Фразеологизмдер туралы түсінік (шығу арналары, белгілері, түрлері, ұйытқы сөздер)




Жұмыс түрі:  Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге
Таңдаулыға:   




ЖОСПАР

І Кіріспе
Фразеологизмдердіњ зерттелу тарихына
шолу ... ... ... ... ... ..3-4

ІІ Негізгі бµлім :
2.1. Фразеологизмдер туралы т‰сінік (шыѓу арналары, белгілері,

т‰рлері, ±йытќы
сµздер) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4-15

2.2. Фразеологизмдердіњ µзге тіл бірліктерімен жаќындыѓы мен
араќатынасы (сµз тіркесі, сµйлем, маќал-
мєтел) ... ... ... ... 15-22

2.3. Ќазаќ жєне монѓол фразеологиялыќ ішкі ќ±рылымдарындаѓы
этномєдени із-тањбалар жєне Абай шыѓармаларындаѓы
синонимдес фразеологизмдердіњ берілу жолдары, аќ-ќара
атауларыныњ фразеологизмдер ќ±рамындаѓы ќызметі ... ...22-
29

ІІІ Ќорытынды
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... .30-31

Пайдаланылѓан єдебиеттер
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..32

Кіріспе
Курстыќ ж±мыстыњ маќсаты мен міндеті. Ж±мыстыњ негізгі маќсаты –
фразеологизмдердіњ зерттелу тарихына шолу жасау, т±раќты сµз тіркестеріне
байланысты ѓалым-тілшілердіњ теориялыќ ењбектерімен танысу. Сонымен ќатар,
фразеологизмдердіњ шыѓу арналарын ќарастыра отырып, топтастырылуын
зерттеу. Ќазаќ тіл білімінде µзінше дара орны бар тоќсан ауыз сµздіњ
тобыќтай т‰йіні болар сµз айшыќтары – т±раќты сµз тіркестерініњ
белгілеріне, т‰рлеріне тоќтала отырып, оларды жасауѓа ±йытќы болатын
сµздердіњ мєнін ашу.
Курстыќ ж±мыстыњ негізгі міндеті – фразеологизмдердіњ µзге тіл
бірліктері сµз тіркесі, сµйлем, маќал-мєтелдермен жаќындыѓын жєне
араќатынасын аныќтау. Маќал-мєтелдер мен т±раќты тіркестердіњ айырмашылыѓын
айќындау. Фразеологизмдерді зерттеу барысында ќазаќ жєне монѓол
фразеологиялыќ ішкі ќ±рылымдарындаѓы этномєдени із-
тањбалардыњ сабаќтастыѓын кµрсету. Фразеологизмдердіњ этномєдени негізін
ашу.
Зерттеу ж±мысыныњ ќ±рылымы. Ж±мыс кіріспеден, ‰ш тараушадан жєне
ќорытындыдан т±рады. Соњында пайдаланылѓан єдебиеттер тізімі кµрсетілді.
Т±раќты сµз тіркестері – тарихи ќ±былыс. Замандар µткен сайын
фразеологизмдер де кµнеріп, тілдік ќатынастардан шыѓып, ескіреді. Ал жазушы
ќаламынан фразеологизмдер туады. Фразеологизм алуан т‰рлі болса да,
б±лардыњ барлыѓына да ортаќ ќасиет – т±жырымдылыќ. Аз сµзге кµп маѓына
беріп, ќорытынды ретінде ќолданылады. Дегенмен єлі к‰нге дейін
фразеологизмдер т‰бегейлі зерттеуді ќажет етеді. Ж±мыстыњ µзектілігі де
осында.
Фразеологизмдердіњ зерттелу тарихына шолу. Фразеология тіл
білімініњ жеке саласы ретінде ХХ ѓасырдыњ 40-жылдары Кењес тіл білімінде
ќалыптаса бастаѓан. Оныњ теориялыќ негіздері ХІХ ѓасырдыњ аяѓы мен
ХХ ѓасырдыњ басында орыс ѓалымдары А.А.Потебня, И.И.Срезневский,
А.А.Шахматов, Ф.Ф.Фортунатов т.б. ењбектерінде салынѓан. Фразеологияныњ сол
кездегі дамуына француз ѓалымы Ш.Балли ењбектері елеулі ыќпал жасады. ХХ
ѓасырдыњ 40-50-жылдарында В.В.Винаградов ењбектерінде фразелогияныњ негізгі
±ѓымдары, ќ±рылымы, міндеттері аныќталды, орыс тілініњ фразеологизмдері
семантикалыќ жаѓынан алѓаш рет топтастырылды. (Виноградов В.В. Основные
понятия русской фразеологии как лингвистической дисциплины Избранные
труды, т. 3. Лексикология и лексикография. Москва, 1977; соныкі: Об
оснавных типах фразоелогических единиц в русском языке Сб. "Шахматов" ,
изд. АН СССР. Москва, 1996.)
Оныњ идеясын Н.М.Шанский ары ќарай дамытты [14].
Ќазаќ тіл білімінде фразеологизмдердіњ арнайы зерттелуі ХХ ѓасырдыњ
40-жылдарында І.Кењесбаев ењбектерінен басталады. І.Кењесбаев ќазаќ тіл
білімінде фразеологияныњ негізін салды. 1977ж. оныњ кµпжылдыќ
зерттеулерініњ нєтижесі ретінде "Ќазаќ тілініњ фразеологиялыќ сµздігі" атты
кµлемді ењбегі жарыќ кµрді, онда 10 мыњнан аса фразеологизм ќамтылѓан.
Сµздіктіњ соњѓы "Ќазаќ тіліндегі фразеологизмдер туралы" деп аталатын
бµлімінде ќазаќ фразеологиясыныњ бірќатар теориялыќ мєселесі жайында кењ
талдау жасалѓан. Онда ќазаќ фразеологиясыныњ дербес сала екендігі,
фразеологизмдердіњ сµз бен маќал-мєтелге ќатысы, фразеологизмдердіњ
т‰рлері, стильдік ерекшеліктері, дыбыстыќ ‰йлесімділігі, фразеологизмдерге
±йытќы сµздер, параллель фразеологизмдер т.б. жайында т‰сінік берілген
[1, 218].
1988 ж. Х.Ќожахметова, Р.Е.Жайсаќова, Ш.О.Ќожахметова 2300-ден артыќ
фразеологизмдерді ќамтитын орысша-ќазаќша сµздік шыѓарды [10]. Онда
ќазаќтыњ ±лттыќ менталитетін, ерекшелігін білдіретін, кµркем єдебиетте,
сµйлеу тілінде жиі ќолданылатыны айќын, мєнерлі фразеологизмдер орыс
фразеологизмдерімен салыстырылып берілген (кµз салу - положить глаз, екі
оттыњ ортасында - между двумя огнями, басы айналу - голова закружилась
т.б.)
Кµптеген фразеологизмдер маѓынасы, стильдік бояуы жаќын орыс
фразеологизмдері арќылы берілген (ќызыл ш±наќ аяз - мороз красный нос,
ќызыл тіл - красноречие, апама жездем сай - два сапога пара т.б.). Ќазаќ
фразеологизмініњ орыс тілінде баламасы болмаѓан жаѓдайда, сипаттама т‰рінде
т‰сінігі берілген (бие сауымдай уаќыт "время между очередными дойками
кобылиц", асыѓы алшысынан т‰су "кому-то крупно везет" т.б.). Кейбір
фразеологизмдер калькалау тєсілімен берілген (ит ‰реді, керуен
кµшеді - собака лает, караван движется т.б.). Бірќатар ќазаќ
фразеологизмдері орыс тілінде жеке сµздермен берілген (бабын табу
"угождать"; шыбыќ тимес шыњќ етер "недотрога" т.б.) [1,219].
1989 ж. М.М.Копыленко мен М. Балаќаевтыњ жетекшілігімен дайындалѓан
орысша-ќазаќша фразеологиялыќ сµздікте (Русско-казахский словарь..,
1989) µздеріне тєн т±раќтылыѓы немесе идиомалыѓы жаѓынан тєуелсіз
номинативтік бірліктер болып табылатын 4200-ден аса лексемалыќ тіркестер
ќамтылѓан.
Жоѓарыда келтіргеніміз – т±раќты сµз тіркестерініњ зерттелу тарихы
жµніндегі маѓл±маттар. Фразеологизмдердіњ ерекшеліктерін, т‰рлерін зерттеу
тіл ѓылымы ‰шін мањызды. Сондыќтан б±л – зерттеуді ќажет ететін тыњ мєселе.
Єрі т±раќты сµз тіркесі – тіл мєдениетін кµтеру алѓышарттарыныњ бірі.

ІІ НЕГІЗГІ Б¤ЛІМ
2.1. Фразеологизмдер туралы т‰сінік, олардыњ шыѓу арналары
Фразеологизмдердіњ шыѓу арналары. Сµздікті ќ±растырушылар орыс
тіліндегі фразеологиялыќ тіркестерге сай келетін ќазаќша баламалардыњ бес
т‰рлі сєйкестік тєсілін аныќтаѓан.
1) Эквиваленттік сєйкестік - орыс фразеологизмдерініњ маѓынасын
барынша дєл ќазаќша баламаларымен беру (получить голоса - дауыс алу, быть
в гостях - ќонаќта болу, добиться успехов - табысќа жету т.б.).
2) Аналогиялыќ сєйкестік - орыс тіліндегі фразеологиялыќ тіркестер
мен олардыњ ќазаќша баламаларын жасайтын компоненттердіњ ешбірінде
семантикалыќ сєйкестік болмайтын немесе ќ±рылымында едєуір айырмашылыќ
болатын жаѓдайда ќолданылатын тєсіл (держать язык за зубами - ауызѓа ие
болу, пальцем о палец не ударить - шµп басын сындырмау т.б.).
3) Суреттеу (сипаттау) т‰ріндегі сєйкестік - жиі кездесетін б±л
тєсіл орысша фразеологизмдерді ќазаќша суреттеп, сипаттап беруде
ќолданылады (битый час - бір саѓат бойы, белый свет не мил - жарыќ
д‰ниеден безу т.б.).
4) Ќ±рамдастырылѓан сєйкестік - орысша фразеологиялыќ тіркестер
ќазаќша аналогиялыќ жєне суреттеу тєсілдерініњ ќ±рамдастырылуы арќылы
берілетін тєсіл (Два сапога пара - апама жездем сай (екеуініњ мінез-ќ±лќы
бірдейдеген маѓынада) т.б.).
5) Абсолютті сєйкестік - ќазаќ т±рмысында жоќ заттар мен ќ±былыстарды
білдіретін орыс фразеологизмдерін ќазаќша сµзбе-сµз аударып беру тєсілі
(калька): белые ночи -аќ т‰ндер, русская печь-орыс пеші т.б. [1,220].
Сонымен ќатар Кењес лингвистикасында фразеология туралы ілімніњ
дамуына ‰лес ќосќандармен бірге А.И.Молотковтыњ редакциясымен жарияланѓан
тµрт мыњнан астам сµздік маќала бар "Фразеологический словарь русского
языка" (1968) атты, Бабкин мен В.В.Шендельстіњ "Словарь иноязычных
выражений и слов" (1981), Н.Н.Амосованыњ "Основы английской фразеологии"
атты кітаптарын да атаѓан жµн [3,174].
Фразеологиялыќ тіркестер т‰рлі-т‰рлі себептер нєтижесінде пайда
болады. Соныњ бірі - фольклор, халыќтыњ бай ауыз єдебиеті н±сќалары,
мифология, ќиял-ѓажайып кµріністер: жатќанѓа жан жуымас; кµп жасаѓаннан
емес, кµпті кµргеннен с±ра, µзін кµр де ісін кµр; басы ауырмаѓанныњ
ќ±дайымен ісі жоќ; жамансыз жаќсы жоќ [3,177].
Ѓабдолла Ќалиевтыњ фразеологизмдердіњ шыѓу тегін 4 негізгі топќа
жіктейді.
1. Кµптеген фразеологизмдердіњ шыќќан тегінде тура маѓынасы бар еркін
тіркестер жатыр. Єрт‰рлі жаѓдайда байланысты туѓан еркін тіркестер ‰немі
маѓынасында емес, ауыспалы, бейнелі, жинаќты маѓынаны білдіріп, келе-келе
фразеологизмдер айналѓан. М±ндай фразеологизмдер еркін тіркестердіњ маѓына
жаѓынан жањѓырып-жањаруынан туѓан екінші ќатардаѓы туындылар деп аталады.
Мысалы, бір нєрседен ыѓыр болды, мезі болды деген маѓынадаѓы ер ќашты
фразеологизмі кµп мініліп жауыр болѓан жылќыныњ арќасына ер саларда
ќашќалаќтаѓанда айтылатын ер ќашты деген жай тіркестен шыќќан деуге болады.
Ер жетті, азамат болды маѓынасындаѓы ат жалын тартып мінді фразеологизмі
жас адам µз бетімен атќа міне алады деген маѓынадаѓы еркін тіркестен туѓан
деуге болады. Этнографиялыќ т±сау кесу фразеологизмі ќазір салтанатты
жаѓдайда µтілетін презентация орнына ж±мсалып жања рєсімдік сипат алды.
Тµменде келтірілген фразеологизмдер де осылар сияќты: ќол ќусырды, тайѓа
тањба басќандай, мойнына су кетті, ќолѓа алды, дем салды, дем берді, т.б.
[1,214].
2. Фразеологизмдердіњ пайда болуына халыќтыњ єлеуметтік
т±рмыс-тіршілік µміріндегі єрт‰рлі жаѓдай себеп болѓан. Оларды бірнеше
салаѓа бµліп ќарауѓа болады:
1) Бірќатар фразеологизмніњ пайда болуына халыќ µміріндегі єдет-
ѓ±рып, салт-дєст‰рлері себеп болѓан. Мысалы, ќазаќ салтында жасы ‰лкенді
сыйлауѓа ерекше мєн беріледі. Халыќ менталитетініњ осы ерекшелігі мына
сияќты фразеологизмдерден: жасы ‰лкен, кєрі ќ±лаќ, саќалын сыйлау, саќалды
басымен т.б.
2) Діни ±ѓымѓа, ескі т‰сінікке, киелі сандарѓа байланысты туѓан
фразеологизмдер. Мысалы: жетінан ќ±дайы, жортќанда жолдасыњ ќызыр болсын,
ќ±дайѓа аќсарбас айтты, Зењгібаба, Шекшеката, Шопаната, Ойсылќара, кедейдіњ
жеті ќањтаруы бар, жеті басты айдаћар, жеті ќазына, т.б.
3) Бірсыпыра фразеологизм жаугершілік заманѓа байланысты туѓан.
Мысалы: аттыњ жалы, т‰йеніњ ќомы; ќ±ба ќалмаќ заманы; ата жаумен алысты: ат
басына к‰н туды; ќырыќ сан ќалмаќ; он сан оймауыт, тоѓыз сан торѓауыт;
аќтабан ш±бырынды, алќакµл с±лама т.б.
4) Бірќатар фразеологизм ел ішіндегі дау-дамайды ( жер дауы, жесір
дауы т.б.) билік жолымен шешуге байланысты туѓан. Мысалы: ант берді, ант
ішті, жан берді, атыњ ќ±рысын, кµрсем кµзім шыќсын, естісем ќ±лаѓым керењ
болсын, ќ±дай біледі,т.б.
5) Адамныњ єрт‰рлі ќасиетіне байланысты фразеологизмдер туѓан.
Мысалы, мінезге байланысты: аузын ашса, кµмекейі кµрінеді, терісі кењ,
табаны жаудан таймаѓан, ж‰регініњ т‰гі бар, ќолынан мµрі тамѓан, ќолы
ашыќ, біреудіњ ала жібін аттамаѓан, судан т±ныќ, с‰ттен аќ, т.б.
6) Кµшпелі заманда халыќтыњ тіршілік кµзі - тµрт т‰лік мал
атауларыныњ ќатысымен фразеологизмдер аз тумаѓан. Мысалы, жылќыѓа
байланысты: ат ќ±лаѓы кµрінбейді, ат ќ±йрыѓын кесісті, ат салысты, ат
сауырын берді, ат-тонын ала ќашты, ат сабылтты, ат ќосты, ауыз жармаѓан
ќ±нан; ќойдан ќоњыр, жылќыдан торы, т.б.
7) Уаќыт, мезгіл µлшемдеріне байланысты фразеологизмдер жасалѓан.
Мысалы: ќас ќаѓымда, ќас пен кµздіњ арасында, шай ќайнатым, к‰н арќан бойы
кµтерілгенде, торѓай шырылдаѓанда, кµз байланѓанда, ымырт жабыла, ел
орынѓа отырарда, ауыз жиѓанша,т.б.
8) Ќашыќтыќ, жаќындыќ, кењістік мµлшеріне байланысты фразеологизмдер
туѓан. Мысалы: айшылыќ жер, кµз кµрім жер, ит жеккен жер, ит µлген жер,
таяќ тастам жер, иек астында, ќамшы салым жер, оќ жетер жер, ќарѓа адым жер
т.б.
3. Фразеологизмдердіњ бірќатары басќа тілдерден ауысќан кірме
фразеологизмдер. Олар бірнеше жолмен енген. Бірінші, ќазаќ тіліне
аударылмай, даяр ќалпында µзгеріссіз ќабылданѓан фразеологизмдер. Б±ѓан
дінді уаѓыздайтын, діншіл адамдар жиі ќолданатын, діни єдебиеттердегі,
негізінен араб тілінен енген фразеологизмдерді жатќызуѓа болады. Мысалы:
алла табарєкє уа таѓала - жарылќаушы жєне ±лы тєњірі, алла таѓала -
ќ±дірет к‰шті алла, єуд‰ния мєзрєѓєт‰л ахирет - б±л д‰ние аќыреттіњ азыѓы,
ємєет‰ биллаћи - аллаѓа иман келтіру, ѓадєлєт ує рєфєѓєт - єділдік жєне
ќолдау,т.б.
Екінші, ќазаќ тілініњ дыбыс зањдылыќтарына бейімделіп, даяр ќалпында
ќабылданѓан кірме фразеологизмдер. Б±ѓан, негізінен, парсы тілінен енген
фразеологизмдік ќос сµздерді жатќызуѓа болады. Мысалы: жар-дос (йар-дуст),
жар-жар (йар-йар), жекпе-жек (йєк-бєйєк), т.б.
‡шінші, басќа тілдерден калька жолымен аудару арќылы жасалѓан
фразеологизмдер. Басќа тіл фразеологизмдерін т±тас ќалпында аудармай,
ќ±рамындаѓы сµздерін сµзбе-сµз аудару арќылы жасалѓан фразеологизмдерді
фразеологиялыќ калькалар дейміз. Мысалы, орыс тілінен калька жолымен
аударылѓан фразеологизмдер: Ќызыл алањ (Красная площадь), шара ќолдану
(применять меры), балыќ та емес, ет те емес (ни рыба, ни мясо), аќылдан
ќайѓы (горе от ума), т.б.
Тµртінші, шетелдік фразеологизмдердіњ ќ±рамындаѓы сµздерді сµзбе-сµз
емес, жарым-жартылай аудару арќылы жасалѓан фразеологизмдер. Б±лар жартылай
фразеологиялыќ калькалар деп аталады. Мысалы, орыс тілінен кірген жартылай
фразеологизмдерге: бармаѓын тістеп ќалу (кусать себе палец), кµздіњ
ќарашыѓындай саќтау (беречь как зеницу ока), рµлді мењгеру
(войти в роль), бєрі ойдаѓыдай ( все в поряке), т.б.
4. Кµрнекті т±лѓалардыњ ќанатты сµздерінен шыќќан фразеологизмдер.
Мысалы, Абай шыѓармаларындаѓы ж‰рек сµзімен байланысты: ыстыќ ж‰рек, жас
ж‰рек, ынталы ж‰рек, ет ж‰рек, асау ж‰рек, т.б., одан басќа кµњілдіњ
жайлауы, кµњіл ж‰гі, ылай ой, µнер шашу, ѓашыќтыќ тілі - тілсіз тіл, т.б.
ќазаќ фразеологиясыныњ ќорын молайтатын тіл бірліктері болып табылады.
Фразеологизмдік сипаты бар осындай ќанатты сµздер басќа да данагµй
адамдардан аз ќалмаѓан [1,215-217].
Є. Болѓанбаев та фразеологизмдердіњ шыѓу арналарын 4 топќа жіктеген.
Фразеологизмдер туралы т‰сінік. Тілдіњ лексикасында ќаралатын
лексикалыќ бірліктерден (жеке сµздерден) басќа тіл бірліктерініњ т±раќты
сµз тіркестері деп аталатын неѓ±рлым к‰рделі ерекше т‰рі ќалыптасќан.
Б±ларды тіл білімніњ фразеология саласы зерттейді. Фразеология термині
(грек. phrasis сµйлемше жєне logos сµз, ілім сµздерінен шыќќан) ќазіргі тіл
білімінде екі маѓынада ќолданылады. Бірінші, тілдіњ фразеологиялыќ ќ±рамын
зерттейтін саласы, екінші, белгілі бір тілдегі фразеологизмдердіњ жиынтыѓы
дегенді білдіреді деген т±жырым жасады Ѓабдолла Ќалиев. Ал Є.Хасенов: "
Фраза - сµйлеудіњ ењ бір ќысќа, єрі б‰тін бір единицасы. Дєліњкірей т‰ссек,
фраза - тіл-тілде сµйлеудіњ ењ бір мєнді де т±тастай ќалыптасќан тізбектері
мен тіркестері. Ондай тізбек пен тіркестер кем дегенде екі сµзден ќ±ралады,
б‰тіндей бір сµйлем болуы да,бірнеше сµйлемнен ќ±ралуы м‰мкін. Сондыќтан
фраза деген сµз фразеологиялыќ тізбектер ерешелігін т±тастай ќамтыѓанда,
"сµйлем" деген терминмен пара-пар деуге болады " дейді [3].
Осы к‰нгі тіл білімінде фразеологизм деген ±ѓым кењ маѓынада
ќолданылады. 1990 жылы шыќќан "Лингвистикалыќ энциклопедиялыќ сµздікте"
фразеологизмге мынадай аныќтама берілген: "Фразеологизм дегеніміз - формасы
жаѓынан синтаксистік ќ±рылымдармен ±ќсас, біраќ олардай жалпы зањдылыќќа
сай сµйлеу кезінде жасалмай, даяр ќалпында ќайталап ќолданылатын,
семантикалыќ жєне лексика-грамматикалыќ ќ±рамы т±раќты сµз тіркестері мен
сµйлемшелер". Осы аныќтамаѓа ќараѓанда фразеологизмдерге кењ маѓынада
тілдегі маѓына бірлігін саќтаѓан т±раќты сµз тіркестерініњ т‰рлері мен
сµйлемшелер, коммуникативтік т±раќты ќолданыстаѓы єр т‰рлі номинативтік
бірліктер, ќос сµздер мен ќосарлы тіркестер, ресми іс-ќ±жаттарындаѓы даяр
сµз орамдары т.б. т‰рінде болуы м‰мкін [1, 184].
Фразеологизмдердіњ басты белгілері. Фразеология туралы ењбектерде
фразеологизмдердіњ негізгі ‰ш белгісі болатыны кµрсетіліп ж‰р: маѓына
т±тастыѓы, ќ±рылымныњ т±раќтылыѓы (І. Кењесбаевта тіркес тиянаќтылыѓы)
жєне ќолданылу тиянаќтылыѓы. Б±л белгілердіњ ќатарында фразеологизмдердіњ
бейнелілігі кµрсетілмеген. Фразеологизмдердіњ т±тастыѓы жай ѓана т±тастыќ
емес, бейнелі, мєнерлі т±тастыќ. Бейнелілік, мєнерлілік фразеологизмдердіњ
басќа белгілері сияќты мањызды белгісі болып табылады. Сµйтіп,
фразеологизмдер басќа тіл бірліктерінен тµрт т‰рлі белгі-ќасиетімен
ерекшеленеді: 1)ќ±рылым т±раќтылыѓы, 2)маѓына т±тастыѓы, 3)даяр ќалпында
ќолданылу тиянаќтылыѓы, 4)бейнелілігі, мєнерлілігі. Осы белгілер
фразеологизм атаулыныњ бєріне тєн, тек бірінде толыќ, бірінде солѓын болуы
м‰мкін [1,185].
Ќазаќ тіл білімінде фразеологизмдерді топтастыруда екі пікір бар:
бірі - І. Кењесбаевтыњ топтастыруы, екіншісі - В. В. Виноградов пен Н.
М. Шанскийдіњ ‰лгісі бойынша жасалѓан топтастыру.
1. І. Кењесбаев фразеологизмдердіњ маѓыналыќ т±тастыѓы мен
ќ±рылымыныњ т±тастыѓына ќарап, фразеологизмдерді екі топќа бµледі:
фразеологиялыќ т‰йдек жєне фразеологиялыќ тіркес, б±лардыњ алѓашќысын
идиома, кейінгісін фраза деп атайды [5,591].
Фразеологиялыќ т‰йдекке фразеологизмдердіњ ќ±рамындаѓы сµздер
µздерініњ лексикалыќ маѓыналарын м‰лде жоѓалтып, бір-бірімен µзара
жымдасып, ажырамастай болып т±тасќан фразеологизмдерді жатќызады. Б±ѓан
мысал ретінде ќабырѓањмен кењес, ж‰рек жалѓады, ќырѓиќабаќ болды, тонныњ
ішкі бауындай сияќты фразеологизмдерді келтіреді. Мысалы, ќырѓиќабаќ болды-
ныњ "араздасты", "µкпеледі" деген фразеологиялыќ маѓынасы "ќырѓи", "ќабаќ",
"болды" сµздерініњ тікелей лексикалыќ маѓынасынан туып т±рѓан жоќ, сол ‰ш
сµздіњ тіркесіп, фразеологиялануынан (идиомалануынан) туып т±р. Егер осы
сµздердіњ біреуін басќа сµзбен ауыстырсаќ, онда "араздасты", "µкпеледі"-ні
білдіретін фразеологизмдік маѓына шыќпайды. Тонныњ ішкі бауындай
фразеологизмніњ "µте жаќын", "µз адамындай" фразеологиялыќ маѓынасы "тон",
"ішкі", "бауындай" сµздерініњ лексикалыќ маѓыналарынан туып т±рѓан жоќ, осы
‰ш сµздіњ бірт±тас болып тіркесуінен шыѓып т±р. Басќа мысалдар да осындай
[1,191].
Фразалыќ тіркеске ќ±рамындаѓы сµздер негізгі (лексикалыќ)
маѓынасынан т‰гелдей емес, жарым-жартылай ѓана айырылѓан, біраќ ќ±рамы
берік фразеологизмдерді жатќызады. Оѓан мысал ретінде белін ќынай буынды,
ата жолын ќуды, егіліп жылады, шалќар кµл, жосадай ќан, мидай дала сияќты
фразеологизмдерді келтіреді. "Б±л тізбектердіњ єрќайсысындаѓы компоненттер
µзініњ негізгі маѓынасынан айырылып ќалѓан жоќ, бастапќы тікелей маѓынасын
саќтап т±р" [6,200].
Автордыњ т‰сіндіруінше, фразеологиялыќ т‰йдекке де, фразалыќ
тіркеске де ортаќ ќасиет - тиянаќтылыќ. Олардыњ компоненттерініњ орын
тєртібі бекем болуы шарт. Сонымен бірге фразеологиялыќ т‰йдектер мен
фразеологиялыќ тіркестердіњ ќолданылу ‰стінде бірін-бірі ауыстырып
отыратынын, сол себепті кейде оларды ажыратып алудыњ ќиындыѓын ескертеді.
І. Кењесбаевтыњ фразеологизмдерді топтастыруы 1940 жылдан 1970
жылѓа дейін ќазаќ тіл білімінде фразеолгизмдерді бірден-бір топтастыру
ретінде пайдаланылып келді [1,192].
2. 1970 жылдардан бастап В. В. Виноградов пен Н. М. Шанскийдіњ
‰лгісі бойынша фразеологизмдердіњ бірт±тас маѓынасы мен ќ±растырушы
сыњарлары маѓыналарыныњ араќатынасы т±рѓысынан ќазаќ тіліндегі
фразеологизмдерді тµрт топќа бµлу тєжірбиесі ќалыптасты. Олар:
фразеологиялыќ т±тастыќ (фразеологическое сращение), фразеологиялыќ бірлік
(фразеологическое единство), фразеологиялыќ тіркес (тізбек емес)
(фразеологическое сочетание), фразеологиялыќ сµйлемше (фразеологическое
выражение) [7,214-215].
1) Фразеологиялыќ т±тастыќ. Б±ѓан ќ±рамындаѓы сµздер бір-бірінен
ажырамастай болып жымдасќан, µздерініњ лексикалыќ маѓыналарын жоѓалтќан,
семантикалыќ жаѓынан бірт±тас фразеологизмдер жатады. М±ндай
фразеологизмдердіњ маѓынасы уєжділігінен айырылѓан, маѓыналарыныњ неге
солай болып ќалыптасќынын дєлелдеу м‰мкін емес. Мысалы, ж‰рек ж±тќан
(ешнєрседен ќаймыќпайтын), ќой аузынан шµп алмайды (момын адам), жаны к‰йді
(ыза болды, ќорланды), т.б. фразеологизмдердіњ бірт±тас маѓынасы
ќ±рамындаѓы жеке сµздердіњ лексикалыќ маѓыналарынан м‰лде бµлек, олардыњ
ќалай ќалыптасќанын, уєж себеп болѓанын айту ќиын [1,192].
Фразеологизмдердіњ б±л т‰рі жалпы тіл білімінде идиомалар деп
аталады, б±лар І.Кењесбаевтыњ топтастырылуында фразеологиялыќ т‰йдек деп
берілген.
2) Фразеологиялыќ бірлік. Б±ѓан фразеологизмді ќ±растырушы
сыњарларыныњ бірт±тас ауыс маѓынаѓа ±ласуынан туѓан, біраќ ішкі формасыныњ
айќындылыѓын саќтаѓан фразеологизмдер жатады. Б±лар да фразеологиялыќ
т±тастыќтар сияќты семантикалыќ жаѓынан ажырамайтын, ќ±рамы т±раќты,
идиомалар сияќты бірт±тас тіл бірліктері болып табылады. Басќаша
айтќанда,фразеологиялыќ бірліктердіњ негізінде еркін сµз тіркестері жатыр,
еркін сµз тіркестерініњ ауыс маѓынада айтылуынан туѓан бейнелі маѓыналардан
фразеологиялыќ бірліктер жасалѓан. Фразеологиялыќ бірліктердіњ
ќалыптасуындаѓы осы ерекшелік бірт±тас маѓынасы сыњарларыныњ маѓыналарына
жуыспайтын фразеологиялыќ т±тастыќтардан негізгі айырмасын кµрсетеді.
Мысалы, "кµзін жойды" маѓынасын білдіретін тамырына балта шапты
фразеологизмініњ негізінде "аѓаштыњ тамырына балта шапты" деген тіркес
маѓынасыныњ бейнелі туында маѓынаѓа ауысуы себеп болѓан. Сол сияќты тайѓа
тањба басќандай, ит байласа т±рѓысыз, тамырын басты, сµз салды, белін буды,
жарасы жењіл т.б. фразеологизмдердіњ ќай-ќайсысы болсын еркін тіркестердіњ
ауыс маѓынада ќолданылуынан барып, бірте-бірте бірт±тас бейнелі маѓынаѓа ие
болѓан [1,192].
3) Фразеологиялыќ тіркес. Б±ѓан ќ±рамындаѓы ерікті маѓынасындаѓы сµз
бен байлаулы маѓынасындаѓы сµздіњ тіркесуінен жасалып, даяр ќалпында
ќолданылатын фразеологизмдер жатады. Мысалы, ќолањ шаш фразеологизмініњ
ќ±рамындаѓы шаш сµзі ерікті маѓыналы сµз, себебі ол басќы сµзбен тіркесе
береді: с‰мбіл шаш, с±лу шаш, бурыл шаш, т.б., ал ќолањ сµзі кез келген
сµзбен тіркесе бермейтін, осы маѓынасында тек шаш сµзімен тіркесетін
маѓынасы байлаулы сµз [1,193].
Фразеологиялыќ тіркестердіњ таѓы бір ерекшелігі, олардыњ ќ±рамындаѓы
байлаулы маѓынадаѓы сµздерді оларѓа синоним болатын сµздермен ауыстыруѓа
болады. Мысалы, ќоян ж‰рек - су ж‰рек, ќыпша бел - ќ±мырсќа бел, зар жаќ -
ќу жаќ, т.б. М±нда ќоян сµзініњ орнына су, ќыпша сµзініњ орнына ќ±мырсќа,
ќар сµзініњ орнына жапан сµзі ж±мсалып т±р.
Кейбір ењбектерде фразеологизм объектілерін кењ маѓынада
ќарастырып, фразеологиялыќ тіркестерге к‰нделікті ќарым-ќатынаста
(коммуникативтік) ќолданылатын сµз тіркестері жєне затты, оныњ белгілерін
атап білдіретін атауыштыќ ( номинативтік) сµз тіркестері жазылып ж‰р.
Мысалы, к‰нделікті ќарым-ќатынаста ќолданылантын фразеологиялыќ
тіркестерге: бір саѓат бойы, аяќ астынан ауызѓа ие болу, дауыс алу,т.б.;
атауыштыќ фразеологиялыќ тіркестерге: мемлекеттік кєсіпорын, мемлекеттік
жоспар, азаматтыќ неке, орта білім, т.б. [9].
4) Фразеологиялыќ сµйлемше. Оѓан ќ±рамы мен ќолданылуы т±раќты,
бірт±тас бейнелі маѓынасы ерікті сµздердіњ тіркесуінен жасалѓан, ќ±рылысы
сµйлемге ±ќсас фразеологизмдер жатады. Б±лардыњ фразеологиялыќ сипаты
сµйлеу ‰стінде ќалыптаспай, даяр, орныќты ќалпында ќолданылатындыѓына, ал
сµйлемше деп аталуы ќ±рылымы жаѓынан сµйлемге ±ќсастыѓына байланысты.
Мысалы, су сепкендей басылды деген фразеологиялыќ сµйлемше су сепкендей,
сепкендей басылды деген екі еркін тіркестен ќ±ралып, сµйлем т‰рінде айтылып
т±р. Б±лардыњ т±раќты тіркестік маѓынасында бірт±тастыќ бар: су сепкендей
басылды "лезде тынышталды" дегенді білдіреді [1,195].
Фразеологиялыќ сµйлемшелерге жай сµйлем т‰рінде ќалыптасќан:
Алланыњ салѓанын кµрді, ана с‰ті аузынан арылмаѓан сырдыњ суы сираѓынан
келмейді, кµкірегі ќарс айырылды,т.б. сµйлемшелер жатады.
Фразеологиялыќ сµйлемшелердіњ кейбіреулері ќ±рмалас сµйлем
іспеттес. Мысалы: ‰н жоќ, т‰н жоќ; айрандай аптап, к‰бідей к‰птеп; айќай
жоќ, тоќай жоќ; т.б.
Жоѓарыда келтірілген фразеологиялыќ сµйлемшелерде ќ±рамыныњ
т±раќтылыѓы, маѓына т±тастыѓы, бейнелілік, ќолданудаѓы тиянаќтылыѓы сияќты
фразеологизмдерге тєн жалпы ќасиеттер белгілі мµлшерде саќталып отырады.
Фразеологизмдердіњ басќа т‰рлерінен айырмашылыѓы - ќ±рылымыныњ сµйлемге
±ќсастыѓында.
Фразеологизмдік ±йытќы сµздер. Фразеологизмдердіњ ќалыптасуында
семантикалыќ жаѓынан негізгі ±ѓымды білдіріп, басќа сµздерді µз айналасына
топтап, идиомаландырып т±ратын сµздер болады. Бір кездерде
фразеологизмдердіњ тууына т‰п ќазыќ, тірек болѓан сµздерді фразеологиялыќ
±йытќы сµздер дейміз. Кез келген сµз фразеологизмге ±йытќы бола алмайды.
Тілдіњ лексикалыќ ќ±рамыныњ негізін ќалаѓан, халыќтыњ µзімен бірге жасасып
келе жатќан байырѓы сµздері ѓана фразеологизмге ±йытќы бола алады. Ондай
сµздер ќазаќ тілініњ негізгі сµздік ќорына жататыны белгілі, біраќ негізгі
сµздік ќордаѓы сµздердіњ бєрі бірдей фразеологизмдік ±йытќы сµз бола
алмайды. Негізгі сµздік ќорѓа кіретін байырѓы сµздердіњ ішінде
фразеологизмдерге ±йытќы ретінде жиі кездесетін сµздер адамныњ дене
м‰шелерініњ (соматикалыќ) атаулары (бас, аяќ, мойын, ж‰рек, µкпе, арќа,
табан, т.б.), туыстыќ атаулар (ата, ана, бала, ±л, ќыз, т.б.), тµрт т‰лік
мал атаулары (ат, атан, жылќы, т‰йе, ќой, т.б.), жан-жануарлар атаулары
(ит, ќасќыр, т‰лкі, мысыќ, ќ±лан, т.б.), сапалыќ ±ѓымдардыњ атаулары (аќ,
ќызыл, кµк, ауыр, жењіл, жаќсы, жаман, т.б.), сандыќ ±ѓымдардыњ атаулары
(бір, ‰ш, жеті, тоѓыз, ж‰з, мыњ, т.б.). Жиі болмаѓанмен де жалпы есімдер
(тау, дала, тас, шµп, адам, д‰ние, жау, жер, заман, мінез,т.б.), есімдіктер
(мен, сен,µз,т.б.), ‰стеу сµздер (ерте, жоѓары, тµмен), бар, жоќ сияќты
сµздер ќатысты атаулар да кездеседі. Тµменде фразеологизмдік ±йытќы
сµздердіњ єр топта жиі кездесетін кейбіреулеріне мысал келтіріледі [1,209].
Кµз сµзініњ ±йытќы болуымен: кµз айырмады, кµз алартты, кµзімен
атты, кµз бояды, кµз байлады, кµзге біткен с‰йелдей, кµзге сыныќ, кµзге
т‰сті, кµзден ѓайып болды, кµздіњ ќарашыѓындай, кµз жазбады, кµзсіз батыр,
кµз ќиыѓын салды, кµзіне шµп салды, кµз басты, т.б.
Тіл сµзініњ ±йытќы болуымен: тіл ќатты, тіл єкелді, тілге келмеді,
тіл тигізді, тілден ќалды, тілі мірдіњ оѓындай, тіл сындырды, тілге ерді,
тіл – ауызым тасќа, тілінен тапты, тілде тиек жоќ, ораќ ауыз, от тілді
(мєтел), тіл табысты, т.б.
Жоѓарыдаѓы мысалдарѓа ќараѓанда ±йытќы сµздер фразеологизмдер
ќ±рамында бірінші сµз болатынын кµреміз. Дегенмен, ±йытќы сµз тіркес ішінде
келіп, бірінші сµз болмауы м‰мкін. Мысалы: аќыл кµзімен ќарады, алакµз
болды, алакµзімен атты, ашкµз адам, бадыраќ кµз, сен тимесењ, мен тимен;
бас-аяѓына кµз ж‰гіртті; басќа, кµзге тµпеледі; тіл-кµзден саќта, т.б.
тіркестерде кµз ±йытќы сµзі бірінші ќатарда емес.
Фразеологизмдік ±йытќы сµздердіњ немесе фразеологизмдердіњ
ќ±рамындаѓы сµздердіњ кейбірі ќазіргі кезде жеке ќолданылмайды, олар кез
келген сµзбен тіркеспейді. Маѓынасы ‰йлес белгілі сµздермен ѓана тіркесіп,
солардыњ аясында ж±мсалады. Жеке алѓанда олардыњ маѓыналары да белгісіз
немесе к‰њгірттенген. Мысалы: сам жамырады (ымырт ‰йірілгенде к‰нбатыс
жаќтан т‰сетін жарыќ сєуле, ср. сам жарыѓы), быќпырт тигендей (азан-ќазан
болды, ср. б‰йі тигендей), т‰лен т‰ртті (шайтан т‰ртіп, бір бєлеге
±рындырды), т.б.
Осындай маѓынасы белгісіз не к‰њгірттенген сµздер ќос сµздер де аз
емес: ќойшы-ќолањ, ќойшы-ќойманшы, ќыз-ќырќын (кµне т‰ркі тілінде ќырќын
т±тќынѓа т‰скен ќыздар не жас єйелдер маѓынасында), киім-кешек, т.б.
Кµптеген фразеологизмдердіњ ќалыптасуына тірек болѓан ±йытќы
сµздердіњ мєн-маѓынасын ашып, кењейтіп, фразеологизмдерді тиянаќтап т±ратын
сµздер бар. Олар негізгі сµздік ќордаѓы т‰бір етістіктер. Фразеологизмніњ
жасалуында олар елеулі ќызмет атќарады. Мысалы: бой сµзініњ ±йытќы болуымен
туѓан бойѓа бітті, бойѓа дарытпады, бойѓа ќонды, бой т‰зеді, бой ±рды, бойы
ауырлады, бойы балќыды, бойын биледі, т.б. фразеологизмдердіњ жасалуына,
фразеологиялыќ маѓыналарыныњ тууына тікелей ќатысып т±рѓан, бой сµзімен
тіркескен етістіктер, оларсыз м±ндай фразеологизмдер жасалмас еді,
фразеологизмдердіњ ќ±рамында кµбінесе мына сияќты етістіктер жиі кездеседі:
айт, бас, бат ,баќ, ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Фразеологизмдер туралы түсінік
Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары
Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары жайлы
Фразеологизмдер
Соматикалық фразеологизмдер
Мағыналас фразеологизмдер
Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары жайлы мәлімет
Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары. Өзге тілден енген сөздер. Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні. Лексикография
Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары жайлы ақпарат
Қазақ тіліндегі көпмағыналы фразеологизмдер табиғаты
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь