Ұлт-азаттық көтерілісінің басшысы Жанқожа Нұрмұхаммедұлы туралы

Жанқожа Нұрмұхамедұлы (1774, қазіргі Қызылорда облысы,Қазалы ауданы, Арықбұлақ ауылы - 1860, Қызылқұм) - батыр. Сыр бойы қазақтарының Хиуа, Қоқан хандықтарының езгісіне және Ресей отаршылдарына қарсы ұлт-азаттық көтерілісінің басшысы. 19 ғасырдың 20-жылдарынан бастап Сыр бойы мен Арал теңізінің шығыс жағалауын қоныстанған қазақтарға өз үстемдігін жүргізе бастаған Хиуа, Қоқан хандықтары 1830-1840 жылдары жергілікті халыққа өктемдігін одан әрі күшейтті. Хиуа хандығы Жаңадария, Қуандария, Қызылқұмнан өтіп, Қосқорған, Арал теңізіне дейінгі аралықтағы Сыр бойындағы қазақтарға шапқыншылықтар жасап, малдарын барымталап, әйел, бала-шағаларын тұтқынға алып кетіп отырды. Қоқандықтар шекара бекітіп, әкімшілік құрып, 1817 жылдан бастап салына бастаған бекіністерінен әркез жасақтар шығарып, бейбіт елді шауып, алым-салық жинап кетіп тұрды.
Осындай зорлық – зомбылықтан жапа шеккен қазақтар, жастайынан әділдігімен, батырлығымен елге танымал болған Жанқожаның төңірегіне топтасты. Жанқожа 17 жасында Кіші жүз құрамындағы Әлімұлы тайпасының жергілікті рулары сайлап алған Қылышбай ханның Хиуа бекінісіне жасаған жорығы кезінде жасаққа елеусіз еріп барып, ешкімге дес бермей тұрған қарақалпақ батыры Тықыны жекпе-жекте өлтіреді.
Осы жорықта әділетсіздігі үшін Қылышбай ханның өзіне де қол жұмсайды. Бұл кездерде Жанқожа ауылы Қарақұмда жайлап; Ырғызды қыстаған. Қоқан хандығының Созақ бекінісіне орналасқан әкімдерінің жергілікті халыққа салынатын алым-салықтан тыс көрсеткен зорлықтары қазақтардың бас біріктіріп, бұл қамалға шабуыл жасауына себепкер болды. И. В. Аничковтың мәліметі бойынша, Қоқан әкімі Дәурен Созақ қаласының бектері Отыншы, Cушымен бірігіп, Сарман биді өлтіреді. Созақта тұратын, Құрман би араша түсуді өтініп, Жанқожаға арнайы хабар жібереді. Жанқожа
        
        Ұлт-азаттық көтерілісінің басшысы Жанқожа Нұрмұхаммедұлы туралы
Жанқожа Нұрмұхамедұлы (1774, қазіргі Қызылорда облысы,Қазалы ауданы,
Арықбұлақ ауылы - 1860, Қызылқұм) - ... Сыр бойы ... ... хандықтарының езгісіне және Ресей отаршылдарына қарсы ... ... 19 ... ... бастап Сыр бойы мен Арал
теңізінің шығыс ... ... ... өз ... жүргізе
бастаған Хиуа, Қоқан хандықтары 1830-1840 жылдары ... ... одан әрі ... Хиуа ... ... Қуандария,
Қызылқұмнан өтіп, Қосқорған, Арал теңізіне дейінгі аралықтағы Сыр бойындағы
қазақтарға шапқыншылықтар ... ... ... ... бала-шағаларын
тұтқынға алып кетіп отырды. Қоқандықтар шекара бекітіп, әкімшілік құрып,
1817 жылдан бастап салына бастаған бекіністерінен ... ... ... елді ... алым-салық жинап кетіп тұрды.
Осындай зорлық – зомбылықтан жапа шеккен қазақтар, ... ... елге ... ... Жанқожаның төңірегіне
топтасты. Жанқожа 17 ... Кіші жүз ... ... ... ... ... алған Қылышбай ханның Хиуа бекінісіне жасаған
жорығы кезінде жасаққа ... еріп ... ... дес ... ... батыры Тықыны жекпе-жекте өлтіреді.
Осы жорықта әділетсіздігі үшін Қылышбай ханның өзіне де қол ... ... ... ... ... ... ... қыстаған. Қоқан
хандығының Созақ бекінісіне орналасқан әкімдерінің жергілікті халыққа
салынатын ... тыс ... ... ... ... бұл ... ... жасауына себепкер болды. И. В. Аничковтың
мәліметі бойынша, Қоқан әкімі ... ... ... ... ... ... Сарман биді өлтіреді. Созақта тұратын, Құрман би араша
түсуді өтініп, Жанқожаға арнайы хабар жібереді. ... ... қол ... ... ... ... ... Желек бекіністеріндегі
қоқандықтарды қуады.
1830 жылдың күзінде Созақ ... ... ... көмекке келген
қоқандық Таған палуанды жекпе-жекте ... ... Одан соң ... ... ... бұзып кіріп, Созақты басып алды. Қоқан
бектері Отыншы мен Сушыны қолға түсіріп, ... ... үшін ... ... Кейбір деректерге қарағанда, Жанқожа ... ... ... ... ... ... де талқандайды. Хиуа
хандығы Аллақұл ханның тұсында 1835 жылы Қуандарияның батысындағы ... ... ... ... онда 200 ... ... ... арқа сүйеп,
алым-салық төлеуден бас тартып, Хиуа бегі ... ... ... ... ... сағасындағы қазақтарды тәртіпке келтіру үшін түрікмен
Аймұхамед ... ... ... жылы ... деген жерде елге тізесі батқан осы Аймұхамед палуанды
Жанқожа жекпе-жекте өлтіреді. ... мерт ... ... ... бас
сауғалап қашуға мәжбүр ... ... ... ... де Сыр ... хиуалықтардың езгісінен құтқару үшін, олардың бекіністеріне жиі-
жиі шабуыл жасап отырды. Оның бұл ... ... ... ... көп шығынға ұшырады. 1845 жылды көктемінде Хиуа ... ... ... бекіністерін қалпына келтіру үшін 200 жасақ аттандырады.
Жанқожаның жігіттері бұлармен ұрыс салып, кері ... 1847 ... Хиуа бегі ... ... ... ... ... отырған қазақтарға шабуыл жасап, 1400 үйді ойрандап, тонап ... ... ... ... Хиуа бегі Қожанияз бастап, қазақ сұлтандары
Жанғазы Шерғазиев пен Елікей (Ермұхамед) ... ... ... ... тағы да ... ... ... мұндай шапқыншылығы бір
жылда бірнеше рет қайталанады. Тонауға ұшыраған елін ... ... ... ... ... ... екі мың әскері бар хиуалықтар Жаңақала
бекінісінің төңірегіне шоғырланады. Жанқожаға Ресейдің ... ... ... ... отряд көмекке келіп хиуалықтарды бірге талқандайды.
1847 жылы Райымға келіп, бекініс сала бастаған Ресей әскерлеріне Жанқожа
қарсылық ... Сол ... ... генерал-губернаторы В. Обручевпен
жолығып сөйлескен Жанқожа оны мен орыс ... ... ... ... және ... шапқыншылығынан
қорғайтындығына келіседі. Бірақ кейін іс ... ... ... ... мен әскерлері ауық-ауық елдің тыныштығын бұзып, бұл
кезде егде тартып отырған Жанқожаға да маза ... ... ... Сырдария жүйесі бойынша өкілі И. Осмаловскийдің ... ... ... Мұхамедхасан Ахмеров пара жинауға шабармандарын
Жанқожа ауылына жұмсайды. Жанқожа оларды «орыс заңында мұндай ... ... деп қуып ... ... ... ... ... Жанқожа
көтеріліске шығуға мәжбүр болады.
1856 жылы желтоқсанның соңғы күндерінде ... ... ... Қаратөбе манындағы Л. Булатовтың отрядына бірнеше рет шабуыл
жасады. Көтерілістің бас ... ... ... аса ... ... жылы ... олардың саны 5000-ға жетті. Жағдай Орынбор генерал-
губернаторы В. А. ... ... ... Ол генерал-майор Фитингофт
бастаған 300 атты казак, 320 жаяу әскер, 1 зеңбірек, т.б. ... ... ... ... ... ... жүз ... жасағы бар жазалау отрядын
аттандырады. Екі жақ Арықбалықтың тұсында кездесіп, бірнеше ... ... ... дейін қаруланған жазалаушы отрядқа көтерілісшілер қарсы
тұра алмай, шегінуге мәжбүр болды. Екі күн бойы ... ... ... ... көрінбей, көтерілісшілер Қызылқұмға ойысып кетті.
Жазалаушы отряд жолда кездескен қазақ ауылдарын шауып, тонаушылыққа
ұшыратты. ... ... ... ... ақпан- наурыз айларында
көтерілісші халыққа қарсы тағы бірнеше рет жорыққа шығып, қазақ ауылдарына
адам айтқысыз жауыздықтар ... ... жылы ... ... алынып
есептелмей, талан-таражға түскенді қоспағанда, 79567 сомның малы сатылды.
Көтеріліс жеңіліс ... ... ... ... ... ... ... ренжіп, Дауқара жаққа, одан Бұхар хандығы жеріндегі Ерлер
тауына жалғыз кетіп қалады. Екі жылдан соң ... ... ... ... ... Елікей Қасымов бастаған казак отряды келіп өлтіріп
кетеді.
Жанқожа батыр — 19 ғасырдың орта ... Сыр бойы ... ... ... ... ... суреттейтін жыр. Айтушысы — Мысабай
жырау, ол Қазалы маңындағы Қаракөл елді мекенінде тұрған. ... – И. ... Ол ... универсететі шығыстану факультетінің түлегі,
Сырдария губерниясының әр ... ... сот ... ... ... ғылым қоғамдарының белді мүшесі болған. Аничков жырды
1893 жылы қағазға түсіріп, ... ... ... ... этнография қоғамының хабаршысында» жарияланған. Шығармада Сырдың
төменгі ағысындағы қазақтардың Хиуа хандығына, ... ... ... ... ... ... ... келгенде бұл тарихи жыр.
Онда Кенесары, Төлек, Арынғазы, Есет, Бекет, ... т.б. ... мен ... ... Райым секілді жер-су атаулары көптеп
кездеседі. Жекелеген ру аттары да көрініс тапқан. ... ... ... ... 161 жол. Тілі ... сарт та ... ... Жәкең барда еш кемділті,
Қаласын Бабажанның бұзып алып,
Қазаққа алып берді бір теңдікті
- деген жолдар он бір буынды өлшемге құрылған.
Мысабай ... ... осы жыр ... ... ... ... журналының 1926 жылғы 5- санында араб әрпімен жарияланған.
«Жанқожа жайлы ... деп ... ... осы ... ... ... ... ( 1996 ) атты ... ... ... орта ғылыми кітапханасында « Жанқожа батыр » жырының
бірнеше үлгісі сақталған. Олар « Жанқожа батыр », « Жанқожаның тарихи »,
« Жанқожа ... мен ... ... ...... О. ... Л.
Шаңғытбаев. Бұл нұсқаулардың біреуі қара сөзбен, өзгелері өлеңмен ... – М. ... ... С. Бөлекпаев, К. Көрегенов,
Қалижанов, Қ. Сұлтанов, Н. ... ... ...... ... Қазалы ауданындағы ауыл,
Арыңбалық ауылдың ... ... ... Аудан орталығы-Қазалы
қаласынан солтүстікке қарай 12 километр жерде, Сырдария жайылмасының қамыс,
құрақ басым өскен шалғынды ... ... ... ... орналасқан.
Тұрғыны 1,7 мың адам (1999). 1962-1997 жылы Қазақстанның 40 ... ... ... ... ... Оның ... 1997 ... батыр ауылында және округіне ... ... ... ... ... ... ... істейді. Округте 4 мектеп, бала-бақша,
кітапқана, мәдениет үйі, дәрігерлік амбулатория және 2 фельдшір-акушерлік
пункт бар. ... ... елді ... ... ... ... аузында Жанқожа батырдың Созақ қамалын алмаққа келген қазақтың соңғы
ханы – ... ... ... ... ... ... ... әңгіме
сақталған. Батыр осы жолы әуелі өзінің жігіттерімен Созақ қамалына көмекке
келе жатқан Қоқан әскерінің ... ... ... ... кері қуып
жібереді. Содан кейін Созаққа қайта оралып, Кенесары қолымен тізе ... ... ... ... ... ... ішке ... осы Жанқожа
батырдың сарбаздары болыпты. 
Елін, жерін азат ету жолына бар өмірін арнап, сырт ... ... есіл ер ... ... ауыл ... ... басында намаз
оқып, құдайға құлшылық етіп ... ... өз ... ... қаза табады.
Ұлт-азаттық көтерілісінің басшысы Жанқожа Нұрмұхаммедұлы туралы
Бұл оқиға 1850 жылы болып еді.
Батырдың бәйбішісінен Итжемес, тоқалынан Берді, Жолшы деген ер ... ... ... ... ... ... өзі. ... үйіне, кім екенін
нақты білмедік, ғұлама қонаққа келеді. Намазға ұйиды. Сол кезде таяқты ат
қып ... ... ... ... ... ақ ... ... көлбеңдеген ұзын
киімін қызық көріп, сәждеге жығылып ... ... ... көрініп
қалған ұмасын сыртынан түртіп келіп қалады. Шошып түскен ғұламаның намазы
бұзылады. ... қуып ... ... ... ... ... ұстап,
қызық көріп, мәз боп әлігіні тағы түртіп берекесін алады. Сөйтіп екеуі
арпалысып ... ... да ... ... ... ... ... келсе,
“намазым қаза болды” деп, қонағы мұңайып отыр екен. Жанқожа қатты ашуланып
зекиді, бәлкім қолы да тиген ... Бала ... үш ... ... көз
жұмған.
Бізге батыр әлдеқандай бір діни мектептен сабақ алды ... ... ... ... ... рас. Бірақ көкірегі ояу. Қосымқожа Сәйекені пір тұтып,
сөзін тыңдап, жанынан тастамай ... ... ... ... ... ... Батырдың ислам жолын мықтап ұстағандығында дау жоқ. Алланың
ақ ... ... ... ұстанған батыр, жау жабықтан найза ... ... ... ... ... емес, не жауыңа не өзіңе кәдік. Екінің-бірі. Жауының осал
еместігін жақсы ... ... ... ала ... ... ... келе
жатып, аттап өте алмай әкелері Нұрмұхаммед пен Өтегенге арнайы жылқы сойып,
зиярат етіп, көтерілісшілерді бір күн ... ... ... ... қоршау қойып тышқан жорғалатпай орыстарды әбден састырып ертең
бір күн аламыз деп ... тағы да ... ... ... ... ... Тап осы сәт қалың тұманды пайдаланып Р.М.Фитингоф пен Елікей
Қасымовтың отрядтары қалаға ... ... осы ... ... ... ... егесіп тұрған жау күш біріктіріп алды.
Көтерілісшілер қансырай жеңілді. Басқаша болатындай жөні жоқ ... ... ... ... ... өтіп бара ... Асан
Пұсырманның Әйімбеті: “Жәке, үйден сыбағалы ... жеп, ... деп ... ... ... ... сәл ойланып: “атадан келе
жатқан малың қайсы еді?” депті, дейді бізге осы ... ... әне ақ ... тұр ... “Онда соны сауып бір тостақ сүт әкеле ғой“
Батыр көлігінен түспеген күйі бір ... сүт ... ... ... ... ... екен.
Жанқожа бұл заманның ұғым-түсінігіне мүлде сыюы қиын таңқаларлық тақуа адал
адам еді.
Орыс өкіметі батырдың басқан әр қадамын ... ... деп, ... айтылды.
Соның себебімен бізге жеткен бір мәліметті ... ... ... ... ... ... Атақты жымысқы ұры бар екен. Атқа бір жамбастап
отырып алып, жалғыздан жалғыз ел кезеді, ыңылдап өлең ... ... ... ... мал ... ... ... алмайды, кедей-кепшіктің
жалғыз-жарым қарасын қолды етіп жұртты әбден мезі ... Әрі ... ... ет-тәттілігін, бұл ұрлығын қоймайды. Сол жымысқыға малын
алдырған, енді шұрқыраған жетімді қыстан қалай аман алып ... ... ... ... ... ... Жанқожаға жылап келеді. Батыр ұрыны ... Өзі ... ... ... ... жесе ... жейді да деп
алдымен сонысын сәлеттейді. Ашуға мінген батыр болмайды. Жақайым екен, енді
сонысын алға тартып, аузына Сартай ... ... Олай ... ... атаңа
бара ғой, ендігі малды сол жақтан жерсің деп әлігі ... ... ... іліп қойған. Батырдың қаhарынан қорыққан жұрт өлікке бес күн ... ... Бұл 1849 ... ... ... ... тым ... ретті жерінде шешімді өзі-ақ қабылдап, онысын қолма-
қол орындай беретін. Жазықтыларға өте қатал еді, Құдай ... ... қолы ... ... ... жөндеп жіберетін, билер шешімін күтіп отырмай
жазаға лайық деп тапса өзі-ақ жазалай салатын.
Күнәhар Бабажанды қазыққа отырғызды. ... не ... ... деп жауының
ұлы Қарабекті қасына адам қосып еліне қайтарды “Бұта екеш бұта да ... ... Хан ... пана ... өз ... жаумен қоса тонадың” деп
Жанғазы ханды ... ... ... жаяу ... ... ... қара жорғасын
Төремұрат жырау қуана-қуана мініп алды. ... ... ... хан ... ... ... оның әкесі Әбілғазы, Әбілғазының әкесі Қайып. Хиуаға екі
Қайып, екі рет хан ... Хиуа бұны ... ... әкеп ... ... ... бекітілген кішігірім хан болатын, Хиуаға да пәлендей беделі
жоқ-тын.
Абдолла ханды табақпен ұрды, Қылышбай ханға ... ... ... ... ... жаяу ... ... Кенесарыға қырын қарады. М.Тынышпаевтың
“Жанқожа батыр ешбір ханды да мойындаған емес” дегені рас сөз.
Шаруасымен жүріп дүрліккен қазақтардың ... ... ... ... деген
III гильд көпестен мынадай дерек жетті бізге. Атқа қонған сарбаздар – ... ... ... ... ашынған жұрт балық аулап келе жатқан орыс шаруасын
ұстап алып, жас жігітті дедектетіп батырдың ... алып ... ... деп ... ... ... жауап алады. “Кімсің?” “Бәленшенің
баласымын.” “Не ғып жүрсің?” “Ауру әкеме балыққа шықтым.” ”Туыстарың ... ... ... ... ... ... ... нешеде?” ”Сексенде.
Науқас. Жас сорпа ішемін деп мені күтіп отыр”. Батыр ойланып қап: ... ... ... ... соң жылап қалады ғой” деп әлігіні босаттырып
жібереді.
Жанқожа жүрегі жылы өте мейірбан адам еді.
Осы ... ... да айта кету ... ... ... да жан иесі, ол қапыда
кетпеуі керек деп, қашықтан тиетін садақ, мылтық, тіпті ұзын ... ... ... ұстамаған. Ғұмыр бойы талайлармен айқаса жүріп айбалта не
шолақ найза ғана пайдаланған. Адалдықпен қолына ... ... ... ... ... қалыптасуы сол.
Жанқожа негізінен әділдік пен ... ... ... бойы ... адал ...... ... жан алқымға келгенге дейін
берік ұстанған ең ... ... Бұл кісі ата ... өзін де ... ... жатқызған.
1993 жылы батырдың бейнесін шығаруға республикалық бәйге жариялануына ... ... ... ... ... деректердің барлығын түзіп; “Жас алашқа”
арнайы мақала ... Онан ... де ... бір ... іліккен. Бұл да
бұрын айтылған, ... ... ... ... оларды мақұлдай
түседі. Сонда ... ... ... ... Көрегеновтің суреттеп
жазуынша шамамен батырдың бейнесі мынадай: “Жанқожа ... орта ... ... ет бетті, ат жақты, қалың қабақ, айна көз, сұрғылт бетті, қара-
сұр, ұзын сақал кісі еді. Арқасында желкесінен ... ... жалы ... Жауырыны қақпақтай, үстіне түйе жүн шекпен (шекпен ішінен ... ... ... ... қара ... ... ... киетін. Аяғына етік,
беліне кісе буатын-ды”. Ұрпақтарының бірінің қолында сауыттың ішінен киген
төрт ... ... ... ... бір ... ... Белдемшенің
екі шетінде шығыршық ілінген тесіктері бар. Тиген найзалардан қалған із
болу ... ... өзі ... ... ішке ... ... Сол ... бір бөлігінің биіктігі – 18,5, ені – 22,5 см.
Нағыз көтеріліс басталған кезде жазалауға ... ... ... ... ... ... этнографтары мен зерттеушілері И.В.Аничков,
Н.Г.Веселевский, Э.Мейер, Н.Маев, А.И.Макшеевтер батырдың ... ... ... ... ... ... ... айтпаған. Бұлардың қай-
қайсысылары да батыр харекетінің ақ, ... адал ... ... тірі кезінде көресіні өз ағайындарынан көрді, көз жұмылған соң да бұл
кісінің ісі талай тәлкесекке түсті.
1947 жылы жас та ... ... ... “ХIХ ... ... ... деген монографиясы жарық көрді. Әркімнің де құдайы
бар, айтары жоқ, зерттеу салмақты, материалға бай. Осы ... шығу ... ... дүрліктірді. Тарихшылар негізінен екі жікке бөлінді. Еңбек
алдымен 1948 ... 28 ... КСРО ... ... ... сонан соң сол жылдың 14-19 шілдесінде Алматыда бес күн бойы
талқыланды. Т.Шойынбаев, ... ... 1950 ... 26 ... ... ... жариялап, Кенесары көтерілісін Кеңіс идеологиясына
жат, демек бұл еңбек ... деп ... ... газетінің бір сөзін
бекерге шығару құдайдың жағасынан алумен бірдей кез. Енді 1946 жылы “Есет
және ... ... ...... ... мен Қоқан, Хиуа
хандықтарының қысымшылықтарына қарсы күрес”, “Халықтық күрес” деп бағалаған
Е.Бекмаханов 1957 жылы кілт ... ... ... ... ... ... қозғалысы кертартпа және феодалдық ұлттық қозғалыс
болды”. “Жанқожа Нұрмұхаммедов ... ... ... ... ... ... мәңгілікке орнатып, феодалдық-діндік
элементтердің үстемдігін нығайтуға тырысты.” Бұнысы аз болғандай: ”Ғазауат
ұранымен өткен Жанқожа Нұрмұхаммедовтың қозғалысы етек ... ... ... кезінде Жанқожа өзін қаныпезер, қанаушы және Хиуа ... ... ... ... ханы жағына шығып, оған да жан тәнімен
берілген ... деп ... алып ... ... ... ... сыймайтын
тұжырымдарды айтты. Ақылға симайтын, бірақ саясат деп ... ... ... ... емес ... қара ... ... де дәлелдеп
жатпалық, Хиуа батырдың туғалы арпалысып келе жатқан ата жауы екендігін ... ... ... көзі ... қолдарында айыр, кетпені, жауына бірі
өгізге мініп, бірі жаяу шығып жүрген қара сирақ кедейдің ... ... аса ... ұғымның келуі жараға жауыспайтынын да былай ысырып қоялық,
халық үшін ... оққа ... ... ... сол ... ... қарсы қою
қай ақылға сыюы мүмкін. Сөйтіп екі адамның бас араздығы үлкен әрі ... ... ... ... телінді. Бұл жанқиярлық ерлік
ұғымды тәрк ету, бүтіндей бір ... ... ... ... ... құм етуден өзге не дейсің.
Айтпай кетуге болмай тұр. Ат жалын тартып мінгелі Хиуамен ... ... ... ... ... бұзып, батырларын өлтіріп
жүргендігін тізбей-ақ қоялық. Хиуа ханы батырдың бір ағайынына оны ... ... хат ... ... ... жайлы ауызша әңгіме бар-ды. Ал
мынау мұрағатта хатталып ... ... ... ... ... ... ... және адал Есет батырға.
Ханның қайырым–шапағаты мен мейрімділігіне ... және ... ... Егер сен ... ... ... жігіттерімен бірге
Жанқожаны тірілей ұстап не ... әкеп ... ... ... ... шексіз құрметке, қайырым-шапағатқа және жебеушілікке, басқаларға
қарағанда құрмет пен ылтипатқа ие боласың. Ал олай жасамасаң, мен ... ... ... жылдың дүйсенбісінде бата дарыған рамазан айының 10-ны күні жазылды.”
Кеңестік аса сақ саясаттың кесірінен тірісінде көрген ... ... ... соң да бір жарым ғасыр бойы батыр жарыққа ... ... шыға ... ... ... да бет ... Кешеге дейін “мынау сендердің батырларың”
– деп ... ... ... ... қойып атып жаттығатын. Жұртқа
құбыжық етіп көрсетілді. Үрей ... ... ... ... аңыз ... ... дер кезінде жиналған жоқ. Соның кесірінен батырға ... ... о ... көне ... өздерімен бірге кетті.
ХIХ ғасырдағы Сырдарияның төменгі етегін ... ... алуы ... болған жерде батырдың іс-әрекеті аталмай қалған емес. Жоғарыда
айттық, олардың бір де бірі Жанқожаның ... ... ... ... тікелей жазалауға тиісті әскерилер болмаса, басқалар тұлғаның іс-
әрекетін жоғары бағалаған, ... ... ... ... ... ... ... көтерілістің жай-жапсарын ғылыми түрде ... ... тек ... ... Оның өзі де ... ... секем алып,
көптеген ушықты жайттарға жоламаған, білсе де білмегенсіген.
Тойымбет Күлімбетов, Елеусіз Едігеев, Өмірзақ Ахметов, ... ... ... Балымбет Көптілеуов, Балмағанбет Меңдіқараев тәрізді
бұлардан да тыс көптеген авторлардың ... мен ... ... ... бізге. Солардың ішінде анағұрлым жүйелі Тойымбет
Күлімбетовтің әңгімелері аты анық аталмай шикі ... ... ... жылт ... сәт 1991 жылы Асан Досжановтың ... ... ... ... ... ... Ж.Шаңғытпаев, Нұрсұлтан Жұбатов, Лұқпан ... ... ... ... ... ... әр ... дастандары бар. Олардың бірсыпырасын қазір-ақ жұртқа ұялмастан
шығарып беруге әбден болады.
Батыр аты оқулықтарға ене ... ... де кеш – ... ... жөні
түзелді.
Осының барлығы мынабір аласапыран заманда кейінгі жас ұрпаққа шамшырақ,
отан сүюдің, еліне қалай қызмет ... ... ... ... ... ... ... сауатты жұрт күтіп отырған батырдың
аса күрделі өмір жолы мен арпалысын, ... бар ... ... астастыра суреттейтін басы бүтін толыққанды көркем шығарма тумай
жатыр. Қолға тиіп жүргендер үзіп-жұлынған эпизодтар ... ... ... ... ... ... ... қарияның әңгімесінен, оның үстіне
шала журналистік ... ... ... ... дәлдүріш жазбаларды батырдың
бойына сай салмақты шығарма деп мойындай алмайсың.
Әр істің ... бар. ... ... ... жұрт ... ... бір тілім қағазды аяқ астына тастамайды. Солай екен деп халқы
күтіп отырған ... ... ұрып ... көру ең ... ... ... атын ... салу.
Жанқожа күрделі заманда күрделі ғұмыр кешкен аса қиын тұлға. Оның ... ... қала ... өзін ... ... түсініп алмай асығыс-
үсігіс шығармасымақ құрастыра салу ол кісі туралы ... ... жете ... ... ... ... жас ... келеді әлі. Олар да “Осы біз
кімбіз?” деген сауалға ... рет ... ... Міндетті түрде тектерін
іздеп, саралайтын болады. ... ең ... ... ... дәріп,
жеңіл-желпі шала-шарпы, шикілі-пісілі дүмбілез дүние қалмауы тиіс. Шығарма
екендігі рас болса, батырдың өз ... ... ... ... сай ... ... ... бар.
Азғантай халқының азаттығы үшін арыстанша арпалысып, бүкіл Қап ... ... ... алып империяға шамасы келмей титықтай-титықтай келе
ақыры сол ... бас ... ... әрі ... ... ... Жаужүрек
батырдың тілегі қабыл болып, Меккеге қажылыққа барған ... ... ... ... өз ... ... ... деп арпалыса-арпалыса келе
ақыр соңы орыспен келісімге келуге мәжбүр болды. Тіпті шен, дәреже де алды.
Пәленбай жылы табаны тозып ... ... ... төре де ... келе ... киді.
Қарағайға қарсы біткен бұтақтай, қасық қаны қалғанша ... ... ... өткен саусақпен санауға ғана келетін батырлардың бірі,
бірінің ішінде де бірегейі осы ... ... ... Байлықты
аңсамады, дүниеге қызған жоқ, билікке таласпады. Таңдаған жолынан таймастан
шама-шарқы жеткен жеріне дейін ... ... ... болумен кетті.
Біздің қолға түскен деректер арқылы батырдың пенделік ... ... ... ғана ... жетті.
Әділдік өлмеген екен. Заман түзеліп, ... ... тым ... ... ... түптің түбі жетті. ... ... ... ... қалың жұрты күмән келтірмеген екен, әруақ қайта тірілгендей
болды. 1992 жылы кіндік қаны ... оны азат ету үшін ... ... ... ... арнайы ас беріліп, көрнекті кесене орнатылды. ... ... ... оған куә ... Бұл көлемді шаруаның бітуіне
ең бастысы халық, сонан соң Елеу Көшірбаев, Жарылқасын ... ... ... біраз ел азаматтарының айтарлықтай еңбек ... ... ... ... ... көше ... ... Шымкентте
Әбдіразақ деген азамат шетелдіктердің көмегімен батыр атына мешіт тұрғызды.
Баяғы жараланған батырды ұрыс даласынан алып ... ... ... ... ... ... талапқа сай келетін типті мешіт салдырып
жатыр. Тағы да басқа көптеген игілікті істер бітіп келеді.
Біз ... ... ... Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, тама Есет,
Исатай мен Махамбет тәрізді ... ... бола ... талай жан кешті
батырларды неге іздейміз?
Кемтар ... ... ... от пен су ... ... ... ... өзі өлсе де азаттық деп аталатын арманды өлтірмеген елден
екендігімізді ... ... біле ... келе ... жас ... ... сөнбесін, атаның қаны төгілген қара жерді
көздерінің қарашығындай сақтай білсе екен деп ... Олар ... ... ... өз ... ... атқарды. Алла алдында да, ұрпақтары
алдында да арлары таза. ... ... ... ... ЕР ... ... Сыр елiнiң тарихқұмар ұл-қыздары оны тек “Жанқожа атам” деп
қана айтады. “Денсаулық” журналының шығармашылық қолдауының арқасында
отансүйгiш қауымның қолына ... боп ... “Ел ... ер ... ... сол ... ... Кiтаптың “Ғылыми зерттеулер мен мақалалар”
тарауында “Жанқожаның жанды бейнесi”, “Батырсыз ауыл қалмасын, асыра ... ... ... ... ... ... ... Иванович
жарылқаушы ма? Жазалаушы ма?”, “Кең кеуде, бөрi қабақ, жолбарыс бет...
Жанқожа батырдың бейнесi қалай сомдалу ... ... ... әр ... ... тұлғасын бiртұтас сомдап шығуға жұмылдырылған.
“Дастандар мен арнау өлеңдер” деген тақырып қойылған тарауға “Жанқожа атам”
не “Жәкем” аталатын Сыр бойының аңызға ... ... ... сымбаттаған жыр жолдары енген. Оның 1894 жылы Н.У.Веселовскийдiң
“Орыстың ... ... алуы ... ... ... ... ... жылы Мұсабай жыраудың аузынан И.В.Аничков жазып алған “Жанқожа батыр”
толғауымен ашылғаны өте орынды болған.
Жанқожа Нұрмұхаммедұлының жат жұрттықтармен күресiне арналған жыр-дастан,
толғау, жоқтау ... ... ... ... ... ... дастанының
да алдыңғы саптан орын алғаны кiтаптың ғылыми-танымдық салмағын арттыра
түскен. Сондай-ақ, Н.Жұбатұлының, О.Сұлтановтың, Ж.Айдарбекұлының, Ә.
Нарымбетовтiң, А.Шәрiптiң поэмалары, алған объектiлерi бiр ... ... ... қарай да, сюжет өзгешелiктерiне қарай да,
батыр бабаның iс-әрекетiн, мiнез-құлқын барынша толыққанды суреттеуге
тырысады. Былайша айтқанда, жоғарыдағы авторлар бас кейiпкерiнiң түрлi-
түрлi ... ... ... сымбаттағанымен бағалы деп бiлемiз.
Энциклопедиялық басылым деуге тұрарлық осы кiтапта әр ... ... ... Кенжеевтiң “Жанқожа батыр” дастаны жайлы”, “Тойымбет қария
(“Жанқожа батырдың хикаясы” қолжазбасының жөн-жосығы жайлы)”, “Шаң астында
жатқан қыруар қазына, немесе Қолыңыздағы дастанның тағдыры ... ... ... ... ... ... әрiн ... қоса қазiргi оқырманға есiмдерi белгiлi М.Құттықов (“Өзiмiз”),
Т.Қосан (“Жалғаннан Жанқожадай әулие өткен”), ... ... ... ... ... ... ерлер даласы”), С.Нұрымбет (“Арнау”),
Ж.Мәкенәлиев (“Жанқожа баба жар болғай”), А.Баймаханқызы (“Рухына
бағыштап”), Т.Жәлiмбетов (“Көгерген көсегесi ерлерiмнiң”) және де бiр ... осы ... ... ... үлгi тұта ... ... күн
мiнбесiнен жырлағандарына куә боламыз.
“Әулие Әз-Жәкем” – кiтаптың үшiншi тарауы журналист-жазушы ... ... атты екi ... ... ... да ... ... пiрiне қатысты аңызға бергiсiз хикаяттар
– Б.Құрманбаевтың “Тылсым құдiрет”, ... ... ... ... ... ... тағзым”, Б.Аралбаевтың “Құдiретiңе бас ием”,
А.Жаманбаевтың “Жанқожа - әулие батыр” тәрiздi естелiктер Жанқожа бабаның
батырлықпен қоса адал ... ... ... күшi ... ... ... сезiнгендерiн жеткiзедi.
Қалған екi тарау – “Игi шаралар” мен “Қосымшалар” – Ұлы есiмдi ел жадында
мәңгiлiк қалдыру үшiн кейiнгi ұрпақтарының атқарып жатқан ... ... ... ... жалпы “Ел қорғаны ер Жәкем” жинағынан (құрастырушылар – жазушы
Молдахмет Қаназ бен энциклопедисшi Самат Қалуов) әр ... ... таба алар едiк. ... ... зерттеулер мен мақалалар”
тарауын академиялық жарияланым санатына қосуға болады. Ал, “Дастандар мен
арнау өлеңдер” тарауы – поэтикалық антология. “Әулие Әз-Жәкем” тарауының
бас ... тек қана қара ... иесi ... ... ... ... күшi – ... қадiр-қасиетiн әр тұсынан сипаттайтын
психологиялық, дiни этюдтер. Осылардың басын бiрiктiрiп, жиыстырғанда,
кiтапты сан салалы, ерекше пiшiндегi энциклопедия деген ... ... І ... ... жерін Ресейдің Үнді мұхитына шығатын қақпасы
ретінде тану идеясы бұл ел үшін ... ... ... ... ... жүзеге аса бастады да. Мысықтабандаған империя ішке ілгерілей
берді. 1847 жылы орыс ... Арал ... ... Жағдай қорғаныс шебін
табиғи шекара болып табылатын Сырдарияға жылжытуды талап етті де, 1853 жылы
ол бекіністің бар құрылысы тоқсан жолдың ... ... ... ... беттегі
стратегиялық жағынан өте оңтайлы Қазалыға көшіріле бастады. 1856 жылдың 23
наурызында ... ... ... ... рұқсат берді. Сол жылы осы №1
фортта 558 жаяу әскер, 367 атты ... 55 ... ... алу, ... ... істе сыналған саясат негізінде үш түрлі
әдіспен жүргізілген болатын. Бірінші, сауда-саттық. Орыста “и пряник, и
кнут” деген уәж бар, ... ... ... ... ... орыс ... билікке тарту амалы. Үшінші, біріне бірін айдап
салу. Кім де болса қорыққанын “сыйлайды”. Сөйтіп жаңа басқару ... ... ... атты казактардан тұратын қолшоқпар орыс
қосындары бекітіліп берілді. Бекіністерді әскерилер салды. Ресейге
беймағлұм Арал ... ... де ... ... ... ... жүктелді.
Байырғы жергілікті жұрт – қазақтардың арық қазып, атыз тартып, күн көріп
отырған шұрайлы ... ... ... ... ... қарашекпендер мен
казактарға тартып алынып берілді. Ақирек пен Ақбайдан үш мың қазақ шаңырағы
Сырдың ... ... ... ... ... ... ... Булатов босбелбеу адам еді. Соны пайдаланған тілмәш
М.Ахмеров қайта-қайта ел аралап, жөн-жосықсыз салық ... ... оң ... ... дейін қол салды. Басынғандығы соншалық, атақты батыр
Жанқожаның да ауылына келіп ат ... Ал ... ... ... ... әр ... ... тиесілі 12 тиыны мүлде берілмеді. Бұл
былай тұрсын, әңгі казактар екі бірдей момын шаруаны кірпіш күйдіріп жатқан
пешке салып, өртеп ... ... ... ... Зәбір-запа шеккендер
өз мүдделерін қорғар ешкім жоқ болғандықтан, егде тартып, тіршілік
қарекетінен аулақтап, Алла ... ... ... Нұрмұхаммедұлына
шағымданып бара берді. Орыстардың тыңшылар арқылы алып отырған хабарына
жүгінер болсақ, батыр халық екінші рет жылап келген соң барып атқа ... ... ... қарсылық әрекетіне кірісті.
1856-1857 жылдардағы Қазалыдағы көтерілістің негізі себебі отарлауға, жерді
тартып алып, қазақтың қарапайым адами ... ... ... ... ... ... ашынғандығы соншалық, бекіністе бар болғаны үш-ақ қазақ қалып,
басқа еркек кіндіктілер тайлы-таяғы қалмай көтеріліске шыққан. Аяқасты бас
көтерудің себебі бар да, ... ... ... Олар ... ... ... да ... Есет Көтібаров теңіздің арғы бетінде өзімен-өзі болып
жатты. Көтерілісшілердің қолында жүз қаралы шиті мылтық қана бар еді. ... қыс тым ... ... ... арық, жарамсыз-тын. Бұл шындығында
да тым жанкешті бас көтеру, көзсіз батырлық болатын.
Орынбор генерал-губернаторы В.А.Перовский Қазалыдағы хабарды естігенде,
біріншіден, қазақтарды жақсы ... ол ... көзі ... ... ... аң-таң қалды. Шектен шыққан астамшылықты қараңыз,
орыстардың екі бірдей қазақты пешке салып өртегендері ақылға сыйып,
бұратаналардың ағайынды Обертышевтардың үшеуін ... ... ... ... ... қол ... ... дәті барды деп тас-талқан
болды. Генерал-губернатор өзіне тән шапшаңдықпен ... ... ... ... ... арғы жағы Орал ... одан әрі ... бергі
жағы Ақмешітпен байланыс үзілген соң бекіністегі бар әскерилер жиналып,
кеңес өткізді. Теңізде тұрған Арал флотилиясының командирі А.И.Бутаков
осында шақырылды. Капитанның өз ... ... ... мұның
құзырындағы шаруа емес. Алайда тап іргесінде орыс фортына қауіп ... ... ... ... қала ... ... ... міндетті
еді.
Көтерілісшілерге қарсы үш зеңбірек, екі ракеталық станок, 54 штуцермен
қаруланған 300 атты казак, 320 жаяу ... ... ... ... ... жинап алып келген 400-500-дей жазалаушы қосын, башқұрт
отряды, А.И.Бутаковтың өзі бастаған құрама дайындалды.
Бас көтеруге шыққан ... ... сан ... ... ... қару
жағынан дұшпанмен мүлде салыстыруға келмейтін. “Басбұзарлардың саны үш
мыңға дейін жетеді, аттарының ... ... ... ... ... ... ... немесе шот ұстаған жігіттер де бар. Өгіз мінгендер де кездеседі.
Мүлде жаяу адамдар да көріне бастады”, – деп ... ... ... ... жаңа ... ... кездескенде оның жасағанын өз көзімен
көрген, енді мұның қарсыласы болып келіп тұрған Михайловпен бірге бір
кездері барымташы хиуалықтарды жапыра ... оның ... ... көзі
жеткен, Ақмешітті алардағы Перовский армиясының да сесі мен сұсын анық
байқаған Жанқожа батыр қорғасын оққа бара жатқанын өте ... ... ... ... ... ... қосынды қаңтарып қойып, Қылышбай бабасына зиярат
етуге кетті. Жасы жеткен батырдың олай ететін себебі, осы жолы ата ... ... ... ... жолында құрбандыққа барарын анық
білді. Сөйтіп ол қазақтың ежелден келе жатқан батырлық, намыс, ел қорғаны,
еркек тоқты құрбандық деп аталатын қастерлі ... ... ... асқақтата
білді. Халықтың ол кісіні күні бүгінге дейін әулие тұтатыны, қастерлейтіні
содан.
…Сырдария жүйесінің командирі майор Фитингоф 1857 жылдың 14 ... ... ... Қазалы бекінісінен, 18-ші қатынас қағазбен Орынбор ерекше
корпусының командиріне берген рапортында: “9 қаңтардағы түнгі сағат үште
мүмкіндігім болғанша дыбыс білдірмеуге тырысып ... ... ... ... бар ... жорыққа бастап шықтым” деп есеп
береді.
“Авангард под начальством капитана ІІ ранга Бутакова две сотни уральских
казаков, при ... из них ... ... за ... десятифунтовый горный
единорог, 85 человек пехоты, в том числе пятьдесят четыре штуцерами”.
Авангард... Демек әскерді бастап шыққан А.И.Бутаков. Күн ... ... ... ... қазақтар жаудың келе жатқандығын біліп қалды. Олардың
бірсыпырасы дыбыс шығармас үшін атып емес, түйреп өлтірілді. Екеуі ... ... анық ... ... сап ... сол қанат Бутаковқа,
оң қанат капитан Сосиновичке жүктелді. Ұрысты елу метр жерден ... ... ... деп ... “Киргизы снова стали скопляться
вокруг белого знамени за камышами против ... ... и с ... ... на ... ... ... ұран салып алғы шептегі
Бутаковтың отрядына тап берген. Одан әрі:
“Дав им собраться, я приказал капитану ІІ ... ... ... в
атаку...”, “Стремительная молодецкая атака казаков под предводительством
капитана ІІ ранга Бутакова и своих сотенных ... ... ... ... ... и ... ... после рукопашного боя,
обратила киргизов в совершение бегства и они рассыпались по всем
направлениям”. “Капитан ІІ ... ... ... за ними со всеми казаками,
за которыми я двинул вперед весь отряд”.
Сөзге ... тірі адам ... ... емес ... ... басқандай анық
жәйт.
1857 жылдың 5 қаңтарында зеңбіректердің әр түрінен 103 ... 9 ... ... осы ... ... әртүрлі қарудан 3148 оқ атылды.
Бұлардың барлығы түгелдей далаға емес, қазақтарға бағытталған. Бейкүнә
пақырлардың біразы ұрыс алаңы Арықбалықта қалды. Кім ... сол ... ... ... ... авторы Серік Пірназардың да
бабалары болуы мүмкін. Сонда “осы бір аса дарынды орыс офицері”, “жаужүрек
теңізші” А.И.Бутаков жарылқаушы болып шыға ма, ... ... шыға ... деп қолдарына айыр-балтасын алып күреске ұмтылған, сөйтіп шейіт
кеткен аруақтар тіріліп ... ... ... не ... ... не
бетімізді айтамыз?
Іс мұнымен де біткен жоқ. Ықшамдап айтқанда, көтерілісшілердің ... ... ... ... 9-11 қаңтар аралығында 212 ағаш
үйдің шаңырақтарын талқандап, керегелерін қиратып жылынды, солдаттарға
тамақ пісіру үшін отқа ... Осы жолы ... ... 1239 ... айдап әкелінді. Оның сыртында 300 қой солдаттарға азыққа берілді,
жол бастап жүрген сұлтандарға сыйға тартылды.
Ақпанның 11-і күні Р.Н.Фитингофтың өзі ... ... ... ... ... ... ... көп жүре алмай, бекініске қайта оралуға
мәжбүр болды. Ақпанның 26-сы күні Жанқожаны қайта іздеп шыққан жазалаушы
қарулы отрядтың құрамында 200 жаяу әскер, 300 ... атты ... ... екі ... бар ... Олар ... 19-ына дейін даланы
кезгенмен, батырдың ізін таба алмады. Есесіне жолда кездескен қазақ
ауылдарының бәрін талап, тонады. Бұлар бейқам отырған Нияз Жанкин мен
Өтеулі ... ... ... атып ... Осы ... 316 ... 215 түйе, 488 сиыр, 15 бұзау, 6505 қой, 24 қозы ... ... ... ... ... орыс ... жоғарыға берген
есептері болса, бәлкім асыра да көрсетілген шығар, ана жерде анша, мына
жерде мынша адамды астық, аттық деп жалпы ... ... ... ... бар, өйткені олар – мүлік. Ал шейіт кеткен қазақтардың нақты
саны беймағлұм, өйткені олар ... ... ... ... қашып тарап кетті деп есеп бергенмен,
бекініс қауіп-қатерден ... Оған 1857 ... ... ... ... ... ... қорғауға төрт батарея, қарашекпендер
слободкасын қорғауға екі батарея қойылды. Қорғанның сыртындағы ор
тереңдетілді, “Перовский” пароходының маңдай алдына единорог орнатылып,
қаланың маңына жақын келіп ... ... ... жағы ашық еді, ... ... жөнделіп, аттар тағаланды, жұмысшы башқұрттарға
мылтық таратылып берілді. Осының бәрінің атқарылуына тікелей бас-көз болған
бірден-бір адам ол – А.И.Бутаков.
Іс бітті. Орынбор ... ... ... ... ... бұл көтерілістің себебіне көз жеткізгісі келгенде №1 форттың
командирі Л.Булатов пен тілмаш ... ... бұл ... ... арандатулары емес пе екен деп қатты күмәнданды. Екеуін де
дереу қызметтерінен алды. Л.Булатовтың орнына уақытша Бутаковтың орынбасары
майор Толстовты ... ... ... ... ... түрде тиянақты зерттеген марқұм
Т.Шойынбаев еді. Зерттеуші А.И.Бутаковтың көтерілісті басуға белсене
қатысқандығын тайға таңба ... етіп ... ... ... баға берген
жоқ. Олай етуге мүмкіндігі болмады, уақыты тұсады. Жазғыра алмайсың,
өйткені ол кеңестік кезең болатын.
А.И.Бутаковтың жеке өз басы жайдары адам ... да ... ... ... жазған еңбегін оның әйелі Ольга Николаевна Бутаковаға арнағанына
қарағанда, отбасы да зиялы, өз кезіндегі мәдениетті ... ма ... ... ... жылы ... жүйесіндегі қызметтегі офицерлер
құрамына берілген құпия сипаттамада А.И.Бутаков мінезі жөнінен –
“приветливый”, әскери сапасы жөнінен – “хороший”, әскери ынтасы жөнінен –
“очень ... ... ... аса құштар, екі иығын жұлып жеп тұрған,
қарусыз ... ... ... адам.
Капитан Ресейдің Аралды Орта Азияны жаулап алу жолындағы плацдармға
айналдыру мүддесін жүзеге асыру үшін жұмсалды. Империя пәлен ... ... ... ... Негізінен сол ұңғытқа қызмет еткен теңіздің қазіргі
мүшкіл халі ... ... ... ... егде ... ... қарамастан, шыбын жанын шүберекке түйіп,
қорғансыз қалған қара орман халқы үшін кеудесін оққа ... ... өзін ... ... соң ғана адам ұяларлық жалған
жалалардан әрең арашалап отырғанда, үшінші, бәлкім ... ... ... ... ... не жорық бізге? Ол Ресейде де бас тұлға ретінде
арнайы зерттеліп, бағаланған ... Ал ... ... ... ... Арал ... ... жарылқаушы ретінде қалған да қойған. “Егемен
Қазақстан” газетінің 1992 жылғы 9 мамырында жарияланған мақаладағы: ... Арал ... ... Бутаков та отрядымен шақырылып,
көтерілісті басуға белсене қатысты” деген жалғыз сөйлем қаперге алына да
қоймайды, әрине.
Л.Толстой аты ... ... ... ... ... ... зерттей келе
ондай құрметке тұрмайтын адам екен деп, адамгершілігінен түңіліп тастап
кететін В.А.Перовский, Салтыков-Щедрин әжуалайтын авантюрист В.Г.Черняев
тәрізді орыс қолбасшыларының бас-бастарында мыңдаған ... ... ... да ... ... жетерлік қан бар.
Біздің пайымдауымызша, әскери адамдардың әрекеттерінің “қорытылмай”
дәріптелу уақыты өткен. Әрісі патшаның, берісі кеңестік өктем саясатты
бітеулей жұту ... ... енді ... ... ... ол ескі ... көзқарас. Басқаны былай қойғанда автор мынаны ескеруі керек еді.
Капитан А.И.Бутаков Арал теңізін ... ... ... сол ... ... пен Жанқожа Нұрмұхаммедұлының ірі көтерілістері болды ғой.
Ақмешіт алынды емес пе? ... ... ... ... ... ... капитанның сол оқиғаларға қатыспай қол қусырып, бейтарап отыруы
мүмкін бе еді? Жоқ, ... ... ... ... ... ... қазақ халқының ұлт-азаттық көтерiлiстерi
болып өттi. Оларды Сырым Датұлы, ... ... ... ... Нұрмұхамедұлы, т.б. басқарды. 19 ғ-дың аяғы мен 20 ғ-дың басында
Қазақстандағы егiншiлiкпен айналысатын халықтар арасындағы қазақтардың үлес
салм. 55,4%-ға ... ... ... т. ... ... су ... пайдалануы қазақ жұмысшыларының қалыптасуының экон. негiздерiн
қалады. 1917 ж. Қазан ... ... ... негiзгi кәсiбi көшпелi немесе
жартылай көшпелi жағдайда мал өсiру, суармалы егiншiлiк болса, ... ... ... және ... де ... ... ... орын алды. Қоғам
өмiрiнде рулық-патриархалдық қатынастар үстем болып келдi. ... ... ... ... ... Қ-ды 1931 — 33 ж. ... 1929 — 31 ж. ... кеңес өкiметi саясатының асыра
сiлтеулерiне қарсы 372 көтерiлiс болды. Көтерiлiстiң күшпен басылуына орай
Қ. басқыншылыққа ұшырады. 1930 жылдың басынан 1931 жылдың ортасына ... ... 281230 ... ... сыртқа көшкен. Олардың едәуiр
бөлiгi Қытайға, Иранға, Ауғанстанға өтiп кеттi. Қазақ этносы осы жылдары
аса көп шығынға ұшырады. Ашаршылық және онымен байланысты ... ... 2 млн. 200 ... астам адам қырылды. Бұл барлық Қ-дың 48%-ын
құрады. Екiншi дүниежүзiлiк соғыс жылдарында мерт болған ... 410 ... ... ... Қ. едi. 1991 ж. 16 желтоқсанда мемлекет
тәуелсiздiк жарияланған соң, қазақ ұлты өзiнiң ортақ мүддесi ... ... ... тiлi ... тiл ... ... ... таңдаулы
өкiлдерiнiң кеңестiк дәуiрде тыйым салынған есiмдерi ұлтымыздың мақтанышына
айнала бастады, тарихи топонимика қалпына келтiрiлiп, ұлттық мәдениеттiң
гүлденуiне жағдай ... Шет елде ... ... елге ... ... ... ... кезiнде «Ресей неге революциялық жолға түстi?»,
«Орыс социализмi қайдан шықты?» сияқты сауалдар ... оған өзi ... Ұлы ... ... ... идеясының үстемдiк алуын бұл
мемлекеттiң тарихи даму жолымен, ерекшелiктерiмен байланыстырады. ... ... ... ... ... ... ... жолында тым ұзақ мерзiм болған ел. Еуропалық елдер капиталистiк
даму жолына ХVI-ХVII ... ... ... ... ... ... 20 ғасырға дейiн қалып қойды. Крепостниктiк тәртiп
мемлекеттiк қатыгез ... ... еттi. ... ... ... түрi ... құрды. Көп пiкiрлiкке, түрлi ұстанымдарға орын қалған
жоқ. Мiне осындай жағдайда Ресей интеллигенциясы мен ... ... ... революцияны қоғамдық мәселенi шешудiң негiзгi құралы, жалқы
тәсiлi ретiнде таңдады. Басқаша айтқанда дүлей ... ... ... ... ... ... әкелдi. Кейiн интеллигенция тарапынан
көрiнген революциялық радикализмнен большевизм пайда ... ... ... ... ... ... ... жауап реакция ретiнде өмiрге келдi. Егер бiз империя құрамындағы
қазақ халқының жағдайын осы контексте алып ... онда сол ... мен ... ... қалмайтындығын байқаймыз. Қазақстан Ресей
құрамына XVIII ғасырда бодан ретiнде ... ... Бұл ... ХIХ
ғасырдың 60 жылдарында аяқталды. ... ... де, ... ... ... өз билiгiн жүргiзу iсiнде ... ... ... ... әдiс ... ретiнде таңдап алғанын көремiз. Бұл олар үшiн
ең тиiмдi тәсiл едi. ... ... ... ...... мәселерде
жоқ.
Сонау ХVIII ғасырдың соңындағы патшалық билiкке қарсы Сырым Датұлының, ХIХ
ғасыр Исатай Тайманұлы, Жанқожа Нұрмұхамедұлы, Кенесары ... ... ... соң бiрi бұрқ ете қалды. Бұл шын ... ... ... ... ... алған қарсылықтар едi. Сол қозғалыстардың
шығу себептерiн Кенесары Қасымұлының патша ағзамға арнайы ... ... ... ... болады. Ашынған Кенесары хан патшалық ... ел ... ... ... ... жиi-жиi ауылдарын шауып, адамдарын, туыстарын
қанға бөктiрiп, ... ... ... ... ... ... ... бей-
берекетiн қашырып, дүрлiктiрiп жiбергенiн жазып, тыйым салуды ... оған ... ... ... ... ... көнесiң, ал көнбесең солай
күшке саламын» дегеннiң керiн келтiрiп, қырын қарап ... ... ... ... бар. Оның қорлығына құлақ кестi құлындай көне беретiн жан ба. ... ... атқа ... Қара ... халқы қолдап соңынан ердi. Олар
елдiң азаттығы үшiн көтерiлдi. Патшалық билiк сол ... ... ... Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыстарды басу
үшiн репрессиялық шараларды, репрессиялық ... ... ... ... ... ... осы ... Кеңес өкiметi де көштi. Жалпы
ХIХ ғасырдың өн бойында, Қазақстанда болған басқа да көптеген ... ... ... ... ... репрессиялық шараларды тұрақты
түрде ауық-ауық жүргiзiп отырды. Өкiнiшке орай күнi бүгiнге ... ... ... ... ... сол ... саясатына, қолданған
жазалау шараларына бiз әлi де саяси тұрғыдан заңдық дәрежедегi баға ... ... ... берген жоқпыз. Ал бұл баға берiлуге тиiс деп
ойлаймын.
Осы мәселеге байланысты ... ... ... ... ... басқарған комиссиясы жұмыс iстедi. Сол жылдары орталық жүргiзген
репрессиялық саясатқа байланысты көптеген материалдар жиналды. Бiрақ ... ... ... Комиссияның патшалық және кеңестiк жүйелердiң репрессиялық
шараларына берген бағасы түсiнiксiз себептерге байланысты қолдау таппады.
Ұлттың бас ... ... ... ... ... ... ... жүргiзiп отыру патшалық және кеңестiк жүйелердiң қалыптасып
қалған үйреншiктi шараларының бiрi болатын. Тек ХХ ... ... ... репрессиялық актiлерi 1907-1911, 1916-1922, 1925-1926, ... ... ... ... iске ... Яғни репрессия
перманенттi түрде, бiрде ... ... ... ... ... ... фактiлер соған меңзейдi.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жанқожа Нұрмұхамедұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс13 бет
А. Г. Серебренников мұрағаты, патшалық Ресейдің Түркістан өлкесін отарлау саясатының тарихи дерек көзі (1840-1870 жж. )50 бет
Ақтан батыр12 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Жанқожа Нұрмұхаммедұлы бастаған көтеріліс20 бет
"мектеп басшысының жеке тұлға ретіндегі ролі"7 бет
18-19 ғғ. Қазақстан территориясындағы ұлт-азаттық қозғалыс14 бет
1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс14 бет
1850-70 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
1915-1945 жылдар аралығындағы Корей халқының Жапон отарына қарсы ұлт азаттық қозғалыстары38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь