Аударма және өркениет

МАЗМҰНЫ


Кіріспе

1 Аударманың мәдениеттанулық мәселелері

1.1 Аударма туралы түсінік және оның қалыптасу кезеңдері

1.2 Аударманың мәдениет тарихында пайда болуы және

оның мәдениеттер сұхбаттастығын қалыптастырудағы рөлі

2 Аударманың онтологиялық салыстырмалығы

2.1 Лингвомәдениеттану және аударма мәселесі

(Тіл. Мәтін. Дискурс.)

2.2 Концептсфера. Аудармадағы интерпретация және түсіну мәселесі

2.3 Аударма эквиваленттілігі мәдени.коммуникативтік эквиваленттілік

ретінде

3 Аударма және өркениеттік өрістегі мәдениеттер сұхбаты

3.1 Коммуникация құралдарының күрделенуі және өркениеттілік

өрісі

3.2 Аудармашы тұлғасына қатысты ойлар. Аудармашының

көшпелі.маргиналды тезаурусы

3.3 Өркениеттілік үрдістер аясындағы қазақ мәдениетіндегі

аударма ісі

Қорытынды
        
        Аударма және өркениет (монография)
МАЗМҰНЫ
Кіріспе
1 Аударманың мәдениеттанулық мәселелері
1.1 Аударма туралы түсінік және оның ... ... ... ... тарихында пайда болуы және
оның мәдениеттер сұхбаттастығын қалыптастырудағы рөлі
2 Аударманың онтологиялық ... ... және ... ... ... ... ... Аудармадағы интерпретация және түсіну мәселесі
2.3 Аударма эквиваленттілігі мәдени-коммуникативтік
эквиваленттілік
ретінде
3 Аударма және өркениеттік өрістегі мәдениеттер сұхбаты
3.1 Коммуникация құралдарының ... және ... ... тұлғасына қатысты ойлар. Аудармашының
көшпелі-маргиналды тезаурусы
3.3 Өркениеттілік үрдістер аясындағы қазақ мәдениетіндегі
аударма ісі
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... парадигма аясында қарастырылады. Ол
үшін ізденісте аударманы қажет еткен тілдердің ... ... ... бастап, адамзат мәдениетіндегі қарым-қатынас
куәгері болған аударма ісінің өз тарихы, аудармаға қатысты
теориялық ізденістер тарихы, аударманың
лингвомәдениеттанулық контексті, аударманың
мәдениеттер ... ...... ... ... ... аударма ісі, аудармашы
тұлғасының көшпелі-маргиналды тезаурусы және т.б.
қамтылды.
Қазақстан өзінің тәуелсіздігін алған күннен бастап рухани
бастауларының көзін ... ... ... ... озық ... нәр ... бүгінгі күн талабына сай
рухани жаңғыруды мақсат қойып отыр. Бүгінгі күрделі де қиын
әлемнің замана талабына сай болу ... ... ... ... және ... ... үшін өзгенікін де біліп, саралап отыру
керек. Ғаламдық сипаты күн өткен сайын “тайға таңба
басқандай” ... ... ... ... бірегейлік
тағдыры толғантқан ұлттық мәдениет “ұлы көштен” қалмастың да
қамын ойлағаны жөн. Ол үшін ... ... ... ... ... жол – ... ... мәдени сұхбат
жолын ғана бетке алуы тиіс. Мәдени сұхбат үрдісі ... ... ... өзге ... ... мол
мұраны жатсынбай, сіңіре білу қабілетіне барып тіреледі.
Адамзат жазулы тарихта ... ... ... ... ... құндылықтар қағаз бетіне түсірілген мәтін
ретінде тіршілік етіп жатқандығы кімге де болса мәлім. Сол мол
қазынаны өзіміздің бай мәдени мұрамыздай көріп, ... ... алу ... ... сол ... ... амал-тәсіл керектігі даусыз. Ендеше, түрлі
тілде сөйлейтін адамзаттың ортақ мұрасын өз ... ... ... деп қарауға мүмкіндік берер аударма мәселесі
бүгінгі таңның өзекті тақырыбы.
2003 жылы Қазақстан Республикасының 2004-2006 ... ... ... ... ... ... ... болатын. Ол Қазақстан Республикасының
“Тарихи-мәдени мұраны қорғау мен пайдалану туралы” [2],
“Мәдениет туралы” [3], ... ... қор мен ... [4] заңдарына сәйкес қабылданып, жүзеге асырылып
жатыр. Бұл бағдарламада гуманитарлық білімнің мемлекеттік
тілдегі толыққанды қорын қалыптастыру ... ... ... ... ... ... озық ... (мейлі ғылыми, мейлі әдеби, мейлі философиялық
болсын) толығымен қазақ тіліне аударылуын көздесе, екіншіден,
қазақ халқының бай рухани мұрасын дүйім жұртқа кеңінен таныту
әрі ... үшін орыс және ... да әлем ... ... ... отыр. Қарап отырсақ, жалпы бағдарлама түгелдей дерлік
аударма ісімен байланыстылығын танытады. Бұл да осы
қарастырылып отырған тақырыптың теориялық ... ... ... ... ... Қазақстан
халқына Жолдауында [5] қойылған модернизация
міндеттемелері әлеумет өмірінің сан саласын
қамтығанмен, өзінің түпкілікті мағынасында қоғамды
гуманизациялауға бағытталған. Онда да әлемдік адамзаттық
құндылықтарды ... мен ... жолы ... ... барып
тірелетіндігі белгілі.
Тәуелсіз Қазақстанның әлемдегі өзіндік бірегей орнының нығаюы
мәдени-тілдік алыс-берісті арттыру ісіне, яғни ... ... ... ... мен халықтар арасындағы саяси-экономикалық,
рухани, мәдени байланыстар ауқымының ұлғаюы аударма ... ... ғана ... ... етіп қоймай,
сонымен қатар, тәржіма туралы теориялық зәру мәселелерді
күн тәртібіне ұсынады.
Жер шарын мекендеген мыңдаған ... ... ... сөйлеу
факті, сонымен қатар, күн өткен сайын өсіп келе жатқан
мәдениетаралық коммуникация аударма ісін күнделікті
қажеттілікке ... ... ... әрі ... әрі жаңа
өнер. Аударманы өнер деп атаудың өзі де оның ... ... ... Ал сол ... ... орын ... сұхбаты өркениеттілік болмыс-бітімнің
өзіндік ерекшелігін сомдайды. Ендеше, аударманы ... оны өз ... ... ... ... ... ісі ... мәдениеттану сынды әмбебап әрі пәнаралық
ғылымның да ортақ ісі болмақ.
Осы монографияға атау болып отырған мәселенің өзектілігі мен
маңыздылығы мәдениеттер арасындағы сұхбаттастыққа ... ... ... ісін мәдени байланыстар мен
өзара ықпалдастықты негіздеудің күрделі феномені ретінде
қарастыруға мүмкіндік аламыз.
1 АУДАРМАНЫҢ МӘДЕНИЕТТАНУЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Аударманың мәдениеттанулық мәселелеріне не жатпақ ... ... ... Ол ... ... ... мәдени феномен
екендігі де, оның адамзат мәдениетімен тығыз байланыстылығы
да шүбә келтірмес айғақтар екендігін еске сала кеткіміз
келеді. ... ...... ... ... аударманы қажет етуші де, жасаушы да адам.
Ал адам мен мәдениетті бөліп-жарып қарастыра алмайсыз, себебі
мәдениет – ... ... ету ... ... ... ... ... жеңілдетіп, мәдениеттердің
жандануына, баюына үлкен ықпал ететін құбылыс.
Аударманың, соның ішінде, әсіресе, көркем-әдеби, поэтикалық
аударманың әдебиет, поэзия сынды өнер қатарына ... ... ... ... – құл, ал ...... деген В. Жуковскийдің қанатты
сөзі бекерден бекер айтылмаса керек. Ол ... ... ... ... ... аударманың
мәдениеттің айнасы болып есептелетін өнерге де тікелей
қатысы барлығы оның мәдениеттанулық құбылыс ретінде анықталуына
тағы бір себеп болады. ... ...... әрекет
түрі ретінде де мәдениеттанулық зерттеу нысанына қойылар
талаптар биіктігінен көрінеді.
Аударманың ... ... ... көрінуі және де жалпы
мәдениеттер арасындағы қарым-қатынасты өрбітуге тигізген
ықпалы да, әрине, өз алдына, үлкен мәдениеттанулық мәселе.
Аударма ісінің мәдениеттің мәйегі болып ... ... ... ... байланыстылығы бүгінгі таңда
кең жайылып келе жатқан “дефистік (hyphnated) ғылымдар”,
немесе пәнаралық зерттеулер жемісі – ... ... ... ... ... ұғым ... жатқан барлық құбылыстар
(ауызша тілмаштық, жазбаша тәржіма, еркін баяндау, әңгіме ету
және тағысын тағылар…) адамзат ... ... ... ... ... тығыз
байланысты құбылыстар. Оған қоса, аударма ісі, расында
да, мәдениетаралық байланыстарды ... ... әрі өзі ... ... ... ... болатын қызмет.
Сондықтан да аударманы пәнаралық ізденістер шекарасында –
мәдениеттануда зерделеудің өзіндік қисыны бар.
Сонымен, ...... ... ... кең ... ... ... нәтижесі деп анықтаймыз. Адами болмыс
дегеніміз не? Ол – уақытқа тәуелді шексіз ... ... ... ... ... ... Адами болмыс қашанда
мүмкіншілікті болмыс, ықтималдылық процесс.
Адамды адам ... ерен етіп ... да, оның ... ... ... ... ... тұрған да нағыз адами болмыстың
іргетасы – мән-мағыналық кеңістік, рәміздік ... ... ... ... ... абстрактілі бейнелерден, ұғымдардан, сөздер мен
таңбалардан, рәміздерден, эйдостардан (идеялардан) тұрады.
Фиксацияда, көшіруде, аударуда – ... ... адам ... бар ... ... мәдениеттің негізгі қыры да,
сыры да танылады. Ол мәдениеттің кумулятивтік, жинақтаушылық
рухын баяндайды.
1.1 Аударма туралы ... және оның ... ... ... мен оның мәнін, әсіресе, мәдениеттанулық ғылым
аясындағы мазмұнын ашып ... осы ... алға ... ... ... қол ... үшін ... түсінігін
талдаудан бастаған жөн. Айтылған сөзді ауызша қотару
барысындағы тілмаштық болсын, хатқа түсірілген сөзді
жазбаша тәржімалау болсын, жалпы, мән-мағынаны тасымалдау
(хабарлау, ... ... ...... қатысты,
жалпылама алғанда, аударма деуге негіз бар. Макроконтексте
аударма дегеніміз адами әлемнің заңды процесі әрі кез
келген ... ... ... Бір тілдің өз ішінде
әлдебіреудің айтқанын, жазғанын одан басқа адам қабылдау,
түсіну барысында өзінің “ішкі” тіліне аударады деуге болады.
Өйткені әрбір адамның “өз ... бар, ... ... ... біз ... ... заңдылығымен қабыл аламыз.
Кезінде Р. Якобсон “Аударма туралы” деген эссесінде [6, 22 б.]
аударманың үш түрін көрсеткен екен:
1) бір тілдің өзінің ... ... ... яғни бір тілдің
лингвистикалық белгілерін сол тілдің басқа белгілерімен
сипаттау – түсініктеме, талдау, мазмұндау, бір тілдің
ескі ... ... ... жаңаша сөйлету (мысалы,
көне түркі тіліндегі жәдігерлерді бүгінгі қазақ ... етіп ... және ... сөздің төл мағынасындағы аударма, немесе, тіларалық аударма,
яғни бір тілдің лингвистикалық белгілерін басқа тілде беру;
3) семиотикааралық аударма, немесе ... яғни ... ... ... ... жүйесі
арқылы қайталау. Мысалы: белгілі роман не повесть желісінде
фильм түсіру немесе қойылымдар даярлау.
Осыдан, былайша айтқанда, аударма болып есептелмейтін
“аударманың” екі формасы бар ... ... ... ... ... ... сөзбен жеткізеді:
тілішілік аударма немесе басқа атау беру, “rewordіng”.
Сондай-ақ, үшіншісі де аударма болып есептелмейтін
семиотикааралық аударма немесе трансмутация. Бұл екі
жағдайда да сөз ... ... ... болып тұр. Осыдан тура өз мағынасындағы аударма
бар және жанама мағынадағы аударма бар деп ... ... ... тар және кең ... бар. Тар мағынасында
аударма деп бір тілдің ауызекі немесе жазулы ақпаратын
(мәтінін) екінші бір тілде түсінікті етіп жеткізуді ... ... ... жалпы аударма ұғымының көпке
үйреншікті, дағдылы түсінігін білдіреді. Расында да,
аударма дегенде ана тілімізден басқа тілде жазылған
көркем-әдеби шығарма мәтіні немесе басқа да ... ... ... хабарлама және т.б.-ны өзімізге
түсінікті түрде өз тілімізде бізге жеткізуді көз
алдымызға елестетеміз.
Кең мағынасында ... деп ... да ... мәдени ақпарат
түрін, мәдени мәтінді өзінің үйреншікті арнасынан басқа ... оны сол ... ... айтылған, жасалған “тілден”
(бұл тұста тіл деген тар лингвистикалық мағынада қолданылып
тұрған жоқ) басқа бір тілге ... ... ... ... ... ... ... тілге негізделмеген
мәдени салалар: көркемсурет, музыка, би және т.с.с. өз
алдында тілдік кейіпке келе алады. Өйткені біз ... ... ... ... қимыл-қозғалыстарының мәнін
тілге сала аламыз, яғни тіл арқылы “сөйлете” аламыз. “Тілсіз
тілдер” ұғымы осыдан барып шығады, ...... ... ... ... ... бір ... ғана емес,
бірнеше мыңдаған тілдерде сөйлейтіндігінен барып аударма
қажеттілігі ... ... көп ... ... ... ... еш ... жоқ. Өйткені
барлық адамзат балалары биологиялық бір түр өкілдеріне
жатады. Шындығында, адам тек ... ... ... ... бас ... ... мен ... қан
құрамына және т.б. белгілері бойынша ғана бірнеше топқа
бөлінеді. Осыны негізге алсақ, онда ... ... ... ... тиіс еді. ... ... ... есептеулер
бойынша әлемде төрт-бес мыңға жуық тілдер бар ... бар ... ... ... беру өте қиын ... де
айта кеткен жөн, өйткені көп жағдайда сөз ... да ... тіл ... әлде сол ... ... ... болып
жатқандығын ажырату қиын. Сонымен, мұндағы мәселе
биологиялық себептен ... ... ... ... сөз.
Әрине, адамзат тек қана биологиялық-табиғи өмірлік бағдарлама
шегінде қалып қоймай, өзінің жаратылыс табиғатынан тысқары
жатқан, одан ... ... ... яғни ... әлем ... да ... танытатыны
бәрімізге аян.
Аударма дегеніміз не? Аударманың түп сырына, терең тұңғиығына
(философиясына) “сүңгімес” бұрын ұғымның өзін анықтап алу
керек. “Аударма” ... сөз ... ... ... ... және де түсінікті болып көрінгенімен де,
көптеген басқа сөздер сияқты, ол да ... ... ... ... оны ... ... үнемі нақтылап
отыру да керек. Сөзді қолдану жағдайы мен контекст аударма
терминінің қай ... ... ... ... ... ... біз сол аударманы арнайы
зерттейтін тілтанулық ғылым саласы – аударматанудан ... Сол ... ... ... ... зерттеу жұмысымызда көрініс тапқан аударма
мәселелерін нақтылаймыз. Сонымен, қазіргі таңда аударманың
алуан түрлі ... бар. ... ... теориясын
беруге ұмтылған әрбір зерттеуші, әдетте, зерттеу объектісіне
өзіндік ... ... ... және ... ... Э. Кари аудармаға
берілген анықтамалардағы алуантүрлілікті келесідей
түсіндіреді: “Аударма ұғымы, шындап келгенде, өте
күрделі ұғым. Бұл аударманың біздің заманымызда кездесетін
түрлерінің көптігінен ғана ... ... жоқ. Ол ... бойы ... өзгеріп отыруына да байланысты құбылыс.
Мүмкін, нақ осы жағдай өзінікінен бұрын берілген
анықтамалармен не ... не оны ... ... ... өз ... тұжырымдауын қиындататын да
болар” [7, 5 б.].
Ғылыми терминнің ... оның ... ... ... ең ... аударма сөзінің ондай талапқа сай
еместігін, яғни көпмағыналы екендігін айта ... жөн. ... аз ... екі ... ... ...
мәдени-интеллектуалды әрекет, яғни процес
ретінде алынған аударма және аударма – сол ... ... ... ... ... ... алынған аударма,
басқаша айтқанда, аудармашы жасаған сөз туындысы ретінде
алынған аударма. Аударма жасау нәтижесінде пайда болған жаңа
туындыны ғалымдар өзара “транслат” деп те ... ... ... ... ... беделді авторлардың анықтамаларын
келтірейік. А.В. Федоров: “Аудару дегеніміз бір тілдің
көмегімен осыдан бұрын ... тіл ... ... анық және ... ... [8, 10 б.] ... Я.И. ... “Аудармашының мақсаты – түпнұсқаның
стилистикалық және экспрессивті ерекшеліктерін сақтай отырып,
басқа тілдің көмегімен оның мазмұнын біртұтас және нақты
жеткізу” [9, 7 б.] деп ... ал Ж. ... ... ... ... ... құбылысы. Бұл – билингвтің кез
келген нормадан ауытқуға, интерференцияға саналы ... ... ... [7, 7 б.] деп ... ... ... аударма теориясымен арнайы айналысып жүрген
ғалым-зерттеушілердің анықтамаларын келтіргеннің
өзінде сан саққа ... ойға куә ... ... ... одан да ... көптеген аударма
анықтамаларынан қорытындылай келе айтатынымыз: аударма –
белгілі бір о бастағы мәтіннің (түпнұсқаның) барлығын басқа
тілге түсінікті етіп жеткізу процесінің жүргізілуін ... ... ... ... ... ... құбылысын қарастыру
барысында түпнұсқа мен көшірме, бастапқы негіз бен кейінгі
туынды арақатынасы, олардың эквиваленттілігі туралы
мәселелер бой көтереді. ... ... ... ... ... осы ... зерттеп отырған мәдениеттанулық ғылым аясындағы аударма
мәселесі туралы сөз болғанда, ең ... ... ... ... ... айта кету керек. Яғни
аударма тек қана абстрактілі ойлау қабілеті бар, өзін қоршаған
орта туралы көзқарастарын шартты белгілерге айналдыра алатын,
сөйтіп, сол ... ... ... ... ... жеке адамдар өмір сүретін қоғамда, сол қоғам
туындататын мәдениетте орын алады.
Осы ... ... ... ... ... ... деген тезиске де өзіндік орын табылады. Сөз бұл
жерде бөтен тілден өз ... ... ... ғана ... ... арақатынасында ғана емес, сөз бұл
жерде “өзіңдікін өзіңнің түсінуіңде” де болуы мүмкін. Басқаша
айтар болсақ, мәселе ... ... ... сөз. Өз тіліңде
жазылған мәтінді түсіну процесінің өзі өзге ... ... ... ... пара-пар күшті қажет ететін
күрделі процесс. Немесе, бір тілдің өзінің ескі түрінен,
не болмаса, диалектісінен сол тілдің қазіргі әдеби күйіне
аудару мәселесі де ... ... ... ... ... ... берілген анықтама
Р.К. Миньяр-Белоручевке тиесілі: “Аударма туралы ғылымның
нысанасы – екі тілді қолдану арқылы жүзеге асатын жай ғана
коммуникация емес, түпнұсқаның ... мен ... ... ... ... құралатын
коммуникация. Бұл коммуникацияның орталық буыны аудармашының
қызметіне барып тіреледі, немесе сөздік әрекеттің ең күрделі
түрлерінің бірі болып табылатын аударма осы сөздің толық
мағынасындағы ... ... ... [10, 25 ... ... ... екі сөз ... мен екі қабылдаушы
қалыптасады. Аударма қандай да болсын коммуникация
компоненттерін қосарландыра түседі. Аударма
теориясын ұқсастық туралы, шынайы әлем ... ... ... ... адам ... ... ... мен адамзат тілдерінің ерекше көркем
мүмкіндіктерінің ұқсастығы туралы ... ... ... ... ... ... ... бірдей құбылыстар мен
заттарды олардың алуан түрлі белгілеріне назар аудара отырып,
түрліше түзіп, түрліше “дауыс беріп”, өмірді түрлі бояуларда
көрсететіндігін ... ... ... мәдениет пен алуан
түрлі тілдік сана иегерлері мұндай айырмашылықты түсіне
білуге де қабілетті. Сондықтан, егер аударманы бір ... ... ... ... ... ... қарастырсақ,
онда “аударылмайтын ұғымдар” мәселесі мүлдем туындамай, аударма
проблемасы оңай ... ...... ... ... Егер кез ... сөз туындысы
шындықтың фрагментінің индивид санасы арқылы бейнеленуі болса,
онда аударма бейненің бейнесі, көріністің көрінісі болып
табылады. Аударма шындықтың тікелей тура ... ... ... санасымен сарапталған көрінісі болады,
өйткені біз фактінің бейнеленуін емес, факт туралы ... ойын ... ... Басқаның ойын қаншалықты анық
жеткізе алады және ол қаншалықты қажет, аудармашылық
“адалдықтың” шекарасы қайда? Осындай сұрақтар легі
аудармамен айналысатын ... адам ... ... туындап
отырары сөзсіз.
Аударманың анықтамаларынан аудармашы тұлғасын да жалпы түрде
бейнелеу мүмкіндігін табамыз. Аудармашы – ең аз дегенде, екі
мәдениетке бет бұрған, екіжақты Янус ... екі ... одан ... ... тұлға. Аудармашылық қызмет қоғамның бүкіл өмірімен
байланысын танытып, аударманың өркениет дамуындағы рөлі ... ... ... ... ... ... иемдену
басқа тілдердегі әлемді басқаша тұжырымдау, көруден,
басқаша дүниетаным тәжірбиесінен, әлемді басқаша тану
жолдарынан көрініс ... ... ... ... ... ... ... бір қырынан қарастыруды көздеп отырғанымыз белгілі.
Бірақ сол ... ... ... ... зерттеу пәні
қылатын аударматанудан біржола қара үзіп кетуге де болмайды,
өйткені ол ... ... ... енді ғана ... ... “ауыз сала бастаған” мәдениеттанудан гөрі жинақтаған
мағлұматтары да, әдіс-тәсілдемелері де ... ... оны ... ... ... ... қатысты
жазған авторлардың анықтамаларын тұжырымдай келе, аударманың
мәдениеттанулық мәселе екендігін мойындауға, сөйтіп,
аудармаға жаңа бір мәдениеттанулық анықтама беруге
әбден болатын сияқты.
Аударма ... ... ... ... ... дамыған дүние. Тағы бір ескеретін нәрсе –
аударма теориясында аударуға даярланған түпнұсқа мәтін
тілін – түпнұсқа тілі (ТТ) дейді, ал аударма ... ...... тілі (АТ) ... Осындай керекті
деп табылған мағлұматтардан соң енді тікелей аударма
теориясының бастамасын сол кәрі тарих қойнауынан
мәтін ... ... ... ... екен. Аударма тарихы
сонау көнегөз қария Цицероннан бастап осы замандағы аударма
теоретиктеріне ... ... ұмыт ... жоқ. ... ... ... ... отырып, ең маңызды-маңызды деген
тұлғаларға, олардың аударма туралы айтқан, жазған пікірлеріне
тоқталамыз.
Римнің ұлы шешен ділмары – Марк ... ... ... мен ... сөздерінің аудармасына берген алғысөзінде
өзін ұлы шешен-жазушының қарапайым аудармашысына теңейді. Бұл
салыстыруымен ол Рим қоғамының аудармашы мамандығына қалай
қарайтындығын танытты. ... біз ... ... аудармашы, аудармашылық қызмет туралы кейбір
теориялық ой түйіндерді кездестіреміз. Сондай-ақ,
Цицерон еңбектерінен біз ең алғаш рет ... ... ... ал ... айтсақ, еркін
аударманың сөзбе-сөз аудармаға қарама-қарсы қойылғанын
анықтаймыз.
Әулие Иероним деген атпен аударма тарихында Көне Өсиет мәтінін
латын тіліне аударып, “Вульгатаны” ... ... ... ... әдеби мұрасының ішіндегі бізге жеткені –
«Паммахиге хат» деп аталады әрі ол Иеронимнің аудармашылық
кредосын анықтайтын құжат болып табылады. «Аударудың ең жақсы
тәсілі ... ... хат» [11] ... ... ... ... ... және аударма теориясы туралы арнайы трактат дей
алмаспыз, бірақ ол аудармаға қатысты кейбір қағидаларды
тұжырымдауымен, антикалық ... ... және ... ... тәжірибесін арқау ете отырып, аударманың
кейбір заңдылықтарын анықтауға күш салғандығымен қызықты.
Сол себепті бұл құжат аудармашылық ой тарихындағы күрделі
еңбек деп ... ... ... не ... ... ... кезінде Иеронимге
аударма жасау барысында түпнұсқа мазмұнын өзгерттің деген айып
тағылса керек. Хатында Иероним өзінің әдейілеп ештемені
бұрмаламағандығын ... әрі ... ... сөзбе-сөздіктен аулақ болып, жеке дара
сөздердің мағынасын беру емес, ойды жеткізу екендігін
түсіндіреді. Ол аударма ... ... ... ... ... ... түсінді және бұл түпнұсқа
формасына келетін зиян болғанмен, мазмұнға зиян
келтірмейтіндігін білді. ... ... ... ... ... ... емес, аударылатын тілдің
нормаларына сәйкес келуі қажет деп білді Иероним ақсақал.
Француз Қайта Өрлеуінің өкілі, жазушы, аудармашы, типограф
Этьен Доле (1509-1546) есімі елге ... Оның ... ... бір де бір ... туралы ғылыми жұмысты
таппайсың. “Француздың ұлы аудармашылары” деген мақаласында
Е. Эткинд: “Франциядағы ... ... ... басталады”,
– дейді [12, 467 б.]. Мұнда ол Этьен Доленің инквизиция
қолынан қаза тапқандығын ... тұр. Доле 1546 ... 37 ... отқа ... ... Инквизицияның
мұндай шешім шығаруына Платонның диалогтарын аудару барысында
(”Антиохты”) Доленің бір ғана “rien du tout”, яғни ... ... ... ... жіберуі себеп болды.
Э. Доленің “Бір тілден екіншісіне жақсы аудару тәсілі ... ... 1540 жылы ... еді [13]. Ол ... ... ... мәселесіне арналған назариялық
шығарманың алғашқысы болып табылады. Оны кейде мамандар
“аудармашылардың тұңғыш хартиясы” деп те атайды. Доле
француз тіліне ... ... және ... ... ... енгізген адам болып есептеледі.
Оның алдында француз тілінде аударма түсінігін ... ... ... түрін өзгерткен ”translater”, аса нақтылық
танытпайтын “tourner”, “mettre” (”бетін аудару”,
“қайтара айту”) деген ұғымдар арқылы білдіріп жүрген
болатын.
Аудармашылық қызметтің ... ... әсер ету ... ... екі мың жыл ... бірнеше мәрте талқыланды. Осы
төңіректегі қызу дау-дамайлар, әсіресе, қандай да бір тілдің
«сын сәтте» қалған кезінде, яғни қайсыбір қоғам өз тілінің
көркемдік мүмкіндіктерін ... ... ... орын алып ... Мысалы, бәрімізге белгілі,
Ресейде Петр патша жүргізген реформалармен қатар тілдік
кірме сөздер – неологизмдер қаптап кетті. Дәп сол кезде орыс
тілін өзге ... ... ... әрекеттерімен М.В.
Ломоносов, В.К. Тредяковский, А.П. Сумароков және т.б.
белсенді ... ... ... ... ... мен «карамзинистер» арасындағы қызу
пікірталастардан тілдің болашағына, оның көркемдік
әлеуетіне және тілді жетілдіру жолдарына көзқарастың
әр түрлі болғандығын көруге болады.
Ондай процестер қай тілде ... ... ... ... ... ... ... айтқан Зия Көкалып болсын [14], қазақ
тілінің мұң-мұқтажын жоқтаған М. Дулатов [15], ... [16] және т.б. ана ... ... ... шылауында кетпеуін көздеп, тілдегі кірме
сөздермен шұбарлану сынды үрдістерге ... ... ... ... ... ... ... тағы да мысалдап келтірер болсақ,
онда Франциядағы «Плеяда» (1556) атты әдеби мектеп
төңірегінде бас ... жас ... ... ... ... ... тежеді деген қағиданы ұстанғандығын
айта аламыз. Ал 1549 жылы «Плеяданың» ақын-теоретигі Жоашен Дю
Белленің (1522-1560) «Француз тілін ... және ... ... ... жарық көрді [17]. Аударма теориясы мен тарихы
үшін Дю Белленің трактаты үлкен ... ... ... XVI ... ... ... гуманистерінің
аудармашылық қызметке деген қарым-қатынасын тереңірек
түсінуге және аударманың шынайы өмірде аударатын тілдің
дамуын тежейтіндігі немесе оны ... дем ... ... ... ... болады.
Аударма тарихында Дю Белленің есімі «аудармашылық скептицизм»,
яғни аударма мүмкіндіктеріне күмән ... ... ... орай А.В. Феодоров былай дейді: «Егер орта
ғасырларда аудармашылар өз қызметінің нәтижелілігіне еш
күмән келтірмесе, Қайта ... ... ... ... ... бола ... Рас, басында ол тек
поэзияға қатысты туындаған болатын» [8, 26 б.].
Дю ... ... ... ... Ж. ... ... бойынша,
аудармаға қарсы барлық аргументтердің антологиясы болып
табылады. Трактаттың авторы аударма проблемасын оған
дейін сараптаған ежелгі заман ... ... ... білдіреді. Дю Белленің “аудармашылық
скептицизмінің” уәж-аргументациялары неде екендігін
анықтап көрейік. Біріншіден, Дю Белленің кез-келген ... ... атап өту ... Ол да, Данте сияқты, поэтикалық
шығармаларды толық аударып жеткізу мүмкіндігіне күмәнмен
қарайды. Бірақ оның ... ... ... тілді
дамыту жолындағы аудармаға берілетін рөлге байланысты. Дю
Белле трактатының ең басты мақсаты – француз ... ... ... ... аспандату. Сондықтан, аударма мәселесі де француз
тілінің даму проблемасы тұрғысынан қарастырылады.
Дю Белленің пікірін ... ... біз мына бір ... оқиғаны
ескеруіміз қажет: Францияда XVI ғасырдың І-жартысында
классикалық тілдерді білмейтін, бірақ классикалық
әдебиет шедеврларымен танысқысы келетін оқырман ... ... ... әдебиетке деген сұраныс
артты. Сол мезетті пайдаланып білімі таяз әрі қай кезде
болмасын өз ... ... ... ... ... ... болды. Мұндай құбылыстың мәдениет
тарихында кездесуі бір бұл емес. Бұған дәлел ретінде
кеңес одағында «темір тор» құлағаннан кейін ... ... ... ... ... ... ескерсек те
жеткілікті, тіпті, шындығына келсек, қазіргі өзіміздің жасап
жүрген аудармалар арасында да кемшіліктер аз деп айта алмаспыз.
Дю ... ... ... ... ең ... сипаты –
адалдық, яғни түпнұсқа мәтіні мен авторға деген адалдық. Дю
Белле аудармашылық еңбектің пайдасы туралы айтқанда
мынандай тіркестерді көп қолданады: «адал ... ... ... және т.б. [17, 242-249 бб.]. ... ... жасаған тәржімашыларды Дю Белле опасыздар
дейді, өйткені олар аударатын шығарманың да, ... да ... аяқ асты ... ... бара ... ... ... қараны ұсынып, алдайды деп
түсінеді. Дю Белле оларға қатысты итальян тілінен
алынған белгілі – “traduttore – traditore” (”аудармашы –
сатқын”) деген өткір тіркесті ... XVI ... ... ... сөзі ... ... ... түпнұсқаға адалдық – аударманың басты қасиеті.
Аудармада дәлдікті талап ету заңды құбылыс. Мәселе Дю
Белленің дәлдік деп нені түсінгендігінде болып тұр. ... ... ... не ... ... үшін француз
аудармашысының нені мүлдем аударылмайтын нәрсе деп
түсінгендігін де білуіміз керек.
Дю Белле үшін сөз таңдау – ең ауыр да ... іс. ... Дю ... ... қойылатын алғашқы талап
– оның жалпы қолданыста орныққан ... да кең ... ... ... деп ... Бұл позицияда Дю
Белле неміс аудармашы-реформаторы Мартин Лютерге жақын тұр.
Сонымен, сөз таңдаудағы бірінші талап өз тіліңдегі жалпы
қолданыстағы лексиканы пайдалануға талпынуды аңғартады.
Екінші ... ... ... ... ... ... қатысты. Олар жалпы лексикадан гөрі нақты бір
халықтың мәдениеті, тарихымен ... ... ... аударма арқылы басқа мәдениетке тап болғанда өз
көркемдігін жоғалтып алады немесе мүлдем ... қала ... ... үшін тілдік шығарма формасын сол қалпында аудармада
беру қиын, өйткені ол әрбір тілдің тек өзіне ғана тән
қасиеттерінің болуына байланысты. Тілдің ... ... ... ... ... ...... шектен шықпауға – қарама-қарсы. Дәл осы шешілуі
қиын ... Дю ... ... ... негіз болды. Ал мағынаға қатысты онда
ешқандай күмән тумаса керек. Цицерон мен ... ... ... ... ... ... беру ... Дю
Белле адал аудармашыларға міндетті нәрсе ретінде қабылдаған.
XII ғасырдағы жас ақынның мұндай пікірлері көкейкестілігімен ... ... ... мен ... ... де теоретиктердің көзқарасы бойынша, мәтін дегеніміз
ашық жүйе, ол оқырмандардың қолына тиген сәтте автормен
байланысын толық ... ... ... ... көрген
нәрсені емес, тек өзіне керек жерін ғана көре ... да, ... ... да ... ... ... ... сүйене отырып, түпнұсқа
мәтінін ұғынуы мүмкін.
Аудармашы өз қызметі барысында түпнұсқа мәтінінен алған әсерін
ғана басшылыққа алумен ... ... Оның ... ... ... философиялық,
лингвистикалық, мәдениеттанымдық, тарихи
сындарлылықты талап етеді. Түпнұсқаны аудармашының
оқуы – шынайы ... ... ... ... [18] ... сол ... ... өзі үшін
шешкенде, онда жатқан терең ойларды түсінгенде немесе соған
жақындағанын сезінгенде ғана алса керек. Осыдан кейін
аудармашылық еңбектің екінші кезеңі – ... ... ... ... ... келеді.
Дю Белле тілді байытудың көзі – басқа ұлт сөздерін
орынды-орынсыз кіргізуде емес, өзің ... ... ... ... ... латындықтар сияқты, сөзжасамдық
әрекет етуде деп біледі. Сонымен, еліктеу – тіларалық,
мәдениетаралық қызметтің ерекше түрі ретінде алынады.
Тілдегі еліктеу мәселесі еркін және сөзбе-сөз ... ... ... ... тағы да ... ... Белле еліктеу арқылы ұлттық тілді байытудың мүмкін
екендігін көреді. Ол еліктеудің арқасында латын тілі
көркемдігі жағынан грек тілімен бір ... ... ... Енді дәп сол ... ... ... де ... көтеруге болады деп үміт артады. Ол өзінің бұдан
төрт ғасыр бұрын жазылған еңбегінде көріпкелдікпен ... ... ... ... деңгейіне жететіндігіне сенім
білдірген. Не айтатыны бар, расында да солай болып шықты
дейміз.
Шындығында, біраз ... ... ... ... тілі де ... тараған тілге айналып, Дю Белленің трактаты тек
Францияда ғана емес, бүкіл Еуропадағы ... даму ... мың ... ... ... Ал ... кезде философияның
“сәндік үлгісі”, киімдегі сән үлгісіндей, сол Францияда,
француз тілінде “пішілетіндігін” еске алсақ, ... ... ... үшін де, ... үшін де, әсіресе, француз тілі үшін де
қуанатынымыз белгілі.
XVI ғасырдың екінші жартысында француз әдеби тілі латын тілін
қоғамдық өмірдің ... ... ... ... тілінде прозалық жанрда тарих, география,
философия және өзге де ғылыми еңбектер жазылды. Өз
тілінде оқуға ... ... жаңа ... ... ... ... ... классикалық және сол
замандағы тілдерден ғылыми еңбектер аудармаларын ... ... Сол ... ... ... келе ... қызметте Жак Амионың (1514-1598) орны ерекше
болған.
Амионы XVI ғасырда ... ... деп ... ... ... ... арасындағы беделіне Плутархтың
«Салыстырмалы өмір сипаттамалары» атты еңбегін
тәржімалау барысында ие ... ... ... ... жарыққа шыққан еді. Амионың сөз саптауы
қарапайымдылығымен, табиғилығымен таң
қалдырады. Оның тамаша аудармаларының болуы өз алдына
да, француз тілін жетілдіруге қосқан үлесі – өз ... ... ... ... ... рөлін
зерттеушілер Германиядағы М. Лютердің рөлімен
салыстырады. Амионың замандасы, атақты жазушы,
моралист-философ Мишель Эйкем де ... ол ... ... ... ... ... ... ішінен мен
Жак Амионы бірінші орынға қояр едім… Соның шығармашылық
еңбегінің арқасында ғана қазірде біздер французша
сөйлеуге, французша жазуға тырысамыз…” [19, 319 ... ... атап ... ... ... ... Лютер
(1483-1546) қазіргі неміс тілінің негізін қалаған болатын. Неміс
тілінің тарихшылары латын тілінің қалыптасуына Цицеронның
ықпалы қандай болса, неміс ... ... ... ... де ... орны дәл сондай жоғары деп
ерекше атап көрсетеді. Филолог Лютер үшін Інжілді ... ... оның ... мәні әрі ... ... ... ж. ... қаласында Жаңа өсиеттің неміс тіліне Лютер
даярлаған аудармасы жарық көреді. Аудармаға бар болғаны 3-ақ
ай ғана уақыт кетіпті. Ақиқатына келсек, аудармамен Лютер
жалғыз өзі ... жоқ. Ол үшін ... ... тобы құрылды. Солардың барлығына бас-көз болған
Лютер еді. Інжіл мәтіндерін түсіндіруде М. Лютерге оның ... ... ... және басқа да білімдарлар, латын,
көнееврей, грек тілдерін жетік білетін мамандар көмектесті.
М. Лютердің өз ұлтының мәдениетіне сіңірген еңбегі Інжілді
неміс тіліне толықтай ... ғана ... жоқ. Ол ... кіріскен кезде неміс тілінде Інжіл аудармаларының
біршама нұсқалары жарық көріп ... де еді. ... ... ... ... ... ... [20, 169].
Сондықтан Лютердің аударма еңбегіне берілетін баға оның
аудармасының өзіне емес, оның жазу стиліне берілген
баға деп ұғу ... ... ... ... да осы концепция негізінде
құрылады. Біріншіден, аударма мәтінін түпнұсқа мәтініне
сай ... ... және дәл беру ... ... оны
әрбір адамға түсінікті ету қажет. М. Лютер сөз саптау
барысында қарапайым адамдардың күнделікті қолданатын
тіліндегі ... ... Ол ... ... әдісін
былай деп түсіндіреді: “Латын тілінің әріптерінен бұл
немісше қалай айтылады деп сұраудың берері шамалы,
керісінше, неміс ... ... ... ... ... ... қалай сөйлейтініне қарап, соған
сәйкес аудару қажет”, – дейді [21, 150 б.].
М. Лютердің басшылығымен жасалған Інжіл аудармасы ... ғана ... ... Еуропа аударма
тәжірбиесінің дамуындағы әлемдік шедеврлердің бірі
болып табылады. ... ... ... ... ... ... сүйене отырып, оған өзгертулер мен
толықтырулар енгізіп, бүгінгі неміс тіліне, қазіргі ғылыми
білімге сәйкестендірілді.
М. Лютер жасаған Інжіл ... ... ... тілдің
негізін қалады және жоғары дәрежелі әдеби жәдігерге айналды.
Ол барлық ұлтқа ортақ неміс тілін жасауға тырысуы арқылы ұлтына
орасан зор ... ... ... яғни орфография
нормаларын, фонетикалық транскрипция, грамматикалық
формаларды реттеді. Лютерлік ... ... ... ... тілі ғылыми қарым-қатынас пен әдебиет тілі ретінде
латын тілін басып озды.
Аударманың түрлі оқиғаларға бай тарихы бар екендігін жоққа
шығару ... ... ... тарихи дамуын тізбектеп
болсын, топтап болсын көрсетіп беруге болады. Мысалы,
“Бабылдан кейін” (“После Вавилона”) кітабының ... ... [22] өз ... ... ... жасайды.
Дж. Стейнер аударма тарихын төрт негізгі кезеңге бөлген еді:
1) 1791 жылға дейін – аудармашылардың өздерінің эмпирикалық
ойтұжырымдарын жасау кезеңі;
2) 1946 жыл – ... ... ... ... ... мен ... ... кезеңі;
3) ХХ ғ. 40-шы жылдары – құрылымдық лингвистика, коммуникация
теориясының пайда болу ... ... ... ... ... ұсынған кезеңдеме аударма туралы ізденіс жүргізушілерге
аса қызық. ... ... әу ... ... ... ... салады. Стейнердің кезеңдемесі
аударманың нақ өзінің құбылыстарын (нені, кім, қашан
аударды дегенді) ғана емес, ... ... ... өрбуін да тілге тиек етеді. Сонымен, Стейнер
аударма тарихының төрт кезеңін бөліп көрсетті.
Бірінші кезең Цицеронның Эсхил мен Демосфен сияқты грек
шешен-риторларының ... ... ... өнері”
(“Поэтическое искусство”) секілді туындыларын қалайша
аударғандығы, нақтырақ айтсақ, қалай аудармағандығы
туралы толғауларынан басталып ХІХ ғ. басындағы неміс ақыны
Фридрих Гельдерлиннің ... ... ... ... Бұл кезеңдегі
аудармашылық тәжірбие болашақтағы талдау мен кейбір
тұжырымдар үшін ... ... ... ... ... ... ... кезең (18 ғасыр бойы!) барысында аударма
тарихында жарқын ... ... ... оны
айқын эмпиристік кезең деп сипаттайды.
Екінші кезеңді Стейнер аудармашылық теория мен герменевтикалық
ізденістер сатысы деп атайды. Оның басталуын Стейнер 1792 ... ... ... ... ... ... авторы Александр Фрейзер Тайтлердің [23]
есімімен және Фридрих Шлейермахердің есімімен
байланыстырады. Бұл кезде аударманың табиғаты
туралы ... сана мен ... ... ... ... ... ... кең ауқымды теориялар қарастырыла
бастайды. Бұл – аударманың мәні мен оның
философиялық-поэтикалық теориясының құрылу
кезеңі. Аталған кезең, Стейнердің пікірі ... ... ... ... ... ... және ... Ларбоның 1946 ж. “Әулие Иероним желеп-жебеумен”
(“Под покровительством святого Иеронима”) атты еңбегінің
шығуымен аяқталады.
Үшінші кезең ХХ ғ. 40-шы жж. машиналық ... ... ... ... ... ... Бұл кезеңнін бастауын
Стейнер формализм идеясын мұра етіп, аударманы ... ... мен ... әдістерді
қолдануға тырысқан орыс және чех ғалымдарының
есімдерімен байланыстырады. Бұл кезеңде ресми логика
мен тілдік трансформация модельдері арасында сәйкестік ... ... Осы бір ... ... кәсіби
аудармашылар өз ұйымдарын құрып, өз журналдарын шығара
бастайды. Стейнердің пікірі бойынша, бұл кезең ... ... әлі ... ... ... Алайда, 60-жылдардың
басынан аударма теориясы саласындағы ізденістердің бағыты
басқа жаққа бұрылып, жаңа, төртінші кезең басталады.
Төртінші кезеңнің басталуын Стейнер Вальтер Беньяминнің 1923 ж.
шыққан Ш. ... ... алғы сөз ... ... ... ... және сонымен қатар, Мартин Хайдеггер,
Ханс-Георг Гадамердің экзистенциалистік идеяларының кең
таралуымен байланыстырады. Жаңа бағытты ол герменевтикалық
бағыт деп ... әрі дәл осы ... ... ... ... жол ... деп біледі.
Стейнердің пікірінше, аталған кезеңде аударма мәселесі
лингвистердің өзара айқасу алаңына айналған. Сонымен қатар,
дәл осы ... ... ... лингвистика шекарасынан
шығып, антропология, психология, социологияның, сонымен
бірге, мәдениеттану, этнолигвистика мен социолингвистика
секілді пәнаралық ғылымдардың зерттеу нысанасын ... ... ... сай, ... ... қатысты
аударманың кәсіби теорияларына қысқаша шолу бізді, жалпы,
аударма туралы теориялық көзқарастарды келтіру тұрғысынан
қызықтырып отырғандықтан, белгілі бір хронологиялық ретті
әлде мазмұндық ... ... ... сақтамауы да мүмкін.
Дегенмен, осы тараушада әлемдік ғылымдағы аударматану
саласында қажырлы ... ... ... ... жоғары деңгейлі жарияланымдар даярлаған
авторлардың көбі кезігеді деп ойлаймыз. Шолу барысында
негізінен аудармаға қатысты іргелі еңбектер
(монографиялар, ізденістер) мен маңызды-маңызды
деген ... ... әрі шолу ... ... мәселесін көп зерттеген елдер алынған.
Ж. Мунэн – танымал француз тілтанушысы. Оның “Аударманың
теориялық мәселелері” деген (1963 ж.) ... ... ... ... ... ... ... мен теориясы” деген
кітабы аударматануда аса маңызды, ықпалды шығармалар болып
табылады.
Ж. Мунэн жоғары ... ... тіл ... ... ... ... олардың аударма мүмкіндігін
жоққа шығаратындығын баяндайды. Аудармаға тосқауыл болатын
мәселелерді ол үш топқа біріктіреді:
1. Тілдік ... ... ... ... ... байланысты мәселелер.
2. Тілден тысқары шындықты көрсетудегі тіл құрайтын “әлем
картиналарының” ... ... ... ... ... тіл ... мәдениеті мен өркениетінде кездесетін
нақты айырмашылықтардың болуынан туындап жатқан мәселелер.
Аударманың қиындықтары экология ерекшеліктеріне, ... ... діни және ... ... ... ... Ж. ... Осы ғалымның
айтқан ойларының аударманың мәдениеттанулық концепциясын
қалыптастыруға қосары көп. Өйткені Ж. Мунэн аударманы
тек қана тілдік эквивалент іздеу айла-шарғысынан
жоғарылатып, тәржімалау барысында мәдениеттердің
өзара ... ... ... ... ... Расында, өмірі қар
түспеген Африка континентінің тұрғынына оның әсемдігін
қалай жеткізерсің, тропикалық ну орман ішінен шыққан жанға
құлазыған шөл даланы ... де қиын ... Ал ... мен ... ... ... мәнін
қалай жеткізуге болады? Эскимостардың біршама қар атауларының
барлығын, қазақтардың жылқыны сипаттайтын рең ... ... ... ... танытарсың?
Ж. Мунэн өз еңбектерінде “аударылатын/аударылмайтын” деген
ұғымдардың салыстырмалылық сипатына да назар аударады. Ол
аудармаға қатысты айтылған ойлардың оңын да, ... ... ... ... ... өтетін
коммуникацияның абсолютті түрде, толығымен жүзеге
аса алмайтындығы туралы айтады. Дегенмен, ақыр аяғында ол
қашанда мүмкін коммуникация түрі екендігі туралы
қорытындыға келеді [24, 206-208 ... ... ...... ... ... Ол ... өзінің американдық Інжілдік қоғам өкілі
ретіндегі көпжылдық қызметінің нәтижесінде айналысқан
болатын. Өйткені аталған қоғам Інжілді әлемнің 75 ... ... ... ... Ол 1964 жылы ... ... деген кітабын басып шығарды. Ол кітап Інжілді аудару
мәселелеріне арналса да, ... ... ... теориясының
іргелі сұрақтарына тоқталуымен танымал кітап.
Ю. Найда аударма барысында түпнұсқаның коммуникативті әсерін
жеткізу ... ... ... ... ... деп ... ... жету үшін аудармашы өзінің тәржімасының оқырманының
ерекшеліктерін үнемі есте ұстауы тиіс деп біледі ол. Сондықтан
да Ю. Найда өзінің аудармашылық концепциясының ... ... ... ... ... ұғымды алады. Дәл
«реакция» аударманың сапасының бағалануының өлшемі
болуы тиіс деп ... ... ... оны түпнұсқамен
салыстыруда жатқан жоқ, оны қабылдаушы рецепторлардың
алар әсерінде жатыр деп біледі. Аударма түпнұсқа мәтінін
толықтай коммуникативті мәтінмен алмастыра ... ... дәл ... ма?” ... ... іле-шала “Кім үшін
дәл аударма?” деген сұрақты ала жүрсе керек.
Өзінің аудармашылық мектебі бар Ю. Найда солармен біріге
отырып, аударманың мәдени-этникалық аспектілеріне ... ... ... мәселе қабылдаушы тіл өкілінің аударма
мәтінін жатсынбауында болып тұр. Ендеше, ол үшін ... ... ... рецептордың мәдени-этникалық
ерекшеліктерін, табиғи ландшафтының айырмашылықтарын
ескеруі тиіс дейді. Демек, мәтінді аударма барысында мәдени
бейімдеуге, адаптациялауға тура келеді дейді.
Егер ... өзін “ Мен – өмір ... (”Я – хлеб ... ... ... жүгері күлше ретінде ғана қабылдайтын мексикандық
индеецтер үшін оны “Мен – өмір ... деп ... ... ... ешқашан қасқыр көрмесе, бірақ койотпен күнде
кездесіп жүрсе, ... оған ... ... ... ... ... Рас, 1976 жылы шыққан шығармаларында Ю. Найда
осында келтіріліп өткен ойларына біраз өзгерістер
енгізгенін де айта кеткен жөн шығар. ... ... ... ... ... ... өзіндік
ерекшелігін жұрдай етіп жіберер еді. Кейініректе Ю. Найда
мәдени бұйымтайлардың (реалийлердің) орнын қабылдаушы
мәдениеттегі соған ... ... ... гөрі,
оларды қосымша сілтемелер, түсініктемелер беру арқылы
нақтылауға көп мән бере ... ... ... ... ... деген кітабында
өзінің аудармашылық ізденістерінің аударма тарихына
байланысты бірінші ... ... Дж. ... ... ... ... ... талапқа
толық сай емес деп таниды. Аударма тарихын ... ... ... ... мектептердің
бағыттарына сай қарастыру керек деп біледі.
С. Басснетт-Макгайр болса өзінің берген кезеңдемесінде мынадай
тарихи үрдістерге тоқталады:
Көне Римдегі грекиялық түпнұсқаға қол жеткізу үшін ... ... және ... сай өз ... ... ... Ал ... аудармашылары, керісінше, сөзбе-сөз аудармаға
ден қойған болатын. Өйткені орта ғасырларда сәл өзгерген сөз
үшін шіркеу “ересь” деген жала жауып, ... ... ... ... тілдердің пайда болуымен байланысты үрдістер. Ол
кезеңнің аудармаларында көптеген ... ... ден ... ... ... аудармашылар шетелдік сөздерді өз
тілдерін байыту жолы ретінде қарастырған болатын. Классикалық
тілдер мен сол тілде жазылған шығармаларды ұлттық тілдерді
нығайту үшін пайдалану ... ... ... ... Аудармашы өзін орталық дәнекер буын ретінде
емес, мәдениет қайраткері ретінде, революционер ретінде
сезініп, өзінің қызметін ел-жұртына, заманына қажет деп
шабыттанған. ... ... ... ... ... ... ... мәтінге араластырып жіберетін
кездері де болған. Мысалы, ХҮІІІ ғ. Францияда “түзетуші
аударма” деген құбылыс кең етек ... ... ... ... ... ... ... талғам”
талаптарына сай ету үшін “көркемдеп, безендіре
өңдейтін-міс”.
Келесі бір ... С. ... ... және
“постромантизм” деп атайды. Бұл концепциялардың өкілдері
– Шлегель, Шелли, Шлейермахер, Карнейл, Морристер аударманың
халықтың мәдениеті мен әдебиетін дамытудағы рөлін баса ... ... ... ... ... сақтау керектігін
қолдаған.
С. Басснетт-Макгайр тарихи шолулармен бірге аудармашы
тұлғасының да өзіндік орнына басты назар аударып,
оның бір мезетте, бір тұлғада бірнешеме рөл ... ... ... ... ... істеп, оны
аударып қоюшы ғана емес, “аудармашы – ең алғашқы оқырман”
деген анықтама береді [26].
А. Нойберт – ... ...... ... ... ... ... ретінде алып
қарастырады. 1968 ж. жазылған “Аударманың прагматикалық
аспектілері” деген кітабында ол адекватты аударма
түпнұсқаның прагматикасын сақтай білуі ... ... ... Альберт Нойберт кең ауқымда талқылайды.
Бәріміз білетініміздей, прагматика – тілді
пайдаланушылардың ... ... ... қатынасы.
Ал Нойберт прагматика айтушының айту форматын таңдауының
тыңдаушыға тигізер әсерін зерттейді деп есептейді.
Сонымен, прагматика ... ... ... ... ... жүзеге асыртып отырған грамматика мен семантикаға
қарсы қойылады. Бұндай түсініктемеде аударманың мақсаты –
түпнұсқаның прагматикалық қалдырар әсерін сақтау. Себебі
аударманың грамматикасы мен семантикасы ... ... ал ...... А. ... ... ... мәселе ететін де осы прагматика
болса керек. Нойберттің осы көзқарасы – қазіргі аударматануда
кеңінен танымал ... ... ... және ... (1985) ... монографиясы
мәтін категориясын аударма мәселесімен байланыстыра
қарастырады. Жалпы, А. Нойберт кез келген коммуникация
мәтіндер арқылы ... ... деп ... Кез ... ... ... ретінде тіршілік етеді.
Мәтіннің жалпылама біртұтас құрылымы макроқұрылымдар қатарынан
тұрады. Ал олар, өз ... ... ... Мәтіннің жалпылама мағынасы сол мәтін
құрастырылған сөздер мен мәтін ... ... ... жиынтығынан да
артық шығатын мәнді білдіреді деп қорытындылайды ол [27].
Аударматануда аты ... ... орны бар ... ... ... ... ... көлемінде үстірт те болса таныса қою, бәлкім,
қиын болар әрі біз ондай “скопос” (мақсат) қойып та ... ... ... ... ... ұстанымы бар
аударма теориялары мен концепциялары қызықтырғанын да
жасыра алмаймыз. Аударматанушылық ғылым саласында өзінің
әдеттегідей үйреншікті емес пікірлерімен есте ... ... ... концепциясымен осы бір
қысқаша экскурсты тәмамдауға да болады.
Г. Тури өзінің концепциясының “бісмілләсін” аударма теорияларын
сынаудан бастайды. Г. Тури ... ... ... (”В поисках теории перевода”, 1980) деген
кітабында [28] барлық аудармаға ... ... ... ... деп ... Оның ... Г. ... аударманы бастапқы мәтін –
түпнұсқаға қарай, сол мәтін жазылған ... ... ... Тури ... концепциясын “сипаттамалық” концепция деп
біледі. Ал аударма мүлдем басқа постулаттардан құралады.
Ол концепция процеске ... ... ... – алынған жаңа
мәтінге басты назар аударады. Аударма ... Г. Тури ... ... Егер ... да бір ... ... деп
танылар болса, сонысымен де ол түпнұсқамен қатынаста
эквиваленттілік танытқан мәтін болар еді. ... ... ... ... ... ... ... асу барысы мен нәтижесі оның түпкі мақсатына –
аударма мәтінін ... ... ... ... ... аударма туралы түсініктің қалыптасуын,
аударма теориясының тарихи эволюциялық жолын, ондағы
аударманың мәдениеттанымдық теориясына мұрындық болар
концепцияларды қарастырдық.
1.2 Аударманың мәдениет ... ... ... және ... сұхбаттастығын қалыптастырудағы рөлі
Аударма – шындық, бар нәрсе, орын алып отырған дүние. Оны ешкім
әдейілеп, ... ... ... жоқ, ол ... ... Ол ... ... не дейтін болсақ, ол –
табиғи тілдің сан түрлі екендігі деп жауап берер едік.
Жер бетіндегі Адам ата мен Хауа ана ... әр ... ... ... ... айтуы
бойынша жер жүзінде 4-5 мыңдай тілдер бар көрінеді. Үш
қана нәсілге бөлінген алты құрылықтағы 2 миллиардтай
жұртшылыққа тым көп емес пе?! Неге ... көп ... ... ... бір, зады бір ғой?! О ... тіл болды ма екен? Болса – неге ол ұмыт қалған? Оны
қайта қалпына келтіруге болады ма? Жалпы адамзатқа әмбебеп
тіл – жасанды тіл ... ... ... ол кең ... ... ма? Осы ... ... легі толассыз туа
берері сөзсіз.
Аталған сұрақтарға жауап беретін аударма тарихынан сөз бастамас
бұрын, еуропалық аударманың әйгілі ... ... бірі ... ... Анри Ван Офтың
Батыс Еуропадағы аудармашылықтың тарихы туралы жазған
кітабының алғысөзінен үзінді келтіргім келеді: “Егер
сіз аударма тарихы туралы ... ... онда ... ... ... ... болуыңыз керек. Аударма
қашан пайда болды? Неліктен адамдар бірін бірі аударады?
Барлық замандарда аударма ісі бірдей дамыды ма? ... оған аса ... ... ... ма?… ... ары ... да ... беруге болады. Басқаша
айтқанда, пәндік сала өте кең. Шынында да, аударма
теориясын зерттеу әлем тарихын, өркениет тарихын
зерттеумен бірдей, бірақ ол зерттеу аударма ... және ... де ерен ... [7, 19 б.].
Ендеше, аударма қашан пайда болды деген сұрақ туындайды. Әрине,
оған нақты жауап беру өте ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен бірге, кеңістікте де
үзік-үзік болып келеді. Біздің әлемнің бір ... ... көне ... болғандығын
дәлелдейтін тарихи құжаттарды табуымыз аударманың
одан ертеректе жер шарының басқа бір шетінде болғандығын,
бірақ ол ... ... ... ... түрде
жоққа шығара алмайды. Аударманың көне заманда әр түрлі
тілдерде сөйлейтін халықтар, ... ... ... ... ... ... ... бастап пайда болғанын ғана шүбәсіз деп
айтуға болады. Сонымен, аударманың пайда болу мәселесі
әлем тілдерінің ... ... ... тікелей
байланысты.
Аудармаға жағдай туғызған тілдердің көп түрлі болуы
түсіндіруді, демек, кеңірек қарастыруды қажет етеді.
Егер вавилондық тілдердің араласып ... ... ... ... ... ... тұрғындарының ықпалының мүмкіндігіне
шын сеніп, оны қабылдамасақ, онда көптілділік адамзаттың
тарихи даму ... ... ... ... ... ... ... о баста адамдардың бір
орталықтан тарағандығы туралы біраз болжамдар ... жер ... ... күрт ... байланысты
жан-жаққа ыдырап кеткен адамдардың кейбір жеке топтары тамақ
іздеу қамымен өз руларынан бөлініп, олардан алыстап, бүкіл
байланысты ... ... ... ... ... ... де ... өзара тәуелсіз, басқа жағдайларда
дами бастаса керек.
Тілдердің пайда болуы туралы кең тараған теориялардың бірі
моногенез (грек. monos – біреу, genesis – туу) ... Ол ... ... ... ... тілдері о
баста бір көзден, бір тілден тараған. Бұл теория адамның
пайда болуының моногенезді теориясымен тікелей байланысты.
Көптеген ... ... бұл ... бойынша, қазіргі
адам түрі – Homo sapiens Жер бетінің бір ... ... ... 100 мың жыл ... ... ... ... болады. Осы уақытта жалпы адамзатқа
ортақ тіл де туындаған, сөйтіп бұдан 30-40 мың жыл бұрын
ертедегі ... ... ... және ... ... нәтижесінде ортақ тіл түрлі
диалектілерге бөлінген. Демек, кезіндегі бастапқы ортақ
тіл алуан ... ... ... ... ... ...... антропологтар болсын, лингвистер
болсын пәтуаға келер ортақ тұс.
Түрлі тілдердің ... ... ... ... ... өмір сүруі зат айырбасының, бір сөзбен айтқанда,
“халықаралық қатынастардың” болғандығының
тұжырымдалуына мүмкіндік береді. Көптілділік
жағдайында ... ... ... алғашқы
аудармашыларсыз, яғни басқа елдің тілін білетін адамдарсыз
орындалғандығы күмән тудырады.
Мифтер ғылыми білім санатына жетпесе де, көне дәуірлерде орын
алып, артынан ешбір із ... ... бір ... ашуға қабілетті және ғылыми талдау үшін нақты
дерек бола ... ... ... ... ... ... ... зерттеуші Мирча Элиаде былай деп жазады: “Миф
белгілі бір ... ... ... яғни ... басында, ab
initio… болған алғашқы оқиғаны сөз етеді. Бұл әрқашанда
“жаратылыс” ... ... бір ... қалайша
қалыптасқандығы, яғни өз тіршілігін қалай бастағандығы
туралы сөз” [29, 63 б.].
Киелі Жазу ... біз ... ... ... мен ... ... ... Түрлі замандарда айтылған,
жазылған алуан әпсана, ертегі, аңыз шығармаларды ... деп ... ... және ... ... кітабы – Көне өсиетте әлемнің заттарға атау берудің
нәтижесінде құрылғандығы туралы процесс ... ... ... ... ... айтсақ, атау
Құдайдың әлемді жаратуының негізінде жатыр.
“Әуел баста Сөз болған, – деп жазылады Иоанн (Жохан) Інжілінде
(Ізгі ... – Сөз ... ... ... Сөз Құдай болған.
Ең алғашқыда “Сөз” Құдаймен бірге болған. Бар нәрсені Құдай
“Сөз” арқылы жаратқан, жаратылған еш нәрсе Онсыз пайда
болмаған. “Сөз” өмірдің ... ... осы өмір ... Нұр ... Нұр ... ішінде жарқырайды, ал түнек
Нұрды жеңе алған емес” (Иоанн, 1:1) [30, 249 ... ... ... ... ғана ат бергендігі
қызығушылық тудырады: ол жарықты күн деп, қараңғыны – түн
деп, қаттыны – аспан, ... – жер деп, ... ... ... өзен деп атайды. Жер бетіндегі тірі жандарды айтатын болсақ,
оларға ат беруді Құдай Адамға ... ... ... ... ... теориясы мен тілдердің
кейінгі бөлінісіне дәлел келтірумен де қызықты. Жалпы, есте
ұстайтын бір ...... ... ... (глоттогенез)
туралы, тіл туралы толассыз сұрақтар толық та жан-жақты
жауабын таба алмаған ашық та даулы сұрақтар.
Інжілдегі Вавилондық ... ... ... ... ... ... ... ретінде алу ғылымға жат тәсіл болар еді. Алайда,
әрбір мифтің астарында ... ... ... ... сай ... ... жатқандығын мойындамасқа тағы да
болмас… Сонымен, иаһұдилар мен ... ... ... ... ... ... жер бетінде бір тілді, бірдей сөздерді
қолданды. Адамдар шығысқа қарай көшіп, Шинар өлкесінде
бір жазық ... ... ... ... соң олар ... ... ... құйып, оны отқа
күйдірейік“, – деді. Сөйтіп олар тас ... ... ... орнына қарамай алып, бір-біріне: “Біз өзімізге қала және
төбесі көкке жететін мұнара тұрғызайық. Осылайша біз өз
атымызды шығарайық, сонда біз жердің ... ...... ... ... ... жатқан қала мен мұнараны көру үшін
жерге түсті де: ... ... олар бір ... болып, бір тілде
сөйлейді. Мынау олардың жұмыстарының басы ғана. Бұдан былай
олардың ойындағыларын жүзеге асыруға еш нәрсе де ...... – Олай ... біз ... ... ... түсінбеуі үшін олардың тілін шатастырып
жіберейік.”, – деді.
Сөйтіп Тәңір оларды сол ... ... жер ... ... олар қала ... ... Сондықтан қалаға
Бабыл деп ат қойылды, өйткені Тәңір сол жерде ... ... ... ... жер ... ... жіберді.”
(Киелі кітап. Тәурат. Жаратылыстың басталуы. 11 тарау. Бабыл
мұнарасының салынуы) [30, 26 ... ... ... ... ... ... ... Бұл не? Тілден “шашу шашылғаны” ма әлде тілдік
“қарғыс атылғаны” ма? ... пе ... ... ... ... ... ... деп түсініңіз)
тілдесетін діңгек орнатпақ болып сабылған адамдардың
пенделік кеудесінен туындаған жобаға наразылық танытқан
Жаратқан иенің жазасы ... ... ... ... ... тілден шашу шашты ма
екен, олай болса – адамдар әрекетін хош көргендігінің
белгісі ғой. Шашу – ... ... ... ... Әлде бұл тұста шашу емес, жаза басым ба?
Өйткені, сол тілдерді бас салып иемденуге асыққан
жұртшылық болашақта өздерінің бірін-бірі еш ... ... ... ... яғни ... ... ... қалатындығын білмеген болар?! Нәтижесінде,
бір кісідей (түсіністіктің арқасында, яғни ортақ тілдің
арқасында) жұмыла кірісіп, бітіруге жақындаған діңгек те
жайында қалды, ортақ мекен де ... ... ... мақсат та
жайында қалды емес пе?!
Әлде бұл Жаратқанның адамдарға жіберген сыны ма екен?! Адамзат
бір ... ... ... ... қана бас қоса алар ма ... әлде, әр тілде сөйлеп, әр шетте жүріп те ортақ мүдделі
болар ма екен ... сын ... ...... ... ол ... ... келеді. Оның куәсі аударманың болуы, аудармашы
мәдени тұлғасының болуы, соның арқасында
жеткілікті-жеткіліксіз, мардымды-мардымсыз
түсіністіктің болуы дер едік. Жаратқанның кәрі ... шын ... ... ... ... мүмкін
етпей тастар еді ғой… Қалай дегенмен де, ортақ мүдделесуге
әйтеуір бір саңылау, бір ... бір үміт ... ... ... бері Вавилон көптілділік бейнесі ретінде көзге
елестетіледі. Қазіргі заманғы аудармашылар үшін
Вавилон – олардың кәсібінің рәмізі. Сондықтан болар,
аудармашылардың Халықаралық федерациясы “BABEL” деп
аталады. Көне ... ... ... ... ... керек. Вавилондық мұнара рәмізі аудармаға арналған
кейбір кітаптардың беттерінде де кездесіп тұрады.
Вавилондық тілдік “шашудан” дәм татқан адамзат балалары
бұрынғыдай бір ... ... ... да, ... ... ... ... екі тілді иемдену
нәтижесінде екі ел болып кеткен ағайындарды байланыстырушы
дәнекер буындар – аудармашылар пайда болды. “Үзілген жіп
қайта ... ... ... ... ... ... қайта жанды”. Аударма – “үзілгенді” жалғау, аудармашы –
жалғаушы, байланыстырушы дәнекер.
Әр тілде сөйлейтін адамдар ... ... ... ... ... айтуға ешкімнің тілі бармасы мәлім, бірақ та сол бір
бастапқы, “архе”-дегі, керек десеңіз, адамзаттың алғашқы
мекені – ... ... ... ... тілі ... түсіністік туралы тек армандауға ғана болады.
Вавилондық апыр-топырдың ақыры – көптілділік тозағы, азабы,
әлде қызығы?! Көптілділік тозақ та, азап та ... ... тән ... ... ... ...... мол күрделілік.
Аударма мәселесі тілмен тығыз байланысты болғандықтан осы ... ... ... ... ... ... жөн. Аудармаға
мәдениеттанудан, философиядан гөрі лингвистикалық,
тілтануға икемді анықтама берер болсақ, оның, біріншіден,
тілдік дәнекерлік, байланысушылық түрі екендігін ... ... ... ... ... сәйкестілікті
қамтамасыз ету жолы деп таныр едік.
Сонымен, алдында айтылғандардан ой түйе ... ... ... ең көне ... бірі деп ... ... Әрине, ең алғашқы
аудармашының кім екенін де, ең алғашқы аударылған
мәтіннің қайсысы екендігін де ешкім дәл басып айта алмасы
белгілі. ... де, жер ... ... ... бір ... ... ... соған
қарамастан, бір-бірімен қатыспай тұра алмайтындығы да
мойындайтын шындықтар. Ендеше көп тілді үлестірген, жаратқан
(”Вавилон мұнарасы” ... ... ... мамандығын
алғашқылардың бірі ретінде әрі қасиетті негізгілерінің
қатарында қарастырғанына күмән жоқ…
Егер алғашқы адамдардың бірінші алыс-берісі әйел алмасудан
басталса, тарихтағы бірінші тілмаштар да ... ... ... қоғамдағы инцесті болдырмау жолдарының
бірі ретінде өзге тайпадан қыз ... ... әйел ... ... ... деуге мүмкіндік береді деп
ойлаймын. Қазақ мәдениетіндегі әйелге тән ... ... ... ретінде “тіл таба
білушіліктің” тұруы да оның о баста екі түрлі жұртты,
екі елді байланыстырушы қызмет атқарғандығын (тілмаштық немесе
аудармашылық деп ... ... ... емес пе?!) аңғартса
керек.
Бастапқы жазу-сызусыз мәдени кезеңде (әлгі әйелдердің тілмаш
қызметін қажеттілік арқасында емін-еркін жалғыз өздері алып
жүрген шақтарда) аударма әрине ауызекі аударма ... ... ... түсіру мүмкіншілігіне ие болған сәттен бастап-ақ жазбаша
аудармалар пайда бола бастады. Оған куә сонау көне шумерлік
мәтіндердің арасынан қостілді ... ... ... ... ... ... ... айтуы бойынша, аударманы және аудармашыларды
қажет еткен факторлардың мықтыларының бірі – жаулап
алушылық соғысының жүргізілуі. Жеңілген, тізе бүккен
жаңа ел-жұртына өз жарлығын түсінікті ... ... ... ... кім ... Тілмаштарсыз
көне дүниенің күшпен жаулап алынған әртілді көп халықтардан
тұратын империяларын құрған “глобалистерді” көз алдыңа елестете
алмайсың.
Аудармашылық қызметтің б.э.д. ІІІ ... бері ... ... ... ... ... саз ... да дәлелдейді. Ассириялық патшалар
арасында алғашқы болып хат танығандардың бірі – Ашшурбанипал
(б.э.д. 669-633) өз ... ... ... ... және ... ... жинақтауға бұйрық
береді. Сонда әлемдегі ең алғаш кітапхананың басым бөлігін
шумерлер мен вавилондықтар аудару үшін қолданған көптілді
сөздіктер құраған екен. Сол сөздіктердің ең ... ... ... ... ... мадақтауды
ұнатқан Саргон Аккадскийдің (б.э.д. 2872-2817жж.) билік
еткен кезіне сәйкес келеді.
Көне Мысырдағы тілмаштар туралы христиандардың Киелі кітабынан
дерек жинауға болатындығы туралы жоғарыда ... ... ... қосымша, тағы бір мифтік аңызға сүйенетін болсақ, Иосиф
пен оның ... ... ... ... ... ... ... кездестіреміз. Онда
кезінде Мысырға құлдыққа сатып жіберген Иосифқа күні түсіп
келген ағаларының онымен перғауын сарайында тілмаш арқылы
сөйлескендігі ... [30] анық ... емес пе? ... тұрғыдан сол құдай түсірген кітаптардың өзі
алғашқы аудармалар емес пе? ... ... ... ... ... ... ... сөзінің (Құдайдың
тілін кім білген?!) жердегі пенделерге түсінікті аудармасы
деп қарастыруға болатын сияқты. Ендеше, Мұса (Моисей)
пайғамбарды да, Иса ... ... да, ... да құдай сөзінің алғашқы аудармашылары десек
киелілікті аяқ асты етпейміз деп ойлаймын.
Ертеде, аудармашы ... ... де ... ... ... түрлі
тілдерде сөйлейтін алуан елдің өкілдері тұратын ежелгі
Карфагенде “кәсіби аудармашылардың” ерекше бір ... ... ... ... ... сол ... ... мәртебеге ие болған көрінеді. Олар
аудармашылық қызметтен басқа барлық ... ... ... ... аударма тарихын зерттеумен арнайы
айналысатындардың дәлелдеуі бойынша, аудармашылар
кастасының мүшелері сыртқы түр кейіптерімен де қалған
адамдардан ерекшеленетін: олардың барлықтарының ... ... және ... ... (теріге бояу
жағылған инемен пістелене салынатын сурет) болған көрінеді.
Олар татуировканы қазіргідей тек сән үшін ... ... ... ... беретін рәміз ретінде қолданған.
Бірнеше тілдерден аудара алатындардың денесінде қанатын жайған
тотықұс бейнеленген, ал тек бір ... ... ... ... қанатын жаймаған тотықұстың
суреті салынатын болған. Бір қызығы, көне Карфагендегі
аудармашылық геральдикадан мүлдем хабары жоқ адамдар
көп жағдайда бүгінгі күннің өзінде аудармашыны ... ... ... ... Ежелгі Римде interpres
(аудармашы) сөзі біршама кемсітушілік сипатта ... деп ... ... бара ... сөзбе-сөз
аударуға дағдыланған, қабілетсіз аудармашыны атаған.
Ежелгі Русьте оларды толмачтар дейтін болған. Сірә, ... ... ... ... ... ... шыққан болар.
Сол көне замандардың өзінде-ақ аудармашылар дипломатиялық
келіссөздерге қатысып, ... ... ... ... отыратын болған. Соған қарамастан, аудармашыларға қолбала
ретінде жоғарыдан төмен қарау қай мәдениетте болсын ... ... тек ... ... қарапайым билингв, түпнұсқаның
мәтінінен ауытқымайтын кірпияз ділмар, сөздің құлы ма әлде оның
ұстасы ма? Түпнұсқаның мәтінін өзгертіп жіберетін сатқын ... ... ... интеллектуал, лингвист және
этнограф, философ және психолог, тарихшы, жазушы және
тіл тапқыры ма? Ол, кез келген оқырман секілді, түпнұсқа
мәтінін “өзіндік ... ... бас ... ... ме әлде ... әрі ... ... екінші
автор ма? Аудармашы түпнұсқаны өз заманының адамдары мен
өзінің жеке бас мәнеріне қарай қайта жасаушы,
“өзгертуші-түзетуші”, сөйтіп, “керемет
қателіктердің” негізін салушы ма әлде ... ... ... ... түпнұсқаның мазмұнына толығымен
қанық етуді мақсат етіп қоятын төзімді еңбеккер ме?
Қойылған сұрақтардың қай-қайсысы болсын ... ... ... ашық ... грек өркениеті өз қоғамының аудармашыларға деген қатынасын
білдіретін маңызды деректер қалдырмады. Гректерді аудармашылық
қызмет қаншалықты қызықтырғанын көрсететін ешбір жазбалар,
тіпті айтылған ұлағатты сөздер ... ... жете ... ... гректердің тілі, тілдік мәдениеті мен
әдебиетінің кемелдігін ескерсек, алғашқыда бұл
жағдай түсініксіз болып көрінуі мүмкін. Алайда,
тарихшылардың тұжырымдары бойынша, нақ сол себептен
де, яғни тілі мен ... ... ... дамуы себебінен
де гректер аудармалардан бас тартқан көрінеді. Оны ... пен ... ... тыс жаратылысына
деген сенім туғызған көрінеді. Басқа тілдерді олар варварлық
тіл деп есептеді. Barbaros – варварлық деген грек ... ... ... ... ... тұрпайы, анық та әуезді емес, бырылдақ тілдерін
дәл келтіретін ономатопея (бр, бр) жатыр.
Аударма тарихына қатысты қолда бар ... ... сай, ... ... ғана тоқталып отырмыз. Мүмкін,
конфуцийлік-даостық, үнді-буддалық ареалдағы өркениеттер
туралы көп айтуға болар еді. Бірақ оған тіл білмеуіміз де,
біз білген тілде әлгілердің ... ... ... ... да ... ... тұр. Жоғарыда аталған
өркениеттердің аударма тарихындағы орнын бағалауға
мүмкіндік беретін аудармаға қатысты кең танымал
әдебиеттерде мағлұматтардың болмауы ... ... ... ... ... ... тағы бір көрсетіп
бергендей.
Ендігі жерде аударманың ел мен елді ... ... ... болсақ, онда мәдениетаралық коммуникация,
мәдениеттер сұхбаттастығы терминдері өзара ажыратуды,
арақатынастарды саралауды қажет ететіндігін айтуымыз
керек. ... ... ... орыс ... ... әуел ... ... тілінен шыққаны белгілі. Қазақ
тіліне бұл термин “қатынас” деп аударылады әрі дәл
аударылады деп ойлаймын. Қатынастың да түр-түрі болады.
Солардың ... екі ... ... ... ... ... Олар:
тікелей қатынас, жанама қатынас. Тікелей қатынасты біз
“араласу” деген ұғым арқылы да жеткізе аламыз. Ол
адамдардың ... ... ... ... ... түсуін білдіреді. Қазақи тілдік санада
“аралас-қораласымыз бір”, “араласып жүрген жандар”
деген сияқты ... сөз ... ... хабар береді.
Ал қатынастың жанама түрі орталық қосымша буын ... яғни ол ауыз екі ... өзге ... ... ... жеткізеді. Мысалы,
телефон, телеграф, хат-хабар, бұқаралық ақпарат құралдары
және т.б. Осы орайда бой көтеріп отырған тағы бір мәселе –
ақпарат құралдарына сай ... ... де, ... ... ... ұшырайтындығы. Ол туралы Маршалл Маклюэн
өте көп айтып кеткен еді әрі біз сол туралы осы монографияның
келесі ... ... ... ... ... ... және “коммуникация”
ұғымдарын біз синонимдер ретінде қолданып келеміз.
Дегенмен, талай зерттеушілер олардың өзіндік ерекшелігін,
тепе-тең ... ... ... қалудың да керегі
шамалы. Олардың айтуынша, өзара тығыз ... ... ... ... ... ерекшелігі мынадай екен: “қарым-қатынас материалдық,
практикалық, рухани, ақпараттық сипаттама болатын болса,
коммуникация таза ... ...... бір ... ... ... [31, 20 б.]. Егер коммуникацияда
біз ақпарат алу ... бір ... ... кез ... екі ... да ... тиесілі екендігін
байқаймыз. Коммуникацияда ақпаратты жіберуші және
ақпаратты қабылдаушы бар, ал қарым-қатынаста жіберуші,
қабылдаушы, белсенді немесе белсенді емес қатынасушы деген
түсінік жоқ. Қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... олардың түсінуінше,
қарым-қатынас ұғымы мағыналық жағынан коммуникация
ұғымынан неғұрлым кең көрінеді. Меніңше, осындай
көзқарастардың барлығын ескере отырып әрі ... ... ... ... түсініктегі
“қарым-қатынаспен” астасып жатқандығына иек артып,
ұғымдарды тізбектей бергеннен гөрі, тақырыпта берілген
екі ұғыммен шектелген жөн сияқты. Оның үстіне, қазіргі таңда
мәдениетаралық коммуникация ... ... ғана ... ... пән ретінде қалыптасып үлгергендіктен де біздің
ұстанымымыз дұрыс деп ... ... ... тегі көне грек ... Осында бірден
сұхбат, диалог сөздері ұғымдық мазмұны бір терминдер
ретінде бірін-бірі алмастыра алатындығын ескерте кеткен
жөн шығар. Оның ... ... ... сұхбат сөзінің орнына
диалог сөзін қоюдың өзіндік контекстілік қисындылығы бар
екендігі де ... ... ... мағынасында “диалог”
– екі адамның сұхбаты деген мазмұнға ие болған. Сәл кейінірек
диалог – кейіпкерлердің пікір алмасуынан тұратын әдеби
шығарманың түрі ... ... ... ... көне грек ... ... өзін қоршаған
дос-жарандары, шәкірттері, тіпті, дұшпандарымен
пікірталас ретінде өткізетін әңгімелерін еске алайық.
Адамдар қарым-қатынасының ... ашып ... ... ... ... ұлы күш ... аңғарған тұңғыш
философ Сократ болды. Адамдардың бірге отырып ізденуінің,
сұхбаттаса отырып сұрау салысуының барысында ғана ақиқатқа,
шындыққа жетуге болады. ... анық ... ... ... шынайы қарым-қатынасқа, сұхбатқа
айналдырды.
Сұхбаттың болмыс бастауын адам баласының табиғатынан іздестіру
керек. Адам ... оның ... ... ... ретінде
адамның бір-бірімен қарым-қатынас жасауының нәтижесінде
қалыптасты. Адамдық қарым-қатынас оны басқа қоршаған
табиғи ортадан ... ... ... Адам ... ... ... сана – мидың қос жартышарларының
диалогының нәтижесі. Саналы адамның болмысы да диалогты,
қоғамдаса өмір сүруі де сол ... ... ... ... ... және ... арақатынасына тоқтала кетeйік.
Диалог пен коммуникацияны тепе-тең деп қарастырмайтын
көзқарастар көптеп кездеседі. ... тым ... ... ... ... алып, ал коммуникацияны – адам
жанының тереңіне тиіспейтін үстірт қарым-қатынас деп, әсіресе,
ақпарат алмасумен тәмәмдалу деп қарау да бар.
Диалог коммуникациядан:
1) тепе-теңдік жағдайдағы ... ... ол ... де ... әрі ... бола алатындығымен
(сұрақ-жауап жағдайы диалогқа имплицитті тиесілі шарт
екендігін ескерсек);
3) қарым-қатынас жасау еріктілігімен айырықшаланады.
Жоғарыдағы талаптарға сай келетін диалогқа жету оңай тірлік
емес. ... ... ... ... ... ... коммуникативті практикада сирек кездесетін құбылыс.
Диалогта оған қатысушы адамдар, тұлғалар маңызды болса,
коммуникацияда – алынатын ақпарат ... ... ... ... ... ... жан дүниесінен
өткізуі бар болса, коммуникацияда ол – міндетті шарт емес.
Сондықтан ... пен ... ... пен ... ... бір
қатарда орналасқан деуге толық мүмкіндік бар.
ХХІ ғ. мәдениетін қазіргі қалыптасқан дискурсивтілік пен
метамәтінділік туралы ... ... ... ... ХХІ ... ... ... ерекшелігін “диалог”, “сұхбат” ұғымы арқылы
түсіндіруге болады. Осы бір парадигмалық сипатқа ие
болған идеяның философияда, соның ішінде, ХХ ғасырдағы
Ресей философиясында толысып жетілгендігін айта ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«М.Сералин шығармашылығы»4 бет
Абай Құнанбаев туралы7 бет
Бүгінгі терминологияның даму сипаты5 бет
Маманның сөз сөйлеу ерекшеліктері. Маманның сөз сөйлеу мәдениеті. Белгілі кәсіби топтағы адамның дресс-коды6 бет
ХХ ғасырдағы ауызша аударманың өркендеуі7 бет
Ағатай батыр8 бет
Тарихи өлкетану курсының жұмыс бағдарламасы.30 бет
Ғ.Ормановтың табиғат туралы өлеңдеріне әдеби талдау8 бет
Қали Байжанов3 бет
Адам және мәдениет12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь