Аралас экономиканың моделдері



Жұмыс түрі:  Реферат
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 19 бет
Таңдаулыға:   
КІРІСПЕ

Аралас экономика туралы 100 жылдай бұрын А.Шефле. А.Венгер сияқты
ғалымдар өз еңбектерінде жазған болатын. Олардың пікірінше аралас
экономиканың қалыптасуына, жеке кәсіпкерліктің дамуына мемлекеттің араласуы
негіз болған. Батыс экономистері аралас экономикаға мемлекет пен жеке
сектордың есепке негізделген некеге отыруы деп анықтама берген.
XX ғасырдың 30 жылдары Дж.М.Кейнс мемлекеттік капитал салымдарын
басқару жүйесінің қажеттігін негіздеп, аралас экономика теориясының жамуына
өз үлесін қосты.
Дж. Гэлбрейт Экономикалық қоғамның бет әлпетін идеологиялық символдар
емес, өндірісті ұйымдастыру мен озық үлгідегі техника-технологиялар
анықтайды. Сондықтан жоспарлау тек әкімшілік-командалық жүйемен ғана
байланысты емес, - деп тұжырымдайды.
Ал қазіргі кездегі экономикалық мүдделердің күрделілігі мен қайшылықта
дамуы, оларды шешу үшін балама нұсқаларды табу, өндірісті әртараптандыру
мен жоғары технологияны пайдалану мүмкіншіліктерін анықтау аралас экономика
теориясының өзекті мәселелеріне айналған.
Ааралас экономика жоспарлы экономикалық жүйенің рыноктық экономикалық
жүйеге ауысуымен байланысты емес. Қазақстанда аралас экономика мен өтпелі
экономика кезеңдері тұспа-тұс келген болатын. Ал дамыған елдерде аралас
экономика объективті экономикалық құбылыс ретінде Кеңес дәуірінен бұрын да
өмір сүрді.
Қазіргі аралас экономикалы елдерде мемлекеттің рөлі арта түсуде. Бұл
ұлттық және әлемдік қауымдастық үшін негізгі кепілдіктерді қамтамасыз
етумен байланысты болып отыр. Олардың ішінде:
- халықтың экономикалық жағдайын тұрақтандыру;
- табыстарды ұлғайту және сақтау мүмкіншіліктерін қалыптастыру;
- көлеңкелі экономиканы заңдастыру;
- жергілікті және мемлекеттік шенеуніктердің билігінің шегін анықтау;
- елдегі қауіпсіздік пен әлеуметтік мәселелерді шешу,
Аралас экономикалық жүйе рынок пен жоспарлаудың артықшылықтарын
үйлестіру негізінде қалыптасқан. Мұндай экономиканың тұрпаты мемлекеттің
экономикаға шамадан тыс араласуын шектейді, бәсекелестік ортаны
ынталандырады, монополияны реттейді және әлеуметтік қорғау механизмдерінің
жүзеге асуына жағдай жасайды.
Ірі өнеркәсіпті бір сатысынан басқасына ауыстырған өндіргіш күштердің
өсуі адамзат қоғамының әлеуметтік-экономикалық дамуының қатарларында да
терең өзгерістер туғызады. Бұл процестің белгілері Ресей ғалымдарын
мынандай қорытындыға итермеледі: Мүмкін соғыстан кейінгі тарихқа тән жалпы
азаматтық құрылымының интенсивті күшеюі, өркениеттің жаңа түріне өтудің
куәсі болар... Ол экономикалық тиімділікті терең түсінгені ізгіліктен
қосуға бағытталған. Мәселенің бұл қойылысында қазіргі дүниедегі өзгерісті
мәнді мойындау бар.
Екінші жағынан, болып жатқан өзгерістерді айтқанда қоғамдық өндіріс
түріндегі өзгерістерді көшіруге болмайды. Олар, жай ғана модификация емес,
басқа мазмұнға, жағдайға өту. Бұл өзгерістер машиналарды енгізу, ірі
өнеркәсіптің нәтижесі, содан кейін қоғамдық өндірістің индустриялануы
капитализм шеңберінде ұжымдық өндірістің өмірге объективті келуін
қамтамасыз етті. Нәтижесінде қоғамдық өндіріс машинаға сүйеніп өз бойында
қарама-қарсы екі тенденцияны қосады, кәсіпорындар мен өндіріс салаларының
оқшаулануы және өзара байланыстылығы. Тауарлы өндірістегі ұжымдық
қатынастарды немесе ұжымдық өндірістегі тауарлы қатынастардың қоғамдық
өндірістің бір түрінен екіншісіне ауысып өтпелі жағдайын білдіреді.
Қоғамдық өндірістің бұл өтпелі жағдайы нарықтық қатынас дамуының жаңа
сатысын – аралас экономиканы туғызады.
Тауарлы өндіріс – аралас экономика, өйткені мұнда ұжымдық өндіріс
қалыптасады, біреуінің заңдылықтары басқасына айналады. Аралас экономика
қызметінің ерекшелігі, тауарлы өндіріс заңдылықтарына негізделген ұжымдық
өндірістің заңдылықтарының әрекеті сипатымен байланысты. Экономикалық
қатынастар дамуының табиғи-тарихи процесі меншіктің түрлі формаларының
басын қосады. Шаруашылықты жүргізудің бір тәсілі табиғи жолмен басқа
тәсіліне ауысып отырады.
Аралас экономика экономикалық өмірдің нашарлауын жалпы сауықтардың
нақтыланған алып жүйесі болып табылады. Аралас экономика- бұл нарық ,
бұйрық, дәстүр элементтерімен бірге болатынэкономика.
Аралас экономика мынаны көрсетеді: батыстағы нарық экономикасы өндірістен
шектелген жұмысшы күшін қабылдайтын шағын бизнессіз және экономикада тепе-
теңдік пен қоғамда тұрақтылық қамтамасыз ететін мемлекеттік кірісушіліксіз
өмір сүре алмайды.

1. 1. Аралас экономика жүйесі және оның басты ерекшеліктері

Экономика жүйелерінің осы замандағы түрлерінің бірі – аралас экономика
жүйесі.
1. Аралас экономика жүйесінің басты ерекшелігіне келсек, мұндай
экономикалық жүйеде жоспарлы экономиканың элементтері нарықты экономиканың
элементтерімен қатар қалыптасады және қандай да болмасын әлеуметтік-
экономикалық даму негізін салады. Аралас экономика жүйесінің басты негізі –
жартылай мемлекеттік, жартылай жекеменшік жүйесі болып келеді. Мысалы,
Швецияда, жалпы Скандинавия елдерінде аралас экономика жүйесі өткен
ғасырлар бойы дамып келеді. Соның негізінде осы елдерде аса жоғары деңгейде
әлеуметтік-экономикалық даму қамтамасыз етіліп, нақтылы өмір жүзінде
көрсетіліп отыр.
Аралас экономика жүйесінің нұсқасы, механизмі негізінде – тұрақты
капиталдың, онда ең бірінші инвестициялық процесс арқылы, немесе өндіргіш
күштерді толық пайдалану арқылы халық шаруашылығын өркендетуде, жалпы
экономиканы өрлеу деңгейінде тұрақты өсіруде, күрделі қаржыны экономикалық
тұрғыдан тиімді пайдаланып, барлық халық шаруашылығының потенциалын,
әлеуметтік сапасының салаларын құрып, іске қосып жұмыс істету - өндіріс пен
экономиканы өркендету. Осындай негізде, осы кездегі нақтылы өмір жүзінде
орын алып, ондағы жалпы өнім көлемінің өсімі ең жоғары деңгейге жетті.
2. Салыстырмалы қосымша құн өндіру әдісін қолдану ең маңызды шара.
Оның негіздері:
а) жұмысшының еңбек өнімін арттыру арқылы қажетті уақытын кемітіп,
қосымша уақытын көбейту;
ә) өндірілген тауардың құнын, тауардың қоғамдық құнынан әр түрлі
жолдармен кеміту нәтижесінде алынатын құнды арттыру;
б) жұмысшының жұмыс күнін ұзарту арқылы өндірілген қосымша құн.
Аралас экономика жүйесінің сипаттамасының қатарында басты мәселе –
экономикалық нұсқаны құрудағы кезеңнің мазмұны болып келеді. Жоғарыда
қаралған аралас экономика жүйесінің басты ерекшеліктері – осы экономикалық
жүйеде жоспарлы экономикалық элементтер, үлгі механизмдер, нарықтық
экономиканың методологиялық негіздері қалыптасады. Ол жүйеде бұл қатынас,
әсіресе меншік үлесі, дәл, нақты үйлестіріліп, сол деңгейде олардың
әлеуметтік-экономикалық даму, атап айтсақ, мысалы жүз жыл бойы Скандинавия
елдері, оның ішінде Швеция мемлекеті осындай аралас экономика жүйесінің
негізінде дамып, әлемдік деңгейде өркендеу, даму тәжірибесін іс жүзінде
көрсетіп келеді. Осы кезеңде аралас экономика жүйесінің элементтерін
пайдалануда социалистік елдер де кездесіп отыр. Бұл жерде Қытай Халық
Республикасын айтуымызға болады. Қазіргі жағдайдағы тәжірибеге сүйенсек, ол
аса ірі әлем елдерінің біріне айналды. Экономикалық дамуы осындай жүйе
механизмін қолданған осы және басқа елдерде жалпы дамуы аса жоғары дәрежеде
болып келе жатқаны мәлім. Аталған жүйелердің ішінде ең жоғары деңгейдегі
даму – аралас экономикалық жүйесі, яғни жартылай мемлекеттік және жартылай
жекеменшік жүйесі болып келеді.
Қандай да болмасын экономикалық нұсқаны құрғаннан кейін, оның шынайы
күнделікті өмірде экономикалық даму деңгейін салыстырмалы түрде айналуы,
жалпы экономикада кіріс пен шығыстың деңгейін шығару, теңестіру болып
келеді. Ондай теңестіру осы көрсеткіштердің жалпы техника экономикалық
көрсеткіштердің экономикалық дамудағы барлық ресурстарды толық пайдалану
негізінде жасалады. Экономикалық есептеу – талдауда экономикалық нұсқаны
құрып, іске асыруда тұрақты әрбір кезеңде модульдерді қайта есептеп,
түзетіп, жаңартып, өмір ағымымен байланыстырып отыру керек. Әсіресе,
мынадай мәселелерге жауап беруге тиісті: қабылданған шешім бойынша;
экономикалық нұсқа бойынша; өндірістік шаруашылық мекемелерде, ондағы еңбек
өнімділігі жалпы табыс-кіріс, шығын, қорыта келгенде, жалпы пайда, таза
пайда қаралады. Осындай мәселелерді шешу үшін және экономикалық нұсқаларды
тұрақты экономикалық талдау – есептеу, тұжырымдау және шешім қабылдау қажет
болады.
Мұндай экономикалық жүйеде жоспарлы экономиканың элементтерін нарық
экономикасы жүйесімен қатар қалыптастыратын нақты негізде, олардың аралас
жүйесі қалыптасып, қандай да болмасын елде даму негізін салады. Мұндай
елдер жайлы жоғарыда айтып кеткен болатынбыз.
Жаңа заманда әлем елдеріндегі жүйелерді экономикалық теория тұрғысынан
қарағанда, макроэкономика, оның жалпы ел экономикасы деңгейінде
болатындығын және методологиялық негіз және сол деңгейде экономикалық
көрсеткіштер жүйесі болады. Теория бойынша саясаттың экономикаға тікелей
әсерінен саяси экономика – объективтік ғылым болып табылады. Ал, аралас
экономиканың нұсқалары макроэкономикалық теориясыз, ғылымға айналған
теориясыз еркін бағалау негізінсіз нұсқалар құрып даму мүмкін емес.
Макроэкономика үш бөлімнен тұрады:
1. Қарапайым және фундаментальды, макроэкономиканың функционалдық
нұсқасы;
2. Нарықты нұсқа жоспарлы және аралас нұсқасымен салыстырмалы түрде
алғанда;
3. Әртүрлі нарықтарды экономикалық талдау, яғни микроэкономикалық
теория.
Егер де аралас экономикалы жүйелерді алсақ, оның қарамағында
конъюктуралық саясат, оны мемлекеттік сектормен қаржыландыру және
макротеория негізінде макроэкономикалық талдау жасау. Қандай да
экономикалық жүйе болмасын оны құруда, өндірістік қатынастар мәселесі,
экономикалық теорияның негізін қамтамасыз ету қажет. Онда:
а) қоғамдағы өндіріс процесінде өндіру, бөлу, айырбастау және тұтынуда
– адамдардың санасы мен еркінен тыс пайда болып, олардың арқасында
қалыптасатын экономикалық қатынастар жиынтығы;
ә) қоғамда өндіріс процесінде өндіру, бөлу, айырбастау және
тұтынуда–адамдардың санасы мен еркіне байланысты пайда болатын, оларда
реттелетін экономикалық қатынастар.
Осы аталған өндірістік қатынас ең бірінші, өзгермелі капиталды
пайдаланумен тікелей байланысты, оның басты нақты дәлелдері, біріншіден,
бұл жұмыс күшін сатып алуға жұмсалатын, әр өндіріс процесінде өсіп ұлғаятын
капитал. Сонымен қатар, ол айналымы капитал ретінде өз құнымен дамып,
өнімге біртіндеп өткізетін заттар болуы және өндіріс құрал-жабдықтары
түрінде болатын, өндіріс процесінде өз құнын өзгертетін бөлігі, жұмыс
күші–тауардың тұтынуын қамтамасыз ететін негізі болады. Өзгермелі немесе
айналмалы капитал, өзі жұмыс күші құнынан артық жасаған, еңбек ақы
төленбеген еңбегі арқылы жасалатын құн негізінде болуы. Осыған байланысты
жұмысшының және оның жанұя мүшелерінің өмір сүруі үшін қажетті тіршілік
заттарының құны. Өндірісте өінм өндіруде аталған капитал, еңбек процесінде
жұмысшының өзінің жұмыс күші құны мөлшерінен артық қосымша құн өндіру
қабілеті ретінде туындайды.

1.2. Аралас экономиканың белгілері

Аралас экономиканың алғашқы көрінісі–экономиканы реттеуге мемлекеттің
араласуы. Бұл ең алдымен мемлекеттің экономикалық қызметінің күшеюінен
көрінеді, бұған сұранысты ынталандыру, салықты реттеу арқылы инвестицияны
ынталандыру, амортизацияны жылдамдату және т.б. шаралар кіреді. Аралас
экономикаға тән белгінің бірі–мемлекет пен бизнестің өзара байланысы. Бірақ
мұнда басқа да көптеген аралық буындар мен элементтер бар, ол әр түрлі
өнеркәсіп, сауда, саяси топтардың мүддесін білдіріп, қоғамдық өндірісті
біртұтас өзара байланыстың түрлері мен саяси лоббизм жолымен реттеуге
қатысады.
Аралас экономиканың басты белгісі–мемлекеттік меншік. Айталық, жеке
сектордың қолынан бәрі келе бермейді, бұл әсіресе темір жол транспортында,
атом энергетикасында, космостық техниканы игеруде ерекше білінеді. Қазіргі
өндірістің бұл салалары тек үлкен көлемде ақша қаржыларын талап етіп қана
қоймай, сонымен қатар қоғамның барлық күш-жігерін қажет етеді. Олар өз
кезегінде шаруашылықтың басқа салаларына айтарлықтай тікелей ықпал жасайды.

Мемлекеттік меншіктің пайда болуы – тауар қатынастарында жаңа лептің,
ұжымдық өндірістің үстемдігін сипаттайды. Аралас экономикаға меншіктің
көптүрлілігі тән, мұнда жеке-дара және ұжымдық меншіктің түрі олардың
негізі болып, басқа түрлерінің пайда болуына әсер етеді. Аралас
экономиканың маңызды бір белгісі құндық және жоспарлылық тұтқалар арқылы
реттеу. Олардың қолдану басқарудың мемлекеттік және де басқа органдарда
жүреді, бұлар кеңестік және консультация немесе зерттеу сипатында болады.
Өнеркәсіп органдарын сәйкестендіретін мемлекеттік жоспарлау органдары
Жапониядағы индустриалды құрылысының кеңесі сияқты стратегиялық жоспарлау
принципі негізінде тұрақтандыру саясатына, салық, ақша және сауда
құралдары экономикалық белсенділікті реттеу үшін қолдануы.
Жапония аталған шаралардан басқаларын да жүргізеді. Олар: бүкіл
экономика үшін ұзақ мерзімді индустриалдық құрылымды жан-жақты жасайды. Бұл
құрылымдар әлем экономикасында әрекет ететін нарықтық күштермен
анықталады. Жапонияның, мысалы индустриалдық дамуы жоғары және
постиндустриялық жағдайына көшуі аныңырақ болған сайын экономикада
жоспарлылық та жоғары болады. Әр түрлі мемлекеттік құрылымдарда олар түрлі
көріністер табады.
Аралас экономиканың мәнді бір сипаты – микро-мақро деңгейіндегі
экономикалық процестерді ұйымдастырудың, басқарудың рөлінің артуы.
Ұйымдастыру қатынастары рөлінің артуы тек қана техникалық себептерден емес,
алдымен экономикалық процестердің салдарынан болады. Қарастырып отырған
аралас экономиканың белгілерінің тағы бір жағы жекелеген кәсіпорындардың
трест, концернге, диверсификацияланған фирмаларға ауысуы. Олар микро
деңгейдегі ұйымдастыру мен басқару қызметін түбірінен өзгертеді. Ірі
кәсіпорындардың көлемі, олардың өндірістік тұтынуы, транспорттық және
ақпарат мүмкіндіктеріне қарап өнім шығаруы – бәрі баға белгілеуге,
сұранысты, ұсынысты бақылауға, нарықтың берекетсіздігін жоюға жағдай
жасайды, еркін бәсеке дәуіріне тән қиындықтарды жеңуге көмектеседі.
Аралас экономиканы қазіргі қоғамның индустриалдық даму дәуіріндегі
экономикалық жүйе сипаттайды, оған белгілі бір заңдылықтар тән. Ол
заңдылықтар тауарлы және ұжымдық өндірістің заңдарына тәуелді. Аралас
экономика шаруашылықты жүргізу жүйесі ретінде пайда болып тек қана, ұжымдық
өндірісті дамытып қоймайды, ең алдымен тауарлы қатынастар жүйесін тереңдете
түседі. Бұл шеңбердің ұлғаюы тауарлы қатынастардың жер шарындағы көптеген
елдерді қамтуынан айқын білінеді. Олар тауарлы өндіріс заңдылықтарының
дамуынан, оның заңдары әрекетінің күрделуінен, элементтерінің жаңа
түрлерінен көрінеді және олар ұжымдық өндірістің тең заңдылықтары болып
табылады.

2.

2.1. Аралас экономиканың моделдері

Мемлекеттің реттеуші рөлі және оның мақсаттарына байланысты дамыған
елдерде аралас экономиканың бірнеше моделдерін ерекшелеуге болады:
1. Либералды (америкалық). Оның негізгі сипаты – жеке меншік. Үкімет
экономиканы заң шығару, салық және ақшалай-несиелеу арқылы басқарады
2. Әлеуметтік-нарықтық. Капитализм қиындықтарын сезгендерге әрдайым
тұрақты сүйеу бола алады.
3. Шведтік модель. Әлеуметтік кепілдіктердің жоғары дәрежесімен
сипатталады.
4. Жапондық модель. Басқарылатын бірлескен капитализм үлгісімен
ұсынылады.
Экономика үлілерінің әр түрлі болуы олардың мүмкіндіктерімен және сол
елдердің дәстүрлерімен түсіндіріледі.
1. Америкалық модель. Америка Құрама Штатына тән сипат болжау және
стратегиялық жоспарлау. Ол барлық басқарылатын шешімдерге арналған негізді
қамсыздандырады. Стратегиялық жоспарды өңдеуде мынадай өте маңызды
факторлардың қатары ескеріледі:
← Халықаралық
← Технологиялық
← Экономикалық
← Әлеуметтік
← Саяси
← Бәсеке
Стратегиялық жоспарлау жиынтық сияқты ішкі жүйелерді қарастырады.
Болжамдық зерттеудің 3 деңгейі бөлінеді:
- мемлекеттік басқару жүйесіндегі болжау;
- жоспарлау;
- сауданы болжау;
Америка Құрама Штатының экономикасын реттеудің негізгі құралы –
мемлекеттік бюджет. Бюджеттік – салықтық реттеу үкіметпен қолданылады, ең
алдымен дағдарыстық құбылыстардың өткірлігін тегістеуге және экономикалық
өсуді реттеуге қолданылады.
Америка Құрама Штатының қаражат жүйесі 3 сатылы ұйымды құрайды. Соған
сәйкес қаражат құрылымының 3 деңгейі бар. Олар:
- мемелекеттік бюджет
- штат бюджеті
- жергілікті басқару органдарының бюджеті
Қазіргі уақытта Америка Құрама Штатында мемлекеттің экономикалық рөлі
өсіп отыр, себебі олар экономиканы білімді адам ресурсымен көтеруді көздеп
отыр соған байласнысты қаражаттың көп бөлігін жаңа технолоияларды алуға,
ғалымдарға, инженерлерге бөліп отыр. Ұсақ фирмаларға көмек ретінде жылына
50 млн дола бөлінеді. Америка Құрама Штатында тікелей және жанама салық
жүйесі бар. Салық салынатын пропорционалдық дәрежеде олар прорессивтік және
регрессивтік деп 2 туүрге жіктелінеді. Америка Құрама Штатында несие
жүйесі дамыған. Оның неізгі компаненті Федералды резервтегі жүйе және
Америка Құрама Штатының орталық банкі функцмяларын орындаушы болып
табылады. Федералды резервтегі жүйе мемлекеттің несиелік-қаражаттық
саясатын жүзее асырады. Несие аясы және ақша айналымы арқылы экономикаға
әсер етеді.
... жалғасы

Сіз бұл жұмысты біздің қосымшамыз арқылы толығымен тегін көре аласыз.
Ұқсас жұмыстар
Экономикалық жүйе модельдері: жоспарлы, рыноктық, аралас
Нарықтық экономиканың мақсаттары
Экономикалық жүйелер және оның мәні
Меншіктің мәні, нысандары және экономикалық жүйенің типтері
Экономикалық жүйе
Экономикалық жүйенің дамуы үшін қажетті алғы шарттар мен жағдайлар
Экономикалық жүйенің дамуы үшін қажетті алғы шарттар және жағдайлар
Экономикалық жүйе: мәні, түрлері және көрсеткіштері
ТАРАУ РЫНОКТЫҚ ЭКОНОМИКАҒА КӨШУ КЕЗІНДЕ МЕМЛЕКЕТТІҢ АТҚАРАТЫН РОЛІ
Нарықтық экономика модельдері
Пәндер