К¤МЕКШІ С¤ЗДЕРДІЊ Т‡РКІТАНУ МЕН ЌАЗАЌ ТІЛ БІЛІМІНДЕ ЗЕРТТЕЛУІ




Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Таңдаулыға:   




К¤МЕКШІ С¤ЗДЕРДІЊ Т‡РКІТАНУ МЕН ЌАЗАЌ ТІЛ БІЛІМІНДЕ ЗЕРТТЕЛУІ

Кµмекші сµздердіњ маѓыналыќ, синтаксистік ќызметтерініњ ерекше болуы
тілші ѓалымдарымыздыњ назарын µзіне ерте ќаратќан болатын. Алѓашќы ќазаќ
тілі грамматикаларыныњ авторларыныњ µздері де сµздерді топтастырѓанда
атауыш сµздермен пара-сіпар кµмекші сµздерді де жеке топ етіп ажыратып
алѓандыѓы тіл білімі тарихынан белгілі. Т‰ркі тілініњ ќ±рылымын зерттеген
ѓалымдарымыз да б±л істен шет ќалѓан жоќ. Т‰ркі тілі бойынша жазылѓан
алѓашќы грамматикалардыњ авторларынан бастап, ќазіргі к‰ндегі оќулыќтардыњ
барлыѓында да кµмекші сµздерді жеке топ ретінде бµліп беру бар. Оныњ
µзіндік себептері де жоќ емес. Ењ алдымен, кµмекші сµздердіњ тілдіњ сµздік
ќ±рамында болсын, сµйлем ќ±рауда болсын ќызметініњ мол болуында жатыр.
Єрине, тіл білімі тарихында кµмекші сµздердіњ барлыќ тобы бір дєрежеде
зерттелінбеген. Мысалы, ХХ ѓасырдыњ 30-шы жылдарына дейін кµмекші
есімдер жеке топ ретінде бµлініп алынбай, шылаулар ќ±рамында ќаралѓан. Ал
кµмекші етістік пен модаль сµздер Ќазан тµњкерісінен б±рын зерттелінбеген
десек те болады. Модаль сµздердіњ арнайы зерттелінуі ХХ ѓасырдыњ 50-ші
жылдарынан кейін басталды.

Егер байыптай ќарайтын болсаќ, т‰ркі тілдерініњ алѓашќы грамматикасын
жазѓан ѓалымдар ‰нді-европа тілінде сµйлеуші халыќтардыњ µкілі болѓан.
Алѓашќы кездерде т‰ркі тілін зерттегенде олар т‰ркі тілініњ ѓылыми
ж‰йесін, µздеріне тєн белгілерін аныќтауды маќсат етпеген, тек практикалыќ
маќсат ‰шін к‰нделікті µмірге ќажетті болѓан т.б. элементтерін
аныќтауды маќсат еткен. Ќазаќ тµњкерісіне дейінгі кезде т‰ркі тілін,
тарихын, географиялыќ ортасын зерттеуде орыс ориенталист ѓалымдарыныњ
ењбегі мол болѓандыѓы рас. Олар да т‰ркі тілін арнаулы маќсатта
зерттеген. Шын мєнісінде І Петрден бастап орыстар Сібір, Ќазаќстан мен
Орта Азия жеріне кµз алартып, жоспарлы т‰рде басып алу єрекетін бастап
жіберген болатын. Осы маќсат негізінде олар µздерімен кµршіліес т‰ркі
тайпаларыныњ тілін, єдет-ѓ±рпын, мєдениеті мен тарихын ‰йренді.

И.Гиганов орыс т‰ркітанушылардыњ бірі болып саналады. Оныњ 1801 жылы
жарыќ кµрген "Грамматикасында" кµмекші сµздер жеке бµлініп алынады да,
оны жай жєне к‰рделі деп екіге бµледі. Ол орыс тілініњ предлогтарына
(таќырыбын "В предлогах" ќойѓан) татар тіліндегі послелогтар сєйкес келеді
деген пікірге с‰йене отырып, жай кµмекшілерге септік жалѓауларын, жіктік
жалѓауларын, -сыз,-сиз сияќты ж±рнаќтарды да ќосады. Ал к‰рделі кµмекші
сµздерге ќарсы отыру (отуру), б±рын, ілгері, ілік, ана, басќа, ‰за, аст,
‰ст, арќа, жаќын, ары, бері сияќты сµздерді енгізеді (Грамматика татарского
языка СПб, 1801 ж.). Б±л сµздер мен ќосымшалардыњ орыс тіліндегі баламасы
берілген.

