Еліктеуіш

Мазмұны

Кіріспе.
Еліктеуіш сөздер туралы жалпы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
Негізгі бөлім.
1.Еліктеуіш сөздер сөз табы ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
2.Еліктеуіш сөздердің семантикалық топтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4
3.Еліктеуіш сөздердің қос сөз жасаудағы рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11
4.Еліктеуіш сөздердің дыбыстық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14
5.Еліктеуіш сөздердің морфологиялық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..17
6.Еліктеуіш сөздердің аспектуалды семантика жасауға қатысы ... ... ... ... ... ..19
7.Еліктеуіш сөздердің одағайдан ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
        
        Мазмұны
Кіріспе.
Еліктеуіш сөздер туралы жалпы
түсінік...............................................................3
Негізгі бөлім.
1.Еліктеуіш сөздер сөз табы
ретінде.....................................................................
.4
2.Еліктеуіш ... ... ... қос сөз жасаудағы рөлі
.................................................11
4.Еліктеуіш сөздердің дыбыстық
ерекшеліктері................................................14
5.Еліктеуіш сөздердің морфологиялық
ерекшеліктері......................................17
6.Еліктеуіш ... ... ... ... ... одағайдан
ерекшеліктері................................................21
Қорытынды...................................................................
.......................................22
Пайдаланылған әдебиеттер
тізімі....................................................................23
Кіріспе
Қазақ тілінде басқа сөз таптарындағы сөздерден фонетикалық,
грамматикалық, және ... ... ... өз ... дара тұрған
тар с етті, борс етті, гүр етті, шомп ... ...... ... ... -
талтаң етті дегендегі тарс, борс, гүр, шомп, жымың – жымың, талтаң – талтаң
сияқты көру, есту қабілетінен ... ... ... жуық сөз ... ... ... әдебиетте көп кездесетін, айтайын деген ойды дәл
жеткізу жағынан ерекше мәні бар тілімізге әрдайым әсемдік, ықшамдылық
көркемдік сипат беріп ... ... ... ... мәнерлеп тұратын
сөздер. Мысалы: Жақып шошып кеткендей, қысыңқырап отырған көзін бажыраң
етіп ашып ... Оның ... ... күнгі жапырақтай дірілдеп,
өкпесі көріктей көмпиіп, ... ...... ... ... ... ... жымың етті.(Ғ.Мұст).
Бұл сөздер мақал – мәтелдерде де жиі ... ... ... ...... ... ... сипат беріп, оларды
көріктендіріп отырады. Мысалы:
Бала күнде баланың бәрі бала – ақ,
Үлкейген соң балағы далақ – далақ.
Жүйріктен жүйрік шықса, аяғы ...... ... ... таңқ ... ұрсаң қаңқ етеді.
Қабырғалы қара нар қабырғасын сөксе бақ етпес.
Еліктеуіш сөздер жұмбақтарда да көп ... ... – жылт ... ... – жұлт етеді.
Жалмай – жұлмай жұтады.
Қара бием қалт ... жалт ... ... ... ... ең көп тараған сөздер болғанымен,
оларды арнайы зерттеп, ... ... ... ... ... өте ... курстық жұмысымда еліктеуіш сөздердің мағыналық түрлеріне,
дыбыстық ерекшеліктер, морфологиялық ... ... ... мен ... ... ... ... Қазақ тілін алғашқы зерттеуші орыс ғалымы П.М.Мелиоранский
еліктеуіш сөздерді “подражательные слова”[4] деп, ал қазақ ғалымдары
А.Байтұрсынов[1], Қ.Жұбанов[2], Н. Сауранбаев[3] ... ... ... ... ... ... қатарына жатқызған болатын.
Еліктеу сөздер жеке сөз табы ретінде соңғы жылдары ғана бөлініп
шықты. Оның жеке сөз табы болып даралануы ... ... ... деп ... ... ... қазіргі қазақ тілінде «еліктеу
сөздер» деген өзгеше бір сөздердің тобы бар ... ... 1948 ... – ақ ... болатын. Ол туралы ғылыми мақалалар да жариялаған.
Кейіннен еліктеу сөздерді грамматика құрамына ендірді .Бұдан әрі қарай
еліктеу сөздер өзге де ... зер ... ... ... ... диссертациялық зерттеу обьектісіне көшеді. Қазір еліктеу сөздер
бірде еліктеу, ... ... деп ... ... ... сөз ... болып танылып отыр[6, 28-29-бб].
Еліктеуіш сөздерді дербес сөз табы деп дәлелдеген-ғалым А.
Ысқақов. 1950 ... ... ... сөздер одағайға жатқызылып келген
болатын. 1948 жылы А.Ысқақов “Еліктеу сөздер туралы” деген мақаласында
еліктеуіш сөздерді жеке сөз табы деп ... оны ... ... ... бастап А.Ысқақов еліктеуіш сөздерді оқулықтарға
дербес сөз табы деп кіргізді. ... ... ... ... ғылыми
грамматикаға кірді[8, 332-б].
Тілімізде семантикалық ерекшелігі жағынан да, грамматиикалық сыр-
сипаты ... да, ... ... ... да өзге сөз
таптарынан оқшауланып тұратын, соған сәйкес, өз ... ... сөз ... ... бір ... ... еліктеу сөздер (мимема) деп аталады.
Еліктеу сөздер семантикалық жағынан алғанда, біріншіден, табиғатта
ұшырайтын сан алуан құбылыстар мен ... ... ... ... ... ... неше ... жан-жануарлардың дыбыстау
мүшелерінен шығатын әртүрлі әрекет қимылдарынан туатын, әр қилы дыбыстарға
еліктеуінен пайда болған түсініктерді білдірсе, ... сол ... сан ... ... мен заттардың және неше ... ... ... ... мен ... де ... пайда болатын түсініктерді білдіреді. Мысалы: арс, гүрс,
дүрс, қорс, ... ... ырс, ... ... ... ... морт, сарт, шырт,
дүңк, күңк, қыңқ, мыңқ, маңқ, санқ, шаңқ, шіңк, сыңқ, таңқ, ... ... ... ... ... ... ірк, ырқ, ... тарс-тұрс, арс-ұрс, жалт-
жалт, жалт-жұлт, қалт-қалт, қалт-құлт, ... ... ... ... ... ... ербелең-ербелең,
батыр-бұтыр, далаң-далаң, тарбаң-тарбаң, қызараң-қызараң, қаңғыр-күңгір,
қайқаң-құйқаң, митың-митың, салың-сұлаң, ыржың-тыржың, т.б.[9, 344-б].
2. Еліктеу сөздердің бір тобы семантикалық мағыналары ... ... әр ... ... ... ... ... тобының
семантикалық мағыналары сол табиғаттағы әр қилы табиғи көріністердің
бейнелерімен байланысты. Осы ... бұл ... ... екі ... ... ... ең ... рет арнайы зерттеген доцент ... ... ... ... ... ... екі ... бөлінеді:
1. Еліктеуіш сөздер.
2. Бейнелеуіш сөздер[9, 346-б].
Бұл сөздер семантикалық жағынан ғана емес, ... ... да ( ... буын ... ... синтаксистік қызметтері) бір-бірімен ұқсас, орайлас болып
келеді. Еліктеу сөздердің өзді-өздеріне тән жалқы ерекшеліктері мен
барлығына тән ... ... ... сөздер деп табиғатта ұшырасатын сан алуан құбылыстар мен
заттардың бір-біріне ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі дыбыстарды есіту
қабілеті арқылы белгілі-белгілі түсініктер ретінде қабылдаудан ... ... ... ... ... ... сөздерді айтамыз. Мысалы:
Мылтық тарс етті. Қарға қарқ етті деген сөйлемдерді алсақ, ондағы ... сөз ... ... ... ... атын білдірсе, қарқ деген сөз
қарғаның дыбысталу ... ... ... дыбыстың атын
білдіреді. Демек, бұл екі сөздің екеуіне де ... және ... ... ... ... ... Бірақ бұл дыбыстардың қайсысы болса да,
әрине, сол дыбыстардың дауыстарын дәлме-дәл етіп айтуға ... ... ... бейне, әрі сол бейненің атауы ретінде қалыптасқан дыбыстар. Заттың
құрылымдың бөлшектерінің ерекшеліктеріне қарай, жерге түскендегі дыбысы ... я ... я ... я тоқ, я тық етіп ... ... дәлме-дәл етіп
жеткізу қиын-ақ. Дегенмен, осы дыбыстар дыбыстық бейне ретінде де, ... ... ... де ... ... біз сөздер
есебінде қабылдаймыз. Оның бер жағында, бұл ... ... ... ... ... ... ... дыбыстар. Ал осы күрделі ... ... ... ... таңбалары есебінде қабылданып, тиісті сөздерге
айналған, оған көркем әдебиеттен бірер мысалдар келтірейік: Дәл сол кезде
түп ... аса ... ... жас ... қозы топ ете ... (М. Әуезов);
Қасқыр тыпырлап жатқан қозыны көре ... ырр етіп ... бас ... ... Қозы екі ... ... ... қанжоса болып дар-дар
айырылды. Сырт-сырт етіп жас сүйек сынды. ... ... ... ... ... ... (М. Әуезов). Осы сөйлемдердегі топ, ырр, дар-
дар, сырт-сырт, қорқ-қорқ ... ... ... естуден пайда болған
түсініктерді білдіреді. Сондықтан бұлар да, әрине еліктеуіш ... ... ... қорқ-қорқ деген еліктеуіш сөздер
бастапқы түбірлердің екі рет қайталануынан жасалған. Егер сол сөйлемдердің
құрылымдарына да, құрылыстарына да ... ... ... тек ... ... қосарлаған түрде емес, ... ... ғана ... сырт етіп жас ... ... өзге ... сияқты, еліктеуіш
сөздердің не жалаң түрі мен қосарланған түрі ... ... ... айырмашылық барлығы аңғарылады. Демек, еліктеуіш сөздің
жалаң түрі амал-әрекеттің бір ғана рет ... ... ... сол ... үсті-үстіне әлденеше рет қайталанып ... ... дар ... және дар-дар айырылды; сырт етіп және сырт-
сырт етіп; қорқ етіп және ... етіп ... ... ... ... ... қайталанған түрлерін екінші сыңарындағы ашық
дауысты қысаң дауысты еріндік дыбысқа ... ... ол ... тұлғасында
туған осы өзгеріске байланысты мағынасында да дәл өзгеріс туады. Мысалы:
Біреу ... ... ұрды және ... ... тарс-тұрс ұрды деген
сөйлемдердің құрылысы мен құрамында айырмашылық ... да, ... ... да) ... бар; ... ұрды ... адам есікті әрі
қатты, әрі бірнеше рет ... ... ... ... ал тарс-
тұрс ұрды дегеннен есіктің қатты ұрылуы бір қалыпты ... ... ... ... қаттырақ, солғын болып алмасып отырғаны аңғарылады. Бірақ бұл
екі форманың қызметінде ... ... ... де, ... (сарт-
сұрт) дегенде де ешқандай өзгешелік болмайды. Олар ... ... ... ... ... ... да бұл үш ... (тарс, тарс-тарс, тарс-
тұрс) өзгермейтін сөздер ретінде қала береді.
Басқа сөздер сияқты, мағына жағынан ... ... ... ... еліктеуіш сөз қосарлана береді, мысалы: сартыр-күтір, салдыр-
күлдір, бұрқ-сарқ, т.б. Бұл ерекшелік те - ... ... ... ... ... ... Әдетте, су бұрқ-бұрқ қайнап жатыр деп те, ... ... ... деп те ... ... Бұл ... құрылсы мен
құрамдарында ешқандай айырмашылық жоқ, арасында азды-көпті ... бар: ... ... ... сарқ-сарқ қайнау әлдеқайда
күшті. Солай болса, сол екі ... ... ... әсер де ... ... бұл ... ... да бір-біріне қарайлас та, жақын да. Егер
бұл екі сөздің бір-бір сыңарларын бөліп алып, ... ... Су ... ... ... оған бұрқ және сарқ ... екі ... де беретін
мағынасы бірдей кіреді, су я бірыңғай бұрқылдап та; я біріңғай сарқылдап та
қайнамай, жоғарыдағы айтқан ... ... ... бірде (я бір жері)
бұрқылдап, бірде (я бір жері) сарқылдап қайнаудың дыбыстық та, ... ... ... ... ... сөздердің де
құрылыстары мен мағыналарынан осыны байқауға болады.
Еліктеуіш сөздердің ... ... ... не ... не ... да сол ... ... әсер етеді. Мысалы, есік сарт етіп жабылды
және есік сырт етіп жабылды деген ... де ... ... ешқандай
айырма жоқ бола тұрса да, мағына жағынан сәлде болса, ерекшеленіп тұр. ... сарт және сырт ... ... дауысты дыбыстарына ғана
байланысты, демек, сарт етіп ... ... ... ... ... ... дыбыстың қатты шыққаны, ал сырт етіп жабылғаны есіктің
дыбысы ақырын шыққаны аңғарылады. Ал есіктің ... я ... ... ... нәрселер түбірдің дауысты дыбыстарының я ашық, я қысаң
болуына байланысты. ... ... ... ... сөздің түбіріндегі
дауысты дыбыс ашық болса, құлаққа келетін табиғат дыбысы да қатты естіледі
- қысаң ... ... ... Осыған сәйкес сол сөздің мағынасы да
ажырайды. Ондай сөздерді салыстыруға болады. ... ... білу ... ... ... тарс және ... ... және шық-
шық, шаңқ-шаңқ және шыңқ-шыңқ, т.б деген сөздерді салыстыруға болады.
Еліктеуіш сөздердің түбіріндегі дауысты ... я ... ... ... ... ... да әсер ... Мысалы: шыңқ-шыңқ етеді,
шіңк-шіңк етеді дегендердің мағыналарында айырмашылық бар. ... ... ... ... ... ... сөздің мағынасы сәл
өзгешелік болып тұр, демек, одан дыбыс ... ... ... сәйкес,
лажсыздықтан ащы келетіні аңғарылады. «Тоғыз тоңқылдақ және бір шіңкілдек»
деген ... ... қара күш иесі ... жігіттің тоңқылдақ делініп
атауы, акүші аз, ... ... ... бір ... ... делініп
аталуы кездейсоқ нәрсе емес. Мұндағы тоңқылдақ деген зат есім бастапқы тоңқ
деген еліктеуіш сөзден, ... ... зат есім ... шіңк ... ... ... Солай болса, еліктеуіш сөздерден жұрнақ арқылы
жасалған туынды сөздердің де семантикалық ... ... ... ... ... ... байланысты болады.
Ауызекі тілде адамның көңіл күйіне, ... ... ... ... ... ... айтылуында ерекшеліктер болады.
Ашық дауысты еліктеуіш сөздердің дауысты дыбыстары ... ... сарт ете ... ... саарт ете түсті деп, тарс ете түсті дегенді
таарс ете түсті деп түбірдегі а ... ... ал ... ... соңғы
дауыссыз дыбыс созылып айтылады, мысалы: тыз ете түсті, тырс ете түсті,
шыж ете түсті, шың ете ... шыр ете ... ... сияқты ауыз сөзде соңғы,
з, с, ж, р, ң дыбыстарын созып, ... ... ... ... ... шыңң ... ... сөздер ауызекі тілде, ауыз әдебиетінде, көркем әдебиетте
өте жиі қолданылады, ... ... ... дөңгелегі зыр
жүгірді. Күн көрістің ескі тәсілдері, ескі салт-сана, әдет-ғұрып ... ... ... ... ... қара ... күмп-күмп
пісілді(Мұстафин). Кешікпей тағы да мылтық даусы ... ... Боз, ... ... ала, ... ... ауыздығын қарш-қарш
шайнап(Жамбыл).
Сөйтіп, еліктеуіш сөздер дегеніміз - ... тән ... ... ... ... бар, дара түрлеріне де
көптік, тәуелдік, ... ... ... ... ... ... ... сын-қимыл пысықтауыш болатын және бастапқы
түбірлерінен жұрнақтар арқылы ... ... және ... ... сөздер есту қабілеті арқылы пайда болатын түсініктердің
аттарын білдірсе, бейнелеуіш ... ... ... ... ... көзбен көру қабілеті арқылы туатын түсініктердің аттарын
білдіреді. Мысалы: Ырғалып қарға қарқ ... ... ... салп етті
деген сөйлемдерді алайық. Мұндағы қарқ ... сөз - ... ... ... атын ... ... сәйкес, еліктеуіш сөз сол
түсініктің атауы болатыны жоғарыда айтылды. Ал осы салалас сөйлемнің екінші
жартысындағы салп ... сөз ... ... ... ... ... қарай түсіп бара жатқан я түскен кездегі көрініс ... ... ... ... Екінші сөзбен айтқанда, салп деген сөз
ірімшіктің ... тез ... бара ... ... ... көру қабілеті арқылы
қабылданған көріністің, оның бейнесінің атауы есебінде қызмет етеді.
Бейнелеуіш сөздер іс-әрекеттің тек ... ... ғана ... ... ... ... Бұл сөздерге де белгілі-белгілі көріністің,
қимылдың бейнесі негіз болады. Мысалы: бірдеңе елең етті; ... ... от жалт етті ... ... ... жалт деген сөздер белгілі
көріністің бейнесін де, олардың тез болу ерекшелігінде ... ... ... ... сөздер де қосарланып
қолданылады да, солар арқылы бейнеленетін құбылыстардың ... ... ... ... ... ... ... жылт-
жылт, қылт-қылт, лап-лап, т.б.
Еліктеуіш сөздер сияқты, бейнелеуіш сөздердің де қайталанған
екінші сыңарының ашық ... ... ... ... ... ... ... бейнесінің бірде олай, бірде бұлай болып алмасып отыратынын
білдіреді, мысалы: ... ... ... т.б.
Еліктеуіш сөздер сияқты, бейнелеуіш сөздердің түбіріндегі ... ашық я ... ... ... жуан я ... ... сол сөздердің
мағыналарына әсер етеді. Мысалы: От жалт етті және от жылт ... жалт ... ... көру ... ... ... аңғарылса, жылт
деген сөзден көріністің әлсіз болатыны аңғарылады[9, 345-351-бб].
Еліктеуіш ... ... ... 1960 жылы ... “Қазақ
тіліндегі еліктеуіш сөздер” атты еңбегінде еліктеуіштің екі семантикалық
түрін ... ... ... ... сөздер.
2. Бейнелеуіш сөздер.
Дыбыстық еліктеуіш сөздер мына төмендегі дыбыстарға еліктеуден
пайда болады: 1)Табиғат құбылыстарының дыбыстарына ( желдің уілі,
жапырақтың, ... ... ... ... күннің күркіреуі,
өзеннің мсылдырап ағуы т.б.) еліктеуден пайда болған сөздер. Мысалы:
Сол кезде шатыр шұтыр бұлт жарылып,
Серпілді төбемізден түн ... ... ... қыр – қыр ... ... – бір ... етер ... байқамас.(Абай)
Кетпендер шапыр – шұпыр сермеліп жатты(Ғ.Мұст). Танк борс етті
де, лап берді(Ғ.Мүср). Әстакада үстінде салдыр – гүлдір ... ... Абай ... ... де , суға ... бірге
шомп етіп құлап кетті(М.Әу.Абай.). Атылған батыр – бұтыр неткен
гүрсіл?(С.Мұханов). Күректердің зың – зың еткені енді естіле
бастады(Ғ.Мүср.).
2)Адамның сөйлеу ... ... ... ( ... күлу, қырылдау т.б.) еліктеуден пайда болған сөздер. Мысалы:
Кәперінде дәнеңе де жоқ, быр – быр ... ... ... әр ... балп – балп ... ... Ол күрк – күрк жөтеліп
жүретін(Ғ.Сл). Ол пыс – пыс ұйықтаған баланың қасына келіп, айналып,
толғанып тұр.(Ғ.Мұст.).
Күлкінің әр түрлі реңктерін білдіретін қазақ ... ... ... ... ... – қарқ күлу шиқ – шиқ ... – сылқ күлу солқ – солқ ... – сақ саңқ – саңқ ... – таңқ ...... ... – кеңк селк – селк ... күлу мырс – мырс ... – шарқ күлу ырқ – ырқ күлу ... ... ... күлу бар. ... Ол Ордабайға қарап
жырқ- жырқ күлді(Ғ.Мүсір.). Бұл келтірілген сөздердің бірқатары,
біржағынан, дыбысқа байланысты болса, екінші ... ...... ... ... аң – ... дауыстарына еліктеуден пайда
болған сөздер. Мысалы:
Бақ – бақ еткен текені,
Қар жауғанда көрерміз.
Батырсынған жігітті,
Жау келген көрерміз. (Мақал).
Сонда барқ – барқ үре ... ... ...... ... ... еөтерді шаң.(Ә.Сәр.).
Құтырған көк төбеттей арс арс етіп,
Бақсыны кім әкелген ырылдатып. (Тор.).
Сөйтіп, ... ... ... ... олардын бір-бірімен соқтығысуынан пайда болған дыбыстарға және
адамның, хайуанаттың шығарған дыбыстарына еліктеуден ... ... ... ... ... дейміз[5, 337-338-б].
Бейнелеуіш сөздер- адамдардың, заттардың, хайуанаттардың,
сыртқы көрінісін бейнелеп, көрсететін не олардың қимыл-әрекетіне ... ... ... ... ... ... Саусақтары бұлың-бұлың енді
де кетті(Ғ.Сл. Шалқар). Жұмыр білектердің түйін-түйін бұлшық еттері ... ... ( Ғ.Сл. ... Аттар борт-борт желеді (С.Мұқ. Таңдамалы.)
Бұлаңбай мен Алшағырдың үй-іштері көшіп келіп, абыр-сабыр болып қалды.
(Ғ.Мүсір. Оянған өлке.).
Бейнелеуіш ... ... ... екі топқа бөлінеді:
1)Қимыл процесін бейне- сипатын білдіретін сөздер. Мысалы: Алшаң ... аю ... Ы. ... ... қыфз ... көлбең қағып маң – маң басты.(Ж.Сайн.).
Байғұс қара өгіз көзіне ... ... ... ... ...... ... келеді(Ғ.Мүсір.).
Ол шаршайтын да, сескенетін де емес, бүгжең – бүгжең
басады(Ғ.Мұст.). Амантай балалардың ең артында бортаң – бортаң ... ... ... ... ... ... жататын сөздер адамның, заттың қимылымен
байланысты болмай, сол адамның не заттың сыртқы көрінісінің қалпымен
байланысты ... да , ... ... ... ... ... ... – дода, ез –ез, мылжа – мылжа, дал –дал т.б. сияқты сөздер заттың
сыртқы ... ... ... күйін бейнелейді. Оны мына мысалдардан
көруге болады:
Арқада көк мұнармен кмкеріліп,
Көкшетау ақар – ... ... ... деп құшырланып тиіскенде,
Дал- дал боп қақ жарылған мидай
тақыр.(Н.Бекежанов).
Үстері өрім - өрім, арса – арса ... Соқа ... соны ... ... – борша(Ғ.Мұст). Тұла бойы ез –ез (Ғ.Сл.). Үстіндегі ер - тоқымы
пара – пара (Ә.Көшімов). Скважина аузы ойқаң – ... ... ... ... ... ... ... сын есімнен жасалған қызараң – қызараң
(қызар), ағараң – ... ... ...... ... ... сөздер де
енеді. Мысалы: Мешіт жақтан бір салт атты қараң ете түсті.(С.Мұх.). Сын
есімнен жасалған осы үш ... ... ...... ... ... ... сыңарлары қосарлап өзгерілмейді де, үшіншісінің екінші
компоненті қараң – құраң болып өзгертіліп айтыла береді. Мысалы: Қараң –
құраң етіп еңіске тартып ... ... ... ... жануына, күннің жарқырауына, жылтыр
нәрсенің жылтылдауына еліктеуден пайда ... жалт – ... жарқ – ... ... лап, лау – лау ... ... сөздер де енеді. Мысалы: Үш гранатаны
қосақтап алып ұрып ем, танк борс етті де, лап берді.(Ғ.Мүсір)
Жалт – жұлт етеді,
Жалмай – ... ... ... оты жарқ етті де ... бара жатты.(М.Әу.
Абай).
Бұл топқа кейбір етістіктерден жасалған еліктеуіш сөздер де
кіреді.Олар көбінесе, ... ... рай ... –аң, -ең, ... ... ... ... Мысалы: Сүйрең – сүйрең, сүйрелең –
сүйрелең( сүйре ... ...... қисалаң – қисалаң (қисаю
етістігінен), домалаң – домалаң (домалау етістігінен), созалаң – созалаң
(созу етістігінен).
Сөйтіп, тірі ... ... ... күй ... ... ... пайда болған сөздерді бейнелеуіш сөздер дейміз.
Бейнелеуіш сөздерге тән нәрсе – олардың ... ... ... ... қылп – қылп ... ... ... мағынасы
құстың құйрығының қылпылдауын білдірсе, Айдар жүрерде ғана сыпыртып
тастағанын ұмытып , сақал – мұртының орнын әдет ... бір ... ... ... арты да қылп ... ... Миллионер) дегендегі қылп сөзі
ауыспалы мағынада қолданылып тұр.
Еліктеуіш сөздер тек түбір тұлғада ғана емес сонымен қатар
етістікке айналған түрде немесе көмекші ... ... ... ... ... ... ... ақынның:
Қазанқап, неге сонша шытырлайсың,
Тіл безеп қарсы ұмтылып тыпырлайсың...
Жауырды жаба ... ... ... деп шұқымдайсың?(Н.Бекежанов.Домбыра
сазы)
деген шумағындағы шытырлау тура мағынасында қолданылмай , ауыспалы
мағынада, ашу, долы деген сөздердің баламасы ретінде ... тұр. ... ... ... ... ... де ауыспалы мағынада
қолданылдып тұр.
Кейбір еліктеуіш сөздер тар ... ( ... не ... көлемінде) ған
қолданылып говорлық, диалектілік сипатта айтылады. Мысалы: Мәметтің дауысы
сайқ – сайқ етті(Ғ.Мұст.Миллинер). Дауыстар самп – самп ... Жол ... ... қалған қадақ – құдақ адамдар (Ғ.Сл.
Күретамыр.) [5, 338-340-б].
3.Еліктеуіш сөздер қос сөз жасауда үлкен рөл ... ... ... ... ... айтылуы –дыбыстың не қимылдың бір
рет емес, дүркін-дүркін бірнеше рет қайталануымен байланысты екендігін
айтқан едік. Енді еліктеуіш ... қос ... ... ... ... ... қос сөз ... төрт амалы бар.
1) Еліктеуіш сөздерді ешбір фонетикалық өзгеріссіз, таза түбір
күйінде қосарлап айту: Барлық жиын жалғыз төбені дүрс-дүрс басып, шығысқа
қарай ... ... ... ... ... ... ... қарай маңқиған қызыл тұрба қара түтінді лақ-лақ құса
салды.(Ғ.Мұст.). Жалаң аяғымен жер еденді сырп-сырп басып анасы төргі үйге
кірді.(А.Фадеев.Жас гвардия). Енді пәле ... ... ... ... (М.Әу.Абай). Шал селдір біткен сақалын қышыр-қышыр шайнап
қойды.(Ғ.Сл.)
Бұл топқа кіретін кейбір қосар еліктеуіштің құрамындағы сөздер түбір
күйінде жеке-дара қолданылмай, тек қос сөз ... ... ал ... ... кейбір көмекші етістікпен тіркесіп келгенде ғана қолданылады. Мысалы:
сақ-сақ күлді. Мұны сақ ... деп, ... жеке ... ... ... сықылдап күлді деп етістікке айналған түрде айтуға болады. Сол ... ... ... ... қосар еліктеуіштердің
құрамындағы сыңарларды жеке, қосарсыз айтуға болмайды. Олар қос сөз не
етістік тұлғасында ғана ... Олай ... ... ... дыбыс не
қимыл өзінің табиғаты жағынан әр уақытта дүркін-дүркін қайталанып
отыратындығында. Мұндағы дыбыс не қимыл бір рет қайталанбай, ... ... Бұл ... енген еліктеуіш сөздер дыбыстың не қимылдың
тез, жылдам болғандығын білдіреді. Ал екі буынды ... ... ... тез ... ... ... білдіреді. Кейбір еліктеуіш сөздер
екі емес, кейде одан көп рет қайталанып айтылады. Мысалы:
Балпаң-балпаң-балпаң басып
Екі көзін әрең ашып ... ... ақ ... ... ... сөздер қайталанып келгенде, да/де шылауы арқылы
қайталанып айтылады. Мысалы:
Ел ... ... ... гу де гу (Абай).
Тұндырғандай [домбыра –Ш.С.] құлағыңды,
Қоңырауланып тек дың да дың (Ә.Сәрс.).
Түн ортасы кезінде сарт та сұрт ... ... ... ... ... ... –ұйқай, шаң да щұң,
Жерді жарған ұранды үн...(С.Мұқ.).
Ауыл маңы ала шаң,
«Алды!», «кетті!», у да шу (Н. ... ... ... ... оның ... ... дыбыстық жағынан өзгертіліп айтылуы мүмкін. Мұндай
жағдайда еліктеуіш сөздің сыңарындағы алғашқы а ... ұ ... ... ... ... түсіп, екінші компонентті бірінші
компоненттің жаңғырығы ретінде немесе бейненің құбылуын көрсету үшін
қолданылады. ... ... ... жалба-жұлба, жалаң-жұлаң, далба-
дұлба, жапыр-жұпыр, салбаң-сұлбаң, даңғыр-дұңғыр, шатыр-шұтыр, т.б. ... ... ... ... ... ... ... болдық та қалдық ( М.Әу.
Абай). Даң-дұң жуырда ... ... ... Жұрт ...... ... ... Әйелдер де жаң – жұң жамырасып жүр (Ж.Тілеков.
Қайнар). Екі жақ бетпе – бет шабысып келді де жапұр – жұпыр бір ... – шұрт ... ... ... Атылған батыр – бұтыр неткен
гүрсіл (С.Мұх). Жалтыр – жұлтыр, қаңғыр – ... ...... даңғұр –
дұңғыр т.б.
3)Тұлғалары әредік, бірақ мағыналық ... бар ... ... ... Бұрқ – ... ...... былқ – сылқ,
кәкір – шүкір, салдыр – гүлдір, самбыр – күмбір, қауыр – дауыр, қылтың –
сылтың т.б.
Борандай бұрқ – сарқ етіп ... ... ақ орда үй ...... ... ... жатыр таудан бұлақ.(Ә.Сәрс).
Бұрқан – талқан болып Бейсен енді есіктен(Ғ.Мұст)
Қамар қыз оқымаса не етер ... ...... етер ... ... қайысқан,
Қол аяғы майысқан.
Қылтың – сылтың себелек,
Іздемейсің алыстан (Қ.Қуанышбаев).
2) Әдетте жеке қолданылмайтын екі ... ... ... бір-біріне рифма жағынан үйлесіп, екінші компонентінің алдына
ж,т,с, (кейде ж,ш) ... ... ... Мысалы: Ойқаң – тойқаң,
апыраң – тапыраң, ...... опыр – ... ың – жың, ... – сүргін,
әлкек – тәлкек, әлкес – шәлкес, ырың – жырың, ұйпа – тұйпа, үпір – ... Бұл ... ... ... ... бірінші топтағыдай а\дыбыстарының
алмасуы да байқалады. Мысалы: абыр – жұмыр, алақ – ... адыр – ...... ... айпар – жайпар,
Екеуі бітім десе басын шайқар.(Абай)
Ойласаңшы бос қақпай елең – селең(Абай). Ілкі әзірде Сәтбала әрпі
– тәрпі ... ...... Басындағы шашы ұйпа – тұйпа, дода –
дода(Көпбаев). Айналасын ерең – ... ғып ... ... ... ... айту – еліктелетін дыбыстың не
қимылдың бірі емес, дүркін – дүркін бірнеше рет қайталанғандығын
білдіреді. Еліктеуіш сөздердегі дыбыстың, қимылдың дүркінділігін дыбыстың
не ... бір ... ... рет қайталанатындығын екі жол арқылы беруге
болады. Олардың бірі – қосарлап айту жолы. Екіншісі – ... түрі ... ... Мысалы: гүрс – гүрс етті дегенде гүрсілдеген дыбыс гүрс етті
дегендегідей бір рет қана ... ... рет ... шыққандығын
білдіреді. Сондай – ақ дүрсілдеді, селкілдеді, сияқты етістік формалары
да дыбыстың, қимылдың бірнеше рет қайталанғандығын білдіріп тұр. Егер
дыбыстың не ... бір ғана рет ... ... келсе онда
еліктеуіш сөздерді қосарламай, етістік формасына да қоймай, тек түбір
қалпында басқа етістіктермен тіркестіріп айтамыз. ... Бұрқ ... ... түсті, кілт тоқтады, қарқ етті т.б. Бұл айтылғандарды схемаға түсірсек
бұлай болып ... не ... ... ... ... ... ... |айту амалдары ... айту ... ... ... ... ... – тарс (Етті) |
|Борс (етті) ... ...... |
|Қарқ (етті) ... ... – қарқ ... ... (етті) |Сықырлады ...... ... ... ... ... ... – селк ... ... ... ... ...... (етті) |
Еліктеуіш сөздер ете түсті,ете қалды сияқты күрделі етістіктермен
тіркескенде, әр ... ... ... ... өте тез, жылдам, бір
дүркін және кенет болғандығын аңғартады. Мысалы: Маңдайынан тер бұрқ ете
түст.(Ә.Әб).[5, 340-343-б].
4.Еліктеуіш сөздер дыбыстық жағынан, интонациялық жағынан одағай
сөздер ... ... ... Олар еліктелетін дыбыс қимылдарының жылдам
– баяу, ақырын – ... ... ... ... ... ... ... айтылып, түрленіп отырады. Олардың интонациялық байлығы,
түрленгіштігін байқау үшін ... зат ... ... ... есім ... Қор ... (асты) Дар ... ... Тап ... ... Қыз – ... Шөп ете ... зат есім мағынасындағы сөздер жай, қоңыр дауысты
интонациямен айтылады да, еліктеуіш сөздер жұлып алғандай тап берді, ... ... ... ... ... күшті шығады. Бұдан еліктеуіш сөздерде
интонациялық құбылу шеңбері кең болатынын байқауға болады.
Р, ж, ң дыбыстарына біткен дыбыстық еліктеуіш ... ... ... ... ... Мысалы: Гүр – р – р, ете түсті, дыр-р-р ете
қалды, шыр – р – р ете ... дың – ң –ң, дыз – з – з, т.б. ... ... ... ... морт – морт ... зың – ң еткен өзгеше күй
де естіліп өтті(Ғ.Сл. Шалқар).
Еліктеуіш сөздердегі дауысты дыбыстардың жуан, ... ... ... ол ... ... әсер ... ... дауысты
дыбыстан құралған еліктеуіш сөздер жуан дауысты дыбыстан құралған
еліктеуіш сөздерге қарағанда қимылдың, дыбыстың әлсіз, жай, ... ... ... ...... ...... сыпайырақ сияқты да, адыраң – адыраң, едірең – ... ... ... ... ... да ... айтуға болады:
Қарш – қарш Борс – ... – қырш Бырс – ...... – тарбаң Сарт – ...... сырт – ...... Лап – ... – тылтың Лып – лып, ... ... баяу ... тез, жылдам болуына байланысты
еліктеуіш сөздердің интонациясы екі түрлі болады:
1.Егер дыбыс ... ... ... ... тез ... ... сөздің айтылу интонациясы да тез, шұғыл болады. Мысалы: гүрс
етті, шаңқ ... дүрс етті т.т. Егер ... жай, ... ... ... ... онда еліктеуіш сөздердің айтылуы да тез, шұғыл болады.
Мысалы: селк етті, сап етті, шап берді т.б.
Қара бием қалт етті,
Қабырғасы жалт ... ... ... ... созылыңқы шықса, онда еліктеуіш
сөздер де созылыңқы интонациямен айтылады. Мысалы: қор – р ете түсті, ши –
и –иқ ете ... Егер де ... ... ... , жай, ... ... болса,
онда бейнелеуіш сөздер де баяу, созылыңқы интонациямен ... ... – а – аң ... қопа – а – аң ... сөз ... ... сөздердің соңында сирек
кездесетін ж дыбысы еліктеуіш сөздердің соңында көп кездеседі. Мысалы: гүж
– гүж, құж – құж, шыж – быж, баж – бұж, мыж – мыж ... ... ... басқа сөз таптарындағы сөздердің алдында
естілетін ы, і протетикалық дыбыс (Ы) лақ, ... (і) ... лас, ... т.б. ... ... ... ... Мысалы: лақ етті, лып етті,
лау – лау жанды, лүп - лүп соқты т.б.
Өшіруге, өртке ұмтылып,
Лап беруге қалды ... ... ... ... ... еліктеуіш сөздер көбінесе вибрациялық р
дыбысына аяқталып отырады. Мысалы: тықыр – ... ...... ... ... ... – тұңғыр.т.б.
Ал екі буынды бейнелеуіш сөздердің соңына көбінесе аң – ең, ың –
ің «қоспалары» қосылып ... ... ... – талтаң, сопаң – сопаң,
кідің – кідің, ербең – ербең, мыртың – ... ... ... ... құрамы жағынан да басқа сөз
таптарындағы сөздердей шашырап ... ... бір ... ... ... ... ... біркелкілік, бірізділік бар. Егер де дауысты
дыбыстарды шартты түрде V ... ... С, ... ... ... ... онда еліктеуіш сөздерді құрам жағынан
мынандай топтарға бөлуге болады.
1.CVLC
Бұл топқа енетін сөздер төрт дыбыстан құралады да, олардың
құрамындағы үшінші дыбыс әр у ... ... ... ... ... ... дыбыстардың р,л,м,ң түрлері кездеседі де, н түрі кездеспейді.
Мысалы:
қарқ – қарқ бырт – ... – былш селк – ... – мыңқ жалт – ... ... ... ... үш дыбыстан құралып, ең соңғы дыбысы
сонар дыбысына аяқталып отырады. Мұның құрамына енетін сөздердің
көпшілігі дыбыстық еліктеуіш сөздер. ... ... өте ... Мысалы:
сар – сар қор – ... – дір дар – ... – пыр сыр – ... – топ шөп – ... – пыс шақ – ... – пыш быж – ... ... ... ... ... екі ... ... әр уақытта р
немесе ң сонорларына аяқталып отырады. Мысалы:
шүлдір – шүлдір ......... ......... ...... ... ... сөздер де екі буыннан құралып, көбіне ң кейде қ
дыбысына аяқталып отырады. Бұл топтағы сөздердің бәрі де бейнелеуіш сөздер
болып ... ... ... ... ... кездеспейді. Мысалы:
бұлаң – бұлаң ... ...... ... ...... ... ... ... ... бес ... құралып, төртінші топтағы
сөздердегідей р,ң сонорларына аяқталып отырады. ...... ...... – күбір ......... ... – шұтыр
7.CVCCVL
Бұл топқа енетін сөздер алты дыбыстан құралады да, ң ... ... ... ... ... Бұл сөздердің құрамында ң және р
дыбыстарынан басқа сонор ... ... ...... ...... – мықшың ......... ...... ар – ұр, ыңқ – ыңқ, арс – арс, ірк – ірк секілді сөздер
сан жағынан аз болғандықтан, оларды жеке өз ... топ етіп ... ... ... у -шу ... қос сөз ... ғана қолданылатыны
ғана болмаса, жеке бір дыбыстан құралған еліктеуіш сөздерді кездестіре
алмамыз[5, 347-350б].
5. Қазақ тіліндегі еліктеуіш сөздердің басқа сөз ... ... зат есім және ... ауысу процессі өте күшті. Бір буынды
еліктеуіш сөздерден л – л \іл ... ... зат есім ... ... тарсыл, күңкіл т.б. Бірақ бұл –ыл\ -іл жұрнағын кейбір тап берді,
шап берді, сып етті ... бір ... ... ... қабылдамайды.
Олай болатын себебі мұнда қимыл дүркін – дүркін болмай, бір – ақ ... ... олар тек ... ... ғана жеке қолданылады. Қазақ
тілінде ондай сөздердің саны аз. Бір буынды еліктеуіш ... ... ... –ыл\ -іл ... ... ... Ал екі ... сөздер –ыл,-іл жұрнағын қабылдамайды.
Бір буынды еліктеуіш сөздерге тікелей етістіктің жұрнағын ... ... ... Олардан етістік тудыру үшін алдымен –ыл\-іл
жұрнағы арқылы зат есімге, одан кейін етістікке айналдыруға ... ... ... ... ... и ... жалғанып, етістік жасалады.
Олардың арасында тірі, өнімді түбірлер де бар. Мысалы: бүкшең – ... ... бүкш өлі ... ... етістігін жасауға болады.
Бүкшиіп,
Сексиіп,
Түксиіп өлтірді.(Абай)
Кейбір екі буынды бейнелеуіш сөздердің құрамынан, ... ... ... ... ... ... Мысалы:
Селт – селт
елп – елп
Селтең – селтең
елбең – елбең
Балп – балп
жым – жым
Балпаң – ... ... ... ... ... –дақ\ - тақ жұрнағы арқылы зат есім
жасауға болады. Мысалы:
Қазаққа өлең деген бір ... ... бәрі ... ... жер – су ... да ... ... Мысалы: Ысылдақ (сайдың аты), Лоқылдақ (бұлақ аты),
Барқырақсай(өзен аты), Қорқылдақ (көл аты), сарқырама(өзен аты)т.б .Кейбір
еліктеуіш сөздер әупілдек, тоқылдақ, ... ... ... ... ... құс ... ... да негіз болған. Кейде түрлі
өнімсіз жұрнақтар арқылы зат есім жасалады. Мысалы: қаңқу (Ауруда шаншу
жаман, сөзде қаңқу жаман (мақал), желпуіш, ... ... ... еліктеуіш сөздер» деген мақаласында пысқыру, түшкіру, қышқыру,
кекіру,ысқыру сияқты етістіктердің негізгі ... о ... ... сөздер
болу керек деп дұрыс жорамал жасайды. Бұл сөздердің қатарына ышқыну,
ықылық, қақыру, маңырау (сүтсіз қой маңырауық) сияқты ... де ... ... ... ... ... өте ... Мұндай жағдайда олар зат есімдерше түрленеді. Мысалы: Осы абыр-
сабыр, даң – ... ... ... ... ... ... дүбірі ұзаған кезде...(Ж.Тілеков). Дәу сұр овчарка жан жуытар
емес. Көзінен от ... ... ... күрт – күрт ... Көп ...... осылай жүріп жатты(Ғ.Мұст. Қарағанды)[5, 347-350-б].
6. Қазақ тіл білімінде еліктеуіш сөздер Ә.Қайдар, А.Ысқақов,
Ш.Сарыбаев, К.Хұсайын зерттеулерінде әр қырынан қаралады. ... ... ... ... ... қатысты қарастырады, ал
К.Хұсайын дыбыстық тілдің бейнелеуіштік қызметін, А. Ысқақов, Ш.Сарыбаев
лексико – ... ... ... ... ... ерекшеліктерінің бірі болмыстағы қимылдың уақыт ағымындағы өту
сипатын дәл жеткізуінен көрінеді. Бұл мәселе, яғни еліктеуіштердің
аспектуалды семантика жасауға қатысы ... ... ... осы сөз ... ... ... ... айтылады.
А.Ысқақов еліктеуіш сөздердің семантикалық сипаты туралы айта келе,
олардың жалаң түрі бір рет жасалған амал – әрекетті, ал ... ... ... бірнеше рет жасалғанын білдіреді деп көрсетеді. Сонымен қатар
еліктеуіш сөздердің құрамындағы дауысты дыбыстардың ашық немесе қысаң болуы
да оның ... әсер ... тарс – тұрс ... ... сөздердің қимылдың уақыт ағымындағы өту сипатын білдіру
қызметін екі тұрғыдан сипаттауға болады. Бірі – еліктеуіш сөздердің жалаң
және қосарланған ... ... амал - ... ... жасалуын білдіруі;
екіншісі – еліктеуіш негізді сөздердің, атап айтқанда, -ла\ле(-да\де,
-та\те) және –ыл\ -іл ... ... ... ... ... ... ... кеңірек тоқталсақ:
1)Еліктеуіш сөздер ет – көмекші етістігімен түйдектеліп келіп,
бір рет жасалған қимылдың нәтижелі аяқталуын білдіреді: Манадан бері ... ... ... тап осы арада бір мырс етті (Ә.Кекілбаев). Бірақ
көтерілген қамшы аялдаған жоқ, мұның өз арқасына сарт етті(Қ.Жұмаділов).
2)Қосарланған ... ... ... ... ... ... солқ – солқ етеді (Т.Ахтанов). Қимылдаса болды – ... ... ... қоя ... ...... сықыр – сықыр...
(Ә.Кекілбаев).
3)Етістіктермен тіркесіп, қимылдың қалай жасалғанын білдіреді:
Қамбар күмістеген мүйіз шақшасын алып, саптаманың қонышына сарт – сұрт ұрып
алды да, ... ... ... ... ... ... нөпірінің шетін ала, әр тұста теңкиген жабайы қабандар тұмсығын жерге
сала, ілгері – кейін борс – борс желеді(М.Мағауин).
4)Қимылдың ... ... ... негізді сөздер де
білдіреді. Бұл еліктеуіш сөздердің семантикасымен байланысты. Табиғатында
дыбыс, дыбыстық бейне, сол бейненің атауы болып табылатын еліктеуіш
сөздерге тән ... олар ... ... ... ... да ... қимылдың сипатын бейнелі түрде білдіреді: Бірақ оған қарайтын
зеңбіріктер бар ма, үсті – үстіне күркілдейді(Ә.Кекілбаев). Аталған қосымша
сөз ... ... бір ...... ... ... ... мағынаны беретін туынды сөздер жасайды. Ж.Тектіғұл қимылдың
дүркіндігін білдіретін ... о ... ... ... ... қосымша болған
деп көрсетеді.[7].
Ә.Қайдар қазақ тілінде еліктеуіш сөздердің өзіндік
«еліктеуіштік» мағынасындағы даму есімдермен (зат есім, сын есім) тоқтайтын
секілді деген ой айтады. ... –ақ ... ... екі жүйе ... ... Оның бірі – ... сөздердің дыбыстық –
символдары өзіне идеофондарды қабылдап, ілкі түбірге айналғаннан кейін де
оларға үстемеленіп, бірінен кейін бірі жалғанатын, үшінші дәрежелі
грамматикалық ... соң ... ... етістікке айналуы;
екіншісі–етістікке айналған еліктеуіштердің өздерінен туындаған ... ... ... ... айналады[10].
-ла\ле( -да\де, -та\те) қосымшасының дүркіндік мағына жасауы
төмендегідей жағдайларда көрінеді:
- еліктеуіш сөздер негізді зат есімдерге жалғанғанда.
Еліктеуіш сөздерден жоғарыда көрсетілген ... ... ... ... ... етістіктер екі жолмен жасалады:
а) тікелей, яғни екі буынды еліктеуіш сөзге бірден жалғану
арқылы: Етек – жеңі делбеңдеп, Шуақ ұрып ... ... ... бір буынды еліктеуіш сөздерге –ыл\-іл жұрнағын ... ... зат есім ... ... арқылы: Жұрт тағы да күркірей жөнелді.
Зеңбіріктер тағы да гүрсілдеп қоя ... ... ... ... ... ... мағына
тән болып келеді. Бұл бейнеленетін қимылдың немесе еліктеуге негіз болатын
дыбыстың табиғатында бір емес, бірнеше рет қайталанатындығымен ... ... ... ... көп емес және ол ілкі ... ... етістіктермен тіркескенде көбінесе қосарланып келеді. Осы сөздерге
жалғанған –ла\ле, (-да\де, -та\те) қосымшалары дүркіндік мағынаны күшейте
түседі: Кенжекейдің кішкентай қызы да ... ... ... - Апа... нан! –
деп қыңқылдады (Ә.Нұрпейісов).
-ла\-ле (-да\-де, -та\\-те) еліктеуіш сөздерге, оның ішінде
табиғат құбылыстарын көзбен көру нәтижесінде ... ... ... ... ... қимылдың бірнеше қайталану мағынасын беретін туынды
етістіктер жасайды: Ахмет бай тойға киген сәнді шапанын шешкісі келмегендей
үйіне бір ... бір ... ... ... ... сын есім ... да ... семантика
беріледі. Бірақ мұнда аталған мағына имплицитті көрінеді және белгілі бір
әрекеттің немесе оның жасалуына қатысты сипаттың ... ... ... белгі, сын болып қалыптасады. Мысалы: Даңғырлап қатты
сөйлейтіндіктен «дүрілдек Мұқатай» ... ... ... денелі, орта
жастағы сары кісі бұларды сонадайдан танып, қорбаңдап тұра
ұмтылды(Қ.Жұмаділов). Осы сөйлемде «даңғыр – даңғыр етіп» немесе
«даңғырлап» сөйлеу әрекеті Мұқатайға тән ... бұл ... ... оған тән ... ... ... ... Сөйтіп, еліктеуіш негізді
сөз узуалды қимылды білдіретін дәрежеге жеткен[7].
7. Еліктеуіш сөздерді одағайлармен ... жағы ол ... ... ... ... Ал семантикалық
сыртқы пішіндік құрылысы, дыбыстық құрамы, морфологиясы, ... ... алып ... еліктеуіш сөздер одағайлардан мүлде
бөлектеніп тұрады.
1)Семантикалық, мағыналық айырмашылық. Егер де одағайлардың
бірқатары адамның ...... ... енді біреулері түрлі императивтік
(ишара) мағынасында қолданылса, еліктеуіш сөздер адамның көңіл – күйін
білдірмей есіту, көру ... ... ... қимылға еліктеуден
пайда болған сөздер.
2)Одағайларға тән көп мағыналылық еліктеуіш сөздерде көп
кездеспейді.
3)Еліктеуіш сөздерге тән белгілі бір пішіндік құрылыс одағайларда
жоқ.
4)Одағайлардың ... ... ... ... ... ... ... бәріне бірдей жалғана бермей аһлау, уһлеу,
ойбайлау секілді бірен – саран сөздерге ғана жалғанады да, ... (О! Ә! Қап! Ей! ... ... ... ... т.т.) ... жұрнақ
жалғанбайды. Ал еліктеуіш сөздердің бәріне де жұрнақ жалғанады. Мысалы:
гүрсіл, тарсыл,бүрсеңдеу, гүрсілдеу, сылти басты, сықылықтау, т.б.
5)Одағайлар ә ... әй – ... ... әу ... әй – ... әу ... жер болып тұрақты сөз тіркестерінің құрамына кірсе,
еліктеуіш сөздерде мұндай қасиет болмайды.
6) Одағайлардың қосарланып ... ... бір ... ... ... ... күшейтіп, мәнерлеп берумен байланысты болса, еліктеуіш
сөздердің қосарланып айтылуы дыбыстың немесе қимылдың дүркінділігімен
байланысты болады.
7)Одағайлар сөйлем ... ... ... синтаксистік байланысқа
түспей, оқшау қалып, одағайланып, көбінесе өз алдына бір сөйлем
мағынасында жұмсалса, еліктеуіш сөздер сөйлемнің басқа мүшелерімен
көмекші және негізгі етістіктермен ... ... ... ... ... ... ... не күрделі баяндауыштың құрамына
енеді. Одағай мен еліктеуіш сөздердің сөйлем ішіндегі басқа сөздермен
тіркесу ерекшелігіне келетін болсақ, мұнда да бұл екі ... тән ... бар. Егер ... ... ... тіркесе қалғанда көбінесе ету етістігімен тіркессе,
одағайлар деу етістігімен тіркеседі. Одағайлар ету ... ... ... сөздер де етістігімен тіркеспейді[5, 352-
353-б].
А.Ысқақов еліктеуіш сөздер одағайға қосылмайтын, өзіне тән
ерекшеліктері бар, өз алдына жеке топқа бөлуге жарайтын сөздер ... ... ... мен табиғат арасындағы тығыз байланыстың тілдік көрінісін еліктеуіш
сөздер таныта алады деп ... ... ... ... ... табиғаттағы
түрлі дыбыстар мен соларға еліктеуден және қимыл-әрекет пен олардың ... ... ... ... ... ... жағынан ерекше құрылымға ие сөздер. Еліктеуіштер әлем
тілдерінің бәрінде бер құбылыс болғандықтан әмбебаптық сипат алады. Алайда
әр ... ... ... ... ... еліктеуіш сөздер тұлғалық,
құрамдық, мағыналық жағынан және жасалу жолдарына қарай өзара
ерекшеленеді.
Жоғарыдағы көрсетілген ерекшеліктерді негізге ала отырып,
еліктеуіш сөздерді өз алдына сөз табы ... ... ... ... ... тілі» курсында «еліктеуіш сөздер» тарауының авторы
А.Ысқақов бұл сөздерді жеке сөз табы ретінде өз ... ... ... ... жылы ... ... бірлесіп жазған грамматикасында оларды
жеке сөз табы ретінде бөлмей, ... ... ... ... ... пысықтауыштық қызметі ғана болмаса, олардың үстеуге ешқандай
қатысы жоқ. Бұл ... ... ... әр уақытта пысықтауыш қызметінде
жұмсала бермейтінін де ескеру керек. Сөйлем ішінде анықтауыш қызметінде
жұмсалған сөздердің бәрі сын есім ... ... ... қызметінде
жұмсалған сөздердің бәрі үстеу бола бермейді. Егер пысықтауыш қызметіндегі
сөздердің бәрін үстеуге тели ... ... онда ...... ... ... ... көсемше формалы етістіктерді де, ықыласпен жауап
берді дегендегі ықыласпен деген сөзді де ... ... қосу ... Олай еткенде әр сөз табына жататын сөздер ішінара араласып, жігі
ажырамай араласып жатар еді. Меніңше еліктеуіш ... тек ... ... ... ... ... Бұл жерде синтаксистік
критерийді асыра бағаламай, қалай деген сұрауға жауап беріп тұрғандығы
тұрғысынан ғана қарамай, ... ... да ... - ... дыбыстық ерекшеліктеріне де – көңіл бөлу керек.
Қысқасы, еліктеуіш сөздер - өзіндік ерекшеліктері мол сөз ... ... ... ... грамматикаларындағыдай үстеуден бөліп алып,
өз алдына жеке грамматикалық категория ретінде қарастыру керек.
Пайдаланылған әдебиеттір тізімі:
1. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы ( ... тілі мен олқу – ... ...... Ана тілі, 1992. – 448б.
2. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1999.-
581б.
3. Академик Нығмет ... ...... 2000. – 400б, ... ... А. Қазақ тілінің фономорфологиялық құрылысын тарихи тұрғыдан
сараптау: Оқу ... - ... ... ... ... ... Республикалық баспа кабинеті, 1999. –186б.
5. Сарыбаев Ш. Қазақ тіл білімі мәселелері. – Вопросы казахского
языкознания. – ... ... ... 2000. – ... ... тілі ... .– Алматы: Қазақ ССР – нің «Ғылым» баспасы,
1975. 223б.
7. Сатыбалдықызы М. Еліктеуіш ... ... ... ... ... ... ... сериясы. 2007.-№5(104). 129-132бб
8. Оралбай Н. Қазіргі қазақ тілінің морфологиясы:Оқулық. –Алматы, 2007.
-390б.
9 . ... А. ... ... тілі: Морфология. –Алматы: «Мектеп» баспасы,
1974. -410б.
10. Қайдар Ә. Имитатив теориясына қатысты жаңаша көзқарас // ҚР ҰҒА
Хабарлары. Филология сериясы. 2003. №5

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Еліктеуіш сөздер8 бет
Қазақ топонимдерінің фоносемантикалық сипаты42 бет
Бұғы, еліктің тәуліктік белсенділігі19 бет
Бұғы, еліктің тәуліктік белсенділігі. Миграция.Түлеу. Реттелген және реттелмеген миграция. Қарақұйрықтылар отрядының морфофизиологиялық мінездемесі5 бет
Еліктеу сөздердің фоносемантикалық сипаты52 бет
Қазақ-Қытай тілдеріндегі еліктеу сөздерді салғастыра зерттеу21 бет
"шжбм жағдайында оқушылардың іс-әрекетін ұйымдастырудың өзіндік ерекшеліктері"5 бет
«Масғұд» поэмасындағы Абай бейнесі7 бет
Абай шығармаларындағы назирагөйлік дәстүрдің зерттелу жайы8 бет
Абыралы, Сарыкөл петроглифтері7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь