Экология және тұрақты даму пәні, мақсаты мен міндеттері


Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 16 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






КІРІСПЕ
Сұрақтар:
1. Кіріспе
2. Экология және тұрақты даму пәні, мақсаты мен міндеттері
3. Экологияның зерттеу әдістері мен даму тарихы
4. Экологияның негізгі заңдары мен принциптері
Қазіргі таңда адамзат қоғамының техникалық және энергия тұтыну салаларының қарқынды дамуы жағдайында қоғамда минералдық, биологиялық, энергетикалық, т.б. ресурстарды өндіру қарқыны да ауқымды сипат алып отыр.
Адамзат қоғамы алғашқы кезден-ақ өзінің өндірістік- шаруашылық әрекеті нәтижесінде табиғат үшін жаңа, бейтаныс құрал-жабдықтарды - машиналар, құрылыс, жолдар, фабрика мен заводтар, т.б. толып жатқан өркениет нысандарын жасап шығарды. Адамзат қоғамының іс-әрекеті нәтижесінде алынған бұл табиғи өнімдер, К.Маркс айтқандай, бұл- "табиғаттың адам еңбегімен қосындысынан түзілген заттар" болды және олар табиғатқа күшті әсер етті, бұл әсер табиғатқа оның заңдарынан тыс, оған үстемдік етуге тырысуға бағытталды, сол арқылы жеңіл жеңіске жету, өкінішке орай, адамның өзі үшін әрқашан да қолайсыз жағдайларға әкеп соқты. Бұған толып жатқан мысалдар келтіруге болады. Әрине, адам көп ретте табиғатқа қасақана зиян тигізуге тырысқан жоқ, керісінше, ол белгілі бір мақсатқа сәйкес, қоғам мүшелерінің қажеттіліктерін қамтамасыз етуді көздеді. Мысалы, Боливияда тұрғындар арасында таралған белгісіз аурудың себебін анықтау үшін дәрігер-ғалымдар екі жыл бойы жұмыс істеді, нәтижесінде бұл аурудың таратушысы - кейбір жыртқыштардың күрт азайып кетуінен, шамадан тыс көбейіп кеткен тышқандар екені анықталды.
Адамның іс-әрекетінің табиғатқа зиянды әсерінің мысалдары біздің елімізде де, ТМД елдерінде де көп кездеседі. Қазақстан Республикасының тарихында тың игеру кезінде 22 млн. га құнарлы жердің 12 млн. га дефляцияға ұшырады, ал 58 млн. га жер - су эрозиясына, 500 мың га жер - ирригациялық эрозияға ұшырады. Жайылымдарды тиімсіз пайдалану салдарынан олардың 66% шөлдену мен шөлейттенуге ұшыраған.
Адам баласы табиғат заңдарын сақтамай, бұзу нәтижесінде қолайсыз жағдайларға тап болады. Табиғаттың заңдарын бұзу - миллиардтаған жылдар бойында қалыптасқан оның күйіндегі табиғи тепе-теңдікті бұзу деген сөз, ал бұл, ең алдымен оның компоненттері - атмосфералық ауа, топырақ пен су ресурстарын ластаудан басталады, бұдан соң табиғи ресурстарды шамадан тыс өндіруі себепті, олардың сарқылуы нәтижесінде табиғат деградацияланып, табиғи экожүйелер өздерінің өздігінен тазару, өздігінен қайта қалпына келу қасиеті - гомеостазды жоғалтады.
Қазіргі таңда экология ғылымының қарастыратын нысандарының ауқымы барған сайын ұлғая түсуде. Қоршаған орта факторларының жекелеген особьтарға, популяцияларға, экожүйелерге және қоғамдағы адамдарға әсерін зерттеу нәтижесінде экология, адамның барлық шаруашылық іс - әрекеті түрлерін - энергетика, отын ресурстары, өндірістік комплекстер, химия, мұнай - химия өнеркәсіптері, транспорт, ауыл шаруашылығы және басқа да түрлері, олардың қоршаған ортаға, жалпы адамның денсаулығына, тіршілік жағдайларына әсерін зерттейтін комплексті ғылымға айналып отыр. Экологияның аса маңызды міндеттерінің бірі - адам мен табиғат арасындағы, сол сияқты жеке түрлер, популяциялар, экожүйелер арасындағы қарым-қатынастарды оңтайландыру.
Планетамыздың көптеген нүктелерінде туындап отырған экологиялық апаттар, адам баласының қоршаған ортаға қысымын азайтуды, биосфера компоненттерін ластауды күрт төмендетіп, жер қойнауындағы табиғи байлықтарды өндіруді барған сайын арттырудың орнына, керісінше, азайтып, оларды тиімді пайдалануды, сонымен бірге аз қалдықты, қалдықсыз технологияларды өндіріске көптеп енгізіп, табиғи ресурстарды барынша үнемдеп, табиғатқа ұқыппен қарауды талап етіп отыр. Өйткені, барлық туындап отырған экологиялық проблемалар, табиғи ортаның осы кезеңдегі деградациялануда екендігінің дәлелі, ал табиғаттың деградациялануы, міндетті түрде адамның деградациялануына әкеледі.
Қоршаған ортаның деградациялануы, ең алдымен, адамның денсаулығы мен оның генофондына әсер етеді.
Сондықтан да, ХХ ғасырдың ортасынан бастап қоршаған ортаны қорғау, адамзат қоғамының ең өзекті, шешуін күттірмейтін мәселелерінің біріне айналды.
Ғылыми - техникалық революция жағдайында адам баласы табиғатқа әсер етуші ең күшті факторға айналды деуге болады, осының нәтижесінде өндіріс процестерінде тек қана планетамыздың беткі қабықшасы ғана енгізіліп қоймай, тіпті оның шекараларынан тысқары космос та игеріліп отыр. Ғылым мен техниканың дамуы адам баласын табиғаттың микро- және макроәлемдер деңгейлерін танып-білуге, биосферадағы механизмдер мен өлі және тірі материялар арасындағы өте нәзік байланыстарға әсер етуге ұмтылдыруда. Осылайша, көрнекті ғалым В.И.Вернадскийдің сөзімен айтқанда, адам баласы табиғат күштерімен тең келетін аса қуатты "геологиялық күшке" айналды.
Табиғи ресурстарды өз қажеттіліктеріне пайдалану барысында адамзат қоғамы шексіз табыстарға жетті. Мысалы, миллиондаған құнарсыз, құрғақ жерлер ауылшаруашылық дақылдарын өсіретін агроценоздарға айналды. Батпақты, бір кездері түрлі қауіпті инфекциялық аурулар тарату көзі болып келген территориялар құрғатылып, жайқалған жайылымдар мен шабындықтарға айналды. Селекция ғылымының дамуына байланысты жануарлардың жүздеген тұқымдары жақсартылып, өсімдіктердің мыңдаған сорттары алынды, тамаша жаңа ландшафттар қалыптасты. Осындай өзгерістердің барлығы қоғамның экономикалық жағынан өсіп-дамуына сөзсіз әсер етеді.
Дегенмен, жаңа заманғы техниканың жетістіктерін табиғи процестерге ендіре отырып, адам табиғатқа зиянды, тіпті қауіпті өзгерістердің тууына себеп болды. Осындай өзгерістер нәтижесінде ормандар көлемі біршама қысқарып, жер бетінен өсімдіктер мен жануарлардың көптеген түрлері жойылып, гидросфера мен атмосфераның антропогендік ластану процестері күшейіп, табиғи ресурстардың көптеген түрлері кеміді.
Көптеген өздігінен қалпына келтірілмейтін табиғи ресурстар, әсіресе, минералдық ресурстарды пайдалану көлемі астрономиялық шектерге жетті. Бүкіл әлемде жылына планета қойнауынан 100 млрд. тоннаға жақын тау жыныстары өндіріледі екен. Пайдалы қазбаларды өндіру қарқыны жылдан-жылға өсе түсуде. Мысалы, минералдық - энергетикалық ресурстарды пайдалану 1972 ж.- 7 млрд. тонна болса, 2000 ж. бұл көрсеткіш 25 млрд. тоннаға жетті.
Өздігінен қалпына келтірілетін табиғи ресурстар: өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, топырақ, атмосферадағы оттегі, суды пайдаланудың қарқындылығы соншалық, бұл ресурстар қазіргі кезде өздігінен табиғи қалпына келу мүмкіндіктерінен айырылған.
Бұл жағдай әсіресе, өндірістік және тұрмыстық қалдықтармен ластанған тұщы су мен атмосфералық ауаға байланысты болып отыр.
Сонымен қатар, топырақ жөнінде де осы сияқты жағдай қалыптасып отыр, ауыл шаруашылығында қолданылатын улы химикаттар, тау-кен жұмыстары, т. б. оған орасан зор зиян келтіруде.
Адам өмірі үшін өсімдіктер дүниесінің, әсіресе, ормандардың топырақ, су ресурстарын қорғауда, климатты реттеуде маңызы өте зор. Ормандарды есепсіз кесу, жиі болып тұратын орман өрттері нәтижесінде олардың көлемі күрт азайып кетті.
Биосферадағы осы өзгерістердің барлығы адамдардың өмірі мен жануарлардың тіршілігіне зиянды әсер етеді, өйткені, жануарлардың тіршілік жағдайларының нашарлауы, олардың популяцияларының азаюына әкеліп, ал бұл, ең соңында адамзат қоғамына кері әсерін тигізетіні сөзсіз.
Жалпы алғанда, табиғи орта қоғамға тиімсіз бағытта өзгере бастады, соның нәтижесінде табиғат қазіргі кезеңде апат қаупінде деуге болады. Осыған байланысты, қазіргі кезде бүкіл адамзат қоғамының алдында тұрған аса маңызды міндет: тез арада табиғаттың апаттық жағдайын (экологиялық дағдарысты) болдырмауға арналған және оны қорғау мен табиғи ресурстарды тиімді пайдалануға бағытталған шараларды жүзеге асыру.
Қоршаған ортаны қорғау қазіргі кезде және келешекте ұрпақтарымыздың қалыпты тіршілігіне қажетті табиғи ортаны сақтап қалуды қамтамасыз ететін мемлекеттік және қоғамдық іс-шаралар жүйесі болып табылады. Бұл жүйе адам игілігі үшін түрліше: өндірістік, ғылыми, денсаулық сақтау, эстетикалық және тәрбиелік мәні бар бағыттарда жүзеге асырылады.
Қоршаған ортаны қорғау мәселелері жөніндегі іс-шараларды ұйымдастыру табиғаттың дамуы мен қалыптасуы жөніндегі терең ғылыми заңдылықтар мен білімдерге негізделеді.
Биосфераны басқару, оның қалыптасуы мен тіршілік етуінің заңдылықтарын терең игеріп, ондағы адам әрекеті нәтижесінде жүретін процестердің зардаптарын алдын-ала байқап қана қоймай, сонымен қатар биосфера дамуын бүкіл қоғам үшін қажетті бағытта реттеп отыратын ерекше механизмдер жасауды талап етеді.
Ғылыми-техникалық революция қоғам мен табиғат арасындағы қайшылықтарды туғызып қана қоймайды, ол сол сияқты, осы қайшылықтарды шешуге, адам тіршілігінен туындаған зиянды әсерлерді жоюға қажетті белгілі бір мүмкіндіктерді қалыптастырады. Мысалы, қоршаған ортаның ластануын азайту үшін, өндірісті ұйымдастырудың жабық циклі, қалдықсыз, аз қалдықты өнім, т.б. технологияларға көшу, табиғи ортаға түсетін зиянды қосылыстардың шектеулі нормасын қадағалау арқылы қол жеткізуге болады. Ал бұл үшін, әрине, ең алдымен, қоғам мүшелерінің экологиялық білімі мен тәрбиесі болуы керек және жаппай экологиялық мәдениет мен сезімді қалыптастыру қажет.
2003 ж. 07 желтоқсанда ҚР Қауіпсіздік Кеңесі қабылдаған және ҚР Президенті Н. Назарбаев мақұлдаған "ҚР Экологиялық қауіпсіздік Концепциясында": "еліміздегі қоршаған орта жағдайына байланысты, жалпы экологиялық қолайсыз жағдай, ал кейбір аймақтарда экологиялық апатты жағдай қалыптасып отырғаны туралы" атап көрсетілді. Қалыптасып отырған жағдайда табиғатқа жасалып отырған антропогендік қысымның толып жатқан зардаптары адамның өзіне зиянды әсерін тигізіп, оның денсаулығы мен тіршілік жағдайларының нашарлауына себеп болып отыр. Сондықтан, біздің елімізде азаматтардың денсаулығы мен олар үшін қолайлы тіршілік ортасын қорғау, экологиялық қауіпсіздіктің негізі ретінде жалпы саяси ұлттық қауіпсіздіктің аса маңызды стратегиялық құрам бөліктерінің бірі болып саналады және "ҚР экологиялық қаіпсіздік Концепциясында" көрсетілгендей, еліміздің халықаралық және интеграциялық процестердегі мүддесі мен басымдылықтарын қорғаудың негізгі аспектісі болып табылады.
Қазіргі таңдағы планетадағы бүкіл адамзат қауымының ең бірінші кезектегі міндеттерінің бірі - табиғаттың заңдылықтарын түсіну және қоршаған табиғи ортаға осы заңдылықтар шегінде, табиғаттың экологиялық сиымдылығы шеңберінде ғана әсер ету болса, екінші маңызды міндеттерінің бірі - мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатын барынша экологияландыру. Барлығы да - экономика мен ғылым, тәрбие мен білім беру, техника, құқық - экологиялық басымдылық сипатта болуы керек, табиғи ресурстарды тиімді пайдалану мен адамды қоршаған ортаны тиімді қорғауға бағытталуы керек. Бұл міндеттерді шешу үшін, сөзсіз қоғам мүшелерінің экологиялық білімі, тәрбиесі мен мәдениеті болуы шарт.
"Экология" терминін (грек сөзі: "oіkos" - "үй", "тіршілік ету ортасы"; "logos" - "ғылым") 1866 жылы неміс биологы Эрнст Геккель ұсынған.
Өзінің зерттеу объектісі мен мазмұнына байланысты экология бірнеше салаларға бөлінеді:
1. Организмдердің (особьтар, популяциялар, биоценоздар, т.б.) өзара және қоршаған ортамен қарым - қатынасын зерттейтін биоэкология. Биоэкология - особьтар экологиясы (аутоэкология), популяциялар экологиясы (демэкология) және қауымдастықтар экологиясы (синэкология) болып бөлінеді.
2. Экология - әртүрлі иерархиялық деңгейдегі экожүйелердің тіршілік етуінің жалпы заңдылықтарын зерттейтін ғылым.
3. Экология - барлық тірі организмдердің тіршілік ету ортасын зерттейтін комплексті ғылым.
4. Экология - адамның түр ретіндегі және қоғамның планета экосферасындағы орнын, оның экологиялық жүйелермен байланыстары мен оларға әсер ету жағдайларын зерттейді.
5. Экология - адамның шаруашылық тіршілік әрекетінде өз қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін биосфера ресурстарын тиімді пайдалану жолдарын қарастыратын ғылым.
Қазіргі таңда түрлі ғылымдарды экологияландыру, яғни технологиялық, басқару, т. б. салаларда табиғи ресурстарды пайдаланудың тиімділігін арттыруға және қоршаған ортаның сапасын жақсартуға, сақтауға бағытталған жүйелерді енгізу процесі қарқындап дамып келе жатыр. Тіпті өндіріс технологияларын экологияландыру қажеттілігі туындап отыр деуге болады. Бұл өндірістік процестердің табиғи ортаға зиянды әсерлерін болдырмау үшін жүргізілетін іс-шаралар жиынтығы.
Осыған байланысты экология өзінің бастапқы, тірі организмдер мен олардың тіршілік ету ортасы арасындағы қарым-қатынастары туралы зерттейтін биология ғылымының бір саласы деген анықтама шеңберінен әлдеқайда кең, ауқымды бірнеше ғылыми салаларға бөлініп кетті. Дегенмен, экологияның қазіргі таңдағы барлық салаларының негізі биоэкологияның фундаментальды идеялары болып саналады.
Зерттеу объектісінің көлеміне қарай экология тірі организмдер мен олардың қоршаған ортасы қатысында жүретін үлкен географиялық процестерді зерттейтін географиялық немесе ландшафтық экология; Жер биосферасы туралы ілім - глобалды экология болып бөлінеді.
Зерттеу объектісіне байланысты, экология, микроорганизмдер, саңырауқұлақтар, өсімдіктер, жануарлар, адам, ауылшаруашылық, қолданбалы, инженерлік және жалпы экология болып бөлінеді.
Компоненттері мен қоршаған ортаға байланысты, құрлықтық, тұщы су, теңіз, Қиыр Солтүстік, химиялық экологиялар болып бөлінеді.
Зерттеу жағдайларына байланысты, аналитикалық және динамикалық болып бөлінсе, уақытына байланысты тарихи және эволюциялық болып бөлінеді.
Адам экологиясы жүйесінде қоғамның әлеуметтік азғана топтарының өзара қарым - қатынасын, сол сияқты бүкіл қоғамның тіршілік ортасымен қарым - қатынасын әлеуметтік экология зерттейді.
Экология ғылымының қазіргі таңда соншалықты қарқынды дамуына байланысты толып жатқан салалары еліміздегі барлық жоғарғы, арнаулы оқу орындарында міндетті түрде оқытылатын ғылыми пәнге айналып отыр. Оның себебі түсінікті де, өйткені, Жер биосферасында қазіргі кездегі туындап отырған жағдайлардың себептері мен салдарларын білу, түсіну және олардың алдын алу үшін экологиялық білім мен тәрбие беру кез келген мемлекеттің ұлттық саясатының өте өзекті бағыттарының бірі екені даусыз.
Біздің еліміздің жоғарғы, арнаулы оқу орындарының барлық мамандықтары бағытында оқытылатын экология және тұрақты даму пәнінің негізгі теориялық негізі осы оқулықта кеңінен қарастырылған үш бөлімнен тұрады, олар: аутэкология (особьтар экологиясы) - жеке организмдерді, олардың бір-бірімен қарым-қатынастарын зерттесе, демэкология (популяциялар экологиясы) - организмдерді популяция деңгейінде, ал синэкология (қауымдастықтар экологиясы) - оларды қауымдастықтар (биоценоз, биогеоценоз немесе экожүйе) шеңберінде зерттейді.
Экологияның зерттеу әдістері.
Экологиялық зерттеулердің екі түрі бар - аутэкологиялық және синэкологиялық. Аутэкологиялық әдіс - бір түрге жататын организмдердің қоршаған ортамен қарым-қатынасын зерттеу болса, синэкологиялық әдіс көптеген түрлердің тіршілік орта жағдайларымен қарым-қатынасын ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Экологиялық менеджменті және экологиялық басқару
Жалпы экологияға кіріспе
Жаһандық экологиялық проблемалар
Орта мектепте экологиялық білім мен тәрбие берудің мазмұны, түрлері мен әдістері
Экологиялық құқықтың түсінігі, пәні, жүйесі
Экология ғылымының даму кезеңдері
Экологияның абиотикалық факторлары
«Қазақстан Республикасының экологиялық құқығы» пәні бойынша оқу-әдістемелік кешені
Бастауыш сынып оқушыларына дүниетану сабақтарында экологиялық тәрбие беру мәселелері
Экологияның заңдылық жүйесі. Көздері және жіктелуі
Пәндер