И.Гигановтыњ "Грамматикасынан" сєл кейінірек жарыќ кµрген
А.Троянскийдіњ оќулыѓында да кµмекші сµздерге арнайы орын берілген. Ол
кµмекші сµздерді послелог деп атамай, "постположения" деп атайды да:
"Постположения суть частицы несклоняемые потавляющие позади имен,
местоимений и причастий и управляющие их падежам", - деп аныќтама береді
(Троянский А.А. Краткая татарская грамматика, СПб, 1924). А.Троянский б±л
терминніњ алдына шылаулар, кµмекші есімдермен бірге септік жалѓауларды,
кейбір сµз жасаушы ж±рнаќтарды да енгізеді. Дегенмен де автор
т‰ркітанымда алѓаш рет шылаулардыњ септік жалѓаулы сµзбен байланыса
алатындыѓын кµрсетіп, оларды атау, барыс, шыѓыс септіктермен тіркесіп
келетін сµздер деп топтастырады.

1828 жылы О.Сенковскийдіњ "Карманная книга для русских воинов в
турецких походах" кітабыныњ 1- бµлімі, 1829 жылы 2-бµлімі жарыќ кµрді. Ол
шыѓыс тілдерін жетік білген. Сондыќтан да µз оќулыѓында кµмекші сµздерге
ерекше орын берген. Оќулыќта автор послелог терминін ќолданбай, предлог
терминін ќолданады. "Все предлоги тюркские ставятся после имен" - деп
д±рыс кµрсеткен (Карманная грамматика для русских войнов в турецких
походах, СПб, 1828). О.Сенковский И.Гиганов сияќты кµмекші сµздерді жай
жєне к‰рделі деп екіге бµліп кµрсетеді де, жай кµмекшілер єрі ќарай
бµлінбейді, к‰рделі предлогтар тєуелдік жалѓауын ќабылдайды дейді. Жай
кµмекші сµздерге: 1) атау септікті сµзбен тіркесіп келетін кµмекшілер. Олар
сыз (сиз - сизь, вы), безь, (биз - мы), мень (мен - я) сияќты жіктік
жалѓауларын бирясы, учун, ‰зре, кадар, гиби, (как), ашыры сияќты сµздерді
енгізген. Барыс септікті сµздермен тіркесіп келетін кµмекшілерге тек,
дейін, гµре шылауларын енгізген. Ал шыѓыс септікті сµздермен тіркесіп
келетін шылаулардыњ етюрю, эввель, сонра, бери, башќа сµздерін енгізген.
К‰рделі шылауларды ерекше бµліп алады да, оныњ к‰рделі болуы тєуелдік
жалѓауын ќабылдауынан деп есептейді.
¤з дєуіріне дейін пікірлерді жинаќтап ќорыта білген сµз дєуірініњ
шоќтыѓы биік шыѓармасыныњ бірі А.Ќазамбектіњ "Общая грамматикасы" болып
саналады. Б±л грамматика µз кезінде де, одан кейінгі кезде де т‰ркі тілін
зерттеуші ѓалымдар тарапынан жоѓары баѓасын алѓан. Оќулыќта т‰ркі
тілдерініњ басќа грамматикалыќ категориясымен бірге кµмекші сµзде де арнайы
сµз болады. Кµмекші сµздерге автор оќулыѓыныњ ‡ІІІ тарауында тоќталады.
Тарау послелог терминініне т‰сініктеме беруден басталады. "В тюркском языке
совершенно нет предлогов, этот род слов означающий отношение может
предметами, тюрками полагается позади слова: поэтому мы его называем
послелогами, как иные после речами и после положениями", - дейді. Профессор
А.Ќазамбектіњ кµмекші сµздер туралы айтќан пікірін ќысќаша былай деп
кµрсетуге болады:

1) кµмекші сµздердіњ ќатарына ќосымшаларды да енгізген "Буквы и слоги
характеризующие падежи в склонении имен и местоимении, суть падежные
послелоги;

2) кµмекші сµздерді морфологиялыќ белгісіне ќарай екіге бµледі де,
бір тобын т‰рленбейтін, ќосымша ќабылдамайтын кµмекшілер десе, екінші тобын
тєуелдік жалѓауын ќабылдайтын кµмекшілер деп кµрсетеді;

3) кµмекші сµздердіњ тізімін береді де, оларды т±раќты (наѓыз)
кµмекші сµздер жєне кµмекші сµз сияќты ќолданатын сµздер деп екіге
ажыратады. "Из этих послелогов несклоняемые суть, учун, иле, биле, бери,
дегин, гюре, сиз которые могут называться постоянными послелогами:
остальные суть имена и наречия, которые несклоняются только тогда, когда
они употребляются как послелоги" (Ќазамбек. Общая грамматика турецко-
татарского языка, - Казань, 1839). Демек, автор т‰ркітанымда алѓаш рет
кµмекші сµз ќызметінде ќолданылатын зат есім мен ‰стеулердіњ бар екендігін
кµрсеткен. Сонымен бірге ол кµмекші сµз ќызметінде ќолданылѓан зат есімдер
ќосымша ќабылданбайды, µзгермейтін сµз болып есептеледі деп О.Сенковскийдіњ
пікірін ќолдайды:
4) "Общая грамматикада" кµмекші сµздер тіркесіп келген жетекші сµздіњ
т±лѓасына да назар аударылѓан. Мысалы, узре, ашре, сизь дегендер атау
септікті сµздерге; учун, йле, гиби сияќтылар тєуелдік жалѓаулы сµздерге не
ілік септікті сµздерге; дек, тек, дегин, гюре, дайру, нисбет сияќты сµзде
барыс септікті сµзбен, ±тру, ата, бири, соњра, хали, башка шыѓыс септікті
сµздермен тіркеседі дейді;

5) кµмекші сµздердіњ ќ±рамында кірме сµздердіњ бар екендігін де
кµрсетеді. Мысалы, араб тілінен енген эввел, ачкдам, гайра, маада, сива
сияќты араб сµздері т‰ркі тілдерінде кµмекші сµз ќызметінде ќолданылады
деген.
6) демеуліктердіњ де кµмекші сµз екендігін кµрсетіп, мысал ретінде
с±раулыќ демеулігін кµрсетеді;

7) кµмекші сµздердіњ бір тобы зат есімдер сияќты септелетіндігін
кµрсетеді де, оларѓа: ара, ард, ашаѓа, аст, орта, уст, ич, ичери, илери,
гери, диіире, гаршы, ен, йокгоры, чауре сияќты сµздерді енгізеді. Б±лар
ќазіргі кезде кµмекші есімдердіњ негізгі тобы ретінде алынып ж‰ргені
белгілі;

8) профессор А.Ќазамбек те µзіне дейінгі ѓалымдар берген кей
пікірлерді ќайталады. Мысалы, септік жалѓаулары мен - сыз, - сиз сын
есімніњ ж±рнаѓын кµмекші сµздіњ ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақ паремиологиясының тіл білімінде зерттелуі
КОНЦЕПТ ЖӘНЕ ОНЫҢ ҚАЗАҚ ТІЛ БІЛІМІНДЕ ЗЕРТТЕЛУІ
Атаулы сөйлемдердің қазақ тіл білімінде зерттелуі
Сөздердің байланысу тәсілдерінің орыс тіл білімінде зерттелуі
Қазақ тіл білімінде үйірлі мүшенің зерттелуі
ТІЛ БІЛІМІНДЕ ӨРІС ТЕОРИЯСЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
Зоонимдердің тіл білімінде зерттелу жайы
Қазақ тілі білімінде үстеу сөзжасамының зерттелуі
Тіл – ұлттың тірегі
Газет тілінің қазақ тіл білімінде, орыс тіл білімдерінде зерттелуін саралау
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь