Асан Қайғы туралы алғашқы жазбалар және дәуір шындығы


Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 4 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Асан Қайғы туралы алғашқы жазбалар және дәуір шындығы
Асан Қайғы туралы аңыздардың ХІХ ғасырдың ІІ жартысында Ш. Уәлиханов,
Г. Потаниндердің зерттеулері мен жазбалары арқылы және Дала уалаяты
газетінде жарияланған нұсқалары сол дәуірдің шындығымен салыстыра
қарастырылады.
Аңыздар - халықтың басынан өткен тарихи оқиғаларды баяндайтын халық
прозасының бір түрі. Онда халықтың тарихи оқиғаларға берген бағасы,
дүниетанымы, көзқарасы, өткен оқиғадан алатын тағылымы, тіршілікте көздеген
арман-тілегі суреттеледі. Аңыз ұрпақтан-ұрпаққа ауызша тарағандықтан, оның
мазмұнына халық басынан өткен түрлі тарихи кезеңдер өз таңбасын қалдырып, 
бағасын беріп отырады. Белгілі бір тарихи кезеңде өмір сүрген әрбір ұрпақ
ата-бабадан жеткен тағылымды әңгімеге өз тұсындағы өзекті мәселелерді де
қосып отырады. Асан туралы аңыздардың алғаш жазбаға түскен көне
нұсқаларында сол дәуірдің танымы мен тағылымы тіркелген.
ХІХ ғасыр қазақ тарихында Ресей отаршылдығы түбегейлі орнаған, жаңа
саяси және экономикалық реформалар  жүрген, сол реформалар әкелген
өзгерістердің салдарынан қазақтың көшпелі тіршілігіне аса қажетті көшіп-
қонар қоныстарының тарылуы халықтың саяси және рухани танымдарына үлкен
өзгерістер әкелді. Ол өзгерістер  халық аңыздарында, өлең-жырларына,
жекелеген ақындар шығармаларынан көрініс алды.
Заман бейнесін өз шығармаларының негізгі арқауына өзек етіп алған ақын-
жыршылардың қалың қатары шықты. М. Әуезов мұндай ақындар қатарын зар заман
ақындары деп атап,  сол күйді енгізген ақындардың алғы шебі Асан Қайғыдан
басталады деп көрсетеді:
Бұл дәуірдегі әлеумет тіршілігінің ең шаншулы мәселесін әдебиет жүзіне
түсіріп, алғаш рет қалың елдің қамын ойлап, күңіренген - қария Асан. Алғаш
рет келешек заманның құбыжығын сезіп, тұспалмен белгі беріп, болжал айтқан
Асанқайғы. Сол заманның өзінде басқа жерге ауайық десе де, өлең сөзді
қауымның қызметіне жаратуға кіріскен тағы да сол. Кейінгіге ел қамын
жоқтаған мұң зар сарынын тастап кеткен де сол. Зар заман ақындарының
барлығындағы сары уайым - Асан бастаған сарын. Сондықтан зар заман
ақындарының алғашқы белгісі Асанқайғыдан басталады дейміз [1, 201]. 
Алаштың көрнекті ғалымы Х. Досмұхамедов те  Асан есіміне қатысты халық
әдебиетіндегі жаңа сарынның басталғанын көрсетеді. Ол Асанды  қазақ халық
әдебиетіндегі болжал өлеңдерінің бастауына қояды және бұл мазмұндағы
өлеңдердің күшейген тұсы деп ХІХ ғасырдың ІІ жартысы деп көрсетеді.
Болжалдық әдебиеттегі бұндай үмітсіз, зарлы сарын әсіресе ХІХ ғасырдың
екінші жартысында–саяси бостандықтан үміт кесілгенде (Исатайдың,
Кенесарының, т.б. көтерілістерінің жаншылуы), қазақ жерін отарлау
күшейгенде, ел жиі-жиі жұтқа ұшырап, кедейленгенде – күшейе түсті[2, 22],
- деп жазады ғалым.
Заман кейіпінен торығып, қайғы, уайым кешкен зар заман ақындарының
қозғаған мәселелері мен Асан Қайғы туралы халық аңыздарындағы уайым
істері бір-бірімен сабақтас. Асан туралы аңыздарда  оның негізгі қайғырып
жүрген мәселелері мынадай:
1. Ел билеген хан тұқымының қарадан қатын алған ісіне қайғыру;
2. Құладынға қу ілгізіп, тектіні тексізге жығып берген хан ісіне уайым
ету;
3. Орыс отаршылдығының шеңгеліне түсіп, көшіп-қонуға тар бола бастаған
қайырсыз қонысты тастап көшу.
Асан Қайғының Әз-Жәнібекке артатын басты өкпесінің бірі – ханның
қарадан әйел алуы.          Асанның пайымынша, бұл жөнсіз істің салдары
елдің болашағына зиянын тигізеді. Алдағы күнде ел билейтін текті тұқым
жойылып, оның ақыры  жұртты бөтен ел билейді. Басшысы тексіз елдің ісі де
берекесіз, болашағы да бұлыңғыр. Ал хан тұқымының тексізденуі – қарадан
қатын алуға байланысты.
Мұндай реніштің туындауы - қазақ даласындағы хандық жүйенің күйреуі
салдарынан болғаны анық. ХІХ ғасырда қазақ даласында хандық жүйе Ресей
тарапынан жасалған саяси реформаның нәтижесінде өмір сүруін тоқтатқаны
тарихтан белгілі.
Асанның екінші реніші - Асанның жаман ырымға жорыған Әз- Жәнібек ханның
құладынға құс патшасы аққуды ілдіруі. Бұл жерде аққу – төре тұқымының,
құладын – тексіз билеушінің, сондай-ақ сыртқы жаудың бейнесі. Аққуды
құладынға ілдірген хан ісінен елді тексіз кісі билейді, жұрт бодандыққа
түседі, ханға қара кісі қару көтеретін заман туады деп қайғырады.
ХҮІІІ ғасырдың соңында қарадан (құл ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Асан Қайғы туралы аңыздар
Зар заман поэзиясының бастау көздері
Қазақ хандығы дәуіріндегі жыраулар шығармашылығындағы тарихи мәселелер
Ежелгі түркі тілді ру-ұлыстарымен бірге жасаған көркем сөз өнерін түсіндіру
Шортанбай шығармашылығын жан-жақты талдау
Жалпы мектептегі музыка сабағында жыршы-жыраулардың алатын орны
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі
Нар заман мен зар заман поэзиясында тарихи оқиғалардың көрініс беруі
Жыраулар поэзиясының даму және қалыптасу кезеңдері
Зар заман» ақындарының шығармашылығындағы ел мен жер тағдыры
Пәндер