президентке тікелей баѓынышты жєне есепті мемлекеттік органдаѓы, орталыќ атќарушы органдардаѓы, оныњ аймаќтыќ органдарындаѓы лауазымдар, D-санаты тобына жергілікті дењгейдегі билік тармаќтары органдарыныњ аппараттары (єкиматтар, мєслихаттар, соттар аппараттары), Е- санаты тобына жергілікті атќарушы органдар аппараттары лауазымдары кіреді.

Кесте 1.3.1 Єкімшілік мемлекеттік лауазымдар санаттарыныњ тобы

А санаттар тобы
Ќазаќстан Республикасы Президент єкімшілігі
В санаттар тобы
Парламент палаталарыныњ аппараттары
1 Премьер-Министр кењсесі
2 Конституциялыќ Кењес аппараты
3 Жоѓарѓы Сот аппараты
4 Президент істері басќармасы
С санаттар тобы
Республика Президентіне тікелей баѓынышты жєне есепті мемлекеттік органдар,
1 Орталыќ атќарушы органдар,
2 ‡кімет ќ±рамына кірмейтін орталыќ атќарушы органдар, орталыќ атќарушы органдардыњ ведомстволары
3 Облыстыќ, аудандыќ аймаќтыќ бµлімшелер

D санаттар тобы
1 Облыс, аудан, ауыл єкімдері аппараттары
Облыс, аудан мєслихатары аппараттары
2 Облыс, аудан соттары аппараттары
Е санаттар тобы
Жергілікті атќарушы органдар

Мєлімет кµзі: ЌР Мемлекеттік ќызмет істері жµніндегі агенттік.

Єкімшілік мемлекеттік лауазымдары санаттарыныњ тізіміне сєйкес (єрі ќарай- Тізім), єрбір жоѓарыда кµрсетілген топќа бірнеше санаттар кіреді. Оларѓа сєйкесінше, мемлекеттік орган ќ±рылымындаѓы ќ±ќыќтыќ мєртебесі, орны мен рµліне байланысты єкімшілік мемлекеттік лауазымдары тиесілі.
Лауазымдар тізілімі єкімшілік лауазымдардыњ бірыњѓайланѓан тізім болып келеді. Оѓан ќоса, єрбір мемлекеттік орган Лауазымдар тізілімі мен санаттар тізімінде кµрсетілген лауазымдар атауларына ќосымша олардыњ ќызметін
мінездейтін атаулар ќосуѓа ќ±ќылы. Мысал ‰шін, "бас маман-бас салыќ инспекторы", "бµлім бастыѓы-бас есепші".
Лауазымдар бірыњѓайлануымен ќатар, Лауазымдар тізілімі барлыќ мемлекеттік органдардаѓы басќару дењгейлерініњ санын ќысќартты. Орталыќ жєне облыстыќ дењгейлердегі сектор мењгерушісі, облыстыќ дењгейдегі бµлім мењгерушісініњ орынбасары, барлыќ дењгейлердегі аѓа маман сияќты лауазымдарды жойды. Аталѓан єдіс персоналды басќару ж‰йесініњ тиімділігін кµтеруге баѓытталѓан. Б±л єрине мемлекеттік орган кµрсететін ќызмет сапасы мен орган шыѓаратын шешімдер сапасын арттырады.
Санаттар тізімі мемлекеттік ќызметкерлердіњ ењбекаќы ж‰йесімен тыѓыз байланысты.
Ќазіргі ењбекаќы ж‰йесі б±рыњѓы ж‰йеден єлдеќайда µзгеше. Оныќ ќ±рылуы кезінде ењ бастысы мемлекеттік ќызметкерлер ењбекаќысыныњ єріпсандыѓын (индексациясын), айќындыѓын ќамтамасыз ету кµзделген. Себебі, конкурс туралы хабарлама шыќќан кезінде ќоѓам ењбекаќыныњ наќты дењгейін білуі єділетті болып келеді. Одан басќа мемлекеттік ќызметкердіњ жалаќысы экономика мен бюджеттіњ дамуына байланысты болып келеді. Ол µз кезегінде барлыќ мемлекеттік аппараттыњ тиімді ж±мыс істеуін ынталандырады [17].
Бюджеттіњ м‰мкіншілігіне байланысты наќты лауазымдар бойынша коэффицент µлшемі, сонымен ќатар, наќты (базалыќ) лауазымдыќ жалаќыныњ аќшалай кµлемі алынѓан. Ол µзінше бір мемлекеттік ќызметкердіњ лауазымдыќ жалаќысын есептейтін кµрсеткіш болып табылады. Наќты лауазымдыќ жалаќыныњ µлшемін мемлекеттік бюджеттіњ жаѓдайына байланысты ‡кімет µзгерте алады. Осылайша, мемлекеттік ќызметкерлердіњ жалаќысын єріпсандау механизмі ќ±рылып, зањнамалыќ т‰рде рєсімделген.
Б±л ж‰йеніњ негізгі ерекшеліктері болып келесілер табылады:
1) мемлекеттік ќызметкерлердіњ ењбекаќысы ж‰йесі туралы Жарлыќќа µзгерту енгізусіз єріпсандау м‰мкіндігі;
2) мемлекеттік ќызметкерлерді бюджеттіњ кіріс жаѓын ±лѓайтуѓа ќызыќтыратын, экономика мен мемлекеттік бюджеттіњ жалпы жаѓдайы арасындаѓы тыѓыз байланыс;
3) лауазымдыќ жалаќы рµлініњ µсуі;
4) ењбек µтілініњ ыќпалыныњ саќталуы;
5) ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік қызмет
Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік жүйесі
Қазақстан Республикасындаѓы мемлекеттік қызмет жүйесі
Мемлекеттік қызмет жүйесі
Қазақстан Республикасындағы жастарға арналған қызмет көрсету жүйесі
Қазақстан Республикасындағы банкiлiк қызмет
Қазақстан Республикасындағы кәсіпкерлік қызмет
Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік билік органдарының жүйесі
Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік басқару
Қазақстан Республикасындағы зейнетақы жүйесі
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь