Прокариот және эукариоттардың генетикалық аппаратының құрылысының ерекшелігі




Жұмыс түрі:  Реферат
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге
Таңдаулыға:   




Прокариот және эукариоттардың генетикалық аппаратының құрылысының ерекшелігі

Мазмұны:
Кіріспе
Прокариот жасушасының генетикалық аппараты
Эукариот жасушасының генетикалық аппараты
Прокариот және эукариоттардың генетикалық аппаратының құрылыс айырмашылықтары
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

Кіріспе
Организмге тән сипаттамалар туралы барлық ақпарат оның генетикалық аппаратында шоғырланады. Ол жасушаның көбею кезеңінде өзіндік тән белгілердің сақталып, қайта жаңғыртуын қамтамасыз етеді, себебі жаңадан синтезделген ДНҚ молекуласы аналық молекуламен толықтай ұқсас болады. Бұл генетикалық аппараттың жоғарғы тұрақтылығын және қызмет жасауына жауапты тетіктердің дәлдігін көрсетеді. Алайда, генетикалық аппарат толықтай тұрақты емес, себебі бұл ағзаның өзгеру мүмкіндігін, өмірдің әр түрлі формаларының пайда болуына әкелген эволюциялық түрлендірілуді жоққа шығарар еді. Осылайша, генетикалық аппарат бір жағынан өз тұрақтылығын қамтамасыз етіп, екінші жағынан едәуір иілімді, өзгергіштікке қабілетті болуы тиіс. Сонымен қатар генетикалық аппарат өздігінен көбеюге, өз реттігін сақтауға қабілетті.
Жасушаның ядролық және цитоплазмалық ДНҚ-сының барлық гендері мен ген аралық учаскелерінің жинтығы- геном деп аталады. Геном репликация (өздігінен екі еселену), генетикалық ақпаратты сақтау, экспрессиялану (тұқым қуалаушы ақпараттың әрі қарай берілуі) және мутацияға негізделген өзгергіштік қасиеттеріне ие.
О.Эйвери тұқымқуалаушылық белгілерін ұрпаққа жеткізетін зат дезоксирибонуклеинді қышқыл екендігін дәлелдеді. ДНҚ тұқымқуалаушылық пен түрөзгергіштік қасиеттердің материалдық тасымалдаушысы, және ағза жасушасының дамуы жайлы программа- биологиялық ақпаратты өз ішінде сақтайды. Кез- келген жасушаның генетикалық материалы ақпараттық қасиеті төрт нуклеотидтің арнайы ретпен түзген полинуклеотидті тізбегімен анықталатын ДНҚ-мен көрсетіледі. Ал олардың орналасуы прокариот және эукариот жасушаларында әр түрлі болып келеді. Бұл жұмыс прокариот және эукариот жасушаларының генетикалық аппаратының құрылысының айырмашылығы мен ерекшеліктерін талдап көрсетеді.
Прокариот жасушасының генетикалық аппараты
Прокариоттарға микроорганизмдер мен көк-жасыл балдырлар жатады, және бұл тарауда микроорганизмдердің (бактерия және архибактерия) құрылысы талданады. Прокариоттар (грекше: pro - дейінгі, karion - ядро) клеткасында арнайы пішінді, жеке дараланған ядро болмайды, сондықтан генетикалық материал ядролық мембранамен қоршалмай цитоплазмада бос күйінде орналасқан.
ХХ ғасырдың 40-жылдарына дейін бактерияларды генетикалық тұрғыдан реттелмеген өмір формасы деп санады. М.Бейеринк прокариоттардың тұрақты, оңай айырылып танылатын және тұқым қуалайтын өзгерістерін сипаттап, бактериялар мен жоғарғы сатыдағы организмдердің бір генетикалық заңға бағынатындығын түсіндіргендердің бірі болды. Бактериялар жасушалық құрылысы бар өте ұсақ организмдер. Олардың орташа диаметрі 1 мкм. Бактерия клетка қабығымен қоршалған, оның ішінде цитоплазма, рибосомалар, ферменттер, плазмидалар, ядролық аппарат т.б. бактериялық элементтер бар. Эукариот клеткасынан айырмашылығы оларда митохондриялар, Гольджи комплексі, эндоплазмалық тор жоқ және басқа да бірқатар мембраналы органоидтар болмайды.
Бактериялардың ядролық аппараты цитоплазмадан мембрана арқылы айқын оқшауланбаған, оны нуклеоид деп атайды. Нуклеоид бактерияларының генетикалық материалы - жалғыз молекулалы ұзындығы 1 мм шамасындағы сақина пішіндес екі тізбекті ДНК молекуласы, оның молекулалық массасы 3*109 Дальтон және шамамен 4*106 жұп нуклеотидтерден тұрады. Бактериялардың геномы эукариоттармен салыстырғанды әлдеқайда кішкентай, себебі прокариот геномы эукариотқа қарағанда тығыз орналасқан. Кодталмайтын нуклеотидтер тізбегі өте аз. Мұндай ДНК-да 4000-ға жуық гендер ғана болады. Бактериялардың генетикалық жүйесі шартты түрде хромосома деп аталады. Бірақ эукариоттармен салыстырғана бактериялық хромосомаларда негізінен гистон белоктары болмайды. Олардың центромералары да жоқ және митоз арқылы жаңа клеткаларға ажырамайды, мейоз кезеңдерінен өтпейді.
Е-соІі ішек бактериясында прокариот геномы жақсы зерттелген. Оның хромасомасы 3,2*106 н.ж. тұратын сақиналы ұзын ДНҚ, гендері сызықты орналасқан. Бактерия хромосомасы белсенді күйде болады- кез-келген уақытта репликация немесе транскрипция жүруі мүмкін. Прокариот ДНҚ-сының 95%-ы ұдайы транскрипцияланады.
Кейбір бактериялардың цитоплазмасында нуклеоидтан бөлек қосымша ДНҚ-ның тұйық кішігірім молекулалары болады. Олар плазмида деп аталады. Плазмида деп автономды ауторепликацияға қабілетті, хромосомалармен байланыспаған сақина тәрізді ДНК молекулаларын айтады. Оның өлшемі шамамен бактерия хромосомасының 10-20%-дай, 1-3 гені болады. Кейбір плазмидалар хромосомалармен бірге болады. Олар эписома деп аталады. Мысалы: F фактор плазмида мөлшері 103 нуклеотид жұптарына тең ДНК молекуласы. Плазмиданың көбеюі автономды бірақ олардың репликациясы хромосомалық геноммен бақыланады. Плазмиданың кең таралған 3 типі бар:
:: F фактор немесе жыныстық фактор.
:: R фактор немесе резистенттілік факторы.
:: Col - фактор немесе коллициндік фактор.
F фактор - F филин белогын кодтайды. Филин белогы жыныс қылшықтары қалыптасуы үшін қажет. Бактериялардағы жиынтық процесс коньюгация жүру үшін осындай белоктар қажет. R фактор - (ағыл: resistent төзімділік) кең таралған плазмидалар. Антибиотиктерге химиотерапевтік заттарға ауыр метал иондарына ультра күлгін сәулелерге төзімділік қасиеттерін кодтайды. Col фактор - коллицин белогын кодтайды. Коллицин ішек таяқшасы шигелла салманелла бактерияларда түзілетін басқа белоктарда жоюға қажетті уытты белок.
Жалпы бактериялық плазмидаларды хромосомадан тыс тұқым қуалаушылықтың элементтері ретінде қарау керек. Мұндай элементтер эукариоттарда да кездеседі. Оларды цитоплазмалық тұқымқуалаушылық факторлар деп аталады. Оған митохондрия мен пластидтердің гендері кіреді. Бактериялық плазмидалар ген инжинериясының негізгі қаруларының бірі. Қарастырылған плазмалардың 3 типінің бірқатары биотехникалық мақсат пен бөлінген бөтен генді бактериялық клеткаларға таси алатыны таптырмайтын генетикалық элемент болып табылады.
Бактерия клеткасының негізгі генетикалық құрылымы бактериальды хромосома болып табылады, ДНҚ-ның гигантты молекуларлары болады, тұйық сақина генетикалық детерминант геннің бір текті функциясынан тұрады. Барлық хромосома бактериясы репликацияланады, яғни репликон болып табылады. Бактерия барлық прокариоттар сияқты гаплоид яғни олардың генетикалық материалы ген жинағымен байланысты. Клеткада бактерия хромасомының бірнеше көшірмесі болуы мүмкін.Үзіліссіз емес кодтайтын нуклеоидтардың тізбегінен тұрады, яғни бактериялар ген тізбектерімен тығыз байланысты. Геннің ақпараттары генетикалық кодта жазылады, бұл барлық организмдерде бірдей. Ген құрылымында ақпараттың негізгі экспрессиясының 2 кезеңі бар: Транскрипция (генетикалық ақпараттың ДНҚ-дан РНҚ-ға жазылуы) және трансляция (генетикалық ақпараттың нуклеотид мРНҚ-ның аминқышқыл тіліне аударады). Прокариот гені промотордан, белок кодтайтын аймақтан және транскрипция терминтаторынан тұрады.Алғашқыда ген ДНҚ бөлігі промоторға ажырайды, ол РНҚ полимеразасына байланысқан және транскрипцияны инициациялайды. Оның құрамына 2 бірізділік консерватив кіреді: біреуі (ТТГАЦА) тану үшін қажет, 2-шісі (ТАТААТ) РНҚ полимераза промоторымен тығыз байланысу үшін керек (фермент, рибонуклеозидтрифосфаттағы РНҚ түзуші катализдеушілер, ДНҚ-ны матрица ретінде қолданады). Бұл екеуі де нуклеотид жұптарымен ажыратылған. Бактерияларда транскрипция РНҚ полимеразасының жалпы барлық генінің транскрипциясына әкеледі.

Эукариот жасушасының генетикалық аппараты
Эукариоттар (грек. еu - жақсы, толығымен және karyon - ядро) - құрамында ядросы бар организмдер.Эукариоттарға барлық жоғары сатыдағы жануарлар мен өсімдіктер, сондай-ақ бір немесе көп жасушалы балдырлар, саңырауқұлақтар және қарапайымдар жатады. Эукариоттар жасушалары прокариоттармен салыстырғанда құрылысы жағынан күрделі келеді. Эукариот жасушасының генетикалық аппараты жасушалық ядро түрінде бөлектенеді, ішінде басты тұқымқуалаушы - хромосома. Хромосомалар саны түрленуіне қарай екіден (жылқы аскаридасы) мыңға (төменгі сатыдағы өсімдіктер) дейінгі шамада. Эукариот жасушаларында ДНК мөлшері бактериалардан көбірек: ағза түрлеріне қарай мөлшері 104 мен 1011 арасында өзгеріп тұрады. Хромасома сол жасушадағы хромасомадан тыс механизмдермен әрекеттесе отырып, тұқым қуалау ақпаратын сақталуын, оның дұрыс көшіріліп жазылуын реттейді және генетикалық материалдың екі еселенуін, сондай-ақ оның ұрпақтан ұрпаққа берілуін қамтамасыз етеді.
1880 жылы Флемминг тірі клеткаларды фиксациялап, негіздік бояуларды жақсы сіңіретін тығыз денешіктерді хроматин деп атады; бұл оның қышқылдық қасиетін көрсетеді. Өйткені хроматиннің құрамында ДНҚ (35-40%), гистонды және гистонды емес ақуыздар (60-65%) болады. Әр организм түрінің жасушаларында оның өзіне тән тұрақты ДНҚ мөлшері бар. Хроматинді құрайтын гистонды ақуыздар 5 түрлі: Н1, Н2А, Н2В, Н3, Н4. Гистонды емес ақуыздар қатарына құрылымдық ақуыздар, реттеуші ақуыздар және фермент молекулалары жатады. Бұлардан басқа хроматин құрамында аз мөлшерде РНҚ молекуласы, Са, Mg, Fe иондары кездеседі. Кез-келген эукариоттық хромосомада бактерия жасушасындағыдай бір қос тізбекті ДНҚ молекуласы болады.
Эукариот геномының басты ерекшеліктерінің бірі - ДНК-ның ақуыздармен структуралық және функционалды байланысы. Оған себепші - генетикалық ақпараттың берілуі мен ақуыздың реттеуші фунциясы болып табылады. Ақуыздар жасуша көбеюіндегі ДНК суперспирализациясында, интерфазалық хромасомалардың қалыптамалық реттеушісі ретінде үлкен рөл атқарады. Сонымен қатар, ДНК-мен бірге ақуыздар саны синхронды көбейетіндіктен, репликация процессінің уақыты ұзартылады.
Эукариот геномына тән ерекшелік - ақуызды кодтауға керекті ДНК мөлшерінің артықшылығы. Эукариот геномының көлемі өте үлкен болады, себебі ДНҚ молекуласы тек қайталанбайтын ДНҚ-ның негізгі бөлігінен ғана емес, орташа жиілікпен қайталанатын және өте жиі қайталанатын сателитті ДНҚ деп аталатын учаскелерден де тұрады. Орташа жиілікпен қайталану он-жүз шама көшірмеден кездеседі, орташа саны ≈ 300-400 ж.н. Қайталану арасында қайталанбайтын ДНК учаскелері орналасады. Өте жиі қайталанатын ж.н. қысқа ДНК фрагменті ретінде, үлкен мөлшерде (106-ға дейін) көрсетіледі. Бір қатар жағдайда бұл көшірмелердің негізгі құрамы геномды тұтастай алғанда өзгеше келіп, нәтижесінде қайталамалар ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Прокариоттар мен эукариоттардың генетикалық ақпаратының құрылысының ерекшелігі
Вирустардың генетикалық аппаратының ерекшеліктері. ДНҚ
Прокариот және эукариот гендері
Вирустардың генетикалық ақпаратының ерекшелігі
Вирустардың генетикалық аппаратының ерекшеліктері. ДНҚ – бар және РНҚ бар – вирустар
ДНК және РНК бар вирустардың генетикалық аппаратының ерекшеліктері
Прокариоттар мен эукариоттардың құрылыстары. Прокариоттар көбею жолы
Прокариот және эукариот гендерінің белсенділігінің реттелуі»
Генетикалық ақпарат және онтогенез
Генетикалық код. Генетикалық код туралы түсінік, қасиеті. Ақуыз биосинтезі
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь