Қазақ тіліндегі синонимдердің зерттелуі

Жоспар.

І. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3.5

ІІ. Негізгі бөлім

1) Синонимдік қатар және оның зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... .6.9
2) Синонимдерді қолданудың тәсілдері,
пайда болу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10.15
3) Ж. Нәжімеденов шығармаларындағы
қосарланған синонимдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16.25

ІІІ. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .26.27
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28
        
        Жоспар.
 
І.
Кіріспе.....................................................................
....3-5
  
ІІ. Негізгі бөлім
 
1)   Синонимдік қатар және оның зерттелуі.............................6-
9
2)   Синонимдерді қолданудың тәсілдері,
пайда болу ... Ж. ... ... ... ... ... ... мағынаға ие болумен қатар,
кейде басқа бір сөздермен ұқсас мағынада болады. Бұл ұқсастық кей жағдайда
өте жақын, ал ... ... ... ... тек қана ... ... мүмкін.
Бұлар әртүрлі дыбысталатын болғандықтан олардың өзара ұқсастығы материалдық
жағынан емес, тек ... ... ұғым ... білінеді.
Жалпы белгілі бір тілдің лексикасында ... бір ... екі ... бірнеше сөз жоқ; сондықтан бұл сөздердің ұқсастығы
абсалюттік ұқсастық деуге болмайды.
Синоним туралы сөз ... ... тілі ... ... ... беріледі: мағыналары бір-біріне жақын бірнеше ... ... ... ... ... ... мұнымен бітпейді.
Тереңірек зерттей келе синонимнің ... ... ... ... ... ... Синоним тек қазақ тіліне тән құбылыс ... Жер ... тіл ... солардың барлығында да мағына жағынан ... ... ... ... Ендеше, тілдегі синонимдер – сөз ... ... ... тілдің қандай дәрежеде дамып жетілгендігі, оның байлығы мен
оралымдығы синонимдердің молдығы арқылы көрінеді. Біздің ана тіліміз, ...... ... де ... бай тіл ... ... басқа, шетелдік
тілтанушылар да мойындаған.
Мысалы, орыс ғалымдары В.В.Радлов “Қазақтың тілі жатық та ... ... ... М. ... ... тілі түркі тілдерінің ішіндегі ең таза,
әрі ең бай тіл ” дейді. Ал туған тілін ту ғып ... ақын ... ... ... сары ... да кең, тілі де бай. Осы күнгі түркі
тілдерінің ішінде қазақ ... ... ... ... тіл жоқ ” ... тіл ... ... сөз қорының молдығын түсінеміз. Сол мол
дүниенең көрінісі синонимдер ... ... ... Синонимдердің
тілдегі мәнді қызметі, сөз жоқ , сөз өнерімен,
шығармашылықпен тығыз байланысты. Бұл екеуін біріне ... ... ... болмайды.
Синонимдердің тілдегі мән-мағынасын, сыр-сипатын, қолдану
тәсілін нақты мысалмен тап болып, дәл айтқан ... ... ... ... ... жоқ. Ол ... ... “Біз қазақ тіліндегі сөздің бәрін
білгеніміз қазақ тілін қолдана білу болып табылмайды. Тілді ... ... ... ойға ... ... ... ... ала білуді және сол
сөздерді сөйлем ішінде орын-орнына дұрыстап қоя білуді айтамыз. ... ... ... ... бірдей ортақ мүлік болғанымен, бәрі ... ... әр ... өзінше қолданады.,өзінше тұтынады.”
Синоним сөздер – кез-келген тілдің қаншалықты дамығанын, оның
оралымдылығын көрсететін сөз ... ... бір ... ... ... әр ... ұлттық ерекшелігін де танытады. Сөз логикалық дәлдігімен,
ойлаған ойдың ренктерін өз ... ... ... алса ғана ... ие ... ... мен мақсатқа сайма-сай лайықтап алынған сөздер
ғана мәнерлі деп танылады. Шешен де шебер ... бір ұшы – ... ... тауып орнымен үйлестіріп жұмсай білуде. Дикторға белгілі
бір тексті дауыс ырғағымен әлденеше құбылтып мәнерлі ... оқып ... ... ... сөйлеуші мен жазушыға да синонимдердің реңктерін
айқын ... тап ... дәл ... білу де ... ... ... ... байлығын еркін білу – өз ойыңды соншалықты дәлме-дәл
етіп жеткізе алу деген сөз.
Қазіргі кезде тіліміздегі синонимдер ... мен ... ... ... ... ... ... Бірақ бүтіндей бір-
біріне жігі ажырап бітті деп әзірге айту қиын. Қазақ тілінің ... ... ... да, ... ... молшылығы жағынан да өте
бай. Бір ұғымды білдіру үшін кейде 20-30 ... сөз ... ... ... ... өте кең, ... жазғанда белгілі бір
ойды сегіз саққа жүгіртіп, тілді соншалықты ... ... Әр ... ... мақсатына, көңіл-күйі көзқарасының әуеніне қарай айтайын
деген пікірін басқа кісілерге нақтылы, дәл әрі ... етіп ... ... ... ... ... тілі синонимдерінің жан-жақты зерттеле бастағанына 40
жылдай уақыт өтіпті. Осы мезгілдің ішінде лексикалық синонимдер жайында бір
докторлық, төрт ... ... ... Бірнеше монографиялық
еңбек баспадан шыққан. Ерілі –уақыты мақалалар да ... ... ... ... үш рет жарық көрген. Бірақ бұған қарап бізге синонимдер
мәселесі түбегейлі зерттеліп бітті деген бір ... ... ... Сондықтан, мына шағын ізденуіміз осы ... ... ... ... ... ... ... және оның зерттелуі
XVIIІ ғасырда өмір сүрген француз ғалымы Д. Аланбер: « ... ... ... бірі ... атқаратын синонимдер әсте
болмайды. Синонимдік қатардың әрқайсысы бір ұғымның ... ... ... деп мойындаудың өзі бір ғана тілде екі бірдей тілдің қаз-қатар ... ... ... - деп түйген еді. Ал орыс ғалымы Д.И.Фонвизин:
«Бір мағыналы ... ... ... ... Егер он ... не одан да
көбірек сөздер бір ғана ... ... ... онда одан ... сорақы
байлық болмас еді» - деген еді. Ендеше синонимдер бір мағынаны ... ... ... ... жақын, мәндес сөздер екен. Мұндай сөздер
синонимдік қатар түзеді. ... ... бір ... білдіретін мәндес
сөздердің топтамасын синонимдік қатар дейміз. Әрбір қатарда бір сөз ... ... ... айтылып, басқа сөздерді өзінің төңірегіне
топтауға негіз болады. Ондай сөздер тіркес сөз ... ... ... деп ... ... ... ... сөздер өзінің негізгі
мағынасында ғана келуге тиіс. Тіркес сөз әрбір қатарға енетін сөздердің ... ... ... ... ... ... таңдалып
алынады.
Мысалы, мықты сөзінің мынадай синонимдері бар: берік, ... ... ... ... ... ... бұл ... мына тіркестерде
қолданылады: күшті ағыс, берік ағаш, ... ... ... ... бұл топтағы сөздер әр уақытта бірінің орнына бірі қолданыла бермейді.
Мысалы, күшті, ... ... ағыс ... ... ... ... ... қатты
ағыс делінсе, ол қатардағы ... ... ... ... ... ... ағыс деп ... Әулетті, қарулы, қуатты деген сөздер әдеби
тілде ... ... жиі ... Бұл ... ... сөздер де
әрқашан конкретті жағдайды, логикалық байланысты талап етіп, айтушының
стиліне сай болып отырады.
Синоним ... ... ... – сол ... негізгі
мағыналарының жақындығында деп айтқан болатынбыз. Бірақ бұл жақындық
әрдайым синоним бола ... ... ... және ... ... ... отын деген сөздер мағыналық байланысы жағынан бір-біріне жақын. Өңешін
созды деген тіркестегі өңеш ... ... ... ... ... қойып,
кеңірдегін созды деп айта ... ... ... бұл екі ... ... екі ... екені белгілі. Кеңірдек-дем алыс мүшесі, өңеш-ас
өткізетін мүше .
Сол сияқты отын бұтады ... ... ... ағаш ... ... болады. Мұнда отын, ағаш деген сөздер синоним болып ... ... бір ... ... мағыналары жақын сөздер
синоним бола бермейді екен. Ендеше, синонимдер басқа сөздермен байланыс
жасаған ... ... ... бірлестігінің белгілі бір шегі болады, оны
біз бір ... ... ... шегі ... қатарлардың түрлері туралы көптеген пікірлер бар.
Біреулер оны пысықтау синонимі, жанрлық синоним, экспрессивті ... ... енді бір ... ... басқаша етіп, сөз топтарының ыңғайына қарай,
есім сөздік синоним, етістік синоним деп бөледі. Ал “Қазіргі ... ... ... тіл білімі ғалымдары Кеңесбаев пен Мұсабаев мынадай үш
топқа бөледі:
1) эмоциялық мән беретін синонимдер;
2) әлеуметтік ренктерді білдіретін синонимдер;
3) логикалық мәнді ... осы үш топ ... ... сөз ... . ... мән беретін синонимдер.
Кейбір синонимдік сөздер негізгі тұрақты мағынасына сүйене отырып, тек
қана эмоциялық мән береді. Мысалы, келбет, мүсін ... ... ... мәнді
білдіреді, сондықтан олар үнемі ... оңды ... ... ... Ал ... ... сөз ... көзқараста қолданылады. Мысасы,
келбеті өте жақсы, мүсіні келісті деген тіркестер ұсқыны жаман екен ... ... ... ... ... ... ... эмоциялы-экспрессивтік мәнді білдіретін бір қатар синонимдік
топтар ... ... тек ... ... ғана еніп ... ... ... міңез-құлықты айтатын ойды білдіруде ... ... ... де ... ... ... ... сөздің ұнатпау мәні өз-
өзінен байқалып тұр. Шай ішіп отыр ... жай ... ... ... сораптап
отыр десек, бұл сөйлем арқылы біреуді жақтырмай, айыптай айтқан ойды
түсінеміз. Сонымен, ... ... ... ... мән ... ... қатары бар.
2) Әлеуметтік ренктерді ... ... ... ішінде кейбір сөздер тек белгілі әлеуметтік топқа
байланысты қолданылады. Бұл ... ... ... ... ерекшеліктерінен барып шығады. Мысалы, қазіргі қазақ тілінде бала,
жігіт, азамат, байбатша, мырза деген сияқты ... бар. ... мен ... бұрынғы билеуші тапқа тән екендігін осы сөздердің өзі-ақ
көрсетіп тұр.
Синоним ... ... ... ... ... ... арқылы қандай әлеуметтік топтарға тиісті екенін біл-
діргенде, оған ... ... ... де ... ... Мынау бір байбатша ғой! деген
сөйлемде байбатша сөзін біреуге мензеу айтқанда, ... ол адам ... ... ... қана оның ... бір ... ұнамағандықтан,
айыптауы да мүмкін. Сөйтіп, айтушының көзқарасын бір ғана байбатша ... ... ... ... ... жеке ... ... кейбір синонимдер ұмытылып, өз дәуірінде ғана өмір ... ... ... ... айналады.
3)Логикалық мәнді синонимдер.
Бұл топқа жататын синонимдер сөз мағынасының логикалық жағын баса
білдіреді де, тура мағыналық ... гөрі ... ... үшін жиі қолданылады. Мысалы, қораға түскен қасқырды сойылмен соқты.
Бұл мысалда соқты деген етістік жай ғана ... ... тұр, ... ол
тындаушыға ерекше әсер ете алмайды. Егер соқты деген ... ... ... жерін қарасақ, онда оның логикалық ... онай ... ... ... үш күн ұдайы соқты деген сөйлемде біз тек үш күн
болған боранды біліп қана ... оның ... ... ... ... Яғни, мұнда синоним семантикасының ... ... ... ... ... ... синоним сөздер тобы көбінесе ... ... ... шал ... ала ... ... сөйлемнің екі түрлі мағынасы
бар. Бірінші, ашулы шал таяғын алып, бір жаққа жүгіріп ... ... ... шал біреуге таяғын кезенді дегенді білдіріп тұр. Ендеше бұл
сөздердің мағынасы айтушының ... ... ... ... суреттейтін жалпы сарын арқылы беріледі.
Осы көрсетілген синонимдік қатар тобына эпитет ретінде қолдану
тән болғандықтан, ... ... ... сын ... берілетітін айтып
өту қажет.
Синонимдік қатардың стильдік ... де баса ... ... Синонимдердің бұл ерекшеліктері әр түрлі жолмен беріледі.
Олар әдеби, сөйлеу ... ... де, сол ... де, ... әр ... ... де берілуі мүмкін.
Алайда бұл топтағы синоним сөздерді ... ол ... ... мен ... ... практикалық қолданылуы болып есептеледі.
Көркем әдебиетте, әсіресе поэзияда, синонимиканың маңызы өте
зор, сондықтан мұнда көркем әдебиеттің түрлі ... ... әр ... ... іс-қағаздарда, көбіне құрғақ стандарттық стиль
қолданылатын болса, көркем ... ... ... мәні бар стиль
тән.
 
 
2) Синонимдерді қолданудың мақсаттары мен пайда болу ... ... ... ... ... ... ... поэзияда
болсын синоним сөздер әр түрлі кейіпте қолданылады. ... ... ... бар:
1)Алдындағы сөйлемде немесе қатар тұрған тексте бір рет ... үшін оны ... ... Мысалы, Қаладан қашық тұратын
ауылға бәрі қат, бәрі зәру ... ... қат, зәру ... ... бір ... ... белгілерімен жан-жақты сипаттап ... ... ... қарсы қойылып та, салыстырылып та, ынғайласып та
тұра берді. Мысалы: Бет көрсе, жүз ... ... бар ... ... ... бір ұғымды әр жақтан толық сипаттап беру үшін екі немесе ... ... сөз ... ... Мысалы: Майлыбайдың уысындағы
күміке өзді-өзі таласып, қырылысып, төбелесіп, өліп қала ... ... ... ... ... ... толықтырып тұрады.
Біреуіндегі кемшін мағыналық, стильдік реңк басқаларынан табылып, бүтін бір
ұғым әр түрлі белгілерімен жан-жақты алып ... ... ... те, ... те, жұптап та, топтап
та қолданғанымыз сияқты, бұларды қосарлап та пайдалануға да болады. Мысалы:
күш-қуат, құрбы-құрдас, ... ... ... ... ... т.б. Екі ... сөз қосарланып қолданғанда бұлардың бұрынғы ... ... ... ... айналып), білдіретін ұғымның
көлемі кеңейеді. Мұндағы күрделі ұғым екі сөздің дара ... ... ... ... ... қос сөз ... ... қасиетті
жинақтап тұрған болса, азып-тозу деген сөз ... ... ... ... тұр. ... синоним болып жұмсалатын жеке сөз
атаулардың бәрі ... ... ... ... ... ішінде де
талай заманнан бері жұпталып айтылып, тиянақталған, мағына жағынан да,
көркемдік мәні ... да аз да ... ... барлары ғана қосарланып
қолданылады деп ұғу керек.
5)Қазақ тілінде мағыналас екі сөз қатар ... ... ... ... күшейтеді. Мұндай сөз қолданысын тіл білімінде пленазм
немесе плеонастикалық ... ... ... кең ... жер, ... шалқар
көл, заңғар биік тау, зәулім биік үй, т.б.
Плеоназм немесе плеонастық ... ... – бір ... екі
сөздің қатар қолданысы. Әдетте тіл білімінде ... (ол ... ... ... ... ... ... артықтық» деп таниды. Бірақ бұл жердегі
«басы артықтық» ... ... яғни ... белгілі бір стильдік не
мағыналық қызмет атқарғанда ғана тілде орнайды. Мұндай қызмет ... ... басы ... ... ... ... ... Мысалы, «соқыр» мағынасындағы парсының көр сөзі мен қазақтың
осы ұғымдағы соқыр сөзі не ... ... тас ... ... деген
қосымша реңк ұстап тұр.
Синонимдерді жекелеп, жалғыз-жарымдап жұмсаудан гөрі плеонастикалық
тәсілімен жұптап қолдану әлдеқайда ... ... ... Мәселен, байтақ
жер дегеннен гөрі ұлан байтақ жер деп айту ... ... мән ... тек жеке сөздерден ғана емес, фразалық ... ... ... көрікті ойды сөзбен кестелеп айтып беру ... ... де ... ... зор ... ... ... Кеңес
армиясы 1945 жылы неміс басқыншыларын ... ... ... ... ... ... жермен-жексен етті, күлін көкке ұшырды
десек, сөзіміз әлдеқайда ... ... ... еді. ... екі ... ... ... тәрізді мағына жағынан өте жақын екі фразалық
тіркестерде қазқатар жұмсала ... ... ... ... сан ... өткен өмір ғой бұл да бір (Қ.Жұмаділов). Темір жолды болат ... ақ ... сыр ... деп ... жеке сөз бен жеке сөз, қос сөз бен қос сөз, ... мен
фраза күйінде ғана емес, араластырып та жұмсай беруге болады. ... ... бәрі де оған ат ... ... ... берді. Гүлнаш апай
ақтарылмады, шешіліп сыр ... ... ... мен ... көреді
(Батырлар жырынан). Осында синонимдер жеке сөз ретінде де, ... ... ... ... тағы бір ...... Мұны кейде
перифраза деп те атайды. Кейде бір сөзді қайталамай, ойды түрлендіріп, яғни
бір заттың ... бір ... ... атап ... ... ... ... назар аударту мақсатында қолданылады. Мәселен, Күләш деудің ... ... ... М. ... деудің орнына “Абай жолы” раманының
авторы деп қолдануға болады. Жоғарыдағы М.Әуезовтің ... ... ... Абай ... ... ... ұлы жан, бірде ұлы кеуде, бірде
игілік өмір, бірде зәулім өскен алып ... деп ... ... ... ... ... ... сөздердің мәнін тындаушыларға жұмсартып айту
тәсілін тіл білімінде эвфемизм деп атайды. Бұл да тіл ... ... ... ... ... ... ... да синонимдерді қолданудың
бір жолы болып табылады. Әсіресе сөз ... ... ... ... ... ... өсек-аяң дегеннің орнына сымсыз
телефон, ұзын құлақ деп, өсекші ... ... ... ауыз деп, ... ... ауыз ... заңсыз сыйлық деп қолдануға болады.
Тіліміздегі синонимдер қандай жолдармен пайда болып, дамиды деген мәселеде
оның мынадай жолдары анықталған.
1) Мәндес ... көп ... ... ... ... көз-бұлақ-
бастау-қайнар.
2) Әр түрлі аффикстер арқылы біріктіру, ... ... яғни ... ... ... ... ... пайда болған: ақылды-есті;
сүтті-құнарлы; әлсіз-жарамсыз; еңбекақы-жалақы; қанішер-қаныпезер; жоқ-
жітік-кедей-кепшік; зым-зия-ұшты-күйлі, ... ... ... ... да ... ... болған: ақиқат (хәқиқат)
–шындық (араб сөздері арқылы); шәкірт (шагрид) –оқушы (парсы ... ... ... ... де көбейген: сым-шалбар, ақудай-
айналайын, ... ... ... тіркестер арқылы дамыған. Мысалы: еті тірі-пысық;
қырғи қабақ-өш, араз, т.б.
6) Табу мен эвфемизмдер есебінен де ... ... ... ... аяғы ... ... ... қайтыс болды,
т.б.
Профессор Ф. Оразбаеваның «Қазіргі қазақ тіліндегі сын есім синонимдер»
атты еңбегінде қазіргі ... ... ... ... сын ... басты-басты ерекшеліктері қарастырылып, олардың жасалу
жолдары кеңінен сөз ... Сын есім ... ... ... ... бөліп қарастыруға болады:
1. Лексикалық-фразеологиялық тәсіл арқылы жасалған синонимдер:
а) сөз мағынасының даму барысында жасалған синонимдер: епті, тура, ... ... ... көп мағыналы бола келіп, әр мағыналарында әр түрлі
синонимдік қатар құрайды: ... ... 2. ... 1. ... 2. Тура-дұрыс-жөн. 3. Тура-шақ-дәл. ... 2. ... ... 1. ... 2.
Қарапайым-жұпыны-тұрпайы.
ә) Табу және эвфемизмдер құбылысы арқылы жасалған синонимдер: Жасыл –жай,
найзағай; жолбарыс-қара құлақ, ... аяғы ... екі ... ... ... болды, т.б.
б) Қарапайым сөздер арқылы пайда болған синонимдер: өтірікші-суайт;
кішкене-құртақандай, титтей, титімдей; т.б.
в) Кірме ... ... ... ... синонимдер: батыр(баһадур)-батыл, ер;
шәкірт (шагрид) –оқушы; ақиқат (хәқиқат) ... ... ... ... ... ... ... ауыз бастырық-
пара; ұзын құлақ-сыбыс, өсек; қоян жүрек-қорқақ; қырғи қабақ-өш, араз, т.б.
2. Морфологиялық ... ... ... ... ... морфологиялық тәсіл арқылы ... ... сын ... ... ең ... жол ... ... Сын есім синонимдер
бірде синонимдес жұрнақтардың әр түрлі түбірлерге ... ... ... бир ... әр ... ... ... арқасында пайда
болады.
а) Синонимдес аффикстер арқылы жасалған синонимдер: -шақ/-шек/, қақ/-
кек/, ғыш/-гіш/, -қыр/-кір/, -шыл-шіл/ ... ... ... ... пен ... ... аффикстері
мағыналары жағынан өзара синонимдес болып келсе, -қыш/кіш/ пен –қыр/кір/
білгіш/білгір/ -ғыш/-гіш/ пен ... ... ... да ... ... ... синонимдес болып
табылады.
ә) Бірыңғай аффикстер арқылы жасалған синонимдер.
Бірде өзара ... ... ... ... ... ... ... сын есім синонимдерді туғызатын біркелкі аффикстердің қатарына
жататындар: -ды,-ді, -ты, -ті, -лы, -лі; -сыз, -сіз; -шыл, -шіл; ... -паз, -қой, -ғой т.б. ... ... ... ... ... тәсіл арқылы жасалған синонимдер
Синтаксистік тәсіл арқылы жасалған сын есімдерге сөздердің бірігуі,
тіркесуі, ... ... ... ... күрделі сөздер жатады.
а) Біріккен сөздер арқылы пайда болған синонимдер: ашқарақ-қомағай-мешкей-
тойымпаз; көнетоз-ескі-көне-баяғы; көкбақа-арық; қысылтаяң-қысылшаң-ауыр
деген синонимдік қатарлардағы ашқарақ, ... ... ... ... сөздер мағыналық жағынан жеке дербес сөздердің мағынасымен сәйкес
келіп, олармен (жеке ... ... ... ... Қос сөздер арқылы жасалған синонимдер. Қосарлану тәсілі арқылы
жасалған сын есімдер негізгі ... ... ... арқылы да (биік-
биік), туынды түбірлердің қосарланып келуі нәтижесінде де (сырлас-мұңдас,
күйлі-қуатты) жасалады.
Кез келген ... ... ... – сол ... ... ... мен сөз
байлығының дәрежесін байқатар көрсеткіш. Оның тілдегі сөздік қордың дамуына
емес, жалпы көркем әдебиеттің, ... ... ... көркем сөздің
жетілуіне, күнделікті өміріміздегі қарапайым сөйлеу ... ... ... ... ... тілдегі синонимдер - сөз ... асыл ... ... сары ... да кең, тілі де бай. Осы ... ... ... қазақ тілінен бай, оралымды, терең тіл жоқ!» -дейді. Ендеше қазақ
тіліміздің байлығы мен ... ... ... ... ... ... ... шығармаларындағы қосарланған синонимдер
 
Қазақ тілі – дамыған, жетілген, бай, ... ... ... Бұл ... ... Абай ... ... болатын. Қазақтың ақын-жазушылары
тіліміздің шоқтығы биік, өзге ... ... ... өз ... ... ... Солардың бірі – өзінің оқшау стилімен, ... ... ... сан ... танымал болған ақынымыз
Жұмекен Нәжімеденов. Қазақ ... ... ... орны бар ... өлең
жинақтары одан қалған мұра боп табылады. Сол ... ақын өз ... ... дәл ... етіп жеткізуде шеберлігімен айқындалады.
Поэтикалық тіліндегі өзгешелік - өлеңдерінің көркемдігін ашуда, тілі
мен мазмұнын ... ... ... ... ... ой ... ... тұстарында синоним сөздерді қосарлап қолдануы.
«Тілдегі синонимдерді жекелеп те, ... те, ... та, топ ... ... ... қосарлап та қолдануға болады» (Ә.Болғанбаев).
Қазақ тілінде сөзді қайталау мен қосарлау тәсілі - ... ... ... ... ... терең түсіне білген Жұмекен ақын синоним сөздерді асқан
шеберлікпен қолданып, өлеңінің мазмұнын аша ... ... ... қолданған тұстарында өлең ұйқасына еш нұсқан келтірмеген.
Оның сөз қолданысындағы дыбыс әуезділігінде тек өзіндік шеберлігі танылады.
Жайдақ қырдан түңілсең – гүл ... бір ... ...... бір ... ... артқанда бойға – бейнет, ойға - сын,
Күш – ... ... деп ... пе ... ойлашы
Көп түңілсең момынынан – ашу шығар бір күні,
Көп ... ... – тасу ... бір ... ... ... бойға шыдам, ойға сын –
Күш - қайратты түңіл деп берген жоқ қой, ойлашы.
(«Досым, сен тыңда»)
*****
Көкірегіңде ыстық, кіді, тар әрі
Күш – ... құр ... ... талғам, талғам сенің – кеселің,
Өз талғамың - өз жолыңды ... ... ... ... ... ... ... не боларын білмейсің,
Төбе азғанда сай боларын білмейсің,
Пасықтықтың пайдаларын білмейсің,
Қайғы – мұңның қайда барын білмейсің!
*****
Мен көрмеген мұхиттардан өтер ме ... - есен ... ... ... ... ... ... дауылдан («Саидаға»)
****
Енді бір сәт... қарашы, құдыретті
Енесіне аман – сау құлын өтті.
Ит шәу етті, келіншек тұрды атылып,
Жас қонақтың жүрегі ... ... ... айлы ... екеуіміз туыс – туған санасып,
Сен әкеңді білесің жазбаса да тілдей жыр, ... («Ұлым, ... ... ... ... бірі ... қолданған синоним
сөздері қосарланып келіп, орайын тауып тұр.Ол өлеңнің мазмұнына ғана ... шарт қоя ... ... ... ... тым мол, әрі өлеңге керекті
жерінде пайдаланылған.
«Күбі», «Тамшы» деген өлеңдеріндегі синонимдерге зер салып қарайық .
О, ... ... – ырыс ...... ...... белгісі! ... ... ... дір ... бір – бір қарап сай жаққа,
Таулар жаққа, қыр жаққа;
Мысқал салмақ қосып әзіл – қылжаққа,
Жапырақтың алақанына ұйыған
Тамшы жайлы салмақ ем бір биік ән! ... ... бір ойын ... ... беруде синонимді қолдану
тәсілінде қателескен жоқ. Керісінше, өз ойы мен ... ... ... атты ... қазақ дәстүріндегі күбі пісуді ... ... ... ... ... әдет – ғұрып этнографиясын айқын
суреттейді. Тың теңеулер ... ... ... ... ... ... ... «Ырыс» сөзіне синонимдік қатар көп. Ақын
«ырыс» сөзінің орнына «береке» деп те ... ... еді. Бұл ... ол ... ... ... мағынасына қарай қолдануда, өлеңнің ішкі
бунақ ұйқасын бұзбауға үлкен мән берген. Ал енді ... ... ... дегенінде «қылжақ» сөзін алуында өзіндік мән бар. Ол «қылжаққа»,
«қыржаққа» деп қолдануда мағынаны қуатты жеткізуде дауыссыз «қ» ... орай ... ... ... ... екен мына саған бітпеген,
Батылдықты қайтсем екен мына маған бітпеген.
Майлап алып жағар ма еді қайғы-мұңды сендегі,
Байлап алып ... ма еді ... ... ... ... айтам» жинағынан)
Бұл шумақта ақын « қаймығуды» сөзіне ұйқастырып «қайғы-мұңды» сөзін
қолданса,
Балапанын бағып келед қолға алып,
Бақ - ... ... ... ... алып.
Қанатына кір тигізбей баяғы ақ
Келеді әлі ақ кептерін аялап,- («Ақ көгершін»)
деген шумақта ... ... «бақ - ... ... ... ... ... жеткізуге тырысады.
Осы өлеңдерде Жұмекеннің ақындық тілінде аллитерациялық көркемдеу тәсіл
өз орйаын тауып тұр емес пе ... ... ... ... ... сөздер мағыналары бір –
біріне жақын сыңарлардан құралады да, ... ... ... Ысқақов). Жұмекен өлеңдерінде де ... ... ... ... ... тараса атақ аспанға,
тау - тастарға сіңуі үшін ... ... иін ... ... үшін ... да ән ... өзін ... деймін қан ғылып.
*****
Оған дейін момын жанмын мен аса,
Мінез – ... ... де ... жағына шыққан емен бұл жұрттың,
Бұлтты күнгі ымырт сынды жым – ... ... жары бар ...... ...... болар даладан ...
*****
Сонсоң тілге тиек - дәлел тұтамын
академик Амосовтың кітабын.
*****
... Қулау бастық ... ... ақыл – үгіт ... ... ... – табақ құралды,
Келіншектер бір – бірін ұқпайтынды шығарды.
Әсет Болғанбаев: «Екі синоним сөз ... ... ... жеке мағыналары абстракцияланып (яғни жалпыға айналып), білдіретін
ұғымның көлемі кеңейеді. Мұндағы күрделі ұғым екі сөздің дара ... ... » - ... ... ... қабық шұбар шыңдар,
Сендер де тас шығарсыңдар?
Содан да даңқ – атақ үшін
Құр шіреніп жатамысың? ... ... ... ... ... едім тас ... өсек – ... түтеген.
Мен бір тамшы жас болсам,
Сұлулардың кірпігіне бітер ем.
*****
Сездік ... ...... ... түр – ... ... анық:
Еңбегіңді, өнеріңді түсінбей,
Тиыныңа қарайды ғой қызғанып?! («Ана тілі туралы сөз»).
Көріп отырғанымыздай, мұнда да ақын ... ... ... бір – ... мағынасын ашатындай лайықты, мәндестерін
ұтымды қосарлай отырып салмақты, әсерлі ой берген. Ақынның синоним ... ... ... ... ... ... бір қалыптылығына орай
орынды қолдануы қаламгерлігінің бір ... ... ... тұр дегім келеді.
Бұның өзін сөздің нәзік мағынасын ажыратып,тілдік ... ... ... ... мән ... деп ... ғой менің ырыс- бағым да,
Бағым болған мына жастық шағым да,
Саған , саған бәрін берем – қабылда,
Ей, жас өмір.
(«Ей,
жас өмір»)
Ақын бұл ... ... ... ... тек ұйқас үшін ала
салмаған.Белгілі бір айтпақ ойына назар аударту үшін ... » ... ... – кім ... ... нәзік мағыналық ерекшеліктерін дұрыс
аңғарып, керекті жерінде лайықтап қолдана білген ... ... ... ... жазған еңбегі соншама ... де ... қарт қана ... ... бойы шеккен жәбір – жапасын
Бүгін ғана ... ... зар – ... ... ... ... аяп ... үшін басталамын,
Солар үшін аяталам. ... ... ... ... жеке ... бәрі талғаусыз
қосарлана бермейді. Бұлардың ішінде ... ... ... ... көркемдік мәні жағынан аз да болса ерекшеліктері барлары ғана
қосарланып қолданылады» ... ...... ... сөз ... ауыр жағдайды сипаттап тұрса,
«зар - мұң» деген қос сөз ... ... ... ... ... ... машинаның түр – түрі,
Жаяулардың түр – түрі,
Әрқайсысына бір ... ...... ...... ... ... қарт»).
деген өлеңінде балаша әр нәрсеге алданатын қартты көз ... ... сары шаш ... боп ... – жойып қыз деген «қырық індет» жетіпті, -
деген өлеңінде ерке боп, тентек өскен ... тез ... ... ... ... ... ... қолданып, ойды ажарлау үшін
ауыстыру арқылы қарапайым сөзге ажар дарытады. Қыз болғанды «қырық індетке»
балауы ... ... ... ... ... ... мұңды жырлап
тұрғандай.
Тілімізде белгілі бір ұғымды әр ... ... ... беру үшін екі
немесе үш – төрт синоним сөз қатар қолданылады.
Мысалы: «Дәл ... үш ... ... бұлақ бар, соларды
пайдаланайық дейміз»(Ә.Тәжібаев)
«Жауып езіліп, еріп, балқып кеткен сияқты болды» (Ғ.Мұстафин)
Яғни, қарап ... ... ... ... ... ... – бірінің мағынасын толықтырып тұр. Біреуінде кездеспеген мағыналық,
стильдік реңк басқаларынан табылып, бүтін бір ұғымның әр ... ...... ... ... бала ... ... жанынан ұзамаған. Әншейінде кекетіп,
кемітіп, түртіп – шұқып сиыстырмайтын ... - ... ... ... ... үзіліп қапты.» («Кішкентай» романы Ж.Нәжімеденов)
Ал дәл осындай көрініс Жұмекен өлеңінде де өз орайын тауыпты.
Қай хиссадан оқып ... ... ... ... бір ... ... ескіден
Ескіліктен сәл алсаң үзіп - жұлып, тартқылап,
сәл алғаның жаңаға сай ... – шарт ... ... ... мен ... бір ... ... тіркестіруде
өлең құрылысын бұзбағаны байқалады.
Жұмекен Нәжімеденов проза жанрында да қосарланған синонимдерді мағыналық
реңктеріне орай ұтымды ... ... ... ойының мән – мағынасын ашуда
қолданған сөздері әсерлі жеткізіліп, экспрессиясын күшейтеді.
Жазушының атақты «Ақ шағыл» романында қосарланған ... ... мән ... ... ... ... енген сайын сиқырлап шырмап
тастайды. Мысалы: «Өмірге, айналаға үйреніп, қулық – ... ... ... ... ... бала – ... соңғы кезде өзін естияр санай бастаған –
ды».
«Ағайын – туыс, дос – ... бар, ... ... ... ... ... ... ме ертең? »
«Әркім естіген – білген күлкілі жәйларын әңгіме ғып ортаға салады».
«Қазір де мына Қуантай қартқа ... ... ... ... ... әр түп ... өз орнына түсуі үшін ... – ақ жан ... ... бұ не деген ауыз бірлігі күшті жұрт деп таңдана, ойлайсыз
ғой... ойлаңыз, ойлаңыз...».
«Екі – үш ... басы ... ... зәре – құты қалмайды.»
«Бір ауылдың соғыстан аман – сау ... ... ... ... моласы бар –ды. Ауырған – сырқағанның бәрі соған барып
түнейді. Малдарын сойып, ...... сол ... үлестіретін – ді.»
«Сейсімет ақыл – есі толысқан адамның әдетінше күлімсіреп, басын шайқап
қала берді?!»
«Атың ... қу ... ...... ... ... сөздер талай
адамның аузына түсті.»
Автор шығармасында ... ... үшін ... қосарлап
қолданып, мағыналық реңк пен ... ... өз ... ... ... ... ... ие болып тұр. Жазушы Жұмекен ... ... ... ... ... білу соншалықты қажет екенін естен
шығармаған.
Жұмекен Нәжімеденов етістікті қос сөздерді ... ... ... ... жасайды.
«Әйел басымен өзі тартып жүрген қауғаны мына ... ... ... – шашып ұстағанына мұның қарап тұрып күлкісі келеді».
Осы сөйлемде қолданған синонимдес сөздерден жасалған «төгіп - шашып»
қосарлама ... ... ер ... ... ... түрде оқырманға елестетіп жеткізеді.
Мысалы: «Қамшысы аздай тебініп – ... ... қос ... ... іс - ... ... ... синонимдік қатарларды айтпақ
ойына дәл тауып қолданған. Тағы бірде: «Самолёт дірілдеп – ... ... да, ... ... тұз ... ақ боз ... ... жорғалай
жөнелді.» Ақауы мол, тозығы жеткен техниканы суреттеуде «дірілдеп» ... ... ... ... ... ... Нәжімеденов өз еңбектерінде синонимдерді қосарлап қолданған
кезде қазақ ауылының реалистік келбетін бейнелеуге тырысқан.
Профессор ... ... ... – талғап өз орнына
пайдалана ... үшін ... ... «Өз төңірегінде жылқы
атауларының ... ... ... ат ... бір ғана сөзді 49 ... деп ... ... ... Ал ... бір ұлы ... жазу үстінде синоним сөздердің ішінен өзіне ең қажеттісін ... ... асыл ... ... ... арқасында өз ойын оқушы қауымға
жеңіл де ... ... ... ... алғандығы мәлім», - деп
жазады.
Қазақ тілі ... ... ... бай ... ... аға да ... керекті нәрді, кестені ... Жас ... ... оның жазу ... ...... Әбділдә Тәжібаев ағамыз: «Жұмекен поэзиясы – біздің ... ... ... ... ... бірі. Ешкімге ұқсамайтын
ақынның әрбір шумағы тың қазыналар. Мен ... ... ... ... сыншыларды осы алтын сандықтағы асыл байлықтарды ашуға шақырамын» -
деген екен.
Мен Жұмекен ағаның қалдырған мұраларынан әлі де тың ... ... ... ... мақсат және оның орындалуы.
Алдыңғы таруларда синоним құбылысының 40 ... ... ... келе ... ... ... Бірақ осы уақыт ішінде синоним
туралы ой-пікірлер, жаңалықтар әлі де топтастырылып, бір ... ... ...... даму ... болатын құбылыс. Уақыт жаңарған сайын
тілімізге жаңа сөздер еніп, ... ... ... ығысып, тілдік
қолданыстан мүлдем шығып қалуы мүмкін. Сондықтан да болар қанша уақыттан
бері зерттеліп келе ... тіл ... ... ... ... ... етеді.
Синоним сөздердің зерттеле бастағанынан бері синонимдер сөздігі
үш рет қана ... ... ... рет 2001 жылы ... Осы ұсынылған
сөздікте 9 мыңдай сөз қамтылған. Алайда біздің тіліміз қаншалықты ... ... де ... бай болуға тиісті. Мысалы, бір ұғымды
білдіру үшін ... 20-30 ... сөз ... ... Синонимдердің
қолданылу өрісі өте кең, сөйлегенде, жазғанда белгілі бір ойды ... ... ... соншалықты оралымды етеді. Әр адамның ... ... ... ... ... ... айтайын деген пікірін
басқа кісілерге нақтылы, дәл әрі ... етіп ... ... ... соншама үлкен. Кімде-кім мәндес сөздердің нәзік мағыналық
ерекшеліктерін дұрыс аңғарып, кезекті жеріне лайықты қолдана білген болса,
ондай адамның ... ... ... ... соншама мәнерлі де тартымды
болмақ. Қаламы төселген, ... ... ... ... ... ... әрі ... болып келуінің негізгі тетігі олардың тілдік
материалдарды орынды, ... ... ... ... Жас ... ... етіп ... үшін оларды жөргегінен тіліміздегі синонимдерді
дұрыс пайдалануға баулу керек. Ол үшін, ең алдымен, ... ... ... ... ... мағыналарын дұрыс танып, дәл жұмсай білуге
дағдыландыру қажет. Синоним сөздердің нәзік ... ... ... қолданатындығын үнемі қадағалап отыру міндет. Мұғалімдер, әсіресе тіл
мен әдебиет пәнінің оқытушылары оқушылардың сөздерді қалай болса ... ... ... ... жол ... тиіс. Ұқыпты педагог, бұл
іске ерінбей көңіл бөліп, тынбастан жұмыс істейді. ... ... ... ... ... ... ... ойын дәлме-дәл көркем етіп
баяндауға ... ... ... әр ... ... ... ... да сөздерді, синонимдерді орынды пайдалануға үйретеді.
Мен өзімді болашақ мұғалім ретінде сезіне ... ... ... ... беру ... ең ... синонимдердің қыр-сырына өзім
әбден қанығып алуым керек деп ... Аз да ... ... ... ... жағдайларға қанықтым. Бұл – менің ... ... ... ... аз-мәз зерттеу, іздену нәтижесінде алға қойған мақсатым
орындалды деп ... Көп ... ... әлде де ... ... ... ... әдебиеттер.
1) І. Кеңесбаев, Ғ.Мұсабаев «Қазіргі қазақ тілі» Алматы, 1975ж
2) А.Байтұрсынов «Тіл тағылымы» Алматы, 1992 ... Ә. ... ... ... ... ... ... 1975жыл
4) Ә.Болғанбаев «Қазақ тілінің лексикологиясы» Алматы, 1985 ж.
5) С.Исаев «Қазақ әдеби тілінің тарихы» Алматы, 1995 ж.
6) Ахмеди ... ... ... ... Алматы, 1991 (119-бет)
7) «Қазіргі қазақ тілі» Оқу құралы. Алматы, 2005 ... ... ... ... 2001 ... Оразбаеваның «Қазіргі қазақ тіліндегі сын есім синонимдер»
10) Ж.Нәжімеденов «Ақ шағыл» романы
«Кішкентай » романы
11) Жұмекен. ... ... ... ... 2002 жыл
12) Ж.Нәжімеденов Үш томдық шығармалар жинағы «Жазушы» 1996,1997жыл.
13) Жұмекен Нәжімеденов Екі ... ... ... «Жазушы»
2005 ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Синонимдік қатарлардың жасалуы және когнитивтік мәні (зат есімдердің негізінде)155 бет
Антоним, омоним, синоним сөздердің қолданысы. Антоним сөздердің қолданыс ерекшелігі98 бет
Ақтөбе облысының бидай өнімділігінің құрылуының агрометеорологиялық және синоптикалық жағдайы22 бет
Жұмекен Нәжімединов шығармаларындағы қосарланған синонимдер7 бет
Синоним қатары25 бет
Сөздің анықтамасы. Сөз мағынасының өзгеру себептері. Көп мағыналылық. Омонимдер. Синонимдер. Антонимдер5 бет
Сөздің анықтамасы.Сөз мағынасының өзгеру себептері. Көп мағыналылық. Омонимдер. Синонимдер. Антонимдер6 бет
Сөздің анықтамасы.Сөз мағынасының өзгеру себептері.Көп мағыналылық. Омонимдер.Синонимдер. Антонимдер9 бет
Қазіргі ағылшын тіліндегі синонимия құбылысы21 бет
Қазақ тіліндегі синонимдердің және синонимдік қатарлар118 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь