Дүние жүзінің саяси картасының қалыптасуы және мазмұны

Дүние жүзінің саяси картасының қалыптасу кезеңдері. Дүние жүзінің казіргі саяси картасының қалыптасуына адамзаттың тарихи-әлеуметтік даму кезеңдерінің ықпалы зор. Бұл — өте ұзақка созылған, мыңдаған жыл тарихы бар процесс. Адамзат қоғамының дамуы бірнеше тарихи кезеңдерді басынан өткізді. Осыған сәйкес дүние жүзінің саяси картасының қалыптасуының да әр түрлі кезеңдері бар. Қоғам дамуының негізгі заңдылықтарына сүйене отырып, дүние жүзі саяси картасының қалыптасуын төмендегідей кезеңдерге бөлеміз: ежелгі, ортағасырлық, және қазіргі заманғы. Осы себепті саяси картаны "дәуір айнасы" деп бекер айтпаймыз.
Ежелгі кезең (б. з. V ғ. дейін) — алғашқы қауымдық құрылыстың соңы мен құл иеленушілік дәуірді толық қамтиды. Жер шарындағы ең алғашқы мемлекеттік құрылымдар — Египет, Ежелгі Қытай, Парсы патшалығы, Финикия, Ассирия, Ежелгі Грекия мен Рим империясының және басқаларының дамуымен немесе күйреуімен сипатталады. Осы мемлекеттер әлемдік өркениетке зор үлес қосты. Сол кезеңде жер бөліктеріндегі негізгі келбетті өзгерістер әскери күш қолданысы арқылы жеңіске жеткендердің есебінен жүзеге асырылды.
Келесі ортағасырлық кезеңде (V—XV ғғ.) саяси картаның қалыптасуы феодализм заманымен тұстас келеді. Феодалдық мемлекеттердің саяси билік құрылымдары құл иеленушілік құрылыстан гөрі күрделі әрі жан-жақты еді. Оларда жер аумақтарын жаулап алу мүддесі айқын байқалып отырды. Осы себепті ұлан-байтақ жерді мемлекеттер үнемі бөлісумен келді. Ол заманда жер шарының көптеген аймақтарының саяси картасы өте тұрақсыз еді. Ондай мемлекеттер сапында: Византия, Араб халифаты, Киев Русі, Шыңғыс хан және Осман империялары, Франция мен Англия, т.б. болды.
Жаңа кезең (XV ғ. соңынан — XX ғ. басына дейін) — капитализм дәуірінің пайда болуына, өрлеуіне және орнығуына сәйкес келеді. Капиталистік қоғамдық қатынастардың бас кезінде болған Ұлы географиялық ашылулардың өзі Жаңа Дүние материктеріне жол салып, дүние жүзі картасын үлкен өзгеріске ұшыратты. Ол адамзат баласына жат құбылыс — отаршылдық, құлдар саудасы
        
        ДҮНИЕ ЖҮЗІНІҢ САЯСИ КАРТАСЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ ЖӘНЕ МАЗМҰНЫ
Дүние жүзінің саяси картасының қалыптасу кезеңдері. Дүние ... ... ... ... ... ... ... ықпалы зор. Бұл — өте ұзақка созылған, мыңдаған жыл тарихы бар
процесс. Адамзат қоғамының ... ... ... ... ... ... ... дүние жүзінің саяси картасының қалыптасуының да әр ... бар. ... ... ... ... сүйене отырып, дүние
жүзі саяси картасының қалыптасуын төмендегідей ... ... ... және ... ... Осы себепті саяси картаны "дәуір
айнасы" деп бекер айтпаймыз.
Ежелгі кезең (б. з. V ғ. дейін) — ... ... ... соңы мен ... ... толық қамтиды. Жер шарындағы ең алғашқы мемлекеттік
құрылымдар — Египет, Ежелгі ... ... ... ... ... ... мен Рим империясының және басқаларының дамуымен немесе
күйреуімен сипатталады. Осы мемлекеттер әлемдік өркениетке зор үлес ... ... жер ... негізгі келбетті өзгерістер әскери күш
қолданысы арқылы жеңіске жеткендердің есебінен жүзеге асырылды.
Келесі ... ... (V—XV ғғ.) ... ... ... ... тұстас келеді. Феодалдық мемлекеттердің саяси билік ... ... ... гөрі ... әрі жан-жақты еді. Оларда жер
аумақтарын жаулап алу ... ... ... ... Осы ... ұлан-
байтақ жерді мемлекеттер үнемі бөлісумен келді. Ол заманда жер ... ... ... ... өте ... еді. ... ... Византия, Араб халифаты, Киев ... ... хан және ... ... мен ... т.б. болды.
Жаңа кезең (XV ғ. соңынан — XX ғ. ... ...... ... ... ... және ... сәйкес келеді. Капиталистік қоғамдық
қатынастардың бас кезінде ... Ұлы ... ... өзі ... материктеріне жол салып, ... жүзі ... ... ... Ол ... баласына жат құбылыс — отаршылдық, құлдар саудасы және
еріксіз ... өз ... ... ұлт өкілдеріне күштеп таңуға ұласты.
Әсіресе дүние жүзінің саяси картасын ... ... ... отаршыл
мемлекеттер арасында XIX ғасырдың ортасынан XX ... бас ... ... еріді. Мұны біз Африка материгі мысалынан айқын көреміз. 1876 ... ... ... 10%-ы ... ... ... ... ал 1900
жылы бұл көрсеткіш 90%-дан асты. XX ғасырдың басында дүние жүзінің ... ... ... ... ... оны ... қана ... бөлуге тура
келді. Ол ірі державалар арасында әскери-саяси топтар құруға және оны ... үшін ... ... ... мен ... дүниежүзілік соғысқа
әкеліп соқты.
Қазіргі саяси картаға тарихи-географиялық шолу. Қазіргі заманғы, яғни саяси
картаның қалыптасуындағы ең жаңа кезеңнің ... ... ... ... ... ... ол ... дейін созылуда.
XX ғасырдың басында жер шарында тәуелсіз дербес мемлекеттер саны 55 болса,
Екінші дүниежүзілік ... ... ... ... саны 81 -ге жетті. Бұл
елдердің Исландиядан басқасы өз саяси тәуелсіздіктеріне қол ... ... ... жас ... ... ... ... осындағы аса ірі
елдер — Үндістан, ... ... ... т.б. бар. Бірінші және
Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығы мен одан кейінгі ... ... ... ... ... алғашқы кезеңі деп аталады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Одағы (КСРО), т.б. мемлекеттердің құрылуымен және социалистік
жүйе елдерінің саяси картада ... ... ... ... бірге осы
кезең аймактың қақтығыстар мен ... ... ... ... құрылған халықаралық ұйым — Ұлттар Лигасының (ҰЛ)
(1920 ж.), әсіресе қазіргі кездегі аса ... ... ... ... (1945 ж.) ... ... жылдардың соңында егеменді мемлекеттердің саны 92-ге жетті. Енді Азия
елдерімен ... ... ... ... де ... ... ... Ең
алдымен, оның солтүстігіндегі араб елдерінің көп бөлігі, оның артынша
тропиктік Африкада — Гана (1957 ж.) ең ... ... ал ... жылы ... ... ... 1960 жыл ... жылы» болып есептелінеді.
Өйткені тек осы жылы аталған ... 17 елі өз ... ие ... жою ... басқа материктерде де қарқынды түрде дамыды.
Осы заманғы саяси картаның алғашкы кезеңі мен 1980 жылдардың ... ... ... шартты түрде оның екінші кезеңі дейді. Бұл кезеңде отарлық
империялар ыдырап, олардың орнында ұлт-азаттық ... ... ... деп ... ... астам жас тәуелсіз мемлекеттер саяси
картада пайда болды.
1990 жылы ... ... ел 171-ге ... ... осы ... ... ... құрамы негізінде екі Йемен — ... ... Араб ... ... ... түбегінде жаңа
мемлекет — Йемен Республикасы пайда болды. Ал қазан айында екі ... ... және ... ... мемлекеттері бірікті. Келесі жылы Берлин қаласы
Германия Федерациялық Республикасының астанасы болып жарияланды. ... 1991 ... ... карсаңында дүние жүзінің саяси картасында
егеменді мемлекеттердің саны 169-ға ... ... ... қыркүйек айында Балтық маңы елдері — Литва, Латвия және Эстония
тәуелсіздіктерін алды. 1991 ... ... КСРО ... ... оның
орнында егеменді, жас тәуелсіз мемлекеттер пайда болды. Олар: Ресей
Федерациясы, ... ... ... ... ... Өзбекстан,
Тәжікстан, Түрікменстан, Әзірбайжан, Армения және Грузия республикалары.
Осы аталған мемлекеттер енді ... ... ... (ТМД) ... ... Федеративтік Республикасында басталған саяси науқан
қарулы қақтығыстар мен соғысқа айналып, ақырында оның ... ... ... ... ... ... ... орнына
келесі тәуелсіз мемлекеттер пайда болды: ... ... ... ... ... Тек ... мен ... республикалары ғана
алғашқы — Югославия Одағына бірікті, кейіннен федеративтік құрылымдағы
аталмыш ... ... ... жаңғарды. Бірақ осы екі республика
арасында, әсіресе Сербияның Косово және ... ... ... ... де ... тұр.
Сол сияқты Босния және Герцеговинадағы үш қауымдастықтың бір-бірімен ... ... ... және ... қауымдары) мен екі жақты саяси
кереғарлықтар (хорват мұсылман және серб ... ... осы ... ... ... ... отыр. Ал Македонияға келсек, оған Грекия үкіметі
іштей өзінің қарсылығын өлі ... Оның ... ...... деп аталуына келіспеушілігі. Жалпы, ... ... ену ... қалған Болгариямен арадағы өзара түсініспеушіліктері
тағы бар. Осы екі мемлекеттің Македонияның БҰҰ-ға мүше болып кіруінде дауыс
беруде ... ... ... ... құрамында болған басқа
республикаларға қарағанда оның БҰҰ-ға мүшелікке енуі ... ... ... ... Чехо-Словакия Федерациялык Республикасы ... өмір ... ... оның ... ... екі ... Чехия
және Словакия республикалары құрылды. ... ... ... ... осы ... кезеңіне өзіміз куә болып отырмыз. Біртұтас Кеңес
Одағы, Югославия және ... ... ... ... ... ... жүйенің ыдырауы мен басқа да
тәуелсіз мемлекеттердің (Эритрея, Палау, Шығыс Тимор) пайда ... ... ... ... жүзі ... ... ... өзгерістерді осы
соңғы кезеңге жатқызамыз.
Қазіргі кезде ... ... ... картасында 200-ден астам егеменді
тәуелсіз ... бар. ... ... ... ... ... ... мүше. Жоғарыдағы жаңадан құрылған мемлекеттер ... ... Бас ... сессиясының шешімі бойынша қабылданды. Мысалы: бұрынғы
КСРО мен Югославия ... ... ... ... 1992 ... ... асты.
Қазіргі саяси картадағы тәуелді елдер мен жер аумақтары. ... ... ... ... дүние жүзінде 30-дан астам отар немесе
тәуелді елдер мен жер аумақтары бар деп ... ... ... мемлекетінің өміршедігін мақұлдайды. Ал кейбірі оны ... ол ... ... (1994 ж.) өлі ... елге ... ... жоқ.
Тәуелді елдерді шартты түрде екі топқа бөлуге болады:
1. Отарлар,яғни БҰҰ-ның тізіміне ресми ... ... ... ... ... ... ... түрде талап етіледі.
2. Негізгі аумақтар деп сөз жүзінде аталатын, ал іс жүзінде отар жер, ... ... ... ... ... ... басқарушы мемлекеттердің
мәлімдеуінше, олар «теңізден арғы департаменттер немесе аумақтар», «еркін
қауымдастықтағы мемлекеттер», т.б. болып табылады. ... ... ... мен ... ... алабында жиі кездеседі. Бұл ... ... жер ... және ... саны ... шағын мемлекеттер.
Отарларды жою процесі өлі де жүріп жатыр, бірақ өткендегімен салыстырған-да
... ... ... ең ірі ... иелік — Намибия 1990 жылғы
наурызда (халқы 1,9 млн) өз ... ... ... 1976 ... ... ... болған Батыс Сахара жері өз тәуелсіздігін жариялады.
Бірақ Батыс Сахарада 15 ... ... ... ... ... (ұлт-
азаттық. "Полисарио" майданы, Марокко жөне Мавритания арасындағы кақтығыс),
1991 жылдың қыркүйек айынан бастап соғыс ... ... ... ... ... Кейіннен Мавритания үкіметі өзінің оған деген аумақтық
талаптарынан бас ... Бұл ... енді ... ұйымдастыруымен референдум
(тәуелсіздік немесе Мароккомен интеграция) өткізілмекші. 1996 жылдан ... ... мен ... ... ... ... ендігі жерде
БҮҮ мандаты жүйесі тұрғысынан қайта жанданды. Бірақ өлі де ... ... ... жоқ, екі ... жөне бүл ... ... көршілес
елдермен (Алжир, Ливия) арасындағы келіспеушіліктер бар.
Ал Сянган (Гонконг) мен Аомыньның ... ... ... ... ... «Бір ... — екі ... жүйе» ұстанымы негізінде ҚХР-дың
құрамына енді. Қытай үкіметі Тайваньға да жоғарыда ... ... ... ... болып емір сүруді ұсынуда.
Жалпы отарларға келетін болсак, олардың көбісін метрополия ... ... ... ... сол ... ... ... да саяси-әлеуметтік және көліктік-экономикалық қызығушылық-тарын
туғызуда. Сондықтан отаршыл-метрополиялар оларды мүмкіндігінше өз ... ... ... Осы ... де Испания мен Ұлыбритания арасындағы
Гибралтардың мөртебесі туралы ... шегі жоқ ... . ... ... және ... ... оның отар ... және онымен
қоса Ұлыбританияға қарайтын Үнді ... ... ... (олардың ішінде Диего-Гарсия да бар) орналасқан. Сонымен қатар
осы Гибралтар бұғазындағы Испанияға ... ... ... үшін ... мен ... арасындағы талас та,
мароккондық аумақта орналасқан испандық -Сеута және ... ... ... ... жаулап алған) қалалары төңірегіндегі дау-дамай да өршіп тұр
(тақырыптағы — ... ... ... ... қараңдар).
Франция өзінен шамамен 17000 км арақа шықтықта орналасқан ... ... ... ... арғы ... деп ... онда (Муруроа аралы)
мұхит кеңістігінде өлі күнге дейін ракеталық-ядролық қаруын ... ... отыр ... осыдан он шақты жыл ... ... ... бірнеше дүркін ядролық жарылыстар жасағаны белгілі).
Ал Францияның Оңтүстік Америкадағы тағы бір отары — ... ... арғы ... ... ... Оның Куру ... маңында 1968
жылы салынған ғарыш орталығы мен ғарыш айлағын Франциямен қоса ... ... ... да Жердің жасанды серіктерін ... ... ... ... ... картасындағы түйінді мәселелер. Тәуелсіз
мемлекеттердің құрылуы, дамуы, қалыптасуы ... оның ... ... ... ... атының өзгертілуі, астаналардың көшірілуі,
шекаралардың өзгерісі, т.б. мөселелер аса күрделі тарихи-қоғамдық процесс
болып ... Бұл ...... ... ... ... этникалық, т.б. көптеген ішкі және сыртқы факторлармен анықталады.
Осындай жағдайда көптеген ... ... ... ... ... ... ... еміріндегі күрделі мәселелер қордаланып, шешілмей қалады.
Солардың ішінде аумақтық және ... ... те аз емес ... ... бар мұндай дау-шарлардың шығу себептері әр түрлі. Олар,
негізінен алғанда, әр қилы ... ... ... мен ... әсерінен немесе баска елмен шекара туралы шарт жасасқанда туын-
дайды. Шекараны ... ... ... ... ... ... олардағы этникалық жағынан біртекті халықтар тұратын аумақтар-
дың белшектенуі де байқалып ... Сол ... ... ... ... белгілеп жүргізудің қиындығы (Африка, Оңтүстік-Батыс Азияда, т.б.)
немесе олардың жаңадан игерілген аумақтар арқылы ... ... ... түзу ... мен географиялық координаттар арқылы ойша
жүргізілуі (Канада, Австралия) себептерінен ... . ... ...
дүние жүзінің қазіргі саяси картасынан анық ... ... ... «түзу
сызғыш немесе циркуль ... ... ... ... дауының басты
себептері болып табылады. Мәселен, Африка елдерінің шекарасының 1/3-і
геометриялық және ... ... яғни түзу ... мен ... ... ... Онда мәдени-ұлттық
аумақтар мен табиғи шептер ерекшеліктері тіптен ескерілмеген.
Халықаралық проблемалар жөніндегі ... ... ... ... шекаралық, т.б. дау-жанжалдар ошағы болып ... ... ... бар деп ... Ал оның ... астамында аса күрделі
шиеленіскен түрдегі қарама-кайшылықтар бар. Мұндай ... ... ... ... ... маңында ғана емес, кейде аса үлкен арақашық-тықтарда да
байқалады (мысалы, ... мен ... ... даулы Оңтүстік
Атлантикадағы Фолкленд аралдары).
Батыс елдері ғалымдарының бағалауынша, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі
және өткен ғасырдың соңына дейінгі ... ... ... ... ... ... масштабтағы екі-үш немесе одан да көп ... ... ... ... яғни орта есеппен бір жылда он ... рет . ... көп ... ... ... әсіресе соғыстар мен ірі
қарулы қақтығыстардың ... бір ... ... ... ... тең ... аумақтық және шекаралық даулар негізгі себеп
болып ... ... ... Иран мен Ирак (1980—1988 жж.)
арасындағы сегіз жылра созылған қантөгіс соғыс туды.
Үндістан мен Пәкстан ... ... шын ... ... ... ... Ал ... мен Кашмир штатындағы демаркациялық сызық мемлекеттік
шекара ... әлі де ... жоқ. Ол осы екі ел ... ... күйінде қалып, олардың милитарландыру саясатына бой ұруына ... ... ... — осы екі ел ... ... қаупінде тұр. 1990
жылдардың ортасында дүние жүзі бойынша 50-ге жуық ... ... Оның ... ... 1/3-і ... ал қалғаны Латын
Америкасында. Сол кезде Еуропада, Балқан түбегіндегі мемлекеттерде ... және ... ... ... ... ... ... 40 елінде қарулы қақтығыстар әлі жалғасуда, ал ... жүзі ... ... астам босқындар ресми түрде тіркелген. Қазіргі ... ... жаңа ... ... ... жанжалдарды саяси
құралдар арқылы шешуге әлемдік қауымдастық бет бұрды. Оның ... ... ... ... ... өз ... үстемелеп қосып келеді.
ДҮНИЕ ЖҮЗІ ЕЛДЕРІН ТИПКЕ БӨЛУ
ЖӘНЕ ... ... жүзі ... ... және ... ... ... саяси картасында 240-қа жуық мемлекет пен жер ... ... сан ... ... ... ... ұқсамайды және әрқайсысының
өзіне тән қайталанбас қасиеттері бар. Мәселен, жер аумағы мен географиялық
орналасуы, ... саны мен ... ... ... мен ... ... даму деңгейі мен оның сипаты, ... ... ... Осы ... ... ұқсастықтары мен
айырмашылықтарын анықтау арқылы жекелеген ... ... ... ... ... ... мен ... даму дәрежесіне негіздеп саралау басым. Бұл ... ... ... ... ... болғанымен, оны біз ... ... деп ... өсте ... ... қатар қазіргі
құбылмалы дүниеде оның бір түрінен екіншісіне өту ... ... ... ... ... ... ... топтағы елдерді дүние жүзінің саяси картасында типологияға бөліп
жіктеу Қазан ... ... ... ... ... Екінші
дүниежүзілік соғыстан кейінгі өзгерістерге байланысты әр түрлі ... ... ... ... ... ... өткен ғасырдың соңғы
онжылдығына дейін үш типке ... ... ... ... капиталистік,
дамушы елдер.
ТМД және Шығыс Еуропадағы, сондай-ақ Азия мен ... ... ... ... бертіндегі біраз жылдар ішінде болған түбегейлі ... ... ... ... ... жүйесі»
типологиясы өзінің көп бөлігін жоғалтты. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... жүзінде бар, олар Қытай Халық
Республикасы, Вьетнам ... ... ... Халық-Демократиялық
Республикасы, Лаос және Куба Республикалары.
Жалпы экономикалық-географиялық типологияға статистикалық ... ... етіп ... де, бұл ... ... ... ... дүние жүзі елдерінің экономикасының әлеуметтік
кұрылымында шаруашылықтың белгілі бір ... ... ... Мәселен,
дамыған елдерде басты орынды өңдеуші, әсіресе басқару және ... ... ... Ал ... ... барлығы дерлік тарихи жағынан бұрынғы
отар немесе жартылай отар елдер болғандықтан, шаруашылығы көп укладты ... ауыл ... ... ... т.б.) және ... ... шикізат,
т.б.) өнеркәсіп салалары басым болады. ... ... ... (Біріккен Араб Әмірлігі, Кувейт, Бахрейн, т.б.)- Осы себепті оларда
аграрлық, ... ... ... мен ... ... ... орын алады.
Елдердің экономикалық тұрғыдан өсіп-өрлеуі тауарлар ... мен ... тек ... қана ... ... жағын да қарастырады. Негізінен,
дамушы елдерге тән экстенсивті жолменен дамудан, интенсивті типтегі дамыған
елдерде еңбек ... аса ... Олар ... ... өндірісті
ұйымдастыру мен басқаруды жетілдіру, ҒТП мен технологияның озық ... және ... ... ... ... ... ... жетіп отыр.
Осы екі тип елдерінің сыртқы сауда ... ... ... ... ... мен ... да ... Дамыған елдерде экспортқа дайын
өнімдер, озық технология, капитал ... мен ... ... басым болса, ал
дамушы елдерге отын, шикізат, азық-түлік тауарларын шығару және инвестиция
тарту, сол сияқты жұмыс күшімен ... ету, оның ... ... тән. ... ... жағынан өсіп-өрлеуіне сыртқы сауда
айналымы үлкен ықпал етіп отырған "ашық ... ... бұл ... ... ... жүзі ... ... шаруашылығының сипаты мен оның түрлі
бағытта даму ерекшеліктеріне орай ... ... ... ... жүйелеу арқылы 3 топқа бөлеміз: 1) ... ... ... 2) өтпелі экономикалы кезеңдегі (бұрынғы социалистік)
елдер; 3) дамушы елдер. БҰҰ даму ... ... ... ... ... көптігі мен жер аумағының ... ... ... ... мен өндіргіш күштерінің көлемі жағынан экономикалық
әлеуетінің ауқымы аса үлкен Қытай мен ... да ... ... Сол ... ... ... елі де ... елдер болып
табылатын Солтүстік ... ... ... ... және ... құрылымы мен даму деңгейлері жағынан жоғары ... ... ... "негізгі дамушы" немесе "жаңа индустриялы елдер" ... ... ... ... ... Оңтүстік Кореяны да осы
соңғы типке жатқызады.
Сонымен қатар бұл топ ... ... ... ... де ... ... халқының орта жасының ұзақтығы, туу мен ... ... есу ... ... ... белсенді
адамдар үлесі, қала мен ауыл ... ... т.б. ... ... әлеуметтік жағдайларын "өмір сүру сапасы" көрсеткіші бойынша
талдау басты орын алуда. Бұл ... ... ... ... ... ... қол жеткен табыстары, тағамдану сапасының дәрежесі,
тұтыну заттары (автомобиль, ... т.б.) және ... ... ... ... да салауатты ғұмыр кешуіне қажеттіліктерді
пайдаланудың жиынтығы, т.б. мәдени-тұрмыстық көрсеткіштер ... ... ... ... ... ... ... барысында, оларды 3 топқа жіктеуге болады. Алғашқы
3 ел дамушы елдер тобына, соңғы 3 ел ... ... ... ал ... 3 ... ... елдер тобына жатады. Осы кестеде дамыған және ... ... ... ... ... Швеция жалпы ішкі өнімді
(ЖІӨ) жан басына шаққанда Мозамбиктен ағымдағы рести ... ... ... 250 еседей, ал сатып алу ... ... ... 25 ... аса ... ... ... қатар енді бір дамушы елдер
(Сингапур, Қатар, БАӨ, Бруней) бұл көрсеткіштер бойынша кейбір ... ... ... Жаңа ... Грекия, Португалия) алда тұр.
Былайша қарағанда дамыған және дамушы елдер арасында белгілі бір шек ... ... ... ... ... және ... қалыптасу барысындағы
өзгешеліктері, олардың экономикалық және әлеуметтік дамудағы ... ... әлем ... жалпы екі типке бөлініп
қарастырылады.
Дамушы елдер топтарына берілген ... ... ... елдер туралы сипаттама ... ... ... ... ... ... ... саны дүние жүзі
елдері бойынша 20-дан астам болатын. Қазір бұл ... ... ... жоқ ... әрі ... ... ... ішкі факторлардағы келіспеушілігінен социалистік бағытты ұстаудан ресми
түрде бас тартты. Ал ... ... ... ... ... соғыстарының ұзаққа созылуынан, ... ... ... ... ... Кеңес Одағы және социалистік жүйедегі,
т.б. елдерден берілетін қаржы-экономикалық және ... ... ... қысқартылуынан, т.б. осы сынды себептерге байланысты олар да
социализмнен бас тартуға мәжбүр болды. Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... жүзінің саяси картасында іс
жүзінде жоққа тән.
Типологиялық бөлінуге негіз етіліп, тек ... ... ғана ... ... ... өзінің келешексіздігш көрсетіп отыр. 1970
жылдары Қытай, Югославия, Румыния, сәл ... ... Лаос және ... ... елдерміз деп жариялады. ... ... ... ... көпшілігі (славян және ... ... ... ... ... мемлекеттер болып табылады.
Басқаша мысал, Түрік үкіметі өзінің даму деңгейін дамушы ... ... ... ... ... Ол ... Еуропалық Одақ (ЕО)
мүшелігіне өту тілегін ресми түрде жариялауда. Түркия ... ... ... ... ... ... бойынша қуып жетті. Түркия көптеген
халықаралық еуропалық ұйымдарға мүше ел, онысын ЕО елдерімен барлық ... ... ... ... дәлелдеуде. Сонымен қатар ... ... ... ... және онда ... аса маңызды мәдени әрі
экономикалық ... ... ... көп ... ... ... ... казіргі дүние жүзі елдерін, әлеуметтік-экономикалық даму деңгейіне
қарай: экономикасы дамыған және дамушы ... деп екі ... ... ... мәні — оларды жалпы тану ... ... ... ... осы типтердегі жекелеген елдер топтарының даму
проблемаларын зерттеп білу мен оны шешу үшін ... ... ... ... ... дамыған және өтпелі экономикалы елдер. Экономикасы дамыған
елдерге БҰҰ сараптамасы ... ... ... ... ... АҚШ, ... Австралия, Жаңа Зеландия, Израиль, Оңтүстік Африка ... ... ... ... ... Шығыс Еуропа мен ... ... ... Дүние жүзі бойынша олардың ... саны ... ... ... ... ... ... табылады. Бұл топтағы елдер өз кезегінде ішкі
айырмашылықтары мен ... даму ... ... ... ... ... қарай бірнеше топшаларға бөлінеді. Мысалы, дамыған елдер
типологиясы ... төрт ... ... ... болады. Олардың түгелдей
дерлік экономикалық-әлеуметтік даму ... мен ... ... ... ... мен оның ... ... еңбек
бөлінісіне қатынасу дәрежесімен және әлемдік өндірістегі бұл елдер үлесінің
қомақты болып келуімен сипатталады.
Бұл жерде жинақтаушы көрсеткіш халықтың жан ... ... ЖІӨ ... ... ... ол, БҰҰ ... ... бойынша, елдердің
әлеуметтік-экономикалық даму деңгейінің ең маңызды көрсеткіші ... ЖІӨ ... — сол ... жер ... өндірілген барлық
тұтынатын тауарлар мен көрсетілген қызметтер, мемлекеттік сатып алу ... ... ... ... күны. Сонымен қатар бұл жерде осы
елдің ЖІӨ ішінен шетелдік компаниялар әкелген инвестициялар мен ... ... ... ... және ... ... ... есепке алынбайтын жалпы, ұлттық өнім (ЖҮӨ) өндіру де көрнекті
көрсеткіш. Аса маңызды осынау қос ... ... ... ... ... керсетеді. Осы себепті аса жоғары дамыған елдерде бұл
көрсеткіштер арасында елеулі айырмашылықтар жоқ. ... ЖІӨ ... ... және жан ... ... көрсеткіші бойынша жоғары тұрған ... ... ... ... ... т. б. ... жағдай керісінше
қалыптасқан. 1998 жылы болған Азия-Тынық мұхит аймағындағы (АТА) инфляция
бұл елдердің ұлттық экономикасын едәуір шайқалтты.
Сонымен ... ... ... ... мен оның даму ... білу
мақсатында әрі дүниежүзілік масштабтағы экономикалық жағдайларды талдауда
жалпы әлемдік өнім (ЖӘӨ) ... де ... ЖӘӨ ...... ... ... аумағында өндірілген ақырғы дайын өнімдер мен
қызметтердің көлемін анықтайтын көрсеткіш. ЖІӨ өндірудегі, әдетте ... АРВК ... ... ... ... ... жүргізген
зерттеулері бойынша дамуы кенжелеп қалған елдерде оны үш есеге ... ... ... ... бұл ... ... емес ... үй шаруашылығын ұстау мен тұрмыс-тіршілікке қажетті заттар ... ... ... кең ... ... онда өндірілген тауарлар мен
қызметтердің жалпы көлемін АҚІН долларының айналымдағы ... ... ... ... 40%-ға дейін азаюы мүмкін. Өз кезегінде ол ... ... ... ... аз ... ... олардың ЖӘӨ-ге қатысты
қарқынын да бәсендетеді. Сондықтан ЖӘӨ есептеулері АҚШ ... ... ... ... ... баламалы жол—САҚП негізінде жүргізіледі. Яғни,
дүние жүзінің әрбір елдеріндегі бірыңғай азық-түлік ... мен ... ... катысты САҚП бойынша, айырбас бағамы ... ... ... алу қабілетінің салыстырмалы коэффициенті
есебінде қолданылады. Осылайша есептеу өнеркәсібі дамыған жетекші елдер
көрсеткіштерін ... ... ... ... ... экономикадағы
негізгі топтар елдерінің арасалмағьш да өзгертеді. ... ЖӘӨ ... ... ... ... 55%-ға ... ... валюта курсымен —
75%), ал дамушы елдердің мұндағы үлесін 40%-ға дейін көтереді (ал ... ... 19% ... даму ... ... ... ... тауарлар мен
көрсетілетін қызметтер құнындағы еңбеқақы шығыны аз болуы ... ... да ... ... Ал осы тауарлар мен қызметтерді ЖӘӨ жүйесіне лайық-
тап бағалағанда, олардың бағасы 10 —15%-ға көтеріледі. Сыртқы ... ... ... ... ... капиталдар қозғалысы және тауарлар
мен ... ... ... ... маңызды көрсеткіштерді
анықтауда (ЖӘӨ негізіне) көбінесе ... ... ... ... алынады.
Валюталардың ағымдағы ресми курсына, сол сияқты оның сатып алу ... ЖІӨ ... ... ... БҰҰ ... ... Ал Халықаралық Валюта қоры (ХВҚ) және Экономикалық ынтымақтастық
және даму ұйымдары (ЭЫДҰ) өздерінің ЖІӨ және ЖӘӨ ... ... ... ... Бұл ... бағалар мен валюталық курстардың
салыстырмалы түрдегі тербелістеріне жол ... және ... ... ... ... үлес ... ағымдағы ресми валюта курсын
қолданып, тура дәлдікпен анықтауға мүмкіндік береді.
Дамыған елдер тобына ... ... ... ... ... мүше 24
мемлекет пен Шығыс Еуропа және КСРО ... ... ... ... ... ... экономиканы бастан өткеріп жатқан елдер ... ... ... Жапония мен Түркиядан басқаларының барлығы батысеуропалык
немесе осы аймақтан бастау ... ... ... ... ... ... ... бірыңғай ұлттық шаруашылық шегіндегі
ұдайы өндіріс процесі, экономиканың интенсивті жолменен ... ... ... ... ... тән. Бұл елдерде дүние жүзі халқының 1/5
белігіне жуығы тұрса да, ол өзіне әлемдік ... мен ... ... ... ... ... елдерінің жалпы шаруашылық
дамуының деңгейі, олардың сыртқы және ішкі экономикалық саясаттары әлемдік
рыноктың халахуалын, дүниежүзілік ... ... ... ... ... ... ... бағыттарын
болжал анықтайды.
Бірақ кейінгі жылдардағы есептеулерде әлеуметтік салалардағы ... ... де ... ... ... дамуының индексі
(АДИ) көрсеткіштері есепке алынуда. Сондықтан да бұл типология ... ... ... ... ... әр түрлі болып келетін топшалар түзеді
(мұндағы ЖІӨ өндіру САҚП өлшемімен берілген):
1. Дамыған елдердің кешбасында ... ... ... ... ... ... рел ... Батыстың жетекші елдері құрайды. Оларды
«үлкен алтылық» (АҚІП, Жапония, ... ... ... ... ... ... «үлкен жетілік» елдері деп те атаймыз. Бүкіл дүние
жүзінде жалпы ұлттық өнім мен ... ... ... астамы осы
елдер үлесінде. Жан басына шаққанда ЖІӨ өндіру 25000 доллардан (Италия)
40000 ... ... ... ... Келесі топшаға Батыс Еуропаның дамыған кіші елдерін жатқызамыз.
Бұлардың алдыңғы ... ... ... ... мен ... зор ... ... кейбір көлемді экономикалық-әлеуметтік мәселелерді шешуде
алатын рөлі зор. ЖІӨ өндірудегі жан басына шаққандағы ... ... кем ... ... ... ... елдерін көбінесе жеке топшаға беліп
карастырады. Бұлардың ... ... ... ...... Жаңа ... Оңтүстік Африка Республикасы, сол сияқты Израиль
де осы топшаға жатады. Олар іс ... ... ... ... ... дамудың өзгеше кешірме жолын ұстанды. ЖІӨ-ны ... ... және оны ... ... мен ... алда. Ал ОАР басқа-
лардан біршама артта (9000 ... ... ... ... ... және кептеген халықаралық ұйымдардың ресми
құжаттарында, Шығыс Еуропа мен ТМД ... осы ... ... ... ... топшасына біріктіріледі. Бұл елдердің көпшілігінде жан
басына шаққанда ЖІӨ өндіру бірінші жөне ... ... ... анағұрлым
төмен, тек кейбірінің (Чехия, ... ... маңы ... ... ... топша елдерімен шамалас келеді. Бұлардың көбісі даму
деңгейі жағынан дамыған және ... ... ... ... ... ... Осы топша ішінде бірқатар ... ... ... және ... ... ... алу ... өздеріне дамушы
елдер мәртебесінің берілуін мәлімдеді. Ол өз ... ... ... ... — Балқан түбегі, Кавказ ... және ... ... сол ... ... да бар.
Дамушы елдер типі және олардың ала-құлалығы. Біріккен Ұлттар Ұйымы ... ... ... ... мен жер аумақтарын дамушы елдер типологиясына
жатқызады. Бұл — типология елдерінің жер көлемі бүкіл ... ... ал ... қоса ... жер шары ... 70%-дан астамын
құрайды. Олардың кейбірі (Қытай, Иран, Таиланд) бұрын ... отар ... ал ... XIX ... басы ... ... елдері) мен XX
ғасырдың алғашқы жартысында (Шетелдік Азия ... өз ... отар ... Осы ... ... ... елдер отаршылдықтан өткен
ғасырдын екінші жартысында ғана ... ... ... ... ... кейбір елдері азаттық алған ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі елдерді бірнеше топшаға біріктіреміз:
1. Дамушы елдердің ішінен табиғи-экономикалық және ... ... ... аса ... ...... Бразилия, Аргентина және Мексика
сияқты елдер оның "негізгі елдері" аталынатын бірінші топшасын құрайды. ... ... ... ... қалған дамушы елдердің барлығы бірігіп
өндіргеннен артық береді. ЖІӨ ... ... ... ... ... ... ... көлемінде), ал Үндістанда ол жан
басына шаққанда бар-жоғы 2500 долларды ... ... ... жаңа ... елдері, кейде «Азиялық айдаһарлар» деп
аталатын ... ... мен жер ... ... ... ... жатқызамыз. Олар өздерінің қолайлы экономикалық-географиялық
жағдайын тиімді пайдаланып, делдалдық қызмет пен ... ... ... жаңа ... ... барысында Батыс Еуропаның кейбір дамыған
елдерін басып озған — Корея ... ... ... ... ... осы топшаның өкілдері. Бұларда ЖІӨ ... ... жан ... ... ... доллар шамасында, ал Сингапурда — 25000 доллар.
3. Сыртқа көмірсутек, ... ... мен газ және оның ... ... ... ... типологиясында өз кезегінде шағын топшаны
құрайды. Олардың көбі Парсы шығанағы ... ... ... ... секілді елдер. Бұл елдерде мұнай сатудан түсетін пайданың
арқасында жан ... ... ЖІӨ ... ... орта ... 6000 ... долларды құрайды (бұл көрсеткіш Катар, БАӘ — 21000 ... ... Ең ... ... ... ... типологиясында, дамуы жағынан кенжелеп
қалған елдер алады. Мұндағы елдердің ЖІӨ ... адам ... ... ... ... ... ... дамыған осы елдерге тән қасиет,
көп укладты артта ... ... ... ... күшті
сақталынуымен ерекшеленеді.
5. Біріккен Ұлттар Ұйымы келесі бесінші топша елдеріне дүние жүзінің
дамымай ... ... ... ... елдерін жатқызады. Бұл елдерде ауыл
шаруашылығының тұтынушылық түрі басым, өңдеуші өнеркәсібі ... ... тән, ... ... ... ... және жан басына шаққанда
өндірілетін жылдық жалпы ішкі өнім орташа есеппен не бары 500— 2000 ... ... ... мен ... ... өзіне тән
ерекшелігі бар Қытайды да ... ... ... жатқызады. Өйткені
экономикасының жалпы ... мен ... ... ... ... онда жан ... ... ЖІӨ өндіру дамыған елдермен
салыстырғанда — аса тәмен. Бұған ... ... ... ... ... өте ... қарқынмен өсіп дамуына байланысты әлемдік
саясатта ғана емес, дүниежүзілік шаруашылыкта да аса маңызды рөл ... ... ... ірі ... елдер — Бразилия, Аргентина,
Мексика, Үндістан дамыған ... ... ... калды. Ал 1970—1980
жылдардан бастап Азияның жаңа ... ...... ... ... ... ... өте қарқынды өркендеді.
Соңғы жылдары Малайзия мен Таиланд елдері де қарқынды даму үстінде. Осы
мәелелерден ... ... және ... даму
көрсеткіштеріне сәйкес үйленістіріліп алынған дүние жүзі ... ... ... ... ... ... жүзі елдерінің жіктеліп топтастырылуы. Дүние жүзі елдерін сандық және
басқа да ерекшелік белгілеріне ... ... ... Ең алдымен,
сандық белгілері бойынша көп таралғаны — елдерді жер аумағы көлемі мен
халқының ... ... ... ... ... жер ... 3 млн км2-
ден асатын ең ірі 7 ел көзге түседі. Сол сияқты халқының саны 100 ... ... ... 11 ел бар. ... халқы бүкіл жер шары халқының ... ... ... жүзі ... ... сандық көрсеткіштері бойынша
бірнеше сатыға бөліп топтастыруға болады. Әдетте, саяси картада орта ... ... саны ... ... ... «ергежейлі елдер» деп аталатын
аса ұсақ елдер өз алдына жеке топ ... жүзі ... жер ... ... орналасуына орай аймақтық
топтастыру географияда кеңінен қолданылады. Мәселен, оқулық қосымшасындағы
1-кесте ... ... ... ... ... ... қарай топтастыру жиі кездеседі. Бұл ретте олар: теңіз
жағалауында, түбектерде, аралдарда, архипелагтарда орналасқан ... ... Осы ... ... шыға ... ... өз алдына ерекше топ
құрайды. Дүние жүзінде олардың жалпы саны 40-қа ... ... ... да бар. Мұндай қолайсыз географиялық жағдай, ... ... күре жолы — ... ... және оның ... ...

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш сынып оқушыларының ұлттық дүниетанымын қалыптастыру жолдары65 бет
Жаңа жібек жолы экономикалық белдеуі61 бет
Географиялық оқытудағы практикалық жұмыстардың орны, олардың білім алудағы маңызы23 бет
Дүние жүзінің ауыл шаруашылық географиясы9 бет
Дүниежүзінің саяси картасының қалыптасуы23 бет
Дүние жүзінің аймақтарында мұнай тасымалдаудан туындайтын мәселелер3 бет
Дүние жүзінің ауыл шаруашылығы23 бет
Дүние жүзінің орман ресурстары21 бет
Дүние жүзінің этностары11 бет
Қазiргi дүние жүзiнiң этникалық мiнездемесi17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь