Қазіргі қазақ тілінің фонетикасы


КІРІСПЕ
Фонетика туралы түсінік . . . 4
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1. Ерін үндестігі туралы көзқарастардың қалыптасып дамуы . . . 6
ҚОРЫТЫНДЫ . . . 33
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе :
Фонетика туралы түсінік
Тілдік қатынас әдетте екі түрлі формада болады: ауызша және жазбаша. Жазбаша беріде, жазумен байланысты пайда болды. Ал ауызша форма ойды білдірудің құралы, қатынас құралы тілмен ол алғаш пайда болған күннен бері бірге жасасып келеді. Фонетиканың негізгі зерттеу объектісі-тілдің ауызша формасы. Бұдан жазбаша форманың фонетикаға қатысы жоқ екен деген ұғым тумау керек. Мәтінге фонетикалық талдау жасау оның айтылуына негізделеді.
Адам баласының тілі-дыбыстық тіл. Оның ойы, айтар пікірі белгілі бір дыбыстық, комплекстен тұратын сөздердің арасында іске асады. Сондықтан да тіл дыбыстарын, оларға тән түрлі заңдылықтарды білудің мәні зор.
Фонетика (гр phone-дыбыс, phonetikos-дыбыстық) - тілдің дыбысын жүйесін зерттейтін тіл білімінің бір саласы. Атап айтқанда, фонетиканың қарастыратын мәселелеріне мыналар жатады: тіл дыбыстарының пайда болуы, олардың іштей жіктелуі және бір-біріне әсері, буын, екпін, тілдің дыбыстық жағы мен жазудың арақатынасы, орфография, орфоэпия, т. б.
Дыбыстардың пайда болу, өзгерту сырларын білмей тұрып, лексикалық та, грамматикалық та, құбылыстарға ғылыми түсінік беру, өзімізге мектептен таныс қатаңдату, ұяңдату, сияқты өзгерістерді түсіндіру, қазіргі жазудың сырын түсіну қиын. Фонетика тіліміздегі бірсыпыра сөздердің пайда болуын анықтауға, тілдердің арасындағы байланысты табуға, тілдің айту, жазу нормаларын дұрыс меңгеруге мүмкіндік береді. Ана тіліндегі дыбыстардың артикуляциясын жетік білу шет тілін дұрыс меңгеру үшін де өте қажет.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазіргі таңдағы үндестік заңын, оның түрлерін саралауда бірыңғай пікірлер жоқтың қасы деуге болады. Сондықтан тіл табиғи жарасымдылығының негізі - ерін үндестігі жайлы көзқарастарды жинақтап ашып көрсету - тақырыптың өзектілігі болып табылады. Бірақ бұл мәселелер теориялық жағынан толық шешімін тапты дей алмаймыз.
Зерттеу жұмысының нысаны. Үндесу заңдылығы түрлерінің бірі - ерін үндестігі туралы пікірлердің қалыптасуы, дамуы жайы.
Зерттеу жұмысын орындау барысында ғылыми сипаттама әдісі қолданылады.
Зерттеу мақсатына қарай фонетика сипаттамалы, тарихи, салыстырмалы және салғастырмалы болып келеді. Сипаттамалы фонетика тілдің өмір сүріп тұрған дәуіріндегі дыбыстық жүйесін қарастырады: дыбыстарды сандық, сапалық жақтан айқындау, олардың тіркесу, үндесу заңдылықтары, буын, екпін орфоэпия мәселесі осы саланың объектісі болып табылады.
Тарихи фонетика тілдің дыбыстық жүйесін тарихи тұрғыдан қарастырады. Дыбыстардың түрлері, олардың дамуы, тарихи өзгерістер, буын, екпін мәселелері, үндестік заңдары әр дәуірдегі жазба ескерткіштер материалдары бойынша айқындалады. Тілдің дыбыстық жүйесін қазіргі және тарихи тұрғыдан қарастырған кезде туыс тілдердің фонетикасын да ескерген абзал. Мұның өзі дыбыстардың өзгерту, даму жүйесін айқындауға мүмкіндік береді. Мұны зерттеу салыстырмалы фонетиканың міндетіне жатады. Туыстығы жоқ құрылымы әр басқа тілдердің дыбыстық жүйесін зерттеуді салғастырмалы фонетика дейміз.
Сөздің өмір сүру формасы - дыбыс. Әріп - сол дыбысқа берілген шартты таңба. Бір ғана дыбысты әртүрлі өрнектей беруге болады. Әріпті оқу айналып келгенде дыбысты айту болып шығады.
Негізгі бөлім
1. Ерін үндестігі туралы көзқарастардың қалыптасып дамуы.
Қазақ тілінің қалыптасу тарихы, түркі тілдерінің негізгі бір тобы ретінде, ежелгі сақ (б. з. д. ғ. ), үйсін және қаңлы тайпаларынан басталады. Орта ғасырларда, бірнеше феодалдық мемлекеттердің ресми тілі болып саналған түркі тілдерінің тобына кіреді. Қазақ тілі түркі тілдерінің қыпшақ тобына жатады. Қазақтар ежелгі заманда руна жазбасын қолданған. 1912 жылдан 1930 жылға дейін араб жазу таңбасына, 1930 жылдан 1940 жылға латын жазу таңбасына көшірілді. 1940 жылдан қазіргі уақытқа дейін кириллица жазу таңбасын қолданып келеді.
Осыдан жүз жыл бұрын Міржақып Дұлатұлы «Қазақ тілінің мұңын» жазды. Ол былайша еді: «Мен заманымда қандай едім? Мен ақын, шешен, тілмар бабаларыңның бұлбұлдай сайраған тілі едім. Мөлдір судай таза едім. Жарға соққан толқындай екпінді едім. Мен наркескендей өткір едім. Енді қандаймын? Кірленіп барамын, былғанып барамын. Жасыдым, мұқалдым. Мен не көрмедім? Маған әкеліп араб пен парсыны қосты. Бертін келе шүлдірлетіп ноғайды, былдырлатып орысты араластырды. Бір күндерде мені мүлдем жоқ қылғысы келгендер де болды. Өкілде үшбақы болғыр Абайға өкпем жоқ. Тіріде маған ара түсушілер аз болды. Мен жылы сөзді алдымен айналып кетейін осы күнгі Ахмет деген кісіден ғана естідім.
Төңкеріске шейін көрмегенім қалған жоқ. Төңкеріс болмаса, менің һәм- бейшара қазақ менен айрылатын да шығар деп едім. Төңкеріс болды, қазақтың көзі ашылды. Қазақтың көзі ашылған соң, менің де күнім туды ғой деп қуанушы едім. Жаны жәндем кеткір миссионерлердің, молдалардың, тілмәштардың қолдаулығы болудан құтылдым ғой деп ойлаушы едім. Оның үстіне қазақ тілі мемлекеттік тіл болсын деген заң шықты. Төбем көкке төрт елі жетпеді. Бірақ, не керегі бар босқа қуанған екенмін . . .
Жанның бәрі теңдік алып жатқан кеңес өкіметінің тұсында менің бұтымды бұт, санымды сан қылып кім көрінген созғылай бастады. Өзгені не қылайын, отаршылдық саясатын қолданбас-ау дейтін білім кеңесі де мені аямады. «Егістік», «сәрсендеме» деген жалаларды әкеп жапты маған. Бұйырмасын, біздің арамызда мұндай атты соғылғандар туғалы болып көрген емес. Не амалың бар? Құдай басқа салған соң көніп отырмыз. Кітаптарында, газеттерінде маған көрсетпеген қорлығы тағы жоқ.
Міне, елінің, тілінің қамын жеген Міржақып шарасыздан қазақ тілінің проблемасын осылайша көтерген. Бүгінде тіліміздің халы дұрысталып келеді. Қазақ тілі ғылыми тұрғыда зерттеліп, жүздеген-мыңдаған мамандар қазақ тілінің болашағының бақытты болатынын айтып дәлелдеуде.
Алғашқы лингвист А. Байтұрсынов өзінің атақты «Тіл-құралында» «Дыбыс таңбасын қаріп дейміз». Жазған сөз ішінде бәлен қаріп бар дейміз. Айтқан сөз ішінде бәлен дыбыс бар дейміз. Дыбыс пен қаріп екеуі екі нәрсе. Біріне бірін қатыстырып, шатыстырмасқа тиіс. Дыбыс естілмеген, көзге көрінбейтін нәрсе, қарып көрінетін, естілмейтін нәрсе». Содан бері сексен жылдай уақыт өтті. Алайда осы бір қарапайым қағиданы әлі күнге пайдалана алмай жүргеніміз өкінішті.
Әріп пен дыбысты шатастыруға болмайды. Әріп кейде жеке дыбысқа сәйкес келсе (мәселен о, ө, ә, ү, ұ) кейде бір әріп (мәселен ю, я) бірнеше дыбыстың қосындысын (йұу, йүу, йа) өрнектейді. Керісінше кейбір әріптердің (ь, ъ) дыбыстық мәні жоқ. Әріп пен дыбыстың бір-біріне ылғи да сәйкес келе бермеуі сөздің жазылуы мен айтылуының арасында ала-құлалық тудырады. Мысалы: адам, ана, жер сияқты сөздердің жазылуы мен айтылуы бірдей. Ал оқы, ойланба, тонға, басшы, көзсіз деген сөздер айтылғанда оқұ, ойламба, тоңға, башшы, көссүз түрінде болады. Әңгіме дыбыс туралы болған кезде әр кез сөздің айтылуы ескеріледі. Дыбыстар тілдің мағыналы единицалары-сөз бен морфемаларды құрастыратын материалдар қызметін атқарады.
Тіл дыбыстары сөздер мен морфемаларды құрастыруға (жасауға), тануға(түсінуге) мағынасын ажыратуға қызмет етеді. Бұл фонемалардың негізгі қызметі.
Фонема - (гр. Phonema-дыбыс) сөздер мен морфемалардың бір-бірінен мағына және форма жағынан ажыратуға септігі бар тілдің ең кішкене функционалды единицасы. Сөзді дыбыс емес фонемадан құралады деуге болады.
Фонема туралы ілімнің алғаш негізін салған -орыс және поляк тілін зерттеуші И. А. Бодуэн де Куртенэ. Осы уақытқа дейін түркология, соның ішінде қазақ тіл білімінде де фонема өз қолдауын тауып келеді. Тіліміздің дыбыстық жүйесін тыңғылықты зерттеп жүрген Ә. Жүнісбеков осы ұғымның түркі тілдерінің табиғатына аса үйлесімді еместігін түркологтардың ішінде алғаш аңғарды. Ол индоевропа тілдеріндегі фонемаға оңтүстік шығыс тілдерінде фонема сәйкес келетінін, ал құрылым жүйесі бұлардан мүлдем бөлек, түркі тілдерінде бұған сингармема (синема) деген атаудың лайықты болатынын дәлелдеді. Мұның өзі біздің тіліміздегі ең қиын заң- сингармонизмнен туындайтынын аңғару қиын емес. Олай болса фонеманың баламасы- үндеспе болады.
Қазақ тілінде дыбыстардың айтылуындағы ауытқулардың сөздің мағынасы формасына әсері жоқ деуге болады. Сондықтан да дыбыс пен фонема бірінің орнына бірі синоним ретінде қолданыла береді. Орыс тілінде олай емес, дауыссыздардың жуан, жіңішке айтылуының (угол-уголь, стол-столь, мел-мель, тол-толь, кол-коль, кон-конь т. б) сөз мағынасына әсері болады. Сондықтан олар бас-басына жеке фонема болады.
Жазу тілдегі дыбыстардың шын бейнесін дәл таныта бермейді. Қазіргі қазақ тілінде қолданылып жүрген и, у, ю әріптерінің әрқайсысы екі-үш тіпті онан да көп дыбысты немесе дыбыстардың қосындысын бейнелейді. Мәселен, бір ғана и әріпінің дыбыстық көрінісі мынадай болып келеді:
- ый: мый(ми), қый(қи), ыйық(иық), таный(тани), қыйы(қия), қыйын(қиын), тыйын(тиын) ;
- ій: кій(қи), тій(ти), ійне(ине), ійіс(иіс), бекій(беки), ерій(ери), бійлік(билік), ійір(иір), тійін(тиын) ;
- ұй: мұқұйт(мұхит), бұлтұй(бұлти), бұртұй(бұрти), жорұй(жори), мұқұйат(мұқият), құрұй (құри), құпұйа(құпия) т. б.
- үй: мүрүйт(мүрит), мүлгүй(мүлги), түксүй(түкси), үрпүй(үрпи), үсүй(үсү), мөлүй(мөли), дүнүйе(дүние) ;
- и: институт, университет, инициатива, физика, кино.
Қысқасы дыбыс пен оның таңбасы сөздің жазылуы мен айтылуы үнемі бір-біріне сәйкес келе бермейді. Бұлардың арасындағы осы сәйкессіздікті барынша азайтып дыбыстық тілді мүмкіндігінше дәл беру үшін лингвистикада арнайы жазу транскрипция қолданылады.
Әдетте транскрипцияның екі түрі жиі пайдаланылады. Фонематикалық және фонетикалық.
Біздің жазуымыз негізінен фонематикалық жазу. Қазіргі практикалық жазуымызда қолданылып жүрген ә, о, ө, ү, ұ, й, л, м, ң, ш, р, т әріптері ғана фонематикалық транскрипцияда өзгеріске ұшырамай өз бейнесін үнемі сақтап тұрады. Ал қалған әріптер сөз ішінде бірде дыбыс, ал бірде тек әріп сөздерде е дыбысты да, фонеманы де бейнелемейді, ол тек әріп. Сол сияқты құлын, мұрын, күлкі, түлкі дегендерде ы, і тек әріп. Бұлардың транскрипциясы - өлөң, өнөр, үлөк, түлөк, мұрұн, құлұн, күлкү, түлкү етеді. Сондықтан оқу процесінде көбіне фонематикалық транскрипцияға жүгінуге тура келеді, яғни сөздер мен сөз тіркестерін, тұтас тексті біршама айтылуын жуықтатып жазу жеткілікті. Бұлай жазу да фонетикалық заңдылықтарды жақсы білуді қажет етеді. Жеке дыбыстар мен әріптердің айтылуындағы, жазылуындағы ерекшеліктер, оның үстіне көрші дыбыстардың бір-біріне ететін әсері мұқият ескерілуге тиіс. Сонда кейбір жеке сөздер мен сөз тіркестерінің, тұтас тексті біршама айтылуын жуықтатып жазу жеткілікті. Бұлай жазу да фонетикалық заңдылықтарды жақсы білуді қажет етеді. Жеке дыбыстар мен әріптердің айтылуындағы, жазылуындағы ерекшеліктер, оның үстіне көрші дыбыстардың бір-біріне ететін әсері мұқият ескерілуге тиіс. Сонда кейбір жеке сөздер мен сөз тіркестерінің, тұтас текстердің үлгісі мына түрде болады. Кітәп (кітап), жәй (жай), шәй (шай), ділдә (ділдә) мұрұн (мұрын), ұүұс (уыс), ауұл (ауыл), айұу (аю), ойұу (ою) т. б
Томағасын тартқанда бір қырымнан,
Қыран құс көзі көріп самғағанда.
Төмен ұшсам түлкі өрлеп құтылар деп,
Қанды көз қайқаң қағып шықса аспанға.
Көре тұра қалады қашқан түлкі,
Құтылмасын білген соң құр қашқанға.
Аузын ашып, қоқақтап, тісін қайрап,
О да талас қылады шыбын жанға.
Абай атамыздың өзімізге таныс осы өлеңнің әр жолы үш бунақтан тұрады. Бунаққа енген сөздер тұтасып (екпін жағынан) айтылады, араларындағы дыбыстар үндеседі. Ал транскрипциясы былай:
Томағасын тартқанда бірғырымнан,
Қыраңғұс көзгөрұп самғағанда,
Төмөнұшшам түркөрлөп құтұлардеп,
Қандыгөз қайқаңқағып шықсаспаңға.
Көрөтұра қалады қашқан түлкү,
Құтұлмасын білген соң құрғашқанға.
Аузұн ашып, қоқақтап, тісіңқайрап,
Олда талас қылады шыбын жаңға.
Біздің дыбыстық тіліміз - өте күрделі құбылыс, сондықтан оны үш түрлі аспектіде қарастыру керек болады және мұның өзін сол бір нәрсені үш қырынан қарау деп түсіну керек. Олар: анатомия-физиологиялық (немесе биологиялық) аспект, акулистикалық (немесе физикалық) аспект және лингвистикалық (немесе функционалдық) аспект.
Адамның тілі - ең алдымен биологиялық құбылыс, яғни ол-дыбыстау органдарының, оны басқарып отырған орталық нерв жүйесінің қызметінің нәтижесі. Адам ағзасында тіл дыбыстарын айтуға арналған арнайы органдар жоқ. Мұны әр түрлі физиологиялық қызмет үшін жаралған органдар (мәселен өкпе, тіл, таңдай, тіс, ерін, т. б) қосымшаатқарады. Дыбысты жасауға қатысатын мүшелер: өкпе, кеңірдек, дауыс шымылдығы, көмей, ауыз қуысы, тамақ қысы, мұрын қуысы, тілшік, кішкенетіл, тіс, таңдай, жақ, ерін, т. б. Бұларды сөйлеу аппараты дейді. Дыбыстау мүшелерінің ішінде әсіресе дауыс шымылдығы, тіл және еріннің қызметі айрықша.
Тіл дыбыстары да табиғаттағы басқа дыбыстар сияқты физикалық (акустикалық) құбылысқа жатады. Дыбыс атаулы бір-бірінен ырғағы, күші, әуені, созылыңқылығы жағынан ерекшелінеді. Дауысты дыбыстар (мәселен а, ә) бір-бірінен әуеніне қарай ажырайды. Тембр - дыбыс бояуы. Тіл дыбыстары өте күрделі болып келеді. Ол негізгі тон мен көмекші тонның бірлігінен жасалады. Тіл дыбыстарындағы тон дауыс шымылдағының дірілінен, ал көмекші тон резонаторлық қызмет атқаратын тамақ, ауыз қуысының бірлігінен жасалады.
Ал лингвистикалық аспект дыбыстарға фонема тұрғысынан, фонемалардың қызметі тұрғысынан қарайды.
Акустикалық, артикуляциялық және басқа белгі - қасиеттеріне қарай тіл дыбыстары алдымен дауыстылар және дауыссыздар деп екі үлкен топқа бөлінеді. Қазіргі қазақ тіліндегі дауысты дыбыстардың саны, сапасы жөнінде әлі күнге бірізділік болмай келеді. Мұның өзі дауыстыларды оқытуда, оларды танып-білуде ала-құлалық тудырып, көп қиындық келтіріп жүр. Тіліміздегі әртүрлі фонетикалық заңдылықтарды дұрыс меңгеру алдымен дауысты дыбыстарды нақты білумен байланысты.
Қазақ тілінің байырғы төл сөздерінің құрамында тоғыз дауысты дыбыс барлығы ешқандай дау тудырмайды. Бұл дауыстылар әсіресе тіліміздің кешегі В. А. Радлов, П. М. Мелиоранский сипаттайтын тұсына толық сай келеді. Бүгінде тіліміздің сөздік құрамы күрт дамыды. «Қазақ тілінің орфографиялық сөздігіне» енген сөздердің жиырма пайызға жуығы орыс тілінен және орыс тілі арқылы енген халықаралық сөздер. Оларды біз орыс тіліндегідей жазып, айтып жүрміз. Бұл сөздерді айтуда біздің әлгі тоғыз дауыстымыз кейде қажетке жарағанмен, көбіне дәрменсіз болып қалары аян. Олай болса, қазіргі қазақ тіліндегі дауыстылар туралы айтқанда осы тоғызбен шектелуге әсте болмайды. Қазіргі тілімізде он бір, он екі дауысты бар деушілер шындыққа жақын тұр. Бұлардың біріншісіне екіншісінің қосқаны тек э дыбысы. Қалған жағдайда іштей жіктеу, сипаттауға келгенде бір-бірімен үндесіп жатады. Екі топқа да тән үлкен жаңсақтық қазақтың байырғы сөздерінің құрамында и, у (мысалы:бу, су, қи, ки т. б. ) дауысты дыбыстары кездеседі деп қарауы. Бұл екі әріптің әрқайсысы екі дыбыстың ұу, үу, ыу, іу, ый, ій қосындысы екенін біле отырып, дауыстыға жатқызып жүр.
Қазіргі кезде ерін үндестігіне мән бермеудің салдарынан екінші буында ө айтылатын жерде э дыбысының қалыптасып келе жатқанын аңғару қиын емес. Бұл әсіресе жастардың тілінде көбірек байқалатын құбылыс. Мысалы: өлэң, өээн, үлкэн, бөлэк, түлэк, күрэк, т. б. Бұлай болатыны еріндік буыннан кейін езулік, қысаң е дыбысын анық айту өте қиын. Ал э өзінің жартылай ашықтығының арқасында айтылуы жеңілдетеді.
Сонымен қазіргі қазақ тілінде он бір дауысты фонема бар. Олар үш топқа жіктеледі.
- Тілдің қатысына қарай:
А) жуан дауыстылар:а, о, ұ, ы, у;
ә) жіңішке дауыстылар: ә, ө, ү, і, е, и.
- Ерінің қатысына қарай:
А) еріндік дауыстылар: о, ө, ұ, ү, у;
ә) езулік дауыстылар: а, ә, ы, і, е, и.
Еріндік дауыстыларды айтқан кезде ерін дөңгелетіп, сүйірленеді де, езуліктерді айтқанда ерін екі жаққа қарай тартылып, езу жиырылады. Еріндік дауыстылардың да тіліміздің байырғы заңы сингармонизмді (оның ішінде ерін үндестігін) танып білудің мәні зор. Көрші буындардың бірыңғай жуан не жіңішке, еріндік, езулік болып келуі (сингармонизм заңы) тіл мен еріннің неғұрлым үнемді қызметіне негізделген.
- Жақтың қатысына қарай:
Ф) ашық дауыстылар: а, ә;
ә) қысаң дауыстылар: ұ, ү, ы, і, и, у.
Ал енді тақырыбымызға біртабан жақындай түссек сингармонизм- түркі, фин-угор (Орал тілдері семьясы) тілдеріне тән позициялық ерекше құбылыс. Сингармонизм - гректің syn-harmonia сөздерінен алынған термин. Қазақша мағынасы - бірге үндесу, үйлесу. Сингармонизм - сөзге жалғанған қосымшалардың (аффикстердің) сөз түбірі соңындағы дауысты дыбыспен үндесіп келуі. Екінші сөзбен айтқанда сингармонизм - сөз ішіндегі дауыстылардың бір-бірімен үндесуі.
Лабиал дыбыстар туралы ғалымдардың пікірі.
Сөз ішіндегі дауысты дыбыстар бір-бірімен тілдің қатысына және еріннің қатысына қарай өзара үндесіп келеді, соған орай, сингармонизм құбылысы лингвальды (латынша-тіл) және лабиальды (латынша-ерін) болып бөлінеді. Лабиальды сингармонизм ерін үндестігі деп те атала береді. Лабиальды сингармонизм - сөздің бастапқы буынындағы еріндік дауыстының ыңғайына қарай соңғы буындарда да еріндік дауыстының үндесіп келуі.
Зерттеушілердің айтылуына қарағанда, лабиальды сингармонизм қазақ, қарақалпақ, ноғай тілдерінде өте әлсіз түрде ғана ұшырасады. Оның өзінде ауызекі сөйлеу түрінде ғана аздаған көрініс береді де, жазуда ескерілмей, орфографиялық (морфологиялық принцип) норма сақталады.
XVIII-XIX ғасырдағы қазақ әдеби тілінің тарихын зерттеген ғалым Рабиға Сыздықова былай дейді: Өткен ғасырдың екінші жартысында қазақша ресми іс - қағаздарының өз алдына стилі болды. Араб графикасымен жариялаған текстерде қосымшалардың қазақ тіліне тән фонетикалық варианттары кейде еленбейді, нәтижесінде көптік жалғау тек- лар түрінде, табыс септік-ны, ілік септік-ның, жатыс-қа, шығыс-нан түрінде беріледі: оқуны, қазақлар, адамлар, арызлар, мекемелерні. Немесе қатаң дыбысқа аяқтадатын сөздерге-дың, дық, дар сияқты ұяңнан басталатын қосымша жалғап жазады: хазратдар, қазақдар, халқдың, халықдық т. т . Жұрнақтардың да түбірімен үндесуі көбінесе көрсетілмейді: айыплан, сабаблы, башлатқан т. б. Бұл белгілермен қатар сөз басына қазақша ж дыбысы келетін жерлерде (й) әрпін жазу (йыл, йаш, йазұлады, йахшы, йаман) ; ш әрпінің орнына ч (барча, чаклы, үчүн) ; с әрпінің орнына ш (түйе башлатқан бір тоғұз, іш (дело), кіші(кісі), йашт. б. ) жазу дәстүрі сақталады. Бірақ ерекше көрсететін жәйт-орфограммалар қатаң сақталмайды. Сондықтан иер-жер, йыл-жыл, іш-іс, бойұнча-сайлауұнша сияқты бір сөздің немесе форманттың қазақша «түркіше» екі вариантта жазылғаны жиі кездеседі. Тегі, мұнда қазақтарға арналып аударылған текстерде қазақ сөздерін қолдану тенденциясы бой көрсеткен. Ал араб-парсы сөздері түпнұсқа бойынша жазылған.
... жалғасы- Іс жүргізу
- Автоматтандыру, Техника
- Алғашқы әскери дайындық
- Астрономия
- Ауыл шаруашылығы
- Банк ісі
- Бизнесті бағалау
- Биология
- Бухгалтерлік іс
- Валеология
- Ветеринария
- География
- Геология, Геофизика, Геодезия
- Дін
- Ет, сүт, шарап өнімдері
- Жалпы тарих
- Жер кадастрі, Жылжымайтын мүлік
- Журналистика
- Информатика
- Кеден ісі
- Маркетинг
- Математика, Геометрия
- Медицина
- Мемлекеттік басқару
- Менеджмент
- Мұнай, Газ
- Мұрағат ісі
- Мәдениеттану
- ОБЖ (Основы безопасности жизнедеятельности)
- Педагогика
- Полиграфия
- Психология
- Салық
- Саясаттану
- Сақтандыру
- Сертификаттау, стандарттау
- Социология, Демография
- Спорт
- Статистика
- Тілтану, Филология
- Тарихи тұлғалар
- Тау-кен ісі
- Транспорт
- Туризм
- Физика
- Философия
- Халықаралық қатынастар
- Химия
- Экология, Қоршаған ортаны қорғау
- Экономика
- Экономикалық география
- Электротехника
- Қазақстан тарихы
- Қаржы
- Құрылыс
- Құқық, Криминалистика
- Әдебиет
- Өнер, музыка
- Өнеркәсіп, Өндіріс
Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор #1 болып табылады.

Ақпарат
Қосымша
Email: info@stud.kz