Қорқыт ата жырларының тәрбиелік маңызы

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

1 ҚОРҚЫТ ATA ТАҒЫЛЫМДАРЫНЫҢ ФИЛОСОФИЯЛЫҚ МӘНІНЕ СИПАТТАМА

1.1 Қорқыт ата кітабының халықтық ұғымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1.2 Қазақ аңыздарындағы Қорқыт бейнесінің танымдық рөлі ... ... ... 13

2 ҚОРҚЫТ ATA ТАҒЫЛЫМЫН КІШІ МЕКТЕП ЖАСЫНДАҒЫ ОҚУШЫЛАР ТӘРБИЕСІНДЕ ПАЙДАЛАНУ

2.1 Қорқыт тағылымдарындағы мәдени.тарих маңызы ... ... ... ... ... ...19
2.2 Қорқыт туралы мифологиялық болжамдардың ұлттық этнопедагогикадағы рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25
2.3 Қорқыт Ата мұралары туралы қазақ ағартушыларының ой.пікірлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34

3 ҚОРҚЫТ АТАНЫҢ ХАЛЫҚ ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ РӨЛІ

3.1 Халықтың бақытты өмірін аңсау Қорқыт тәлімінің
басты идеясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..44
3.2 Қорқыт Ата мұрасының халықтық маңызын талдау ... ... ... ... ... ..51

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...59

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .62
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
.................................3
1 ҚОРҚЫТ ATA ТАҒЫЛЫМДАРЫНЫҢ ФИЛОСОФИЯЛЫҚ МӘНІНЕ СИПАТТАМА
1.1 Қорқыт ата ... ... ... ... ... ... ... танымдық рөлі ............13
2 ҚОРҚЫТ ATA ТАҒЫЛЫМЫН КІШІ МЕКТЕП ЖАСЫНДАҒЫ ОҚУШЫЛАР ТӘРБИЕСІНДЕ
ПАЙДАЛАНУ
2.1 ... ... ... ... ... ... мифологиялық болжамдардың ұлттық этнопедагогикадағы
рөлі
............................................................................
..........25
2.3 Қорқыт Ата мұралары туралы қазақ ағартушыларының ой-пікірлері
............................................................................
........................................34
3 ... ... ... ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ РӨЛІ
3.1 Халықтың бақытты өмірін аңсау Қорқыт тәлімінің
басты идеясы
............................................................................
..............................44
3.2 Қорқыт Ата ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
.................................................62
КІРІСПЕ
«Қазақ, халық боламын десең,бесігіңді сыйла».
М.Әуезов.
Дипломдық жұмыстың көкейтестілігі хақында.
Этнопедагогика - ... бір ... ... тән ... ... ... ... мұрасы. Қазақтың халық педагогикасы (ауыз
әдебиеті мен салт - ... ... ... бір ... ... ... бойы ... және тәрбие құралы болып қалыптасты да,
ұлттық мәдени мұраға айналды. Ұлттық мәдениет пен халықтық білімді дамытуда
педагогикалық (тәлім-тәрбиелік) ойлардың жазбаша ... ... ... ... -
ұлттық тәлім-тәрбие ісіндегі негізгі бір алтын өзекті этнопедагогикалық
арқау ... ... ... халықтың әдебиеті мен салт-дәстүрлері, ұлы
адамдар жазып қалдырған ұлттық педагогикалық ойлар этнопедагогика ... ... ... ... әр халықтың оқу, білім, тәлім-тәрбие т.б. мәдени
болмысындағы ұлттық ерекшеліктерді ... ... ... ... ана
тілінде, төл әдебиеті мен ұлттық білім негізінде ... ... ... ие ... ... ... этнопедагогика ғылымын
түзеп, оны пән ретінде сол мемлекеттік тілде жүргізудің өзі - халық ... ... ... ... табылады.
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым ... ... ... ... табылатын қазақ этнопедагогикасын пән ретінде
мектептерде оқыту жөнінде (1993-1998 жыл) мемлекеттік ... ... да - ... ел ... ... ... айқындайтын
абабалар тағлымдары екендігіне күмән жоқ. Біз кіші ... ... ... ... ... ерте ... оның нәтижесі де
жемірті болатынын тәірибе көрсетті.
Ұлағатты ... - ... ... ... және ... қайнары. Сондықтан біз өзіміздің дипломдық жұмысымыздың
тақырыбы етіп ... Ата ... ... ата ... ... қазақ ғалымдары да атсалысып ... ... ... жазылған Р.Бердібаев, Х.Сүйіншәлиев, М. ... ... ... ... атауымызға болады.
Ал «Қорқыт ата кітабы» екінші қолжазба нұсқасы Ватикандағы ... ... ... ... Бұл ... алты ... ол: «Хикаят оғыз-наме Казанбек уа гайри» деп аталады. Мұны осы
кітапханадан тауып, итальян тіліне ... рет ... ... Эттория Росон
болды.
«Қорқыт ата кітабының» Дрезден қаласында ... ... ... ... ... ... ісі XIX ғасырдың бірінші жартысында
басталған еді.
1885 жылы немістің белгілі ориенталист ғалымы ... бұл ... ...... ... неміс тіліне аударып, ... 1859 жылы ... бір ... ... ... ... осы нұсқаны
неміс тіліне толық аударып шықпақ ... ... ол бұл істі ... ... ... да, ... ... өзінің шәкірті В.В.Бартольдке
тапсырды.
В.В.Бартольд бұл кітапты зерттеу, аудару ісімен ондаған жылдар ... ... ол ... ата ... 1922 жылы орыс тіліне аударып
шықты. Бірақ бұл аударма ғалымның көзі тірісінде жарық ... жоқ. ... 1962 жылы ... В.М.Жирмунский мен А.Н.Колоновтың редакциясымен
басылып шықты.
Дрезден, Ватикан нұсқаларын ... ала ... ... ... ... қазақ тіліне тәжімалап шыққан.
Қорқыт ата кітабы жайында К.Иностранцев, Ә.Диваев, А.Тумажкий,
А.Кастанье, В.Бартольд, ... ... т.б. ... ... бар. ... жырдың «Байбөрі баласы бәлісі
Байрақ» туралы ... ... ... ... басы дейді. Археология
қоғамының хаттарының 1910 жылы XX ... ... ... және ... келбеті», В.Бартольдтың «Сұлтан Санжар және
оғыздар» ... ... ... ... ... ... ... эпосын әдеби, тарихи және тілдік тұрғыдан
кешенді ... ... ... ... ... ... түрколог
Х.Г.Көроғлы болды.
Стамбул университетінің профессоры Эргин Мухарям «Қорқыт ата кітабының»
толық мәтінін латын әрпімен транскрипция жасап, ... ... ... ... ретінде шығарманың Дрезден және ... ... ... де ... ата кітабын» өзінің тарихилығы, сюжеті, образдарының саралығы
суреттейтін өмір тұрғысы, салт-сана көрініс ... ... ... өте ... ... ... ата ... исламнан бұрынғы
мифология көріністері елеулі орын алды. Мысалы, «Аруз батырдың ... ... ... ... дәу ... Аруыздың жау қолында өскен қыздын ұлы Бисат
өлтіреді». Сол Бисатты жасында таудағы арыстан асырайды. ... ... ... ... Әзірейілмен соғысуы да мифологиялық желі. Бұл -
өте ерте заманнан келе ... ... ... Бұл сарын «Оғызнамадан»
бері келе жатқан Жетісу, Алтай, Қыпшақ. Оғыз тайпаларының ... ... жаңа ... ... ... ... т.б.). ... тұсында сол төтем реалдық батыр ... ... ... Осы
белгілеріне қарағанда бұл жыр батысқа ... ... тән ... ... ... өмір ... ерлік аталар пульті ғана емес, шаманизм,
поэтиканың өрнектері де қазақ ұғымына өте ... ... ... ... ата кітабында» ертедегі
көшпелі тайпалирға тән мифология, аңыз шежірелеріміз элементтері аралас жүр
десе, осы ... ... біз ... ... ... Сыр бойында туғаның
ондағы анимизм, тотемизм, шаманизм сарандарына қарап анықтаймыз.
Бұл тарихи-әдеби мұра Сыр бойындағы ... ... ... ХҮ
ғасырда Қафказ жерінде хатқа түскен. Оны ерте ... ... ... ... ... ... III ури бұл ... қолына тамбур алып, өлен-
жыр айтатын адам, оларды оғыздар ... деп ... ... ... ... деп ... ... тарихи мағлұматтарға қарағанда,
«Қорқыт ата кітабының» айтушысы Қорқыттын өзі, тек соны ... ... ... ... болған. Әрбір қиссаны аяқтаған соң, жырау: ... ... ... атам ... сөзін қүраған еді», деп отырады. Сол ... ... атам оғыз ... ұлы ... ... кітабы» («Китап
дадам Коркут гали лисан тайфа огузан») деген ат берілген.
«Қорқыт ата кітабы» ... Орта ... ... ... ... ... Осман түріктеріне кеңінен жайылған ... ... ... «Қорқыт ата кітабы» иран, араб тілдеріне де
аударылған, академик ... бұл ... ... ... ... ... кезіндегі селжуктердің батысқа қарай ығысып көшуінен ... ... Ол ... ... бір ... ... Иран жеріне дейін
барса, екінші қанаты - ғұздар ( ... осы ... ... ... ... руларының осы толқыны ... ... ... ... арасына жеткізген.
Бұл жырды әзірбайжан халқы да иемденіп келеді. ХІҮ ғасырдағы сұлтан
Баязит заманынан бері бұл ... ... ... ... бірі – ... Баязит сұлтанның Қорқытзада дейтін баласы болды. Өзі әнші, ... ... ... ... Осман түріктері Қорқыт жырларын соның есімімен
байланысты ... ... ... пен ... Осман түріктерінің
мал бағудан қол үзе бастағанын ескеріп, бұл ... ... ... ата кітабында» Сыр бойында көшпелі түрік тайпалардың ... деп ... ... ... ... ... ізі ... тұлғалар тағылымдарын қазіргі
тәрбиеде пайдалану жолдарын сипаттау;
– Қорқыт Ата ... ... ... ... ... ... ... нақышына баға беру мүмкіншіліктерін жасау;
– Ұлттық тәрбиенің педагогикалық ұстанымдарын ... ... көзі ... ... жолдары.
Зерттеудің жетекші идеясы.
Кіші жастағы оқушыларға тәрбие беруде қазақтың ... ... ... ... ... ... ... тағылымдардың психологиялық педагогикалық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... және ғылыми-
әдіснамалық жағынан негіздеу, оны ... ... ... ... ... беру, арқылы зерттеуді жүйелеу
қажеттілігі.
Зерттеудің әдіснамалық және ... ... ... даму ... оқушылардағы ақыл-ой мен танымының, ... ... ... және ұлттық өнегелерді оқу-тәрбие процесіне
пайдаланудың жүйелі тұтастық ... ... ... мен практиканың диалектикалық бірлігі туралы, жүйелі-құрлымдық
қатынас туралы философиялық және психологиялық-педагогикалық тұжырымдар
жүйесін ... ... ... ATA ... ФИЛОСОФИЯЛЫҚ МӘНІНЕ СИПАТТАМА
1.1 Қорқыт ата кітабының халықтық ұғымы
Қорқыт атына ... ... ... ... ... ... олардың мазмұнының бір ізге ... ... ... ең
алдымен ол кім, өз заманында қандай саяси және қоғамдық қызмет атқарады,
тарихта ... ... ... әлде ... туған діни немесе көркем бейне
ме дейтін сауалдар көкейде тұрары анық. Бұл сауалдардың түйіні берер ... ... ... ... ... ... есіміне қатысты
мәліметтердің қай-қайсысында да нақтылықтан гөрі аңыздық сипат басым. Түркі
халықтарының ... ... ... ... сарындарына,
аталар сөзіне, өлең-жырларына, эпостарына бір ... ... ... ... ... болған мұндай тұлға арғы-бергі тарихта некен-саяқ.
Қалай ... да ... ... ... бір ... ... ... белгілі болған барлық дерек көздеріне сүйенер болсақ, Қорқыт -
сегіз қырлы, бір ... ... мен ... ... тұлға. Ол - бақсы
болашақты ... ... ... ... ... емші, жырау (озан), ру мен
тайпа кеңесшісі, дана қарт барлық қиындыққа қарсы түра білген ержүрек адам,
тайпа ... ... ... ... ... беделді қызметкер, ислам
дінінің ... ... ... тікелей тіркесіп қолданылатын
анықтамалар ата, ... ... дана ... Бұлардан басқа ... пір, ... ер ... ... де бар.
Шығыстан батысқа дейін ұлан-ғайыр жерге созылып жатқан қазіргі ... ... және ... деректерінен орын алған бұл анықтамаларда
қайшылық бар. Алдымен екі дінге тәңірлікке де, исламға да құлшылық ... ... Ол аз ... ... бір ... ру-тайпаның мүддесін
қорғайтын адам, екінші жағынан жалпы біртұтас мемлекеттің саяси ... ... бір ... ... ... тарихи бір мезгілде сыйдыру
мүмкін емес.
Бірақ осы деректерді тарихи ... ... ... ... ... ... ... нақтылы тарихи
адамнаң өзін емес, ол туралы ел санасындағы ... ... ... ... ... болсақ, онда белгілі бір пәтуаға келуімізге ... ... ... ... бейнесінің халық түсінігіндегі эволюциясы болып
шығады.
Осы орайда, мына бір ... аса ... Аңыз ... ... өте ... Рашид Әл-Дин мен Әбілғазының айтуына қарағанда, оның жасы 295
жасқа келген. Мұның ... ... ... мен қызметі әмбебап сипат алып,
түрлі дәуірге, саяси-әлеуметтік оқиғаларға апарып ... де ... ... ... орын алған болуы керек. Оның үстіне бұл жағдайға
бақсылар ұзақ жасайды, олар іс ... ... ... түсінік те қосарлануы
ықтимал.
Арғы-бергі шекарасы шартты осы үш ғасырға жуық уақыттың тұпқазығы, яғни
Қорқыттың өмір сүрген дәуірі қай ғасырларға ... ... ... «Қорқыт ата кітабының» кіріспе сөзінде (Қорқыттың
нақыл сөздері) Қорқыт ... ... ... өмір ... ... Рашид Ад-Диннің «Жамиғат тауарихында» ол оғыз әмірлерінің
оныншы үрпағы Қайы – Инал ... ... Бұл ... ... келтіреді.
Әзірбайжан мен Кіші Азия жеріндегі Қорқытқа қатысты ғұмырнамалық ... және ... ата ... бұл тұлғаны сарай ... ... ... ... жақтаушыға айналдыру басым екенін бірден
аңғаруға болады. ... ... ... ... ... ... аралығы
дегенге ойысу орын алып жүр. Алайда, бұл деоектерге сүйеніп, Қорқыттың өмір
сүрген заманы және қоғамдық қызметі дәл омылар деп ... ... ... ... һәм мұсылман әулиесіне айналдыру кейінгі ... ... ... Қорқытқа қатысты айтылатын мейлі ол ауызша аңыз-әңгіме болсын,
мейлі ол мүлдем өзгертілген жазба ... ... ... ... ... ... анық. Там-тұмдап болса да әрбір деректердің өз қисыны,
табан тірер ... бар. Оның ... ... қиял ... да ... ... ұғымдық астары қайсы, оны ажырату зерттеушілердің ісі. ... ... ... арасындағы сәйкессіздік әрдайым жазып не айтып ... ... ... ғана ... ... Бұл ... өз ... жағдайларын, қоғамдық тұғырын, тарихи тағлымын ескеріп,
деректі икемдеп кәдеге асырудың да орын алатынын есте ұстау қажет.
Қорқыт ... ... өшіп ... ... түркі халықтарының
арасында сақталып келуі осының айғағы. ХҮ ғ. ... ... ... ... ... жоқ, оның ... ... түріктерге кеңінен
танымал» - деуі де осындай жағдайға байланысты болса керек.
Асылында, Қорқыт ислам дінін қабылдап болған оғыздардың ... ... ... кейін оны шамандық идеологиясының басты өкілі етіп көрсетудің
ешбір қисыны болмас еді. Ал оғыздардың ... ... ... мен ... ... ... пірі, алғашқы бақсы ретінде айтылатынын жұртшылық
жақсы біледі.
Жалпы фольклордық дәстүрде бергі заманда өмір сүрген, болмаса ... ... ... түсініктерімен араластырып, іс-әрекетін
заманы жағынан көнертіп көрсететің құбылыстар жиі кездесе береді. ... ... ... ... заңдылық.
Ислам дініне берілген адамды қобыз тартырып, ажалға қарсы тұрғызу
мүмкін емес, оған не Қорқыттың өзін, не ... ол ... ... ... ... ... заманда да қабыл алмағандықтан деуден басқа лаж жоқ.
Бұл қисынсыз.
Сондықтан да Қорқыт оғыздар ислам дініне кіргенге ... өмір ... деп айту ... Ал бұл IX ... бері ... ... ... Сонда ғана
Қорқытқа қатысты деректер жүйесін тауып, мән-мазмұны бойынша ... ... ... ... ... ... қоныс аударған оғыздардың ислам дініне
бір жола ден қойғандығы белгілі. Әрине, бұрынғы діни ұғымдарды есте ... ... ... ... бұл ... де болатындығы анық. Бірақ, мұндай
шағын топ Қорқыт сияқты қуатты тұлғаны тарих аренасына шығарып, оны ... оғыз ... ... ... ... ... ... еді.
Демек Қорқыттың тарихи ортасын исламға әлі бас ... ... оғыз ... арасынан іздеуіміз қажет. Бұл ... ... ... ... және ... ... ... төңірегін мекендеген
ҮІІІ-ІХ ғасырлар аралығына деп келеді.
Қорқыт заманын ықшамдай ... бұл ... ... ҮІІІ ... жөн. ... ... туралы айтылатын деректердің дені, әсіресе
ауызша аңыз-әңгімелер эпсаналар исламға деген наразылықты ... ... ... тағдырға мойынсынбай, өлімге қарсы күреседі, мәңгі
өлмеудің жолын іздейді. Бірақ бәрібір ажал ... ... ... ... - Қорқытқа дейін де болған әлемдік сюжет. Мәселе бұл ... ... ... ... Оған ... салған екі идеологияның, екі діннің
бетпе-бет келген жағдайы керек. Тәңірлік ұғым мәңгілік ұғымды ... ... о ... ... ... ... ... ғана болады деп
уағыздайды. Адамның өлімі бар болғаны өмір сүрудің басқа бір ... ... ... ... дінге қысым түсе бастаған тұста оның ең ... ... ... ... ... ... ... құдай
қайта тірліткенше жоқ болатындығына қарсы күресуге ... ... осы ... ең негізгі тұжырымдалған қозғаушы күшіне, басты
мән - мазмұнына айналады. Оның барлық әрекеті ... бір жола ... ... ... ... әрекеттің астарында көшпелілердің ғасырлар бойы сенген діни
идеологиясы тұрды. ... ... ... басқа дүниеде бізбен бірдей
қатар өмір ... ... ... бұл ... оңай ... ҮІІІ ... ... қанатын кен жайып, дүниені дүр сілкіндірген
араб империясының іргелес ... ... ... ... ... мен,
байырғы дінің құндылықтары күнбе-күн тіршіліктен толық ... ... ... ... ... ... ... болып саналатын ҮІІІ-ІХ ғасырларда
айрықша көрінеді. Тәңірлік дін Азия мен Қазақстан ... ... ... ... ұлы ... дәл осы кезеңде бастап өткеріп жатты.
Осы орайда, атап өтерлік жайт тәңірлік сенімнен мұсылмандыққа ауысудың
ортасында жалпы дін атаулына жоққа ... ... ... ... ... бір дінді екінші бір дінмен алмастыру процесі ... ... ... ... ... ... яғни атеистік көзқарас арқылы, бір діннің
орнына екінші дінді қатарға қосу қисынсыз жағдай. ... да ойға ... дәт ... ... ... ... ... аялап, әруақтарға сиыну сияқты тәңірлік діннің дүниетанымдық
қағидаларға ұштастырылды. Бұны ... ден ... ... көшпенділердің
тарихы күні бүгінгі дейін растап отыр. ... ... ... ... ... ... ... өзбек сияқты халақтар әлі ұмытпаған.
Жібек жолымен тек бұйымдар ғана ... ... ... ... ... тек ... болған, әрине егер олардың әлеуметтік заказы болса, олар
белгілі этикалық мәдени ортадағы ... ... ... тап бола ... ... кетеді екен.
Орта ғасырдың бастапқы кезінде Азияда аса кен ... мен ... ... ... төрт ... концепсиясы етек алып жайлаған
еді. ... ... ... әр ... ... көз алдында
өзіне ғана тән артықшылығымен ... Суй ... (589-618 ж.ж) мен ... (618-907 ж.ж) ... қаласында біріккен Қытай, Үнді
билеушілерінің патшалықтары. ... ... ... қара теңізге дейінгі
Түрік бірлестігі. Перция мен Византия сияқты ... ... ... ... ... төрт ... ... деп саналады:
оңтүстіктегілдер патшасының ... ... ... ... ... мен Византия), солтүстікте сәйгүліктер патшасы ... ... ... ... Осы идея ... ... да ауысып келеді.
Самарханд маңындағы Хушония қыстағы үйлерінің ... ... ... ... ... болады, онда бір Қытай императорлары. 2-ші
қабырғаларында Түрік хандары, мен Үнді ... 3-де ... ... Рим ... ... ... бір алыс ... замандастары тек өз мемлекеттерінің табыстары
туралы ғана емес, басқа мәдинеттері құндылықтарында игеру туралы ... ... бір ... негізгі мәні міне осында тауарларды,
қолданбалы өнердің, сәулет өнері мен ... ... ... ... ... ... саз бен би өнері де, сақналық ойындар да кенінен таратылып
отырды. ... ... ... ... ... ... енгізілген.
Таң әулеті Қытайында ен көп жайылған сөз Шығыс Түркімен Орта Азияның ән-
күйлері болған. Күш пен ... ... ... Үндістанның
сазгерлік дәстүрі, Сарайдың ресми ... ... ... ... мен ... ... ... соғды мен түрік актерлары Қытайдың хорегрифиялық ... ... ... Мәселен, Константинопольде Шығыс артистері жиі-
жиі өнер көрсетіп тұрған. Визонтиде имперотрде әйелінің орыстың княз ... ... ... ... ... ... масқаапаздары мен
эквилибристері жиналғандардың көнілін көтеріп, рахатқа бөлейді.
Мұндай дәстүрлер кейінгі уақытта дейін мұсылман ... ... ... ... ... ... маска киіп, Халиф алдында ойын
көрсеткен.
Жібек жолы бойынан әртүрлі ... ... ... кездері
мәдениеттері дамуы және өзара ... ... ... ... деректер табылған: бишілер мен биші ... ... түйе ... ... ... музыкалық ансамбльдерді
бейнелейтін Таң дәуірінің теракет колекциясы-осының айғағы.
Сырдария бойындағы Кедер қаласында қазба жүргізген ... ... ... қыш ... кездесті.
Жібек жолы діни идеяларда кең тарату, отырған, ол миссионерлер өз ... ... арғы ... елдерге барып таратқан. Үндістаннан Орта Азия
мен ... ... ... ... ... келген, Сирия мен Ираннан,
Арабиядан христиан діні, сосын барып ислам жеткен. Зерттеушілердің пікіріне
қарағанда ... ... ... Орта Азия мен Қазақстан ... ... ... ... ғ. буддизм белсенді түрде таратылған,
тегі бұл Куман империясының шығыстағы саяси мақсаттарына ... ... Ұлы ... жолы үстіндегі бірқатар қалалардан Будда ескерткіші
табылды.
Қазақстаннның оңтүстігі мен Жетісуда Буддизм ... ... ... ... - Изянь Батыс Түрік қағанының будда дініне ... ... ... мен ... ... ... ... кең
тарағаң. Ең әуелі бұл осы ... ... ... ... ... Шу алқабыйың Ақбөшім, Қызылөзен, Неопокровск,
Новопавловск секілді қала ... ... олар ... ... ... ... кейіпкерлері мен көріністері бейнеленген мүсіншелер мен
стенкалар.
Жібек жолы бойымен, Батыстан Шығысқа ... ... ... ... ... діні де ... Ү ғ. ... жартысында Шығыс Рим
империясында Священник Несторий үмбеттерінің «дінсіздік» болды. Христос тек
құдайдың ... ... оның ... иесі ғана деп ... 325 ж. Никей
соборында қабылдаған дін бейнесіне қабылданған ... ... ... қағида бойынша Христос бөлуге болмайтын ипостастық-адамдық және құдайдың
киелі қасиеттің иесі болвып есептелетін, сол ... де оның ... ... ... жоққа шығаруды ресми шіркеу барып тұрған дінсіздік деп
таниды. ... ... 431 ж. Эфес ... ... нестормандар
рақымсыз қаталдықпен ... ... ... ... ... Иранға қаша бастайды. Несторийдің жақтастары ... ... ... ... ... ... ... оппозицяның
бәрінің басын біріктіреді.
Сирияның бай көпестері мен қалаперілерімен Константинополдегі базардан
айырғаның кейін, Шығысқа ... ... ... ... мен ... Жерорта теңізінен Аспан империясына дейін созылып жатыр. Осынау
жолдың ... ... ... ... мен ... христиандығының белгілері
кездесіп жатады, ал онда христиан дінінің таралуы өте ... ... сан ... ... ... ... нәтижесінде
Арабия түбегі мен Үндістанға, Орта Азия ... ... ... ... ... тағы бір ... ... жаңа пікіріміз Нығмет Мыңжанның Алматы
қаласы Жалын баспасынан 1994 жылы ... ... көне ... ... ... ... ата-бабамыздың бізден бұрын жасаған
аталарымыздың діни көріністерін байқағанымызда қазақ ... ... ... ... ҮІІ-ғасырда христиандық діннің нистормандық
тармағының ... бір тобы ... ... Таратула да жетекші ... ҮІІІ ғ. бас ... ... ... ... ... болған манихейлік дін Орта Азияда ұзақ уақыт бойы өмір сүрген, сонда
оның пантеонына терминалогиясына, тіпті концепциясына ... ... ... ... ... ... қалалары тұрғындары арасында ... ... ... ғ.ғ. ... Иран ... туған зороастрлық
діннің де өкілдері болған. Оның әеп-ғұрыпы бойынша әлемнің төрт нәрсесі -
су, ет, жер мен ауа ... деп ... ... ... ... Орта Азиядан, Сагдиядан, Сырдария қалалары мен ... ... Олар ... ... құрылыс қалдықтары, әдетте ет
мұнараларына ... Олар ... ... қала ... ... Орта Азия мен Қазақстанда зорастрлықтың ... ... түрі ... ... түрі таралған. Ол жергілікті мәжусилік
байырғы дін мен отқа, ата-бабалар әруағына, ... ... ат ... ... ... ... ... кеткен. Осы дінге байланысты
табылған нәрселер: мәйітті ассуарилерге - қыш жәшіктерге, құмдағы ... ... жер ... ... - ... қою, сүйекті үйіп
жерлеу сияқты болып келеді. Зоастр дініне байланысты көптеген табынудың
ырым-жарымдары ... ... ... ... ... кейін де
сақталып жасалып ... XII ғ. ... ... ... ... ... ... Бедерлі оюлармен өрнектелген сол ошақтар ... отты ... Бұл қала ... ... ... ... араб ... кісілер, үйлерінің өзінде жылтырап жанып тұратын ұлы маздеизміні
қасиетті отының алыстап жеткен сәулесі болатын.
Дегенмен Қазақстанда бел алған ислам бірте-бірте хрисиан діні де, ... де ... ... де ... ... ... да ығыстырып,
ысырып тастады. Жаңа дін Жібек жолымен көптеген қалаларда бір ... ... ғ.ғ. ... баяндайтын деректер Оңтүстік Қазақстан халқының
жаппай ислам дініне кіргенің жазады. 840 ж НУ ибн Асад ... 899 ж оның ... ... ибн Асад ... жорық жасайды. 766 ж
бастап Жетісуға және ... ... ... ... ... мұсылман мәдениетінің ықпалына өзгелерден гөрі бұрынырақ түседі.
Олар исламда тіпті Махди халифтын (775-785 ж.ж.) ... ... ... ... бар. Алайда бұл пікір олардың белгілі бір бөлігі жөнінде ғана болса
керек, өткені 853 ж ... ибн ... ... ... ... ... шіркеуін
мешітке айналдырады».
IX ғ. мен XIII ғ.бас кезіндегі ескерткіштерге археологиялық қазбалар
жүргізген кездері сол аймақта ... ... ... ... ... ... ... бен Меркеде христиан шіркеулері
мешіттерге айналдырылады. Исламда ұстайтын халық саны ... ... ... мешіттер салына бастайды. Исламды тарату заманы кезінде
Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... моншаларда жатады.
ІХ-Х ғ.ғ екінші жартысында өлікті жер қазып қабырғаға қою, қамкесектен
мола салып қою ... ... ... басы ... ... ... ... ең ертедегі қорымы Отырар көгалды аймағында ІХ-Х ғ.ғ.
пайда болған, ал Боран қала жұртының қорымы X ғ. жатады...
ХІ-ХІІ ғ.ғ. ... ... ... ... ... ... ... қаласы жанындағы Айша бибі салына бастайды.
Араб әріпінің көркемдік мүмкіншілігі пайдалануға арналған керамика
табылады. Сондай ... ... ... сипаты ғана болса керек,
кейбіреулерінде алуан игі тілектер, өсиеттер айтылады. ... ... ... мода ... сол ... ізгі ... діни ... бар заттарға мода басталады.
Қазақстанның Жібек жолы бойындағы қалаларда Батыс пен Шығыс, Еуропа мен
Азияның Біріне бірі ұқсамайтын әртүрлі мәдениеттері ... ... ... ... ... жасалады. Төл тарихымыздың қырық
қатпары қыртысын бойына ... ... ... бірі саналатын көне
қалалар сол тұнып ... ... ... зор мән ... ... ... үшін ... ескерткіші ғана емес, теңдесі жоқ тәрбие құралы, ... ... ... ... ... аңыздарындағы Қорқыт бейнесінің танымдық рөлі
Қорқыт жырлары күнің жоймайтын, ғылыми болжамдармен еңбектер барысында
айқындала түсетін азық ... Сол ... ... ... ғылыми
жұмысымыздың тақырыбы «Қорқыт ата кітабының» философиялық, методологиялық,
әлеуметтік-психологиялық идеяларына негізделе алынып отыр.
«Қорқыт ата ... - ... ... асыл қазынасы» атты тақырыпта
жазылған осы жұмыс Қорқыт мұрасын зерттеу саласындағы ұлан ізденістердің
белгілі бір ... ... ... діни ... көзқарасы.
Қорқыт философиясын оның дүниетанымын ел арасында сақталған Қорқыт
туралы аңыздардан ... ... Бұл ... ... ... ... ... өмірлік, жанның мәңгі бақи екеніне сену, мәңгілік
етуге талпыну. Адамдар қашанда мәңгі өшпес өмір ... ... ... ... ... ... оған жол таба ... жағдайда адамдар адам жаның
міңгі етер жанды су т.б. нәрселерді ... ... ... ... ... ... Қазақтардың ауызша-поэтикалық
шығармаларындағы ең құнды аңыздар - Қорқыт туралы ... ... ... ... Қорқыттың барлық қызметі оғыз тайпаларының ортақ мақсат
мүдделерімен байланысты. Оның ... ... - ... құлшылық жолы
емес, оғыздардың тағдыры, жырлайтыны әулие - пайғамбарлар ... ... ... оғыз батырларының ерлігі.
Қорқыт туралы аңыздарда Қорқыттан асқан күйші, қобызшы болғандығын айта
келе, табиғаттың дүлей күшіне ... ... ... ... алып ... ... ұғымында, болашақты көре білетін сәуегей, философ,
қобызшы, ... ... ... ... ... ұлы ... барлық
өмірі күй шығаруға арналғаны айтылады. Ол өзінің астындағы ... ... ... ... ... ... сөз бар.
VII-VIII ғ.ғ. бастап ІХ-Х ғасырда Орта Азиядағы мәдени ... ... ... ... өте зор болды. Қазақ халқы үшін оның ... мен ... ... жоқ ұлттық аспаптар-әсіресе қобыз-күйлерін
шығаруы, классикалық музыкаға зор жаңалық болды.
Ұлы жазушы Мұхтар Әуезов: «Қазақ ... ... ... ... ... мазмұны өте терең. Ажалды тоқтату мүмкін ... ... ... ... ... ... айдалаға табиғат
айасына кетеді, бірақ таулар да, жазықтары да, ормандары да, оған ... ... ... ... Қорқыт қорқып шырғайдан бірінші рет ... жер ... ... болып күй тартады. Сөйтіп өлмеудің амалын өнерден
табады.
Қазақ аңыздарындағы Қорқыт бейнесі енді ... ... жан ... өмір үшін күрескен , өлімнен құтылуды қандай құдретті күштен
емес, өнерден іздеген, ажалмен айқасқан алып ... ... ... ... жан иесі ұйып ... Күй ... ... Қорқытқа ешқандай ажал
жақындай алмайды, ажал күйден, күй таратушыдан өзін ... ... ... ... «Көп ... бойы үздіксіз қобыз тартқан Қорқыттың
ізіне түскен ажал Қорқыт Ата Сыр өзені ... ... ... жеп ... ... ... арасынан қарақұрт болып жорғалап кілейге келіп,
шаққанда, ... Ата ... ... ... - ... аңыз халық аузында
сақталған ... ... ... ... ажал анық ... «қарақұрт»
кейіпінде келеді. Бұдан халықтың өлімге деген көзқарасын, «өлім айтып
келмейді» деген философиялық ... ... ... ... ... бір ғана бақсы емес, көптеген ... ... ... ... ... Қорқыт жанындағы аңыздарды жинақтай келе,
оның бойындағы үш түрлі өнері айқындала түседі. Біріншіден, ол ... ... ... ... ... ... ... (бахиш)-шағатай сөзі, ол
балгер, сиқыршы деген ұғымды береді ... Бұл сөз ... ... де ... ... ғалым дегені білдіреді. Екіншіден Қорқыт-күйші,
музыкант, ең тұңғыш қобыз ... ... ... ... ... - қасиетті құрал. Қобыздың аққудын түріке келтіріліп жасаудың зор
тарихи, дәстүрі бар.
Біріншіден - халықтың ... ... ой ... ... ... ... ең сұлу үннің бірі, қулыққа жағымды естілетін көркем
елес болса, екіншіден - аққу адамдардың ... ... ... ... әруақтарды шақырудағы көмекшісі, көріп келушісі болады. Сөйтіп
қазақ аңыз, әңгімелері бойынша Қорқыт күй ... әрі ... ... «Қазақ музыкасының атасы Қорқыт туралы аңыздардың философиялық
терең мән бар, - ... ... - ... құтылуға болмайды дегенде Қорқыт
мойынсынбайды, ол өнерден өлмес өмір табады».
Үшіншіден, Қорқыт - эпос ... ... ... Оның ... ... ... қалған әдеби-тарихи мұра.
Қорқыт ата жырларындағы көшпенділер өмірінің таза суреттелуі, және
В.Жирмунский, Х.Коргулы жырларындағы ... ... ... ... аңыз-шежіре элементтері аралас жүр десе, осы белгілерге қарап
«Кітаби Қорқыт» жырларының ХҮ ғасырда Кавказда емес, ІХ-Х ғ. Сыр ... ... ... ... ... ... ... анықтаймыз.
Ә.Қоңыратбаев атамыз халық фольклорының тарихын жазғанда анимизм,
тотемизм, шаманизм ... діні ... ... негіз айтылады, Біз оны түгел
мақұлдаймыз да ... да, ... ... ... барысымызда тапқан
жаңа ғылыми философиялық категория ұғымдар, ғылыми ... ... жаңа ... келтіріп отырмыз.
Ертедегі түркі тайпаларында табиғат құбылыстарына сиыну басым болды.
Соның бірі - анимизм. ... ... ... ... ... - жан, рух) - жан
мен рухты тірі және өлі табиғаттын сезіммен қабылдайтын барлық ... ... ... ... ... отыратын жаратылыстан тыс күш деп
есептеді. Анимизм - адамдардың жан жануарлардын өміріне заттар мен ... ... ... ... ... ... (38; 30) Анимистік
ұғымда егер жан жеке зат пен яки оның бір ... мен (көп ... ... шыққан) байланысты болса, онда рух дербес тіршілік етеді, ... ... ... белгілі бір затқа дари алады. ... - ... ... ... болған тарихи құбылыс. Ол кезде адам жабайы табиғат
алдында дәрменсіз, ... ... ... ... ... ... өзгешелігінен бейхабар болды. Ұйықтау, түс көру,
талу, өлу сияқты құбылыстарды ... ... ... дене ... деп түсінді.
Анимизм дінге тән дуализм мен антропеморимизм негізін алынған: тіршілік бұл
дүние, о дүние болып екіге бөлінеді. ... О ... ... мен ... ... ... ... бұларды бастапқыда өмірдегі тірі жандардан
ғажайып қосақтары, яғни адам сықылды тамақ ішетін, Іс - ... ... ... кеткен тірі жандылар деп үққан. Ұзақ уақыт «сүзгіден өтіп»,
тазарту барысында олар аспан, эфир ... ... ... ... емес ... ... ... Бұл даму процесі-әлем
тірегі-бір құдайға сену мен аяқталды. Анимизм - ... дін ... бір ... идеализмнің түп тамырларының бірі.
О дүниеге, әулие-періштелерге, жын-шайтанға, әруақтарға аян беретін
түске т.б. ... ... ... ... ... діндерін
спиритулизмінде де, идеалистік философияның абстракцияларында да сезімнен,
жаратылыстан тыс ... бар ... ... ... , ... ... жырында:
қазанның аулын жау шапқанда ол даладағы қасқыр, өзен, сумен тілдеседі. Ибн-
Фадлан Еділге ... ... бір ... сексеуілді байлап қойатын
башқұрларды көрген, олар тырнаға табынған.
Түркі тайпаларының ... ... ... бір ... - ... - ... ... қоғам діндерінің ерте кездегі ... ... ... - ... да болсын адамдар тобының белгілі бір
жануарлар, өсімдіктер, заттар немесе құбылыстармен ортақ тектестігіне және
қандас ... ... (38;429) ... аң, мал, жан-жауарға табынудың ізі
бар Мысалы «оғызнама» түріктер көк бөріге табынған. Содан ... ... ... ... - ... ... оғыз тайпалары өздерін Ұлаштың ұлы,
арыстан тақпасы, қасқыр руы деп атайды. Мұнда әруаққа ... ... ... де бар. ... ... көк тәңірі, әруаққа сиыну туа
бастайды. Тайпа көсемдерінің бәрі де ... адам ... ... Бұл сарын
«Қорқыт ата кітабында» көп.
Осы ретпен түпкі ... ... ... Ораз батыр жау қолына
түскенде: «Қошқар болса, қозы бар» деп, ... ... ... ... Бұл ата-баба рухына табынудын ... ... ... ... ... жырдан үлкен орын алған. Оларда діннен гөрі музыканы
(қобыз ... ... ... ... Оғыз ... жауға аттанарда
қобыз сарыны ойналған. Әрбір оғыз батыры жанына қобыз ... ... Сол ... ... Иекенк өзін іздеп келген інісін таниды. Қобыз -
шаманизм нанымның басты бір символы болса, көшпелі елдерге тән бұл ... ... ... өте ... қызығы, «Қорқыт ата кітабында» Кавказ ... тән ... отқа ... жоқ. ... ... ... ... қойылған.
Шаманизм ұғымына аталар рухына сиынудын басқа қасқырға, бұраға,
терекке, нарға сиыну, яғни ескі ... мен ... ... ... ... ... шамандық ұғымдар Қорқыт жырларында көптеп кездеседі.
Қорқыт Ата жырларының негізгі алғашқы философиялық ... Сыр ... ... ... ... ... жерінде хатқа түсті. Қорқыт жырлары -
Орталық ... ... ... ... ... әдеби философиялық мұра. Бұл
елдердің қай-қайсысы болса да ... Ата ... өз ... арғы ... деп атауға қақысы бар. Қорқыт мұналарын жапы адамзаттық, мәдени
жоғары ... ... ... ... ... аңыздардың көпшілігі шамандық бақсылық мазмұнда көрінеді.
Белгілі фольклоршы ғалым ... «Миф пен ... ... ... сөзі мен есімі шамандық миф дүниетаным аясында пайда
болып, қазақ халқы ислам дініне негеннен ... ... ... ... ... бақсы шаман енді Қорқыт әулие болып ... ... ... өзінде исламның діни қағидаларын, оның тағдыры, алла ісіне
мойынсынуы ... ... ... десе де ол ... ... ... ... жырларынан көреміз. Оның бұл қылығы
шамандық түсініктердің белгісі. ... ... деп ... да бейнесінде
мұсылман әулиесіне тән барлық қасиеттері болған.
Демек, Қорқыт жайындағы аңыздың философиясы өліммен күрсу, ... ... ... ... ... ... талайына қарсы алысады. Ол өзі
өлімді ... ... ... қызмет етті. Қорқыт туралы ... ... ... ... ... және ... мәселесі. Бұл
аңыздарды Қорқыт өлімнен қашып, бүкіл космосты аралайды ... ... ... ... үшін ... ... ... шегіне көшіп кетеді.
Мұнда ол баяғы түсті тағы да көреді. Таң атысымен ол тағы да жолға ... ... ... ... ... ... ... төрт бұрышын түгел аралап
шығады. He істерін ... ол ... ... ... ... ... ортасы
Сырдың жағасы екен. Қазіргі Қорқыт моласы тұрған жер екен».
Міне, көріп отырсыздар қазақ ... ... ... енді ... шаман-бақсы емес, керісінше өмір сүрген өмір үшін күрескен өмір үшін
күрескен өлімнен құтылудың қандай да бір құдіретті ... ... ... ажалмен айқасқан алып рухани тұлға.
Қорқыт жырларының фиософиялық мән-мағанасының алтын дінгегі- әлемге,
табиғаттын ... ... ... ... биік ... ... құрметтеу болып табылады. Қорқыттың өмір сүйгіштік дүниетанымды
күнделікті күйкі тірліктін ... шыға білу және ... үшін ... ... ... ... ... сәтінің құнды екенің ескерту, қайталанбас
уақытты қадірлеуге шақыру, сол арқылы өмірді ... ету ... - ... іргетасын құрайды.
2 ҚОРҚЫТ ATA ТАҒЫЛЫМЫН КІШІ ... ... ... ... ... ... ... маңызы
ІХ-Х ғ.ғ шамасында айрықша қорлық метрополиясы құрылады. Тараз бен
Меркеде хрестиан шіркеулері жұмыс істейді: ... ... ... да
тарап жатады.
Жұмақат пен Науакет қалаларының мазарларын қазған кезде олардан күміс
және қола крестері бар ... ... ... ... ... ... ... кездейсоқ табылғаны да елге мәлім.
Шымкент музейінде ... қала ... ... ... белгісі – крест пен көгершін салынған келі қойылған. ... ... ... ғ.ғ. ... ... ... «Петр мен Гавриил» деген
жазуы бар қола can таяк кездесті.
Осынау ... ... ... ... ХІҮ ғ. ... ... ... түрік, орта Азия христиандарының діни өнері мен
символикасының аса ... ... ... ... ... жазу
мен симвеликасы бар қайрат тастар жатады.
Сөйтіп, археологиялық және эпиграфиялық олжалар, ... ... ... ... ... ... ... анық көрсетеді.
Жібек жолымен III ғ. Иранда пайда болған маникейлік діні де ... ... ... ... ... ... Қытайға дейін жайылады. Тұтас алғанда
ол зороастризм мен ... ... ... туған. Христиан
дінінен ол мессиандық идеясын, ал зороастризмнен ... пен ... пен ... ... идеясын алады. Соғдылар манихейлікті дәуір
адамдарының өмірі мен өлімі туралы түсініктері негізінде қалыптасқан. ... ... ... адамдары өлім адам ... ... емес ... ... осы түсінігін фольклорға енгізген. Одан бертінгі ... ... да ... ... ... жер ... ... қарсылық
ету сипатында қабылданады. Мұны құл ... және ... ... ... ... Ал, ... ... Қорқыттың саяхаты -
құл иеленуші қоғамның эпосынан да, феодализм дәуірінің ертегісінен де көне.
Қазақ аңыздарында Қорқыт өлімінен қашып ... ... ... ... ... желмаясына мініп, дүниенін бір бұрышына батысқа (магрибка)
сапар шегеді. Ондағы үміті - өлімнен ... ... ... кері ... ... ... тартады. ...Қорқыт желмаясын, ... ... - ... ... ... Онан шығып, дүниенің төртінші
бұрышына - солтүстікке шамалға бет бүрады. Онда да сол ... мола ... ... ұшырасады.
Енді оған жоғарыдан мынандай хабар келеді: ... ... өзін ... бар. Сол жерде мәңгілікке тыныш табасын. Өзін бұрын тұрған мекенің-
дәл жердің ортасы, басқа жерден гөрі сонда саған ... ... ... ... ... Сырдарияның жағасына оралуға мәжбүр
болады. Сол жерде әзірейліге өз еркімен ... ... ... деректердін бәріне де ... ... ... қашып,
дүниенің төрт бұрышын шарлайды., бірақ құтыла алмасан білген соң жердің
ортасы деп ... ... ... ... ... ... төрт ... жердің ортасы болуы,
оның Сырдарияда орналасуы, кейіпкердін осы жер ортасына келуі ... ... ... ... ортасында ұзақ өмір сүруі, оның тұңғыш
қобыз жасауы, күй ... ... ... бәрі ежелгі рулық қауым адамдарының
Космос төрт бұрышты болады, оның ортасы болады, сондай-ақ Космос үлкен ... де ... өзен ... ... ... тұрады және әлемнің біраз
нәрсесін, өмір салтын жасампаз ... ... ... ... ... ... ... мен түсініктері.
Төрт бұрышты гаризонтальді Космос моделі Кассирер айтқан әлемнің
құрылысына меңзейді. Осы ... көне ... ... келе ... әлемдік мұхиттар су хаосынан көтеріліп шыққан, сол себепті ол барлық
жағынан ... ... ... ... жалғасады.
Соған қоса, әлемнің әр тұсына сәйкестенген көлденен бағыт белгілі бір
жолдармен тіке ... ... ... да, ... (кейде-шығыста)
төменді, ал оңтүстік-жоғарыны білдіреді».
Мұндай жағдайда төрт бұрышты Космостын ортасы - ... жер ... Ол ... ... миф ... ... ... табылады.
Демек, адамның лажсыздығы мен ажалға қарсы күресі - өте кең тараған
тақырып екенің, ... оның әр ... ... ... ... және сол ... ... бағаланғаның көреміз. Бұл тақырып
қазақ фольклорында ең алғаш шамандық тұрғыдан әңгімеленген. ... ... ... аңыз ... ... ... ... алғашқы рулық
қауымнын мифологиялық сипаттары көп ұшырасады. Бұған ... ... ... тән ... ... ... Сырдарияда, дәлірек айтқанда суда өлуі бұрынғы
заманда суды, ... оның ... және ... жағын, о дүние ... деп ... ... ... ... Бақсы
сарындарында «Су аяғы-ер Қорқыт» деп ... ... ... ... Бақсылар өз
сарынында Қорқытқа мінажат етіп, «Өлі десем-өлі емес, тірі десем-тірі емес,
Ата Қорқыт әулие»,- деп, оның ерекше екенің ... ... ... ... болған байырғы мифтер мен мифологиялық түсініктер, алуан
түрлі нанымдар мен. ... ... ... ... болса да феодализмге
көшкен қазақ қоғамына, оның мәдениеті мен идеологиясына ... ... ие ... еді. ... ... сол жақтағы қазақ халқы ижатында,
бір жағынан, рулық қауымда туған архаикалық фольклордын өзгеоген ... ... ... ... тән жаңа ... ... ... өмір
сүріп жатты, Міне, осындай өзгеріске ұшыраған көне фольклордын ішінде
Қорқыт туралы да ... бар еді. Бұл ... ... ... ... ... ... тартуды үйретуші және ... ... ... ... - ... шаман туралы рулық заманда пайда болған
архаикалық мифтін өзгеріп, мұсылманданып ... ... ... ... ... ... да кейбір іс-әрекетінен
көрінді. Мысалы, ол ... ... ... ... ... ... оның терісінен алғаш рет қобыз жасайды. Ажалды өзіне жолатпау үшін
қобызбен күй ... ... ... күйді ойлап шығарады. Басқаша
айтқанда, Қорқыт-тұңғыш қобызды жасаушы және күй шығарушы. Ал, ... ... ... иемденіп келеді. Сондықтан олар Қорқытты пір тұтып, «Әуелі
бақсы пірі - Қорқыт ата» - деп ... ... ... ... ... туралы пікір айтқан адамдардың бәрі де бақсылар оны баба
деп пір тұтатынын, оның ... ... яғни ... ... екенің,
қобызды, күйді бірінші ойлап тапқанын айтады.
Қорқыттың не себепті өлмейтіні туралы академик В.Бартольд өте ... ... ... «өлі ... - өлі ... тірі ... тірі емес ... әулие» деген сөзіне сүйене отырып, ол былай дейді: ... ... ... ... әрі ... ... ие болған деген сенім
болған, яғни, Қорқыт туралы эпсана-хикаяттар Исламның батыстан ... ... ... ... ... пайғамбар хақындағы хикаятқа ұқсайды»...
Сонымен көзіміздің жеткені-қазақ эпсана-хикаяттарындағы Қорқыт дауптеп
келгенде қолынан келмейтіні жоқ зор бақсы ... ... ... Оның ... ... ... ел арасындағы кейбір эпсанарлар да
баяндайды. Мәселен, бір эпсанада ... ... ал ... ... ... жер ... ойлап табушы болоып бейнеледі. Мұнда Қорқыт
белгілі бір жердің не себепті солай аталғаны ... ... ... ... ... көрінеді, бірақ соған қарамастан оның бойынан
көне мифтігі жасампаз қаһарман - ілкі атаның қасиетін табуға ... ... ... ... мен ... көп жағдайда Қорқытты
тікелей өздерінің бабасы деп ... да ... ... ... ... ілкі ата ... ... тағы да көзіміз
жеткендей болады. Әрине, Қорқыт туралы эпсана-хикаяттар хатқа түскен шақта
«ата», ... ... ... ... ... ... ... «ата», «ақсақал» («үлкен кісі»! деген мағанада түсінілетін болады.
Адамзат қоғамының ұзақ тарихи-мәдени даму барысында ... ескі ... ... мен орта ... ... мемлекеттер заманында
бұл миф көркем дүниеге ... Ал, ... ... бірден феодалдық қоғамға көшкен жағдайда шаман туралы көне ... ... ... өзгеріске түскеніне қарамастан, ескі кейбір белгілерін
сақтап қалған. Сондықтан осы кейінгі дәуірдін ... қиял ... ... ... оның ... - шын деп ... Демек, Қорқыт туралы
шығармалар жанрлық жағынан алғанда ... ... ... ... Өткені әпсана-хикаятта кереметтілік те болады (бірақ ол қиял ... және ... ... ... те орын ... Сол ... ... ғалымдарының Қорқытты ҮІ-ҮІІІ ғасырларда жасаған тарихи адам
деп есептеуі тегін емес.
Демек, ежелгі шамандық миф басқа ... ... ескі ... ... оған адам мен ... өмір мен өлімнің ... ... ... мэн бере ... ... ... ... шыққан. Мұхтар Әуезов
дұрыс айтады: «Қазақ музыкасының атасы Қорқыт туралы хикаяттын философиялық
мазмұны өте ... ... ... ... еместігін мойындағысы келмеген
Қорқыт жұрттан безіп, айдалаға ... ... ... ... ... ... да, ... да оған өлім күтіп тұрғаның айтады, сонда ... ... рет ... ... жер ... ... ... күй тартады.
Сөйтіп, өлмеудін амалын өнерден табады».
Қазақ хикаяттарындағы Қорқыттың бейнесі бұрынғы мифтен ... ... ие ... Енді ол о дүниені, немесе өлі әлемді шарлайтын шаман
емес, жер бетіндегі тіршілік үшін алысатын ұлы ... ... ... айқасқан ол өлімнен құтылудың жолын неше ... ... ... ... ... я ... жан ... қашудан
емес, қажымас еңбектен, өнерден іздейді. Қорқыттың алғашқы музыкалық
аспапты жасауын, қобызда күй ... ... оның ... ... басқа дауа
таппағанынан деп түсіндіреді. Шынында да, Қорқыт оған дейін дүниенің төрт
бұрышын шарлап шықты ғой, ... ... ... ... ... да ... ... былай жан сауғалаудың жөнсіз екенін біліп, ол тағдырдың өзімен
айқасуға тәуекел етеді. Өзінің ... ... ол ... ... және ... арқасында ажалға қарсы ұзақ уақыт ... ... күйі он ... мың ... түгел, тіпті ажалдың өзін де балқытып,
баурап алады. «Қорқыт күйлерін бүкіл дүние, жан иесі ... үйіп ... құс ... жел есуін тоқтатып, Қорқыт күйін тыңдапты.Сарыарқа
аңдары да ... ... ... ... Қорқыт күйін тыңдайды.
Сырдария ағысын тоқтатыпты, үстіне төселген Қорқыттың суға не ... ... ... көп ... су ... кемеден қалқып тұрып алып, Қорқытқа
өлім келтірмейтін арал болыпты», - делінеді бір хикаятта.
Қорқыт күй тартып отырғанда, ажал оған ... ... ... ... күй ... өзін ... ... Сондықтан да Қорқытқа ... ... ... ... әлсіреген шағын күтеді, «Көп замандар ... ... ... ... ... ... ... Қорқыт ізіне түсіп,
аңдыған ажал сол ... ... ... ... ... кілемге келіп
шаққанда, Қорқыт осыдан ауырып өледі» - дейді ... ... ... алғанда Қорқыт жайындағы бізге жеткен шығармалар эпсана-
хикаяттар, бірақ олардың ертегіге айнала бастағандары да бар. ... ... ... нәрсе - оларда бас кейіпкерлердің ғұмырын
баяндау, яғни ғұмырнамалық ... ... орын ... ... ... туу тарихынан әңгімеленуі. Бір ... туу ... ... ... Қорқыт дүниеге келген мезетте
жер мен көкті үш күн, үш түн түнек ... ... ... ... болады.
Сырдария мен Қаратау көрінбек қалады, ел ештенені айыра алмай, дүрлігіп
шошиды. Сондықтан жаңа туған баланың атын ... деп ... ... Қорқыт перінің қызынан, керден шыққан диюдан, аққу
құстан туған болып көрсетіледі. ... ... ... бұл ... жын, ... албасты, дию тағы басқа араласуға, олармен екі ... ... ... жол ... Мақсат - жайсыздықты (ауру, індет,
апат, жүт, құрғақшылық, тағы басқа) жою, бұзылған үйлесімділікті ... ... жолы ... ғана ... ... ... күресуде еді.
Мақсат-мүддесіне және қажетіне қарай оған жетудің тәсілі де, жолы да ... ... ... діні ... ... Аллаға жалбарыну мен алмастыруды, (басқа
күштермен дию, пері, шайтан, т.б.), оның ... ... де ... ... ... осы ... көзге көрінбейтін басқа дүниемен қоян-қолтық
жымдасып жатқан тәңірлік дүниетанымынын шаңырағын ... ... ... өмір мен ... арасында пәлендей шек қоймайтын байырғы түсінікке
ойсырата ... ... бойы ... қорып, имандай сеніп келген бұл түсінік оны
ұмыта қоймаған көшпелілерді ата ... ... ... ... тәңірлік
дүние танымның ең негізгі тұтқасы өмір мен өлім ... ... ... Ол ... бар болмысымен осы ұғымды мәңгі
орнықтыруға әрекеттенді.
Сақ, ғұн заманнан бастап-ақ адамның қабіріне, мінер атын, ішер ... ... ... ... қоса көметін көшпелілердін бұл ғұрпы,
жылында әруақ үшін ат шаптырып, ұлан-асыр той жасайтын салты ... ... ... ... ... салудың күрделі дүниетанымы негізделген сыртқы
көрініс. Ал оның ... ... ... өлілер әлемінің бізбен қатар
тіршілік кешіп жатқанына ешкім де ... ... ... ... ... - осы сенімнің айқын айғағы, бұл дүниенің де, ол ... де ... ... ... ... тірі емес,
Ата Қорқыт әулие.
Көкше бақсыны жұрт «Тәңірі бүты» ... Бұл да ... ... кезіндегі бақсы. Бүдан бұрынғы заманда бақсы, ... ... ... ... ... ... «Тәңірі бұлы» деген – «Тәңірдің
суретті деген сөз», - деп жазады С.Сейфуллин.
Тәңірмен ... ... ... ... бір жола өлуі ... емес.
Өлген бақсының әруағы тіршілігіндегі жағдайынан асып түспесе, кем түспейді.
Керісінше, өлген бақсы құдайларға жақындайды, жердегі ... ... ... ... ... ... о дүниеге кеткенде
«пір», «ата», «киелі күш», ... ... ... көшеді. Қорқыттың бақсы
атаулының «піріне» айналуы, екі дүниеге де тиесілі болуы осыдан. Қорқыт ата
-бір күні ... ... ... өзің ... ... еш ... өлім ... күндердің бір күнінде бір қадірлі ауылда қобыз тартып отырса,
күшінін қарт кемпір ұшырасады. ... ... ... ... - ... ... қарай қашқан баспақты Қорқыт қуа жөнелді!. Баспақ ешкімге
ұстатпайды. Оны қуған Қорқыт шаршайды. Есік пен төрдей жерде ... ... ... «- осы ... тананы қайыра қуып жете алмасам, Қорқыт
атым өшсін! Сені өлсем де ... ... - ... Бұл ... ... ... ... ол сөзді айтпау керек еді. ... ... ... таңа» күйі пайда болған көрінеді. Қорқыт бастапқы қуа береді. Бірақ
ол жеткізбейді. Бірде ... тас ... ... ... ... ... ... әлгі бұжыр тарғыл таңа тасқа айналып «тарғыл ... тау ... ... ... ... Солтүстік бетінде жүз шақырымдай
жерде - дейді өз шежіресінде Әлқуат Қайнарбаев. ... ... ... ... төрт ... ... ... Барған жерінінің бәрінде де
өзіне қазылып жатқан көрге кезіге береді. ... ... ... ... ... ... ақыры бар екен» деген тұжырымға келеді.
Олар да бұл дүниеге келді, кетті,
Бейне керуен, ... ... да ажал ... жер ... ... ... қалды?
Келімді-кетімді дүние ен соңы - өлімді дүние.
айтылғандардың бәрі-матиархат заманында тотемизмне негізделіп қалыптасқан
адамның ... ... ... ... ... ... тағы бір ... кететін Қорқыт бабаның философиялық көзқарасына
байланысты өткен жырларында ... ... үнді ... көрініс алған. Яғни, Брахманизмнің жер қойнауынан кетуінен үнді
религиясы-джайнизм ... ... ... деп ... Джайнизм-үнді философиясы
мен дінінің ортодоксті емес жүйелерінің бірі, біздің ... ... ... шамасында пайда болған. Джайнизм-онтологиялық плюрализм жүйесі.
Джайнизмнің негізінде татвалар мән туралы ұғым жатыр, олар ... ... ... ... ... білім құралатын іргелі ақиқат болып
табылады. Ең басты екі татва - негізгі қасиеті ... ... ... ... және ... (жаннан бөлек нәрсенің бәрі). Джайнизмде дем материя-
ангаруга болатын дыбыс, иіс, түс және дәм қасиеттері бар ... бір ... ... ол ... ... әсер етеді, өзгеріске
ұшырайды, ... мен соны ... және ... да жаратпаған.
Сонымен бірге одан да ... ... ... ... ... ... ... болады. Бірегей жан немесе құдіретті құдай жоқ:
дүниеге тірі мәнге айналдырылған немесе айналдырылмаған ... көп ... ... жан бар. ... ... ... да ... жасамаған,
әуелден бар нәрсе және әрқашан болады. Жан ... ... де ... ... ... ... ... керек, бірақ, оның мүмкіндігі өмір ... ... ... ... ... ... сана деп есептелінеді.
Джайнизм этикасы-тіршілік иесіне зұлымдық ... ... ... ... ... ... ... негізінде джайнистік
дін жатыр, оның негізін салған ... ... ... (немесе
Джина) деп саналады.
Ол біздің заманымыздан бұрынғы ІХ-ҮІІІ ғасырларда өмір ... ... ... және ... ... ... ... халық бұл мәселені шешуді Қорқытқа тапсырады. Демек Коркыт халык
атынан сөйлеуші,ел ... ... ... Ол ... ... ... хан, ... Туман хан Кокны қожаға хандарға бас ... ... ... ... ... ... олар Қорқыттың ақылды кеңесінен аса
алмаған.Осы пікірді Шығыс тарихын зерттеуші Әбілғазы да баса ... ... ... кезде Қытай жібегін шетелдерге шығаруға қызмет еткен. Сосын
реті келгенде Рим мен Визонтиядан, Үндістан мен ... Араб ... ... мен ... осынау күре жолмен марри мен ладан, жасмин суы
мен альбра,кордаман мен мускат жақтағы, піл сүйегі мен күйме ... ... т.б ... ... ... тасылып жатқан. Керуен жолынан
тасылатын жібек пен басқада тауарлардың бір ... ... ... ... ... Археологиялық олжалар соның айқын айғағы. Сондай
сирек кездесетін және халықаралық сауданы зерттеуге аса ... ... ... ... жатады. Ол өзінің құрамы жағынан ақшалы ... ... ... ... ... шар ... жиналыпты.
2.2 Қорқыт туралы мифологиялық болжамдардың ұлттық этнопедагогикадағы
рөлі
Ерте уақыттан-ақ адам өлімге дауа ... He ... ол ... ... ... күйге көшеді, неге қимылсыз қалады, не себепті жансыз нәрсеге
айналады, жаны ... ... Ажал ... не, ... ... келеді!, жанын
қалай алады? Оған қарсы не ... ... ... ... жолы ... сұрақтар қай заманда, қай қоғамда болмасын адам баласының өміріндегі
ең негізгісі және күрделісі болған. Олар адам әр ... ... ... ... сай, әр ... ... берген. Ол бұл ... өмір мен ... ... сүйеніп қана қоймай, көп жағдайда
қиял мен діни ... ... неше ... ... мен ... нысаналар мен діни хикаяттар ойлап шығарған. Мысалы осыдан 4.5
мың жыл ... ... ... түскен шумер-аккад жұртынын «Гильгамеш» жыры
адамнын ажалдан құтылу ... ... ... шығармалар көптеген
елдің фольклоры мен әдебиетінде бар. Бұл тақырып қазақ ауыз ... ... ... ... ең ... әрі ... - Қорқыт туралы
эпсанарлар.
Қорқыт жайында айтылған әңгімелердің сюжеті біреу-ақ: Қорқыт бірде
ұйықтап ... түс ... ... ... ... көр ... жатады. - «Бұл
кім үшін қазылып жатқан көр?» - деп ... ... ... ... ... ... аналар. Шошып оянған Қорқыт өлімнен қашып құтылмақ ... ол ... төрт ... ... ... ... жерде өзіне қазылып
жатқан көрді көреді. Ажалдан қашып құтыла алмайтынына көзі ... ... жер ... ... өзінің байырғы мекеніне қайтып келеді. ... ... ... деп, ол ... ... ... ... өзі жасаған
қобызды тартып, өмір сүреді. Бір күні ... ... ол ... ... ... ажал ... түрінде келіп, оны шағып өлтіреді деген аңыз бар.
Бұл сюжет өте ерте заманда пайда болған. Мәселен ел әзірше ең көне ... ... ... ... мен «Одессеядан» бір жарым мың жас үлкен
«Гильгамеш туралы жырда» философиялық ... өлім мен ... ... ажалдан құлылуы жолдарының мәселесі ретінде әңгімеленген.
«Бұл мәселе,- деп жазады шумер-аккад эпосының көрнекті зерттеушісі И.М.
Дьяконов, - ежелгі шығыс әдебиетінде үлкен орын ... ... ... ... ... «Кінэсіз қудаланған» поэмасын және ... ... көне ... ... ... мен ... Египет
әдебиетінде «Түнілген адамнын өз рухымен ... ... ... ... ... ... келтіруге болады. Аталған
шығармалардан барлығы өмір мен өлім ... ... ... Алланың өзі
біледі деген шарт бойынша оның ... ... ... ... ... мен ... құл иеленуші мемлекеттердің әдеби көркем
творчествасын ... ... ... алғашқы қауым мифтерін
жинақтап, топтап, өндеп, өзінше құл ... ... ... ... ... ... ... дүниеге айналдырып эстетикалық мәнге ие
қылған. Сөйтіп ... ... ... ... ... алысуатқан. Сондықтан Ежелгі Египет пен Вавилон, Үнді мен Қытай,
Иран мен Греция, Рим жеріндегі құл ... ... ... ... ... аталғандай шығармаларда кездесетін «мифологиялық
мативтер енді бұрынғыдай айналадағы әлем ... ... ... ... ... болған, соны қоғамдық түсініктерді бейнелейтін
материал ретінде сол заманғы қоғамның ... мен ... ... ... ... ... бар. Бұл ... көркем жанрға тән белгілердің
бәрі бар: ... ... ... ... көмекшілер, басқа
әлемге сапар, әртүрлі қиыншылықтарды жену, композициядағы, (бастама және
аяқтама) шарттылық, ситуациялардың үш ... ... тиым ... ... үшін жапа ... ... аяқталып мұраттқа жету. т.т.
Басқа сөзбен айтқанда, Қахарман өлмейтін әлемде қалмайды, ол мәңгі тірі
үшін туған жерінен айырылғысы ... Бұл идея ... ... ... ... ... ол заманда ішкі тартыстар мен
сыртқы жауларға қарсы жиі болғандықтан туған жерге, өз ... ... ... өте зәру, актуальді мәселе, болатын.
Орта ғасырлар феодализм тұсында адамның айқасуы тұсында сюжет ірі-ірі,
көлемді әдеби шығармалар ... ... ... ... атты ... ... грузин версияларын, сондай-ақ Ескендір Зулкарнайынның ... ... ... ... ... хикаяттарды айтуға болады. Бұл
шығармаларда көне сюжет ... ... ... ... ... олардың мақсаты
таза идеялық-эстетикалық болды, ал қаһармандары автордың немесе ... мен ... ... ... ... ... ... әдеби
ескерткіштер ел арасына кең тарап, көптеген фольклорлық шығармалар, яғни,
ертегілер, ... ... ... да ... ... ... де мұндай
шығармалар болды. Мәселен, Ескендірдін өлмес су іздегені жайындағы сюжет
кітап ... дн, ... ... ... де ел арасына тарағаны аян.
Ал, өлімнен қашқан Қорқыт туралы аңыздауларға келетін ... ... ... мен ... ... құрылымына қарағанда таза
көркем туындылар бола алмайды. Хатқа өте кеш ... ... ... ... дейін алғашқы қауымға тән мифологиялық ой-сананың, мифологиялық
творчестваның ізі байқалады. Дәлірек айтқанда - шаманың (немесе несфиттің)
төтемнің ... яки ... ... ... басқа әлемге сапары, я болмаса
ғарышты шарлағаны туралы көне мифтің ... ... Бұл ... тағы бір нәрсе кейінгі ... ... да ... ... ... ... ... түсініктердің белгісі мен архаикалық
мифтегі жасампаз қаһарманның кейбір қасиеттерін ... ... ... ... аңыздарындағы Қорқыт, ақыр аяғында өз мекеніне Сырдария жағасына
оралды. Бірақ мұндағы саяхат басқа себептерге байланысты ... ... ... Бұл ... ... бір ... Шаш, ... Қаратау маңында
тұрады деген. Бұларда егін мен мал шаруашылығы ұштасқан. А.Ю. ... ... ... Каспий, Отырар, Қорасан, Шаржау, Мары, Серазска
дейін созылған ... ... орта ... ... ... ... Арал маңындағы Жанкент, ... ... ... ... Махмуд Қашқари де айтқан. Асылы, бұл ... ол көп ... Сыр ... ең көне ... бірі - ... Эл ... Жент
қаласының ертеден болғанын, оны Дахлания елі деп атағанынайтады. ... да Арал ... ... ... сөз болған. ... Сыр бойы ... ... бар ... бірі болған. Мұны С. П.
Толстов экспедициясы толық дәелдеді.
Қазақ мәдениеті үшін ... ... ... айрықша мәнді.
Бұл жерде оғыз сөзін біз кең мағынада алып отырмыз. /Х-Х ғасырларда ... ... еді. Ал ... өзі ертедегі сақ-массагет, одан ғұн,
құшан тайпаларынан ... ... ... ... және ... деп екі боліпті. Батысқа ауған
оғыздардың бір ... ... деп ... X/// ... олар ... ... Анатолия жеріне барып, селжуктер династиясын ... ... ... ... X ғасырдан басталған еді. 922 жылы Бұлар
еліне ... ... араб ... ... оғыздардың сол жылы Каспий
жағалауында отырғанын, хандардың Иналбек, огың ... ... ... ... жазған.
Оғыз-қыпшақ дәуірі поэзияның көптеген келелі үлгілерін тудырады.
Солардың ... ... ... ... ... ... мен «Қорқыт ата кітабын» атауға болады.
Ежелгі түркі тайпаларының ... мен көне ... ... сөз
еткенде хұн, құшан, көк ... Сыр ... ... ... ... ... рухани мәдениетке тоқталмай болмайд. ... ... ... - ... сипаты бар жазбалар өте көп.
Алтайдағы Түрік қағанаты ыдыраған соң, Сыр ... ... ... мемлекеті пайда болған еді. Мұның екеуі де ... ... ... ... Түн ... ... тайпалар шығысында
нүшиби дулат, ягма, қарлық, түргештер, болса батыстағы баяндур, салор,
баят, кай, ... ... ... ... ... ... қосылады.
ҮІІ-Ү ғасырдың өзінде ақ Түрік қағанатында бірнеше қала ... ... дами ... Бұл ... ... Сыр тайпалары өздерін
сақ емес, оғыз деп атайды.
Сыр бойы оғыздарында да қалалы ... ... тұра ... ... ... ... - ... Сауран, Түркістан (Ясы) Сунақ, Өзгент,
Жент, Баршынкент, Құмкент, Жанкент, Жанқала болды.
А.Ю. Якубовский оғыздардың басым көпшілігі /X ғасырда ... ... ... ... ... Ембі, Жайық жағында туғанын жазады. Араб
географы Ибн-Каукал оғыздардың ол кездегі басты қаласы ... ... ... ... ... ... әл-Хадис, сарматтар Дахи -Hay деп
аталған. Дахи-адай, нау-жаңа деген ұғым береді. Бұл ... ... ... онда оғыздар патшасы тұрады деген. Оғыздардың ... ... ... ... ... жүретін араб саяхатшылары эл- ... ... Қыс ... олар ... ... ... болса оғыздардың
соңғы кезеңінде де ... ... ... ... ... ... дарияның үстіне (мұның ... ... ... әлі ... ... ... үстінде өткізген. Осылардың
негізінде зерттеу жұмысымызды информациялық материалдарды келтіріп, тарихи
деректерді ... ... ... ... ... ... ... алып, жаңа даму жолына түсуіне
байланысты оның халықаралық және ішкі ... ... ... ... ... дәуір шындығын заман ақиқатын қалпына келтіріп жатқан бетбұрыс
кезеңде бұрын түрлі себептермен ... ... ... зерттелмей
келген қазақтың жыр, дастан, аңыздары, ұлттық рухани мұраны ерекше ... ... ... бірі аты аңызға айналған тарихнама кейіпкері Қорқыттың жырлары
болып табыладьц
Республика Президенті Нұрсылтан Назарбаевтың ... – мен 1998 ... ... жылы және осы 1998 жыл - ... ... бойынша күй атасы
Қорқыт жылы деп жариялануы бүгінгі таңда қызу ... ... ... ... ... құру процесінің өзі халықтың ежелден келе жатқан ... зор ... ... ... етуді осы мәселенің негізгі
арқауы.
Қорқыт жырлары ғасырлар тоғысындағы тарихи оқиғаларды ... ... ... ... дүние жүзінде танылған. Осы ... ... ... ... ... ... ... жырлардың идеялық маңызы арта түспек.
Қорқыт жырлары төңірегіндегі ой-пікірлер қазақ топырағында «Қорқыттану»
іліміне жол ... ... ... ... ата ... ... ... шығарйаны зерттеуге әзірбайжан, неміс, қазақ, шетел ғалымдары
біршама еңбек етіп, туындының мәнін аша түсуде.
«Қорқыт ата ... ... ... мәселесі халықтың тарихи
этнографиялық тұрмыс жағдайы осы негіздегі ақыл ... ... ... отырады.
Қорқыт ата кітабының байырғы заманнан басталып, өзінің кейбір тарихи
шектеулеріне қарамастан ұлтымыздың жарасымды дамуына, ... ... ... гуманистік рух, рухани мол азық береді.
«Әрбір халық өз тарихын, философиясын білмейінше және оған белгілі бір
көзқараста ... ... ... даму ... ... - ... ... «Қорқыт ата кітабы - қазақ халқының асыл қазынысы»,
баға ... ... оны ... ... ... ... ең өзекті
мәселелерінің бірі болып отыр.
Қорқыт жырлары ... ... ... ... еңбектер барысында
айқындала түсетін азық туынды. Сол себептен бүгінгі біздің ... ... ... ата ... философиялық, методологиялық,
әлеуметтік-психологиялық идеяларына негізделе алынып отыр.
«Қорқыт ата ... - ... ... асыл ... атты ... осы ... ... мұрасын зерттеу саласындағы ұлан-ізденістердің
белгілі бір басты мақсаты. Қорқыт атаның діни философиялық көзқарасы.
Қорқыт ... оның ... ел ... ... Қорқыт
туралы аңыздардан танып білеміз. Бұл аңыздардың негізгі философиялық ... ... ... ... ... бақи ... ... мәңгілік
етуге талпыну. Адамдар қашанда мәңгі өшпес өмір сүруді армандап келеді. Оны
барлық жерден іздеді, оған жол таба ... ... ... адам ... етер ... су т.б. ... ... құрастырып, талай аңыз
әңгімелерді дүниеге ... ... ... ең ... ... - Қорқыт туралы аңыздар болып табылады.
Оғыз эпосында Қорқыттың барлық қызметі оғыз ... ... ... ... Оның ... - ... ойлайтыны - құдайға құлшылық
жолы емес, оғыздардың тағдыры, жырлайтыны әулие-пайғамбарлар туралы діни
сюжеттер емес, оғыз ... ... ... аңыздарда Қорқыттан асқан күйші, қобызшы болғандығын айта
келе, табиғаттың дүлей күшіне қарсы күрескен, өліммен алысқан алып ... ... ... ... көре ... ... философ,
қобызшы, Қорқыт өміріне байланысты тараған аңыздарда ұлы күйшінің барлық
өмірі күй ... ... ... Ол өзінің астындағы жалғыз түйесін
сойып-терісін қобызына шанақ етіпті дейтін сөз бар.
ҮІІ-ҮІІІ ғ.ғ ... ІХ-Х ... Орта ... ... ... ... ... әсері өте зор болды. Қазақ халқы үшін оның эпостық
жырлары мен музыкасы теңдесі жоқ ... ... ... ... ... зор ... болды.
Ұлы жазушы Мұхтар Әуезов: ... ... ... ... ... ... ... өте терең. Ажалды тоқтату мүмкін ... ... ... ... ... ... айдалаға табиғат
айасына кетеді, бірақ таулар да, жазықтары да, ... да, оған ... ... ... ... ... ... шырғайдан бірінші рет ... жер ... ... ... күй тартады. Сөйтіп өлмеудің амалын өнерден
табады.
Қазақ аңыздарындағы ... ... енді ... ... жан ... өмір үшін ... ... құтылуды қандай құдыретті күштен
емес, өнерден іздеген, ажалмен айқасқан алып тұлға. «Қорқыт ... ... жан иесі үйып ... Күй ... ... Қорқытқа ешқандай ажал
жақындай алмайды, ажал ... күй ... өзін ... ... ... сақталған. «Көп замандар бойы үздіксіз қобыз тартқан ... ... ажал ... Ата Сыр өзені үстіндегі кілемге жүзім жеп ... ... ... арасынан – қарақұрт - болып жорғалап кілеиге келіп,
шаққанда, Қорқыт Ата осыдан ауырып ... - ... аңыз ... ... ... керек. Соның өзінде ажал анық келмей, «қарақұрт»
кейіпінде келеді. Бұдан ... ... ... ... «өлім айтып
келмейді» деген философиялық тұжырымның негізін көреміз.
Қазақ аңыздарында Қорқыт бір ғана бақсы ... ... ... ... ... тарихи тұлға. Қорқыт жанындағы аңыздарды жинақтай келе,
оның бойындағы үш түрлі өнері айқындала түседі. Біріншіден, ол ... ... ... ... ... Э.Диваев бақсы (бахиш)-шағатай сөзі,
оіі балгер, сиқыршы деген ұғымды ... ... Бұл сөз ... елінде де
бар. Оларда бақсы-ақылшы, ғалым дегені білдіреді. Екіншіден Қорқыт-күйші,
музыкант, ең тұңғыш қобыз сарының класикалық ... ... ... ... Қобыздың аққудын түріне келтіріліп жасаудын ... ... ... - ... ... ... ой санасы бойынша аққудың
дауысы ... ең сұлу ... ... ... ... ... ... болса, екіншіден - аққу адамдардың ерекше ... ... ... ... шақырудағы көмекшісі, көріп келушісі болады. Сөйтіп
қазақ аңыз, әңгімелері бойынша Қорқыт күй ... әрі ... ... «Қазақ музыкасының атасы Қорқыт туралы аңыздардың философиялық
терең мән бар, - дейді ... - ... ... ... дегенде Қорқыт
мойынсынбайды, ол өнарден өлмес өмір табады».
Үшіншіден, Қорқыт - эпос ... ... ... Оның жырдағы оғыз-
қыпшақтардың өмірінен қалған әдеби-тарихи мұра.
Қорқыт ата жырларындағы көшпенділер өмірінің таза ... ... ... ... ... ... тайпаларға тән
мифология, аңыз-шежіре элементтері аралас жүр ... осы ... ... ... ... ХҮ ғасырда Кавказда емес, ІХ-Х ғ. Сыр ... ... ... ... анимизм сарындарына қарап анықтаймыз.
Ә.Қоңыратбаев атамыз халық фольклорының тарихын ... ... ... ... діні ... ... негіз айтылады. Біз оны ... да ... да, ... өзіміздің зерттеу барысымызда тапқан
жаңа ғылыми ... ... ... ... философиялық
көзқарастарға жататын жаңа деректерді келтіріп отырмыз.
Ертедегі ... ... ... ... сиыну басым болды.
Соның бірі - анимизм. Анимизм (латынша апіпа немесе апіни - жан, рух) - ... ... тірі және өлі ... ... қабылдайтын барлық заттары мен
құбылыстарында жататын, оларды «басқарып» отыратын жаратылыстан тыс күш деп
есептеді. Анимизм-адамдардын жан ... ... ... мен қоршаған
дүниенің құбылыстарына ықпал ететін әруақтарға сену. (38; 30) ... егер жан жеке зат пен яки оның бір ... мен (көп ... ... ... байланысты болса, онда рух ... ... ... ... ... жасайды, белгілі бір затқа дари алады. Анимизм-алғашқы
қауымда қоғамда пайда болған ... ... Ол ... адам ... ... дәрменсіз, дененің, мидын, психологияның ерекшеліктеріне, жалпы
материалдық заттардың өзгешелігінен бейхабар болды. ... түс ... өлу ... ... ... ... ... дене қосағы деп түсінді.
Анимизм дінге тән дуализм мен ... ... ... ... ... о ... ... екіге бөлінеді. Мысалы, О дүниеде рухтар мен ... ... ... адамдары бұларды бастапқыда өмірдегі тірі жандардан
ғажайып қосақтары, яғни адам ... ... ... ... өлетін
етене сінісіп кеткен тірі жандылар деп ұққан. Ұзақ ... ... ... ... олар ... эфир ... жаңғырыққа т.б.
ақырында материалдық емес бейнелердің тобына айналды. Бұл даму процесі-әлем
тірегі-бір құдайға сену мен ... ... - ... дін ... бір элементі, идеализмнің түп тамырларының бірі.
О дүниеге, әулие-періштелерге, жын-шайтанға, әруақтарға аян беретін
түске т.б. ... ... ... ... қазіргі діндерін
спиритулизмінде де, идеалистік ... ... да ... тыс дүние бар дегенге сену. Мысалы, Кітаби Қорқыт жырында:
қазанның аулын жау шапқанда ол даладағы қасқыр, ... ... ... ... Еділге барғанда жағасына бір тутам сексеуілді байлап қойатын
башқұрларды көрген, олар тырнаға ... ... ... ... ... бір ... - ... - алғашқы қауымдық қоғам діндерінің ерте кездегі формаларының
бірі. ... ... - ... да ... ... тобының белгілі бір
жануарлар, өсімдіктер, заттар немесе құбылыстармен ... ... ... туыстығына нану. (38;429) Мұнда аң, мал, жан-жауарға табынудың ізі
бар Мысалы «оғызнама» ... көк ... ... ... «Шин» (бері)
атауы туады. Қазан - бабалар жырында оғыз тайпалары өздерін ... ... ... қасқыр руы деп атайды. Мұнда әруаққа ... ... ... де бар. ... келіп көк тәңірі, әруаққа сиыну туа
бастайды. Тайпа көсемдерінің бәрі де әруақты адам ... ... Бұл ... ата ... ... ... түпкі тайпаларында шаманизм туады. Ораз батыр жау қолына
түскенде: ... ... қозы бар» деп, ... ... ... ... Бұл ата-баба рухына табынудын көрінісі. Аталық ... ... ... жырдан үлкен орын алған. Оларда діннен гөрі музыканы
(қобыз сарының) қастерлеу ... ... Оғыз ... жауға аттанарда
қобыз сарыны ойналған. Әрбір оғыз ... ... ... ... ... Сол ... қарап Иекенк өзін іздеп келген інісін таниды. Қобыз -
шаманизм нанымның басты бір ... ... ... ... тән бұл әдет-
ғұрып Қорқыт жырларында өте көп.
Бір қызығы, «Қорқыт ата кітабында» ... ... тән ... отқа табыну) жоқ. Әруаққа албасты мыстандар қарсы қойылған.
Шаманизм ұғымына аталар рухына сиынудын ... ... ... ... сиыну, яғни ескі тотомизм мен аталық қоғам нанымдарының ізі
бар. Мұндай шамандық ұғымдар Қорқыт жырларында көптеп ... Ата ... ... ... ... ... Сыр бойында
дүниеге келіп, кейін Кавказ, Анатолия жерінде хатқа түсті. Қорқыт жырлары -
Орталық Азия, Кавказ, Қазақ халқына ... ... ... ... ... ... болса да Қорқыт Ата жырларында өз эпосының арғы атасы
прототипі деп ... ... ... ... жапы ... мәдени
жоғары философиялық құндылықтар қатарына жатқызамыз.
Қорқыт туралы аңыздардың көпшілігі шамандық бақсылық мазмұнда көрінеді.
Белгілі фольклоршы ... ... «Миф пен ... ... ... сөзі мен ... ... миф дүниетаным аясында пайда
болып, қазақ ... ... ... ... ... ислам мифологиясына кірген
бұрынғы Қорқыт бақсы шаман енді Қорқыт әулие болып бейнеленген. (20;89)
Бірақ ... ... ... діни ... оның ... алла ... принциптерін бойына дарытпаған» десе де ол ... ... ... ... ... көреміз. Оның бұл қылығы
шамандық түсініктердің белгісі. Қорқыт «әулие» деп ... да ... ... тән барлық қасиеттері болған.
Демек, Қорқыт жайындағы аңыздың философиясы өліммен ... ... ... ... ... ... қойған талайына қарсы алысады. Ол өзі
өлімді өнерімен женіп, ... ... ... Қорқыт туралы аңыздарда
кездесетін үлкен ... ... ... және кеңістік мәселесі.
Бүлаңыздарды Қорқыт өлімнен қашып, бүкіл ... ... ... ... ... ... үшін ертеңіне дүниенің екінші шегіне көшіп
кетеді. Мұнда ол баяғы ... тағы да ... Таң ... ол тағы да ... He керек әулие осылайша түсінен шошып дүниенің төрт бұрышын ... ... He ... білмей ол жердін ортасына бармақ болады. Жердің
ортасы ... ... ... ... ... ... ... жер екен».
Міне, көріп отырсыздар қазақ аңыздарында Қорқыт бейнесі енді ... ... ... керісінше өмір сүрген өмір үшін күрескен өмір ... ... ... ... да бір құдіретті күштен емем, өнерден
іздеген ажалмен айқасқан алып рухани тұлға.
Қорқыт жырларының фиософиялық ... ... ... ... ... ... ... көзқарастын биік гуманистік тұрғыда
болуын құрметтеу болып табылады. ... өмір ... ... ... ... ... шыға білу және ... үшін (жалпы
тірі табиғат үшін) әрбір тіршілік сәтінің құнды екенің ескерту, қайталанбас
уақытты ... ... сол ... ... ... ету ... - оның
философиясының іргетасын құрайды.
2.3 Қорқыт Ата мұралары туралы қазақ ағартушыларының ой-пікірлері
«Қазақ энциклопедиясы» Бас ... ... - ... энциклопедиясы
Алматы 1995 жыл. 37 бетінде Джунайд-Эбу-л Қасым ал Джунайд ... ... ... ... (910 ж). ... мистицизміндегі
«салауаттылық туралы ілімі» және соның ... ... деп ... ... бақылау тәрізді негізгі екі ағымның басшысы. Әл-Джунауд-
суфизмді руханитану мен ... ... ... деп ... ... бойынша Мистиктін өмірі (бақсылық-шаманизм-мистиканың бір қыры
дейміз біз), Құдайдың құдіретін тануда ... күш ... оның ... мәңгілік тәуелді екенін мойындаудан тұрады.
Әл-Джунаид ілімі мұсылман мистиктерінің арасында ... ... ... ... ... ... концепцияларына үлес қосқан
бабаларымыз - Қорқыт ата, Ал - Фараби, Қожа Ахмет ... т.б. ... ... ... Жібек жолының бағыттары туралы тарихи деректерді басшылыққа алып
Жібек жолымен батыстан шығысқа қарай жүргенде оның ... ... ... Түрбат асуы арқылы Исфиджапқа, Сайрамға келеді. Ежелгі қаланың
аты осы күнге дейін сақталған. ... ... бір ... тап ... оның дәл орта ... Жібек жолындағы бір кездегі ең ірі
орталықтардың бірі ... орта ... қала ... ... сақталған.
Исфиджаптан құлдарды, боз маталарды, қару-жарақты, семсерлерді, мыс пен
темірді әкетіп жатқан. Ал исфиджаптан шыққан ... ... ... ... ... және Будухкент қалалары арқылы Таразға барады екен. Сол кездегі
Қазақстанның аса ірі қалаларының бірі Тараз ҮІ ғасыр бұрын ... ... ж ... ... ... ... ... Юстиманның стратег Земарх
бастап келген елшілігін осы қалада қабылдаған. Бастаухаттар оны көпестер
қаласы деп ... ... ... ол ... және ... ... ... орталығы болған, кейінірек әулие ата атанған.
Таразбен қатар Жамухат деген шақар тұрған, ол да ҮІ ғ. ... ... ... ... ... Алқаптын жазық жағында Атлах қаласы бар 751
ж оның түбінде осы араны ықпалына ұстау үшін ... ... ... ... ... жақын жерде, Талас бойымен төмен, ... ... ... жолы ... ... пен Дех Нуджикес қаласы ... ... ... ... сол ... ... Сус, Құл және Текабкет
деген қалалар болған. Олар күміс ... жуық ... ... тепкендігін
археологтар тапқан.
Керуендер Талас алқабында Ферғана аймағынан Шатқал қыратындағы Шанаш
асуы және ... ... ... ... асуы ... да өтіп ... осы ... Жібек жолының Ферғаналық және Жетісулық бағыттарын
біріктіретін еді. Сол ... ... жол ... Құлан қаласына қарай
асатын еді. Қүланға бара жатқан жол Касрибас, ... ... ... өтетін Құланнан әрірек шығыста бір-бірінен төрт форсақтай жерде
Мерке мен Аспара қалалары ... ... ... керуендері Құзкент,
Харраджуон, Жол қалаларына соғып өтетін. Жолдан ... ол ... ... қыстағына», Қырмырауға баратын.
Қырмыраудан жол салдырып, Жетісудың өңірі қалаларының бірі -Науакентке
(қытайша Синчэн) ... Бұл екі ... жаңа қала деп ... ... ... сарайы және соғдалардың қаласы болған.
Науакенттен шыққасын Пенджикент ... жол ... аса ... ... ... астанасы Суябқа келеді. Бұл қала туралы қытай, араб
саяхатшылары X ғ. ... ... ... Соңынан астана ролі Баласағұнға
көшеді, тегі оның ... аты ... ... ... ... керек.
Баласағұн қарахандардың, сосын қарақытайлардың астанасы ретінде белгілі,
оны кейін XIII ғ. бас ... ... ... Қала ... ... ... ... тағы да XIҮ ғ. ойрандалып, үйінділері ғана ... ... ... жері ... ... қаласына жақын жерде және орта
ғасырлардың көпке ... екі ...... мен ... ... ... ... тарихи деректер бар.
Керуен жолының не солтүстік, не оңтүстік ... ... ... ... ... ... жүрегн керуендер Жоғзы
Барысқан деген үлкен ... ... ... ал жолдың солтүстік тармағында
шағын керуен ... орны ... ... ... ... ... ... осы екі айрық жол Бедел асуында бір-бірімен қосылады да, не осы асу
арқылы, не Ташрибат Жібек жолы мен ... мен ... ... ... ... Әрі
қарай круен жолы арқылы Ыстықкөл Қизан шұңқырынан ... асуы ... ... барып төмендеп, Іле алқабына түседі де, ... ... ... ... ... Хоргос алқаптарынан өтіп, Алмалық қаласына
барады, ол сосын такла - ... ... ... ... ... Хами ... когал аймақтарын басып, Дунхуан мен Қытайға жететін болған.
Х-ХІІ ғ.ғ. Жібек жолының бір тармағы түгел Іле алқабын ... - ... ... ... ... ... ... кетеді екен. Бұл тармақ
Науакенттен басталып, Бунджикен және Қастек асуы ... ... ... теріскей жоталарына әкелген. Әлгі асуға тағы бір ... ... ... Бұл ... ... белгі қасиетті Урын – АРЖ
тауға екен. Жол Іле Алатауының баурайындағы, қазіргі Қастек, Қаскелең мен
Алматы ... ... ... ... ... қаласының теріскей
шетіне орналасқан Тэлхиз (Тэлхира) қаласына жеткен. Осы ... ... оң ... тау ... орта ғасырдың аса ірі қала
жұртының ойран болған орны ... - ... ... сауданың үлкен орталығы
болған. Тэлхизден Жібек жолы екіге айрылады:
Оңтүстік ... Есік пен ... ... ... жүріп, Іленің Борохудзир
маңындағы өткелінен өтіп, оның оң жағалауын қуалап, Хоргас арқылы Алмалыққа
жетеді де, осындағы Ыстықкөл жақтан келген жол тармағымен ... ... ... жолы ... өзенін қуалай жүріп, Іленің
Қапшағай шатқалы ... ... ... ... Одан әрі жол ... ... Емен белестен асып, Көксу алқабына түседі де, Екі оғыз
қаласына жетеді. Ол ... ... ... ... болған. Вилогенді
Рубрук бұл қаланы Эквиус деп атаған. Іле ... ең ... қала ... тап осы ... ... Онда 1253 ж. болған. В.Рубрук осынау қалада,
«Сарациндер» ( Иран көпестері) ... еді, - деп ... Екі ... ... ... ... ... Қаялыққа (Қойлақ)
барады екен. Бұл шахардаң хан базарларымен аты шыққан. Онда ... ... ... бар ... ... Ол ... ... ханы
Мөңкеге барып жатып, осы қалаға соғып кеткен, Людовик IX -елшісі, Монах-
Сопы В.Рубрук хабарлайды. Қаялық-қарлықтар орталығы ... IX ғ. - XIII ... ... Іле ... ... ... ... қол астына
қараған Қаялық Қаратал өзені алқабында қазіргі Антонов селосының ... ... ... ... ... Қаялыққа жақын-жуық жерде
христиандар селосы болған. Жібек жолы сол арқылы өткен. Содан әрі қарай ... ... ... ... айналып өтіп, Жоңғар қақпасын басып, Шихо
алқабына жетеді, сосын Бесбалақты басып, Дунхуанға ... да, ішкі ... ... ... ... оңтүстік - батыс шетінде бір қала болған, оны XIII ... ... ... деп ... ... ... ... жолы үстіндегі қалалрдың ірісі
Отырар - Фараб пен шовғар ... ... ... аты ... ... құятын жеріне жақын орналасқан, аса ... қала ... ... осы ... ... ... ... жолдың тарабында тұрған. Одан шыққан жолдың бір тармағы
Шовтарға, екінші тармағы Сырдария өткелінен өтіп ... ... ... Одан ... жоғары өрлеп, оғыздар қаласы Сумкенттті басып,
Шашқа, одан төмен қарай Жентке жеткен. Ал ... ... ... ... ... ... ... одан әрі Еділ бойымен кавказға кететін
болған. Жібек жолының осы бөлігі XIII ғ. ... ... ... және ... ... Каффу сияқты шулы-дуды шахарлар үстімен жүретін
болыпты.
Шовғар ҮІІІ ғ. деректерімен ... оған ... ... ... ... қала ... ... келетін секілді. Қазіргі Түркістан
тұрған жерде, Шовғар мен ... ... ғ.ғ Яссы ... іпге ... атаңты
оқып Ахмет Яссауи сол Шавғарда тұрып, уағыз-насихатын ... жол ... ... ... ... ... ... мемлекетінің астанасы Жанкенттің және Сыр ... ... ... ... Жент ... ... манынан табылған үлкен түз
қойнауынан табылғанына байланысты. Ол туралы Т.Қоңыратпаев мынандай дерек
береді: ... ... ... аңға ... ... атып алады. Етінен кәуап
пісіріп жей бергенде, бір түйірі жерге түсіп кетеді. Оны көтеріп ... ... ... ... ... Байқаса бұл тұзды жер екен. Тамаққа тұз
салу сол Түтектен басталған екен, - дейді Әбілғазы».
Оғыз ... ... ... ... ... ... ... Қытай,
Иран, Үндістан және Еуропа елдеріне Аралда өндірілген түз тиелген ... ... ... ... ... ұсақ қолөнершілер, қару
жарақ шығарушылар тұрса, ал орталығында биік дуалмен қоршалған ... ... ... ... ... астанасы сыртқы үш орам суға толтырылған олармен
қоршалған, сыртпен қарым-қатынас жасайтын төрт қақпасы бар, жалпы көлемі ... га ... ... Бұл қала ... Марғұланның айтуынша Оғыз еліне
жүздеген жыл астана болып келген. Арабша Жанкент, оның ... араб ... ... ІХ-Х ... ... ... Жанкент Шахристен деп
атанғаның айтады.
Жанкент қаласы бүзылмай тұрғанда I рет ... ... ... ... ... (1967), ... Н.Н Ле қала қабырғаларының
қалыңдығы 6 метрдей екені ... «Бұл ... ... ... Темірхан»-
дейді Әлкей Марғұлан (Жұлдыз № 3, 1183).
Қала ... су ... ... ... басты сала болғандығын
айқындайды. Жанкент орталығындағы үлкен базарда әрбір жұма күні сауда қызу
жүріп ... Үнді ... мен ... араб ... құмырасы мен
набаты, Ираннан айдалынған құлдар және басқа да өтімді затттар болған.
«Қорқыт ата кітабының» біз үшін ... ... ... де аса ... ... үш жырдың мазмұны қазақ ұғымына, қазақтың батырлық
жырларына өте ... ... ... ... ... құрылған. Мұнда өлең - жыр
түрінде ақ ... ... ... де ... Ақ ... ... ... өлеңдері диалог түрінде болып келеді. Қорқытқа қатысты тағы
бір әңгіме - Қорқыт кітабындағы кіріспе.
Мұнда Қорқыт феодалдық қоғамдағы өзі ... ... ... - ... ... ... ... өте орынды сынай білген. Бірі - ... ... бірі - ... ... ағаштай, енді бірі - үйінен нәр
татырмайтын, барып тұрған ... ... ... ең ... - ... ... білдірмей, келген қонағын сыйлап, құрметтеп аттандыра білетін,
аңқылдаған ақ ... әйел ... ... кітабында кіріспеде мақал-мәтел, нақыл сөздер елеулі орын алған.
Түрік және Әзірбайжан ғалымдары ... бұл ... ... ... ... атайды. Кіріспеге кірген мақал-мәтел, нақыл – сөздерінде өткен заман
кескіні, үй тұмыс ... ... ұл мен қыз, ... ... табиғат көрнісі
хайуанаттар тіршілігіне көрніс береді.
«Қорқыт кітабындағы» басқа әңгімелерде де нақыл сөздер ... ... «Көп ... ... ... « Ат ... жүйрік, озан
тілі – жүйрік»деген сияқты т.б. ... ... ... ... мен нақыл
сөздердің өзінің мөнін жоймағандығы соншалықты, оның кейбірі элі ... ... ... ... ... ... ... ата кітабы » он екі жырдың косындысы десек, онда ғасыр
ішінде өмір ... он ... ру, ... ұлыстардың өткен дәуіріне сай
оқиғалар суреттеледі. Жыр оқиғасы әртүрлі географиялық ортада өтеді. Бірі
Орта ... ... ... оғыз ... ... мол ... бірі - Қорқыт. Академик В.В.Бартольдтың анықтауынша Қорқыт
өмір ... ... ғ.ғ. ... оғыз ... ... ... болған (С
203-208). Сонымен ... ... ... қадірлеудің Сырдария
жағасында мыңжылдық тарихы бар» - деп ... өте ... ... ғүлама, күйші Қорқыт өз өмірінде оғыз-қыпшақ
қоғамының ішкі-сыртқы істерінің білгірі болды. Қорқыт өз ... ... ... ... ... ... де бас ... қызмет атқарған.
Қазақта: «Хан қасында қараша» деген түсінік бар. Мұны екіншілей «Ханның
қарашасы» деп те ... ... ... ... Ш.Уәлиханов «Шығармалар»
жинағында түсініктеме берілген. Оның мазмұны мынадай: ... ... қос ... отыратын болған, оң жағында бір, сол қанатында бір.
Сол қанатындағы уәзірдің оң ... ... ... зор саналған.
Мәртебесі оң қанатта отыратын уәзірді үстемдеу уәзірді «Қарашы немесе
қараша», яғни ... ... деп ... ... ... ... ... падишасы Инал Науынның уәзірі Қорқыт, ... ... ... сол ... ... ... ... Әсіресе осы Инал ханның
тұсында Қорқыттың қайраткерлік таланты ашылған. Абулғазы ... ... ... г» («Түркімендер шежіресі») атты еңбегінде (ХҮІІ ғ.) Қорқыт
Ипал-Иавының ақылшысы болған адам деп ... ... ... ... ... айтқан ақылдарына құлақ
асып, айтқандарын орындап жүреді («Ипан-иавы» оның ... ... ... ... соң орның басқан Дүйлы-Қайы хан да, әкесі сияқты, Қорқыттан
ақыл сұрап жүреді. ... ... хан атты ... ... ... ... ... ат қойған да Қорқыт еді.
Абулғазының суреттеуінде Қорқыт ханнан да ... ... адам ... ... ... тақта уақытша отырған Кон Еркі хан той ... ... ... өз ... ... Осыдан кейін жиналған халыққа
тақты Туманға беру керек деген шешімге келгендігін хабарлайды.
Жетісу ... ... Сыр ... ... ... ... Персия, Кавказ
т.б. жерлерде өтіп жатады.
Бұлай болуын зерттеушілер ... бір ... сол ... ... Бұл болжаудың да шындығы бар. ... ... ... ата кітабында» енген әңгімелер бір кезде, жоғарғыда
аталған оғыздарға қарағанда өлкелерді жайлаған көптеген халықтардың ертегі
аңыздарынан ... ... ... ... ата ... бір, ғана
халық меншіктене алмайды. Онда қазіргі бірнеше түркі халықтарының үлесі
бар.
Қорқыт ата ... ... ... ... ... ... шаманизм, әсіресе қобыз культі, аталық қоғам ... ... ... ... ... ... ... Демек «Қорқыт ата кітабы»
жырлары хандар эпосы ... ... ... ... бар эпос. Жыр Осман,
Баяндур династиясынан 500 жыл ... ... ... ... ... ... ата кітабын» 1969 жылы Стамбулда
шыққан нұсқадан қазақ ... ... 1994 жылы ... ... ... ... ... Ол өзінің кіріспе сөзінде: «Қорқыт ата
кітабы» дүние жүзілік әдебиеттерінің алтын қорына ... ... ... ортақ әдеби мұра ретінде жоғарғы бағаланып, көзінің қарашығындай
сақтап, болашақ ұрпаққа жеткізе білу ... ... ... зор міндет
- деген болатын. Демек, бұл саладағы ізденістер ... таба ... ... ... аңыздары арқылы «дүниеде өлмейтін нәрсе - адам еңбегі, оның
өмірі» - деген пәл сапалық ойды тұжырымдайды. ... ... ... ... ... Қорқыт аңыздары халық рухының қуатын, халық қиялының
байлығын көрсететін қымбат қазына болып табылады.
«Қорқыт ата кітабын» - ... ... ... мұра ... ... ... әлемге ортақ мұра болса Сыр елі ... ... ... ... ... ... ... Равэнди 1158 жылғы
селжуктер мен оғыздар арасында болған соғыстын дерегін келтіреді. Бұл ... ... екі ... ... да, Санжар сұлтан тұсында өзара қатты
жауласқан. Осы соғыстар тұсында оғыздардың көсемі ... мен ... ... ... ... ... есімі ХІҮ ғасырдан бастап
айтылады. Түркімен тарихында Қорқыт Инал Ябы, ... Кай, ... ... ... деген хандарға қызмет көрсеткен қазақтын Сыпыра ... ... ... қария ретінде айтылады. Түрік ... ... ... ... кітабында (ХІҮ) ғ. Қорқыт кавказ ... ... ... ... ... Эли ... дейтін жазбада «Қорқыт ... ... сөз ... ... Оны тарихшы ел аузындағы
жырлардан алған сияқты. Бүгінде ол ... жоқ. ... ... тарихшылары
мысалы Станбул ғалымы Константин Богародный (Қырмызы) Қорқытты IX ғасырда
Дон, бойындағы пешенелердің (пешенег) ... ... ... ... ... бір тайпасы ретінде көрсетсе, енді біреулер оларды
Дон қыпшақтарының бір бұтағы деп біледі. Хиуа ханы ... ... ... ... ... ... ... Қорқыт оғыздардың елбегі (инак
бегі) болған, өзі 95 жасқа ... ... деп, оның өмір ... ... ... алып ... Олай болса, кейбір зерттеушілердің Қорқытты ҮІІ
ғасырда өмір сүрген ... ... ... деп ... ... ... Өйткені көптеген тарихи деректерге қарағанда,
Қорқыттың ІХ-Х ғасырлардағы ... ... ... өмір ... біршама
анықталған. В.Бартольд пікірі де осыған жуық келеді. Олшығыс халықтарының
тарихын зерттеуші Розен мен Жэми ... ... ... ... X
ғасырдағы бүкі Орта Азия халықтарының данасы, сәуегей болған ... ... ол ... ғана ... ... ІХ-Х ... ... эпостық жырларын таратқан үлкен жырауы, болуға ... Ол ... ... түскен айтушы. Қазақтын «Коруглы», «Розуглан» жырларының
ақындық дәстүрі, ... сол ... ... ... жасалған. Олай болса
Қорқыт Орта Азиядағы түркі тайпаларының эпостық жырларының ... ... ата ... 12 ... ... ... соларды біз тарихи-
шежірелік арқауға сай үш кезенге бөлеміз.
1. ... ... ... кезенің суреттейтін жырлар. Буган
«Дирсеханұлы, Букаш батыр», «Байборі баласы Бөмсі-Байрақ» ... ... ... ... ... баласы Кан-Төрәлі» «Төбекөз дәуді өлтірген
Бисат туралы» жырлар жатады.
2. Түрікмен оғыз және ... ... ... ... 34 ... ... ... жырлар. Оған «Қазан-Солардьш ауылын ... ... ... ... ... ... қалай тұтқан болғаны»,
«Оғыз Қазылық баласы Иекенк туралы», «Бекұлы Әмран батыр туралы», ... ... ... туралы», және «Каван - Солардың жауға тұтқын болғаны
және оның ... ... азат ... туралы жырлаы жатады.
3. Оғыз-қыпшақ ұлысының ыдырау кезенің білдіретін жырлар. Бүіран көбіне
ішкі оғыздарға қарсы бас ... Аруз ... 12-ші жыр ... ... ... Орта ... ... тайпаларына ортақ. Бұл
елдердің қай-қайсысы да қорқыт ... өз ... арғы ... ... атауға қақылы.
Қазақ халқының тәлімдік ой-пікір мәдениетінің даму ... көне ... ... Тасқа жазылған дастандардың тәлім-тәрбиелік идеясымен
астарлас рухани мұраның бірі - ... ата ... ... ... ... орта және төменгі ... ... ... ... ... ... арасынан шыққан әйгілі ... жыр ... аңыз ... ұзақ өмір ... ... қарсы
күресіп, адамның мәңгі жасауын арман етіп өткен кеменгер ғұлама Қорқыт ... ... одан ... ... өзінің асыл ойлары мен тебіренстерін
қобыздың зарлы әуеніне қосқан ... ... аңыз ... ... ... ата ... - Орта Азия ... мен Әзірбайжан халықтарының аса
көрнекті жазба ескерткіші. Қорқыттың музыкалық-этнографиялық мұрасы бұрынғы
Кеңес ... ... ... ... ... ... ... рухани
игілігі. Қорқыт ата тағылымдарына тәлімдік мәні ... ... ... ... ... ... ... Бұлар тек тарихи-
этнографиялық тұрғыдан ғана емес, сонымен бірге осы аймақтағы халықтардың
ортағасырлардағы ... ... ... ерекшелігін
бейнелейді. Қорқыт есімі көшпелі қазақ жұртынын ... ерте ... ... ... да ... үлкен пірі - Қорқыт ата,
Бата алған барлық бақсы, ақын асқан ата.
Таңқалып жұрттың бәрі тұрады екен,
Қобызбен Қорқыт ата күй тартқанда,-
деп ... ... 1980 жылы ... ... ... ... ... Қармақшы ауданың орталығы) станциясының солтүстік
батысына таман Қорқыт мекенінің бір жарым ... ... оның ... ... ... ... ... оған деген құрметтін белгісі.
Қорқыт ата нақылдарына тәлім-тәрбиелік сипаттағы ... ... сөз ... ... ... ... ... кісілік,
қанағатшылық, әрекетшілік жайында айтылған мынандай ақылдарға құлақ
түргеніміз абзал. ... ... ... ... қабыл болмайды...
Жігіт тірісінде Қаратаудай қылып, бір күн тыныштық көрмей ... ... ... ... ... ол ... ... үлесін ғана жейді. Менмен,
тәкаппар ... ... бақ ... ойшылдын ата-ананы сыйлап, құрметтеу, үй-ішілік жарасымды қарым-
қатынас, ұл мен қыз ... ... ... ... сипаттары жайында
айтқан тағылымдары да бүгінгі ұрпаққа өнеге боларлықтай: «Өзінен ... ... ... ... қаққанмен ол саған ұл болмайды... Мыңғырған мал
жиғанмен, адам ... ... ... өнге ... қыз ... ... алмаған ұл жаман. Ондай бала ел басын құрап, үйінен дәм ... ... ... ... ... Ұлың өсіп ... ... бас-көзі».
Қорқыт ата жеткіншек, жасөспірімдердің жанымен қоса тәнінің шынығуына,
елі мен жерін жан-тәнімен сүйіп, оны ... қаны ... ... ... ... ... ... Осыған орай ол былай дейді: «Жол
қиындығын көрмеген, жабы мінген жігітке Кафказ арғымағын мінгізуден келер
пайда жоқ. ... ... ... ... соны ... ... қорқаққа қылыш
сермеп, күшінді сарп етпе. ... ... ... ... оғы ... ... Қолына ұстаған болат қылышын мұқалмасын. Жауға атқан
садағын өткір болсын». ... дала ... жас ... ... ата ... ... ... адам болғаның қалайды. («Қонағы жоқ
қараша үйден құлазыған тұз артық... Ата даңқын шығарып, өзінің ... ... ... ... ... сөз өрге ... Өтірікші болғаннан жарық
көріп, өмір сүрмеген көп артық. Сөзіне берік, шыншыл адамға бұл ... ... үшке ... өмір ... де ... ... ошақ қасынан, үй іші тыныс-тіршілігінің берекесі, ұрпақ
тәрбиесінің әйел ... ... ... ... ... иманжүзділік қасиеттерімен де тікелей байланысып жатады.
Осыған орай Қорқыт ата әйелдердің төрт ... ... ... ... ерекше көңіл аударады. Мәселен, әйелдердің бір ... ... ... құты, қонақжай, ұрым-бұтақтары өсіп-өнген жандар
болса: екіншсі - ... ... ... - салдыр-салақ, өсекшіл
келеді дейді.
Қорқыт ата тағылымында осы іспеттес жас жеткіншіктерді елін, халқын
сүйуге, ... ... ... ... ... ... ... батылдық пен тапқырлыққа үйретіп, тәрбиелеу жайындағы мәселелер
сөз болды. Бұлардың қазіргі жастарымыз үшін тәлімдік мәнін жоймайтыны хақ.
Қорқыттың ең басты ... ... ата ... , ІХ-Х ғасырларда сыр
бойында оғыз тайпаларының арасында ... ... ... ... ... ХҮ ғасырда Кавказда жазбаға түскен. Содан бері оғыздардың
батырлар жыры шығыс ... ... ... ... ... ... Профессор Ә. Қоңыратбаевтың деректеріне жүгінсек «Қорқыт
ата кітабы »жөнінде 314 зерттей жүргізіліп, 462 еңбек жазылған екен.
Қорқыттың мұраларын зерттеген ... М. ... ... ... В. ... Ш. ... А. Әбілғазы. Э. Диваев, И.В.
Аничков, В. В. Вильяминов - Зернов, В. В. Радлов, П. И. ... А. ... ... П. И. ... И. В. Крафт, И.И. Тайер, Л. Бенг, К. Рифат, О.
Гокияй, В. ... М.С. ... X. ... еңбектері зор. Қазақстан
зерттеушілерінің ішінде М. ... М. ... Ә. ... ... М. ... Р. ... X. Сүйінішалиев, М. Жолдасбеков,
Н. Келімбетов, Д. ... А. ... Ә. ... Ш. ... ... С. ... және ... ғалымдардың еңбектері жарық көрген.
Сонында өлмес мұра қалдырған Қорқытқа арнап Мағжан Жұмабаев «Қорқыт»
атты ... ... Онда ... ... ... қуып, мұрагері болғандай
кейінгі ақындардың жинақтап алынған бейнесін ... ... ... жоқ ... Қорқыттайжанды жаспен жуа білсем. Жас төгіп, сұм өмірді
зарлап - сарнап, Құшақтап қобызымды көрге ... - дей келе ... ақын ... деп, соны ... үшін ... әзірлеп ойын
қорытындылайды.
Ұлы ғалым, академик М. Әуезов. Ташкент, Ленинград университеттерінде
студент кезінен бастап ... ... ... - зерттеу жұмыстарымен
айналысады. Ш. Уалиханов, Г.Н. Потанин, В.В.Радловтан кейін қазақ ... ... ... ... атап ... Қорқыттың зерттеген Э.
Дидаев, В. Бартольдтардан дәріс алып, олардың еңбектерін одан ... М. ... ... Ол Қорқыттануға алғашқы болып жол салғанда
ең алдымен оғыз - қыпшақ қоғамында өмір сүрген Қорқыттың ... ... ... ... ... «Қорқыт» деген еңбегінде былай деп жазды:
«Жалпы қазақ ... ... қарт қып ... Алғашқы әңгімелеріндегі
Қорқыт жалынды, жас кескінінде болғандай. Бұлай болса осы қазақ айтатын
әңгімелер жалпы ... ... ... ... ... ... қарт
Қорқыт емес, жас Қорқытты айтқан ерекше бір бөлімдері болуы ... ... ... ... жанды күйде суреттеу арқылы халық Қорқытты өмір,
тірлік үшін алысушының ең зоры ... Сол ... ... ... ... ... бағып, өліммен алысқан бақсы атаулының барлығы Қорқыт күйін
тартып, алысатын болған».
Қорқыттың ... ... ... мен проф Ә. ... ... өлмейтін мұра қалдырған Қорқыт екенін және оның тікелей мұрагері
қазақ халқы екендігін дәлелдеген ғалымдар. Олар М. ... ... ... ... ... ... оның ... тұжырымдауларын басшылыққа
алды, одан әрі дамытты. Мәселен М. ... ... ... өнер ... адам ... не ... асыл мұра тастап кеткендіктен өлмеді.
Өлімге қарсы амал тапқан жан ... ... бұл ... өмірлік,
философиялық шын терең мағынасы - өзі өлсе де ... ... ... ... ... адам деп ... ... - деген тұжырымдамасы
"Қорқыттанудағы ең бастысы жаңалық болды, ... ... ... одан әрі терең зерттеуге соны бастама жасады.
Міне осындай зерттеулерді негізге ала ... ... ... ... ... ғалымдарымыздың тың деректерімен толыға түседі деп сенеміз.
«Қорқыт ата кітабы» - ертедегі оғыз-қыпшақ ұлысының эпоеялық ... 12 ... ... бар. ... ... ... аяқталған сюжеттер.
Бұл реттен жырдышығыс дастандарының жиынтығы – «Шахнамаға» ұқсатуға болады.
«Қорқыт ата кітабы» өзінің тарихилығы, сюжеті, образдарының ... өмір ... ... ... жағынан қазақтың батырлық
жырларына өте жақын. Диц қолжазбасы Кавказға барған оғыз ... ба ... Сол ... тіл ... ... ... оқиғаларына
да бір сыпыра қоспалар енген сияты. Мысалы, жырдың алғашқы үш саласы ... ... ... 4.7.8. және 12 ... да ... ... ... Қалған
Кавказ (Қазылық) жерінде болған оқиғаларды суреттейді. Мұны X.Коруглы ... ... ... ... ... ( ... ... алу ниетінде жасалған жорықтары суреттеледі. Осыған орай көшпелі
тайпалардың тұмыс -тіршілігіне, болмыс- ... тән ... ... жерінде хатқа түскендігінен « шарап» сөзіне ауыстырған сияты. ... ... ... қарамастан жырдың басты қаһарманы- Қазан бек Сыр
оғыздарының батыры ретінде ... Ол ... саор ... ... көрсетуінше, салор ... ... ... ... ... ... ... ХАЛЫҚ ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ РӨЛІ
3.1 Халықтың бақытты өмірін аңсау Қорқыт тәлімінің басты идеясы
Соңғы жылдары (1978-1980) Қазақстан тарихи және мәдени ... ... ... ... ... ... бойынша арнайы қаржы
бөлініп,
Қорқыт – Атаға мәңгі ескерткіш орнатылады.
Алматылық жас архитектор Ибраев Бектің жасы бойынша жүзеге ... көне ... ... – қыл ... бейнелеген бұл ескерткіш желмен
бірге ыңылдап, үн салып тұрады. ... ... ... Қармақшы
ауданының теміржол станциясына жақын жерден бой көрсетеді. Қорқыт ... 1898 жылы ... ... ... қазақ ауыз әдебиеті
үлгілерінің белгілі жинаушысы Ә.Диваев түсіріп алған екен. Сол фото – сурет
Стамбул университетінің ... ... ... ... еңбегінде
пайдаланылған, тағы бір қызық жайт: халық поэзиясында ... ... ... аспабы – қобызды тұңғыш жасаушы ретінде жырланады. Қобызды
жасаушы да, ... да – ... ... ... бұл ... аспабы – қыл
қобыздың қандай заттардан, қалай жасалғаны да сипатталады. Мысалы:
Қарағайдың түбінен
қайырып алған қобызым.
Үйеңкінің ... ... ... ... ... алған қобызым.
Өзегінен қара емен
ойып алған, қобызым.
Қыл құйрығы тұлпардың
ішек қылған, қобызым.
тау текенің мүйізін тиек қылған, ... ... ... ... ... терісін
сауыт қылған, қобызым.
Ақ түйенің сүтімен
сылап алған, қобызым.
Сырыңды ашып үніңді
сынап алған қобызым.
Өзі мықты, үні әдемі, сазды болуы үшін қазақ ... ... ... күні
бүгінге дейін осы әдіспен жасалып келеді.
Қорқыт туар кезінде,
Қараспанды су ... ... құм ... ... ел ... соң әбден қуанған.
Халық ақын – жырауларды өзінің сүйікті қобызына қосып, Қорқыттың туған
күнін осылай жырлаған. Қазақтың аңыз – ... ... ... ... неден өлгені туралы да айтылады. Солардың бірінде Қорқыт өлімнен
қашып, Сырдария ... ... ... ... жеп отырған жүзім ішінен
қарақұрт шығып, шағып өлтіреді. Енді бір аңыз – әңгімеде ... ... ... ... өмір жайын ән мен күйге қосып, Сыр суының ... ... ... қобызбен күй сарнатып отырады. Бір мезетте күйге
елтіп, арбаған әбжылан, Қорқыт қалғып кеткен кезе ... ... да, ... ... ... ... ... қырлы күмбезді мазары қазіргі Қызылорда облысы,
Қармақшы ауданына қарасты теміржол станциясына жақын ... ... ... ... ... ... ... қазақтың киіз үйі
сияқты дөңгелек. Ә.А.Диваев пен ... ... ... /ІХғ./
мазар кірпіштері салынған. Ішкі жағы қазақтың түрлі оюларымен безендіріліп,
кереге ... ... ХІХ ... ... ... ... ... көшірілген, мазарының қалдықтарын Сыр суы шайып әкеткен.
Бұдан кейінгі өлең шумақтарында Қорқыт өмірінде ... ... ... ... құрал ретінде қызмет атқарып келгені сипатталған. Қобыз –
қиын – қыстау, тар жолда Қорқыттың ... ... ... ақыл – ... арып – ... ... ... сергектен өмір серігі ... ... ... ... ... талған кезімде,
Талшық қылған, қобызым.
Таусылғанда амалым,
Нақыл берген қобызым.
Шағылғанда ... ... ... ... ... ... мұңайтпай,
Сазым болған қобызым.
Замананың сағымын,
Күй ғып тартқан қобызым.
Сарылғанның саласын
Сыр ғып тартқан қобызым.
Жинаушы Ғали Киізбаевтың тапсырған бір ... ... Ата ... ... жырланған. Бұдан 40 жыл бұрын ... өмір ... ... күрескен Қорқыт арманына жете алмай, арып – ашып, бір тауды мекен
етеді. «Өлмейтін өмір кілті өнерде» деп ... ... ... ... ... ... жыл ... Қорқыт қашқан,,
Арасы әділетсіз жер мен аспан.
Жете алмай қиялына арып – ашып,
Бір тауды мекен қылып, жалғыз жатқан.
Сол тауда жалғыз ... ... ... ... ... шерткен, өнер тауып,
Жете алмай қиялына арып – талып,
Етіпті күнелтуге ойын - ... ... ... ... өлең – ... ән – ... ... – сюжеті Қорқыт өлімі туралы аңыз – әңгімелермен ... ... ... бақытты өмірін аңсаған Қорқыт өмір бойы қажымай – ... ... ... ... ... ... ... дүниенің төр бұрышын кезген Қорқыт
қайда барса да ... ... ... көріп, дүниеде ешбір мәңгі нәрсе жоқ
екен, бәрінің ақыры бар екен деген тұжырымға келеді.
Олар да бұл ... ... ... ... ... ... да ажал алды, жер жұтты,
Фәни дүние кімге қалды?
Келімді – кетімді дүние,
Ең соңы - өлімді дүние.
Сонда да болса осы бір қиын ... ... адам атын ... ... жолын іздейді. Адам өмірінің бақилығын ол ...... ... ... адам ... ... толғауы тоқсан түрдлі
құбылған күйлер шығарады. Өйткені ол әсерлі ән мен сазды ... ... ... ... ... ... сақталатын жанымен түсінеді.
Қорқыттың бірнеше күй шығарған, өз дәуірінің композиторы, әнші – ... ... ... ... Сол ... ... біздің
заманымызға дейін жетіп отыр. Мысалы: «Арыстан Баб» немесе «Ұстаз», «Аққу»,
«Ұшардың ұлуы», «Кілем ... ... ... немесе «Қоштасу»,
«Желмая», «Елім – ай», «Тарғыл тана», «Қорқыт күйі» т.т.
Қорқыттың бұл музыкалық мұраларын 1975 жылы М.О.Әуезов атындағы ... өнер ... ... ...... ... Қазақстанның тарихи және мәдени ескерткіштекрді қорғау қоғамының
белсенді жанашыры М.Байділдаев Қызылорда қаласының сол кезде 96 жасқа тоған
тұрғыны, қарт ... ...... ... ... ... магнитофонға жазып алған. Бұл күйлер ... ... ... ... ... ... Атаның, Арыстан Баб, Әбушәкір Әбусейітжамалұлы,Құлғара сияқты
ұстаздарды және Әл-Фарабидей замандастар болған. Қорқыттың ... ... ... жеткізген қазақтың Қойлыбай, Шақар, Берікбол,
Сіләмбек, Молықбай сияқты әйгілі бақсылар мен Ықылас сияқты күйшілері.
Сматай Үмбетбеков, Мұсабек Жарқынбеков ... ... жас ... репертуарында, эстрадалық-концерттік программаларында Қорқыт
күйлері елеулі орын алуда.
Ел аузында Қорқыт ... ... көр ... ... ... түрінде де кездеседі. Олардың ішіндегі елеулілері: «Қорқыттың ... ... ... ... қашуы», «Қорқыттың өлімі», «Қорқытың
Әзірейілмен алысуы», «Қорқыт және қырық ... ... ... ... «Қорқыт сарыны» және «Қорқыт туралы аңыздың бір түрі». Қорқыт туралы
қазақтың мұндай қызық-әңгімелеріне назар ... ... ... ... этнограф, суретші, тарихшы, жинаушы жоқ. Революцияға
дейін ол туралы Ш. Уәликанов, Ә. Диаев ,Д. Жетпісбаев және ... ... ... ... ... Аничков, Кастанье,
Спиридонов, Иностранцев, Острумцов сияқты ғалымдар ... ... ... ... ... енді оның ... ... кітабы» негізінен прозалық жанрға құрылған. Мұнда өлең-жыр
түріндегі ақ ... ... ... Ақ ... ... ... ... диалог түрінде болып келеді.
Қоқытқа қатысты тағы бір әңгіме – Қорқыткітабындағы кіріспе. Мұнда
Қорқыт феодалдық қоғамдағы өзі ... ... ... төрт ... мінез-құлқын өте орынды сынай білген. Бірі – үріп қойған доптай,
бірі ... ... ... енді бірі –үйінен нәр татырмайтын, барып тұрған
сараң, шайпау ... ең ...... ... ... ... ... сыйлап, құрметтеп аттандыра білетін, аңқылдаған, ақ ... ... ... ... ... ... нақыл сөздер елеулі орын
алған. Түрік және Әзербайжан ... ... бұл ... сөздердің
«Аталар сөзі» деп те атаған. Кіріспеге кірген мақал-мәтел, нақыл-өсиет
сөдерінде өткен ... ... ... ... ... ұл мен ... ... табиғат көрінісі, хайуанаттар тіршілігінен беріледі.
«Қорқыт кітабындағы» басқа әңгімелер де нақыл сөдер ... ... «Көп ... ... батырар», «Ат аяғы жүйірік, озан тілі ... ... ... т.б. ... ... ... мақалдар мен нақыл сөздердің
өзінің мәнін жоймағандығы соншалық, оның кейбірі әлі ... ... ... өмірінде қолданылып келеді.
Соңғы 10-15 жылдар ішінде Қорқыт туралы қазақ ... да ... М.О. ... Ә ... ... ... ... әдеби
мұрасы жөнінде ғылыми еңбектер, мақалалар жазылып,»Қорқыт ... ... ... ата ... - ... ... ... алтын қорына қосылатын
түркі тілдес халықтарға ортақ әдеби мұра ретінде жоғаюры бағалап, ... ... ... болашақ ұрпаққа жеткізе білу – ғалымдарымыздың
алдында алдында тұрған зор міндет.
Қорқыттың нақыл сөздері.
Баят бойынша Қорқыт Ата дейтін бір ер ... кісі оғыз ... ең ... екен. Ғайыптан айтқан болжамдарының
бәрі тұп-тура келіп отырған әулиенің көңіліне тәңірім нұр қойған ... ... оғыз ... мүшкіл халін айтқан. Нендей іс ... ... ... көз ... ... Қорқыт Атаның сөзін
халық ақыр соңына дейін ұйып ... Ата ... ... Алла ... іс түзелмес, тәңірі бермейінше, ер ... ... құл ... қаза ... ажал ... ... де өлмес. Өлген адам тірілмес, шыққан жан кері келмес. Ер
жігітке қара ... мал ... ... ... ... етер, бірақ
несібесінен артығын жемес. Гүрілдей-шұбыра сулар тасыса, теңіз
болмас. Тәкәппарлықты тәңірі ... ... ... ерде ... Жат ... ... ... да ұлш болмас, ол ішіп-жер, киер
де кетер, бірақ көрдім ... – төбе ... ... бала – ұл ... Қара есек – ... ... де ... болмас. Күңге қамқа тон жапсаң да ханым болмас. Жапалақ-
жапалақ қар жауса,жазға қалмас. Ескі қамыс – біз болмас . ... ... ... ... атың ... жол алынбас. Қара болат өз қылышыңды
шалмайынша, жайдың тауаны қайтпас. Ер малын қимайынша, аты шықпас.
Қыз анадан көрмейінше өнеге алмас. Ұл ... ... ... ...... ері, екі көзінің бірі. Дәулетті ұлың болса, ошағыңның қоры
болар. Дәйлетсіз ұл болса, атаның көрі ... ... күні ... ата өліп,
мал қалмаса. Ата малынан не пайда, баста ... ... Ата тағы да ... тыңдап көрелік, не дер екен:
- Мықты, жүйрік бедеуге қорқақ жігіт міне ... ол ... ... Шалып кесер өз қылышыңды мұқалтып шалғанша, шалмаса игі. ... ... оқ пен ... гөрі – бір ... өзі ... Қонақ
келмеген үйдің құлағаны артық. Ат жемейтін ащы шөп ... игі. Адам ... ащы су ... қуып ... ... ... атын шығармаған жігерсіз ұл баба ... ... игі. Баба атын ... ... ұл болғаны игі.
Жалған сөз бұл ... ... ... игі. ... ... ... үш отыз ... беріп, үстіне он жас қосса да артық емес. Үш
отыз он жасқа толып, ұзақ өмір ... ... ием ... ... ... баянды болсын, ей, хан ием!
Қорқыт Ата тағы да сөйлейді, тыңдап көрелік, не айтар екен:
- Жердің соны ... киік ... ... ... көкорай шалғынын құлан
білер. Айрым-айырым жол сүрлеуін түйе білер. Жеті бұлақтың хош иісін
түлкі білер. Түнде керуен көшкенін қара ... ... ... кімнен
туғанын анасы білер. Ердің батқанын ат білер. Ауыр ... ... ... Қай ... сулы саз ... жөкен білер. Қапелімде бастың
ауырғанын ми білер. Қыл қобызын арқалап, елден-елге, бектен-бекке
жырау кезер.ер жомартын, ер ... ... ... ... ... ... ... тартып жырлайтын жырау болсын, ей ханым!
Азып-тозып келген пақырға ... ... ... ей ... Ата тағы да ... кетті, тыңдап көрелік, не сөйлер екен:
- Ауызымды ашып, тілге келтірген көктегі Тәңірі көрікті. ... ... ... ... ... ... оң ... намаз оқыған
Әбубәкір – сыддық көрікті. Неше жүз рет оқы са да ... ... ... ... көндірген ерлердің шаһы Әли көрікті. Әлидің
ұлдары, пайғамбардың ... ... ... ... ... ... қасен мен құсайын көрікті. Жазылып-түзіліп, көктен
түскен Тәңірі ілімі – ... ... Ол ... ... ... ... ... ғалымдар сұлтаны Осман Аффан ұлы көрікті.
Ойпат ... ... ... үйі – Мекке көрікті. Ол ... ... ... еліне қайтқан қажылар көрікті. Күндердің жақсысы –
жұма күні ... Жұма күні ... ... ... ... ... тыңдаған үмметі көрікті. Мұнарада азан шақырған мәзін көрікті.
Академик - В.М.Жирмунскийдің айтуынша, ... Ата ... тән көне ... ... ... бойына сіңірген әнші
жырау, әрі болжағыш – ақылгөй болған көрнекті қоғамшыл жан.
Қорқыт Ата ... ... ... ... ... істерінің
білгірі, саясаткер тәрбиеші дәрежесіне дейін көтерілген көсем Қорқыт ... ... ... ... ... ... ... де бас уәзірлік
қызмет атқарып отырған деп баға береді.
«...Қорқыт Ата Иналхан, Дойлыхан, Көл-Еркі, Тұман хан және ... ... ... ... олар Қорқыт Атаның ақылды кеңесінен аса
алмаған».
(Қорқыт Ата кітабы) Алматы ... 1994 8 ... ... ... ... зерттеуші Әбілғазы да баса айтқан.
Әр түрлі аңыз-әңгімелерде Қорқыттың туған жылы мен жасы ... ... ... ... ... ... ... 95 жыл жасаған десе,
кейбірінде – 195-ке ... 400-ге ... ... ... бар. Ал ... ... Қорқыттың өмір сүрген уақытын Мұхаммед пайғамбардың замамына
жақындатады. «Расул ғалей һи уас-салам ... ... Баят ... ... ... бір ер ... - дейді ол кітапта.
Қазақтың аңыз-ертегілерінде Қорқыттың туған күнін өте қорқынышты етіп
көрсетеді. Ол күні ... ... ... ... ... құяды, күн
тұтылғандай, айналаны қара түнек басып, үш күнге дейін ... ... ... ... қалың бұлттан күн күркіреп, жұрттың құтын
қашырып, зәресін ұшырады. Халық ... мен ... ... және ... ... ... қазақтың академик ғалымы Ә.Х.Марғұланның
мәлімдеуінде Қорқыттың ... ... ... күн ... қатты толғатып,
ерекше бір ғаламат қорқынышты жаңдайда өмірге әкелгенін айтады. ... мен ... ... қара ... бұлт ... күн тұтылады.
Сондықтан Қорқыт туған бұл үрейлі қара түнек ... ... ... ... ... дүлейден, қара түнектен қорыққан халық жаңа туған балаға
«Қорқыт» деп ат қойған. Мағынасы ... ... ... ұғым ... ... ... халық өлеңдерінде, «Оғызнама» жырында
қорқыттың туғаны ерекше сипатталады. Мұны ... ... ... ... ... ... төңірегінде өмірге келген Қорқыт
туғанда сөйлеп туыпты. Ол тауды Қарашық ... ... ... ... Ата- нағыз көсемретінде көріністерге, дінге көзқарастарына
кейбір қайшылықтар, жеке үстірттіктер, ... ... ... ... берілген фанатик, өмір қуаныш-рахатынан аулақ болуды
уағыздаған ... ... ... шығаратын нигилист, торығатын скептик,
көзқараста идеалист, өмір бағытында реакционер болған ... Оның ... ... ... дүниеге көзқарасында көбіне
рационализмге, деизмге бейім. Бұл философиялық бағыт ... ... бір күш бар ... ... оның ... - ... келісті жарасымдылығы, жүйелі тынысы мен үнемі қозғалысы;
өмірде ақиқат, шындық, білім-ғылым, ақыл мен ... ... ... іске ... ... ... құдай араласпайды,адамның болмысты танып білу мен адам ... ... шек жоқ. ... ... ... ... осы дүниетанымды, көзқарастарды жақтағаны белгілі. Бұл Қорқыт
тағылымы.
Зорлық, зомбылықетек алған ... ел ... ... ... үндеу, білім-ғылым арқылы адамдардың сана-сезіміне, наным-
намысына, іс-әрекетіне, жүріс-тұрысына әсер ету, ... ... ... ... ... ... барлық көрінстерін, адам өміріндегімың алуын ... ... ... ... ... ... ... түйсігінде
шек жоқ. Ол жердің сырын, желдің үнін, құстың әнін, адамның арман-қиялымен,
мұңымен бірдеу түсінді. Біз оның өлең ... ... ... ... Бұл – ақындықтың ең қымбат ... ... ... ... ... ... ақын-ұзақ жасай алмайтын өлеңші ғана.
Он саусағынан өнері тамған, ... ... ... ... ... өлең-жырын үшкірлей, ұшқырлай түсу үшін олардың көбіне ән де
жазады. Бұл да ... ... ... ойы мен ... ... айқын мысалы, талант дәрежесінінң биіктігі.
Тағы да қайталайтынымыз: өмір бойы бір рет ... ... ... ақын
«не істеумізі керек?» - дегенді түсіндіру үшін көбінесе «не істеум керек?»
- деген сұраққа жауап береді. Ол ... ... пен ... ... ... әділдіктің не нәрселермен, ... ... ... ... ... көрсетті. Бақыттылық не, бақытсыздық не?
Бақыттылықтан неге бақытсыздық туады? ... ... ... ... ... ол өз ... мысалдарымен баяндалады.
Адам өміріне араласар, адам тағдырына сан түрлі ... ... неше ... бар екені де біз Қорқыт өмірі арқылы көрдік. Ол бізді ... ... ... ... ... мен ... малданбауға
оқытты.
Ғажап-ақ қой! Сырт көркі мен даналығы бірдеу сұлу, көзіне күн ... жыр толы ақын ... ... ... ... ... бақытты
халқының алдына шығып, барлық дауысымен: «Ұрпақтарым ... ... - деп ... ... Ата мұрасының халықтық маңызын талдау
Түрік дәстүрін, салтын, әдетін, сенімдерін, басқа ... ... ... мінездемесін ертегілерінде айтқан, оны
бүгінге дейін әдемілеп жеткізген ұлы өнерпаз. Туған, қайтыс болған ... Өмір ... ... да ... ... ... оның Әзірет
Пайғамбар заманында жасағанын айтады және ... ... бұл ... дастан бөлімдерін келтіреді. Ал кейбір зерттеушілер Қорқыт
Атаның Оғыз ... ... және ... ... ... бүгін қолымыздағы 12 дастан-хикаясынан пікірлерін дәлелдейтін
деректер келтіреді.
Пертев Найили Боратов Қорқыт Ата ... ... ... ... ... бұл ертегілердің XV ғасырға дейін
ауызша болып ... ал XV ... ... ... ... ... алынғанын еске түсіріп, қолымыздағы бар мәтіндерде ... ... ... ... көрсетеді. Қыпшақ-оғыз түріктерінің
Сырдария солтүстігінде отандарында ІХ-ХІ ... ... ... ... осы
ертегі-дастандарда көрсетіліпті. Және бұл ертегі-дастандар жазылып алынған
XV ғасырдағы Аққойынлы мемлекетінде болған оқиғаларды қамтиды. ... ... ... ... түріктерінің өмір-тұмысына негізделген
және осы заманның салт, әдет-ғұрып және дәстүр түрлерін көрсетеді. ... ... ... ... ... ертелерді қағазға жазғанда
кейбір хикаяларды ол күндердің оқиғаларына үйлестіре жасауы мүмкін.
Кейбір ғылыми еңбектерде Қорқыт ... ... елші ... ... Бұл ... ... ислам дінін
қабылдағаннан кейін жазылуы ықтимал. Қорқыт Ата қыпшақ-оғыз түріктерінің
білгіші ... ... ... халқының басына қайыр келетінін сөйлеген
едім» деп айтқан хикметтерінен түріктерге жол көрсеткені ... ... ... ... ... ... күшейтеді. Бақсылар әрі ақын
болатын, әрі өткен замандардың хикаяларын сөйлейтін, келешектен ... ... ... тағы бір дәлелі-қолындағы қобызы. Әдетте, қобыз-
әулиелердің аспабы. Қазіргі заманда ... ... ... ... ... кең ... ... Атаның біздің заманымызға дейін жеткен 12
хикаясы бар. ... ... ішкі және ... соғыстар туралы. Екеуі ғашық
оқиғалары жайында болса, ... ... ... ... бәрі де түркі
дүниесін шын сипатында көрсетеді. ... ... ... мәдениетін,
мінезін, діни әдеттерін және тұмыстарын ашып береді. Қорқыт Ата ертегілері
мен дастандары-түркі мифологиясының қайнар ... VIII ... Сыр ... ... ... ... маңында өмір
сүрген батыр, атақты ақын, асқан ... ... ... ол ... ... сақталған. Ел аузындағы аңыздарда Қорқыт ата мәңгі ... ... ... өмір үшін ... ... сипатында айтылады. Бірақ ол
өмірінің соңында өлмейтін нәрсе жоқ екен деген пікірге келеді. Енді ... ... ... ... ... ... ... Ұлы күйшіге өзі іздеген
мәңгілік өмір оның өнерінде сияқты көрінеді. Ол күйлерін толласыз ... ... Өзі ... ... ... ... ... қалады. Ал
әдебиет тарихында деректі түрде Қорқыт ата кітабы бар. ... ата ... ... ... ... қаласында он екі жырдан тұратын қолжазба күйінде
және Италияда алты жырдан түратын қолжазба күйінде сақталып ... ... ... VIII ... және одан да ... ... ... жинағы
деуге болады. Оларды жыр түрінде жазған-Қорқыт ата. Кітапта ... ... ... ... бар, ... ... оғыз ... тағдырына
байланысты оқиғалар баяндалады. Қорқыт ата кітабы мынадай жырлардан тұрады:
- Дерсе хан ұлы ... ... ... Қазай бектің ауылын жау шапқаны туралы жыр,
- Оғыз қаған жыры т.б.
Қорқыт ата кітабының жырлары оғыз ... ... ... елін сыртқы
жаулардан қорғау үшін қан майданға шыққан алып батырларының ерлігі туралы
толғайды. Дастанда ерлік, әділдік, ... ... ... түлу,
уәдеде тұру сияқты ізгі қасиеттер айтылады. Оның ... ... ... ... пен ... ... күреседі. Қорқыт ата кітабының
қаһармандары мен олардың бастан кешкен оқиғалары осы идеяларды аша түседі.
Жырлардың тең ... ... ... ... ел ... ... ... ізгілікті істерін жырлауға арналған. Ерлерше қару асынып, жаумен
тайсалмай ... ... ... ... ... сұлу және оның үлы Ораз ... ... хан, Дерсе хан, оның баласы Бұқаш, т.б. кейіпкерлер
ерлікпен бірге ізгілік те ... ... ... Қорқыт ата кітабы - эр
түрлі жырлардың жинағы ... да, ... ... мен ізгілік көрсетуді біртұтас
өріп отырады. Қорқыт ата ... ... ... мол қанатты сөздер
көптеп ұшырасады. Мысалы:
Жер қадірін ел біледі, ел ... ер ... ... ... ... ... ойнайды;
Ат қиналмай жол шалмас;
Көңілі пасық ерде дәулет ... ... ... ... - ... бармас;
Анадан өнеге көрмеген қыз; Ата даңқын шығарып, өзінің тегін қуған
балаға ... ... ... ... ... ұзан ... ... елге жетеді - деп Қорқыт
атаның өзі айтқандай, өнер-мәңгілік, ол ... ... ... ... ... ... ... жайсыздық пен үйлесімсіздікке адамның
қарсы тұруға еркі бар дейді дана. Жәрдемге ата-бабалараруағын шақыруға,
толып ... ... ... екі ... ... ... ... жол
ашық. Мақсат – жайсыздықты / аура, апат, жұт, құрғақшылық, т.б./ ... ... ... деп ұрпағын саламаттылыққа баулиды.
Қорқыт Ата мұның жолы жалбарыну ғана емес, қиыншылыққа қарсы күресуде еді.
Мақсат-мүддесіне және ... ... оған ... ... де, жолы да ... ... деп ... Жігер өзіне-өзі сену, сияқты күш береді ... ... діні ... ... ... ... мен ... «Қорқыт
Ата кітабы» ұрпағына тапсырады. Міне, осы ... ... ... ... ... жымдасып жатқан тәңірлік дүниетанымның шаңырағын
шайқалтатын жағдай туғызбауға шақырады. ... өмір мен ... ... шек ... ... ... ойсырата соққы берілді.
Ұлтымыз ғасырлар бойы қызғыштай қорып, имандай сеніп ... бұл ... ... ... ... ата ... қууға жігерлендірді. Қорқыт Ата
тәңірлік дүние танымның негізін қалаушы, тұтқасы өмір мен өлім ... ... ... Ол ... бар ... ... ... қорғауға жұмсады, ақыл-парасаты халқының өмірін арнады.
Салты басқа, жаңа әрі ғажайып ... ... ... ... неізделген сыртқы көрінісі. Ал оның астарында басқа өмірдің
бізбен қатар тіршілік кешіп жатқанына ешкім де ... ... ... ... – осы сенімнің айқын айғағы. Бұл дүниенің де, ол дүниенің ... ... ... жан ... әбден болады.
Өлі десем өлі емес,
Тірі десем тірі емес,
Ата ... ... ... ... осыдан қалған.
Қорқыт Ата туралы да шығармалар бар. Бұл шығармалар – ... ... ... ... шығарушы, қобыз тартуды үйретуші және музыка
таратушы, бақсылардың пірі, бабасы – бірінші ... ... ... ... ... архаикалық мифтіңөзгеріп, мұсылманданып жеткені ... ... ... беріп жүргені белгілі.
Осындай «мәдени қызмет» қазақ Қорқыт өнегесімен де оның ... іс ... ... шындыққа таяу.
Мысалы, ол өлімнен қашып Сырдарияға келгеннен кейін желмайсын сойып,
оның терісінен алғаш рет ... ... ... ... жолатпау үшін қобызбен
күй тартады, сөйтіп бірінші күйді ойлап шығарады. ... ... ... ... ... ... және күй шығарушы. Ал, қобызды ұзақ уақыт ... ... ... олар ... Атаны пір тұтып. «Әуелі бақсы пірі
– Қорқыт Ата», - деп сыйынып, ... ... ... Ата ... эпсана-
хикаяттар туралы пікір айтқан адамның бәрі де ... ғана ... ... ... ... қобыз музыкалық аспап, жас ұсрапқтарға ... ... ... ... не себепті өлмейтіні туралы академикЗ.Бартольд өте қызықты
пікір айтады. Бақсылардың «өлі десем – өлі ... тірі ... – тірі ... ... әулие» деген сөзіне сүйене отырып, ол былай дейді: ... Ата ... ... аласталған әрі өлмейтін қасиетке ие болған
деген сенім болған, яғни, Қорқыт туралы эпсана-хикаят ... ... ... деп ... ... ... ... көне заман мұрасы туралы айтудан бұрын ... ... өзі ... ... алу ... ... - VIII ғ. Сыр ... өмір сүрген
батыр, атақты ақын, асқан күйші, көптеген аңыздардың кейіпкері.
Ел аузындағы аңыздарда Қорқыт ата ... ... жел ... ... ... мәңгі өлмейтін өмір іздеуші, мәңгілік өмір үшін ... ... ... ... ол ... соңында "өлмейтін нәрсе жоқ екен"
деген пікірге келеді. Енді ... ата ... ... ... ... Ұлы ... ... жырау іздеген мәңгілік өмір оның өнерінде
сияқты Корқыт атаның сиқырлы күйлері, ... ... ... ... ... ... ауысып, мың жылдан астам
уақыттан бері өмір сүріп келеді.
"Қорқыт атаның кітабы" осы күнге ... ... ... он екі ... ... ... және Италияда (Ватикан) алты жырдан тұратын
қолжазба күйінде ... ... Оны ... ... ... ... ат салысқан ғалымдар: Ә.Марғұлан, Ә.Қоңыратбаев, Б.Ысқақов,
М.Жолдасбеков, Х.Сүйіншалиев, Н.Келімбетов, А.Қыраубаева, т.б.
"Қорқыт ата ... ... оғыз ... ... ... елін, үйін
сыртқы жаулардан қорғау үшін қан майданға шыққан алып батырларының ерлігі
туралы толғайды. Дастанда ... ... ... ... ... ... тұру ... ізгі қасиеттер айтылады. Оның қаһармандары
қорқақтық пен опасыздыққа, әдепсіздік пен ... ... ... ата ... ... мен ... бастан кешкен оқиғалары
осы идеяларды аша түседі. Жырлардың тең жартысынан ... ... ... ерлігін, ел-жұртқа жасаған ізгілікті істерін жырлауға ... - ... өзі ... ... болған адам. Ерлерше қару асынып,
жаумен тайсалмай ... ... ... ... сұлу, оның ұлы Оразбек,
күш-қуаты өзінен кем түспейтін қалыңдық іздеген алып ... ... ... ... ер Жүгенек, оғыз елінің шекарасын жаудан ... ... оның ... әділ ұлы ... ел ... ... хан, ... хан,
оның баласы Бүқаш, т.б. кейіпкерлер ерлік пен ізгілік танытады. "Дерсе хан
ұлы Бүқаш туралы" жырда ... ... ... ... деңгейінде
көтеріледі. Ата-ана мен олардың ұлы Бұқаштың өзара құрметі мен махаббаты
жауыздық пен опасыздықты жеңіп ... ... жау ... ... ... ... алады.
Қорыта айтқанда, "Қорқыт ата кітабы" - әр түрлі жырлардың ... ... ... ... мен ... көрсетуді біртұтас өріп отыратын аса мәнді
кітап, әдебиетіміздің тарихынан ... ... ... орын алып ... топтамасы.
Сынып жетекшілерінің тәрбие жұмысын этнопедагогикалық негізде жүргізу
әдістемесінің ауқымы өте кең мағаналық сипатта болуының педагогикалық ... ... оқу ... ... ... ... оқушылар ұжымымен
бірлесе отырып сынып өмірін салауаттандыру бағытында тәлім-тәрбие жұмысын
жүргізеді, тәлімгерлік міндетін атқарады. Бұл - ... ... ... Себебі, сыныптағы оқушылардың денсаулығын ... ... ... ... тәртібі мен үлгірім
көрсеткішіне, тынығу мен демалыс ұйымдастыруға, ... ... ... ... ... ... ... бола тұрып,мектептің сынып
жетекшілерін жоғары оқу орындарында ... ... ... ... ... процесінің бір бөлшегі ретінде ғана қарастырады.
Сондықтан, ... ... ... ... ... тапсырылғанда
қинала келіседі, болмаса оқу-тәрбие процесінде кемшіліктерге жол беріп,
кәсібіне жарамсыздығын байқатады. Тіпті, ... ... оқу ... жұмыстарын этнопедагогикалық негізде ... ... ... ... да айқындай түсті.
Педагогика ғылымдарында сынып жетекшісі жұмыстарының ғылыми негіздері
Н.И.Болдырев, Н.В.Кузьмин, ... ... ... ... ... ... т.б. ғалым-
педагогтердің зерттеулерінен орын ... ... күні ... дейін
мектеп практикасында пайдаланылып келеді. Әйтсе де, өмір сұранысына
байланысты ... ... ... ... - ... ... ... жұмысын этнопедагогикалық негізде ұйымдастырып жүргізу
үшін бұл жұмыстың мақсаты мен міндетін айқындап, оған қойылатын талаптарды,
оны ... мен ... іске ... жолдарын талдау нәтижелеріне
сүйеніп құрған орындады. Сынып жетекшісінің оқу-тәрбие жұмыстарын жолға
қоюдағы ерен ... ... ... ... ... оқушылар
мойындамайды, бірақ, ғылыми еңбектерде берілген ... ... ... ... айқындай алмайды. Мысалы, Қазақ ... ... ... - ... білім беретін мектептерде сынып
оқушылары ұжымының күнделікті оқу-тәрбие жұмыстарына көмектесіп ... ... ... ... - деп ... Педагогикалық
энциклопедияда: "Сынып жетекшісі бекітілген сыныпта ұжым құрып, күнделікті
оқу-тәрбие жұмысын ұйымдастыратын мұғалім" - деп ... Ал ... ... "Сынып жетекшісі - сыныпта тәрбие жұмыстарын
ұйымдастырушы және басқарушы" - деп түсіндіріледі. ... ... ... ... ... тыс ... ... ұйымдастырып,
үйлестіріп, келістіріп, өткізетін педагог" - дей келіп, оның ... ... ... ... ... анықтамалардың ұғымдық мағынасын
тереңдете түседі.
Сонымен, ... ... ... ... ... ... - ол ... тыс тәрбие жұмыстарын ұйымдастырып,
үйлестіріп өткізетің мұғалім немесе ... ... ... ... тыс ... ғана ... емес, ол мектептен тыс оқу-тәрбие
жұмыстарына және мектепте оқытуды ұйымдастыру ... ... ... мұғалімнің оқушылармен қарым-қатынасы, білім
деңгейі жөнінде зерттеулер жасап, орын ... ... ... ... ... жасайды. Демек, сынып жетекшісін сыныптан тыс
тәрбие жұмысын ұйымдастырушы ғана деп, оның ... ... ... ... ... ... оны ... деп қарамай, "мұғалім" деп атау
орын алған. Осы ... ... біз ... ... - ... ұжымымен,
пән мұғалімдерімен және ата-аналармен бірлесе ... ... ... тыс ... оқу-тәрбие жұмыстарын ғылыми негізде ұйымдастырып
өткізетін, кейбіріне көмек жасайтын мұғалім деп ... ... ... қатар тәрбиелеу ісінің де жетекші мәні бар.
Өйткені, оның негізінде тұлға қалыптасады. С.Қалиев : ... ... және ... ... жастарды мемлекеттік және қоғамдық
құрылымдар арқылы ... ... ... ... және ... ... мақсаттылықпен даярлау ісі" - деп түсіндіреді. Демек,
тәрбие сұранысқа сай өзгеріп, жаңарып отыратын категория, екендігі ... ... ... ... ... жасап жүрген авторлар
жалпы адамзаттық құндылықтар, тұлғаны қалыптастырудың негізі деп қарайды.
Олардың пікірінде құндылық - ... ... ... ... ... адам мен ... үшін маңызын, қоғамдық өмір ... ... ... ... мәнін түсіну, салыстыру және бағалау. Рас,
адам өзін қоршаған дүние заттарымен ... ... ... ... ... оған ... өзін дамытады. Ал мұның дұрыс бағыт алуы
тікелей тәрбиеге байланысты дей отырып, ... ... ... ... ... ... деңгейін (жақсы көру, бостандық) көтеру;
барынша жетілген, адамзаттық идеалды ... ... және ... жеке ... ... кіріктіруден пайда болған адами мұрат ... ... сөз етіп ... ... ... ... ... туындысы
емес. Ол халықтардың діндердің және түрлі дәуірдегі мәдени мұралардың
біртіндеп жинақталған нәтижесі болғандықтан, ... ... ... ... өмір ... ... құжаттарға ("БҰҰ адам ... ... ... ... құқығының конвенциясы", "Қазақстан -
2030" ... ... ... ... - қазіргі күн
сұранысы. Мұны ... ... ... тәрбиенің тән мен тазалық,
еңбек пен өнер, ақыл-ой, ізгілік пен адамгершілік, сыр мен ... ... ... ... жастарға этнопедагогикалық тәрбие беруде ... ... өмір ... ... ... ... өзге ... де
жетекші орын алатыны педагогикалық әдебиеттерде аталған. Мысалы, педагогика
оқулығының авторы: "Біз бәріміз де табиғатты қорғауда, сақтауда және ... ... ... алдында, тарих алдында жауаптымыз. ... ... ... ... ... ... және тәрбие беру мақсаты,
мазмұны ашық және ... ... ... - деп ... ... мән ... Тәрбиенің мақсатына байланысты тәрбие түрінің бірі
уақытша жоғары, келесісі төмен ... ... ... тәрбиенің барлық түрі
қатар жүргізіліп, тәрбиелік үрдістің тұтастық идеясын айқындай ... ... ... ... және ... ... ... сүйене отырып ІІІ-ІV ... ... ... ... мына бағыт бойынша жүргізуді орынды деп
санаймыз.
1. Әлеуметтік бағыттарды айқындайтын тәрбиелік жұмыстар (дүниетанымды,
көзқарасты ... ... ... ... ... ... құндылықтарды қастерлей білуге үйрету; жақсы мен жаманды
ажыратып, өзіндік шешім жасаудың психологиялық ... өте ... ... ... пен ... ... ... жұмыстар (өз ұлтына және дүниежүзі халықтарына ... ... ... ... ... ... ... өзін
және өзге адамдарды құрметтей білуге үйрету; ұлттық қадір қасиеттердің іс-
әрекеттен орын алуына мән беру ұлттық мақсат ... ... ... ... ... ... жұмыстар (еңбек
етуге, еңбек адамдарын құрметтей білуге бейімдеу, оқу ... ... ... көрсетуден бастап ой-еңбегін ... ... ... ... және ... ... жұмыстары т.б.).
4. Эстетикалық талғамды қалыптастыру ... ... ... ... өнер ... құпиясын тануға үйрету, өнер
адамдарын құрметтеу, өнер саласындағы шығармашылыққа талпындыру ... Дене ... беру ... ... ... ... ... жан сұлулығы, тән сұлулығы ... ұғым ... ... ... ... ... ... өнегесінен үлгі
алуға үйрету т.б.).
6. Экологиялық білім және тәрбие беру бағытындағы тәрбиелік жұмыстар
(ауаны, ... ... ... оның ... ... ... ... жайлы ұғым беру, нақты жағдайда экологиялық білімін пайдалануға,
қоршаған ортаны бұзушыларға жол бермеуге үйрету, ... ... ... қалыптастыру т.б.).
7. Экономикалық тәрбие беру бағытындағы тәрбиелік ... ... ... орын алып ... ... сауда, ақша, базар, айырбас,
бөлісу, тұтыну т.б. ... ұғым ... оны ... ... ... ... беру ... - тәрбиелік жұмыстар (құқықтық
межелер, құқықтық қатынастар, құқықтық мекемелер ... және ... ... ... ... ... жетекшісі аталған бағыттарды ескеріп алға қойған мақсатына
сәйкес тәрбие жұмыстарын ... ... ... ... ісінде әр
тұлғаның Конституцияға байланысты құқығы, оның міндеттілігі және тұлғаның
құқығын бұрын билер қазылық жасау ... ... ... ... ... ... ... бір жағынан,
тәрбие ісіне бағдарлық мәні болса, келесі жағынан сынып жетекшілеріне оқу-
тәрбие жұмыстарын ... ... Ол - ... ... ... ... құжаты. Оны жасау кезінде сыныптың ... ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ онда қоғамның
тәлім-тәрбие саласында алға қойып отырған міндеттері, оқушылардың,
мұғалімдердің, ... ... ... ... ... ... нәтижелі болуы оқу орындарының
жұмысына байланысты. Өкінішке орай, мұғалімдер даярлайтын оқу ... ... ... ... ... жүргізілмей, бітірушілер
мектепке барғаннан кейін өз бетімен іздену арқылы бұл ... ... ... ... үшін студенттерді арнайы ұйымдастырылған.
"Сынып жетекші" тобында, сонымен қатар оқу топтарына ... ... ... іске асыруға мән бердік. Өйткені әр студент оқу
тобының мүшесі бола ... ... ... ... ... ... Нәтижесінде студенттер тәрбие жұмысының мазмұнымен,
формаларымен, әдіс-тәсілдерімен, құралдарымен ... оны ... ... ... Ата ... ... әрі ... алғаның атап өтсек
қателеспейміз. Себебі бостандыққа аңсаған көзқарасына ... осы ... ... ... ... кадршылар, мутазилашылар, жахмишылар ҮІІ-
ХІІ ғасыр арасындағы осы идеядағы ... ... ... ... ... ... өз сөзінің мазмұндары да тура ... ... ... ... ... ... Ысқақовтың түрік тілінен
аударылған Қорқыт Ата кітабының 13-14 бетінде мынадай ... ... ... Ата тағы да ... ... тыңдап көрелік, не сөйлер
екен:
- Аузымды ашып, тілге келтірген көктегі ... ... ... ... ... ... ... Мұхамедті он жағында намаз оқыған Әбубәкір-Сыздық
көрікті. Неше жүз рет оқыса да «Ясин» аяты ... ... ... ... шахы Эли көрікті. Элидің ұлдары пайғамбардың жиендері,
Кербала шөлінде йазиттер қолынан шейіт болған ... ... мен ... Жазылып-түзіліп көктен түскен Тәңірі ілімі - «Құран» көрікті. Ол
«Құранды» хатқа түсірткен ғалымдар сұлтаны ... ... ұлы ... ... сау ... ... ... қайытқан қажылар көрікті. Күндердің
жақсысы - жұма күні көрікті. Жұмақ күні оқыған құтпа ... ... ... ... үмметі көрікті. Мұнарада азан шақырған мәзін көрікті.
Тізесін бүгіп отырған инабатты әйел ... Смай шашы ... ... Ақ ... ... ... ана көрікті. Жаңашыр ағайын-
туған көрікті. Үлкен ... ... ... ... ... үйі көрікті.
Жібек шатыр үйдің нәзік жібі көрікті. Өнегелі ... ... ... бүкіл әлемді жаратушы Алла Тағала көрікті. Уа, Тәңірім дос-жар
болып, медет берсін ей, хан ием! - дейді. Осы келтірілген ... ... ... ... ... ... ... барлық
қырларына нақтылы жауап береді десек қателеспеген болар едік Бес ... ... ең ... кеңесшісі болған дана данышпан атамыз құранды түгел зерттеп
оқыған, оның ішінде «Ясин» аятын атап ... ... ... ... ... ... Мекке қаласына баратын жолды да білгенін өзі айтып отыр. Олай
болса Мекке барып мәңгілік өмірге ... ... ... ... ... ... ілімінің қасиетін. Пайғамбарлық қызметінің шарапатын
ҮІІ ғасырдан бастап Араб халифатының мәдениеті мен философиясы, ... мен ... ... ... кеңістік және философиялық ... ... ... шөлі ... ... ... Ауғанс, Тәжікстан, бүкіл Орта
Азия, ... ... мен ... ... ... ... ... дейін жетіп, ислам дінің таратқан ислам мәдениетін
көрсеткен, ислам өнеріне үйреткен ... ... ... ... ... цивилизатцңя» аталынған цивилизатцияның дүниеге келіп, ... ... ... ... өнер ... атап өткен жөн. Осы
кезеңде дүниежүзілік атаққа ие болған әл-Фараби бабамыз, ... ... ... бабаларымызды айтуға болады.
Цивилизация - латын сөзі азаматтық, қоғамдық мемлекеттік деген түсінік
ретінде қоғамдық дамудың деңгейі мен ... ... ... ... қол ... қоғамның және мәдени даму
кезеңінен көрсеткіші.
1998 жылы Москва ... ... ... ... ... авторының
тарихи-философиялық негізіне байланысты ... ... ... ... ... ... көлемге жеткізген Мұхаммед
Пайғамбардың өміріне арналған. В.П. Пановамен Т.П. Юктиннің ... бес ... ... ... ... ... келтірген
Мүхаммедтен кейін (ислам философиясы) еш цивилизация пайда болған жоқ ... ... ... бәрін қабылдай отырып, бес ағымның тағдыр, ерік, бостандық
ағымынын идеясын, ... ... ... ... ... ... ... өмір сенімін қабылдау, мәңгілік өмірді аңсау,
әрі бостандық өмірге ұмтылу көрінісі ... ... ... өмір сенімін қабылдау, мәңгілік өмірді аңсау, әрі бостандық ... ... ... діни-философиялық экспериментатор ретінде өмірінің
соңғы кезенінің Сырдария өзенінің бетінде әулиелік-аспеттік тәртіц ретінде,
өмірдің көрсеткіші ретінде куә бола ... ... ... ... ... ... қиын-қыстау қайшылық
кезеңдерінде өлім деген сөзді аузына алмау шартын ұмытып ... ... ... ... қалғанына атамыздың қанша мұңлы болғанына
дариянын үстінде отырғанын ... бе. ... сөз, ... ... ... сөз осы ... ... қалуы мүмкін.
1992 жылғы «Қазақстан мектебінің» 6-шы нөмірінде қазақ халқының шығу
тегі қалыптасуы хақында ... ... ... ... байланысты Европа
елдеріндегідей құлдық қоғам емес, ... ... ... атал ... Осы
деректерге сүйене отырып ҮІІІ-ІҮ ғасырлар шегінде жазыла бастаған Қазақстан
тарихына байланысты кейінгі зерттеулерге де байланысты тарихи ... ... ... ... ... да біз ... зерттеу
жұмысымызды Х-ХІХ ғасырларда қамтитын кейбір зерттеу жұмыстарына қарама-
қарсы тарихи философиялық тұжырымдама жасаймыз ... ... ... ... басқаша жаңаша көзқарас қажеттігін айтқанымыз ... ... ... ... өлімнен қорқып дүние жүзін шарлап қашқан деген
пікірге қарсымыз. Өмірінде жіберген ... ... ... ... ... ... күдерін үзбестен арманын жалғастырып, ... ... жан ... да ... ол бір қиын ... ... адам атын ... мәңгілік
етудін жолын іздейді. Адам өмірінің бақилығын ол өнерден, әнмен, музыкадан
табады. Қорқыт адам ... ... ... ... ... ... ... Өйткені ол әсерлі ән мен сазды күйлер ... ... ... мащі ... жанымен түсінеді.
Осы зерттеулер негізінде «Э.Х.Маргулан, ... ... ... біз ... ... ... ... Қорқыт
Атаның тарихи тұлға екнедігін және де нақты ҮІІ ... өмір ... ... ... «әулиелік» қасиетті бойында қалыптастырғанын, сонымен
бірге мәңгілік өмірді ілімін меңгергенің санасына тоқығанын ғұлама данышпан
философ екндігін ... ... ... ... ... ... иесі бар, ол идея адамдар
жанынын, олардың ақыл-ойларының айнымас қасиеті. Ол қасиеттін бұрмалауына,
күңгірттенуі мүмкін, бірақ еш ... ... ... негізі - құдайдын аяны және танудын басты тәлімі жолдары
туралы уағыз.
Прамонейтизм буржуазиялық этнография көптеген дерекгер де ... жол ... ... ... ... ... ... бар соңғы діндер
монотейстік (жалпыға бірдей бір құдайдың барлығын ... ... ... ... туа ... біздің заманымыздан көп бұрын,
кейбіреулері оның қарсаныңда және басталуы ... ... ... ... «будда», христиан», «ислам» діндері жатады.
Осылайша еврейлердін егвесі, будда дініндегілердің брахмоны, ишвасы,
христиандардың саввофасы, ... ... ... ... ... әлемдік құдайлар туралы ұғым орын тепті. Ендігі діндердің тағдыры
ертедегі мемлекеттердің ... ... ... ... ... ... А.Х. ... Алматы: Бастау, 1997. 68 бет.
2. Адамбаев Б. Казахское народное ораторское. Алматы: «Ана тілі» 1994г.
208с.
3. Бартольд В.В. ... ... ... ... с ... ... ЗВО,
спб., 1984, т 13. с 203-204.
4. Данабаев К. Түркі жарық жұлдызы // Сыр бойы. - 1997- 17 қараша.
5. Жарықбаев К. ... ... ... ... ... ... ... Жирмунский В.М. Книга моего деда Коркута. М., Л., 1962. с. ... ... М. Өмір ... ... ұлы баба // Ақ ... ... б.
8. Ислам энциклопедиясы (бас редактор. Б.Нұрғалиев.- Алматы: «Қазақ
энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1995 ж.
9. Ибраев Ш. ... дін ... - ... ата. // ... 1999.-3
наурыз.
10. Коргулы X. Огузский героический эпос. М., 1967, с.34
11. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. Алматы: ... 1980, ... ... А. Орта ғасырдағы қазақ ғалымдары.//Білім және еңбек 1961.
№470-80 б.
13. Қоңыратбаев Ә. ... ... және ... Алматы: Ғыльш, 1987.
160-187 б.
14. Қоңыратбаев Т. Қорқыт жырларының ... // ... тілі ... 1995. №3, 3-12 ... Қоңыратбаев Ә., Қоңыратбаев Т. Көне Мәдениет жазбалары: Алматы:
«Қазақ университеті», 1991 - 400 ... ... Ә. ... ... ақиқат пен аңыз.// Жалын.- 1987. №4 35-
37 б.
17. Қасқабасов С. ... ... адам ... ... 190-198 ... Қорқыт Ата кітабы. Түрік тілінен ауд. Б. Ысқақов. Алматы: Жазушы.,
1994. 160 ... ... Ата ... ... ... ... ... тілінен
ауд. Ә. Қоңыратбаев, М. Байділдаев. Алматы: Жазушы, 1986-128 б.
20. Марғұлан Ә.Х. Қорқыт туралы жазбалар // Қазақ ... 1982. №4 ... ... ... Ә.Х ... жыр аңыздары. Аматы. 1985, 165 б.
22. Марғулан Ә.Х ... ... ... халықтары мен тайпаларының
мәдениеті. Қазақ ССР тарихы, 1т, А., 1957.
23. Мұхтарұлы С. Қорқыт Ата. Түркістан: Мұра, 1997-68 6.
24. Нысанбаева Ә. ... ... ... ... және ... ... 1998. №2, 84-87 ... Сағымнан озған сарындар // Сыр бойы. Мәдениет-1999. 1 б.ақпан
26. Сыдық К. Қорқыт ... ... ... // Ана ... 27 ... ... А. ... // Халық кеңесі. -1992. 9 қаңтар.
28. Серікбаев Ш. ... ... ... ... ... Сыр ... 5 наурыз
29. Ысқақов Ж. Қорқыт ... ... ... ... Қожахметова К.Ж. Мектептің ұлттық ... ... ... ... ... РБК, 1997, 242 ... ... С. Қазақтың халықтық тәлім-тәрбиесінің ғылыми-педагогикалық
негіздері. /Пед. ғылымдар докторы ғылыми дәрежесін алу үшін ғылыми баяндама
түрінде ... ... ... 1996, 85 ... ... Р.К. ... дамуының жаңа кезеңдеріндегі адамгершілік
тәрбиесінің теориялық-әдіснамалық негізі - ... 2001, 296 ... ... Қ.Б., Қалиев С. Қазақ тәлім-тәрбиесі /Оқу ... ... ... 1995, 352 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар4 бет
Ақпараттық технология. Оның ұғымы, мақсаты, принциптері, түрлері6 бет
Жануарлар биотехнологиясының жалпы биологиялық негіздері6 бет
Жылу энергетикасы және қоршаған орта6 бет
Медицина саласы бойынша 65 сұрақ-жауап118 бет
Оңтүстік Балқаш маңы аумағының шөлдену мәселелері70 бет
Халықаралық ядролық қауіпсіздікті қамтамасыз етілуіндегі қоғамдық-саяси ұйымдардың алатын орны теоретикалық-әдіснамалық мәселелері103 бет
Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасы арасындағы қатынастар14 бет
Қылмыстық процестегі дәлелдемелердің ұғымы мен маңызы76 бет
Қылмыстың түсінігі және белгілері107 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь