Әдебиеттегі жаддизм бағыты

Жәдитшілдік . Ресей империясының мұсылман аймақтарына ортақ, дәстүр мен жаңашылдықтың синтезді құбылысы. Оны қарапайым тілге аударсақ, «жаңару», «елдікті сақтау үшін жаңа бағыт ұстау» дегенге саяр еді. Ресей империясының мұсылман халықтары тарихында негізі ортақ жәдитшілдік қозғалысының дамуы біртекті емес. ХХ ғасырдың 10.жылдары ол Қазақстанда . алаш, Әзірбайжанда . мусават, Қырымда . милли.фирк, Татарстанда . иттифак әл.муслимин қозғалыстарына ұласса, Өзбекстанда (Бұхара, Хиуа) мазмұны бастапқыдан біраз өзгерсе де «жадидизм» атауымен дами берді.
Жәдитшілдік . бірыңғай саяси сипаттағы қозғалыс емес, ол . ағарту ісі мен руханиятты тұтастай қамтыған идеялық негізі бар концепция әрі ағым. Концепция деуіміздің себебі, онда дара ағартушылардың ойларына табан тіреген, идея мен тәжірибенің арасын қосқан көзқарастар жүйесі бар. Ал ағым болуының мәнісі, ол белгілі кезеңде Ресей мұсылмандарын ағартудың бір жолын, бірақ тиімді жолын көрсетті. Алайда, бұл баламасы жоқ жалғыз жол емес болатын.
«Жәдит» термині Х!Х ғасырдың екінші жартысында өмір жүзіне шықты. «Жәдид.и» арабтың «жаңа» деген мағына беретін сөзі. ХІХ ғасыр соңында Ресей империясын әлемдік озық педагогика тәжірибесіне сәйкес, алғаш рет мұсылман балаларын дыбыс жүйесімен оқытуды қырым.татары, күллі зияның аузында жүрген ағартушы Исмаил Гаспринский бастайды. Бұл жүйе «усул жәдит» деп аталады (усул.әдіс деген сөз). Қырымдағы Бақшасарайдың Зинджирлы медресесінде басталған осы жаңаша оқыту әдісі санаулы жылдарда Ресейдің күллі мұсылман аймағына, тіпті шетел . Үндістанға дейін тарайды.
Білім саласындағы И.Гаспринский жәдитшілдігі . Еділ зиялылары әл.Курсави мен әл.Маржани еңбектеріне табан тіреген, ХІХ ғасырдың 90. жылдары Қазандағы Мухаммадия, Маржания, Қасымия, Әмірхания, Әзімов, Уфадағы . Усмания, Ғалия, Хакімия, Хасания, Орынбордағы . Хұсайыния, Вятка губерниясындағы . Иж.Буби медреселерінің жаңаша оқыту жөніндегі алғашқы тәжірибелеріне сүйенген ізденіс еді.
Жәдитшілдіктің ұшқыны Қазақ жеріне де жетті. Жәдитшілдік ұғымының қазақ нұсқасы екі асудан тұрады деп есептейміз. Бірінші асу . 1890.1911 жылдар . үйрену, тәжірибе жинау шағы. Екінші асу . 1911.1920 жылдар . жәдитшілдік кең өріс алып, Алаш қозғалысына ұласу шағы.
        
        Жәдитшілдік – Ресей империясының мұсылман  аймақтарына  ортақ,  дәстүр
мен жаңашылдықтың синтезді құбылысы. Оны ... ... ... ... ... үшін жаңа ... ұстау» дегенге саяр еді. Ресей
империясының мұсылман ... ... ... ... ... дамуы біртекті емес. ХХ ғасырдың 10-жылдары ол Қазақстанда –
алаш, Әзірбайжанда – мусават, Қырымда – ... ... - ... қозғалыстарына ұласса, Өзбекстанда (Бұхара, Хиуа) ... ... ... де ... ... дами ... – бірыңғай саяси сипаттағы қозғалыс емес, ол – ағарту ісі
мен руханиятты тұтастай қамтыған идеялық негізі бар ... әрі ... ... ... онда дара ... ... табан
тіреген, идея мен тәжірибенің арасын қосқан көзқарастар жүйесі бар. Ал ағым
болуының мәнісі, ол ... ... ... ... ... ... бірақ тиімді жолын көрсетті. Алайда, бұл ... жоқ ... ... ... термині Х!Х ғасырдың екінші жартысында өмір жүзіне шықты.
«Жәдид-и» арабтың «жаңа» деген ... ... ... ХІХ ғасыр соңында Ресей
империясын әлемдік озық педагогика тәжірибесіне сәйкес, алғаш рет ... ... ... ... қырым-татары, күллі зияның аузында жүрген
ағартушы Исмаил ... ... Бұл жүйе ... ... деп ... ... сөз). ... Бақшасарайдың Зинджирлы медресесінде
басталған осы ... ... ... ... жылдарда Ресейдің күллі мұсылман
аймағына, тіпті шетел – Үндістанға дейін тарайды.
Білім саласындағы И.Гаспринский ... – Еділ ... ... мен ... еңбектеріне табан тіреген, ХІХ ғасырдың 90- жылдары
Қазандағы Мухаммадия, Маржания, Қасымия, Әмірхания, Әзімов, ... ... ... ... ... ... – Хұсайыния, Вятка
губерниясындағы - Иж-Буби медреселерінің ... ... ... алғашқы
тәжірибелеріне сүйенген ізденіс еді.
Жәдитшілдіктің ұшқыны Қазақ жеріне де жетті. Жәдитшілдік ұғымының
қазақ нұсқасы екі асудан ... деп ... ... асу - ... – үйрену, тәжірибе жинау шағы. Екінші асу – 1911-1920 жылдар ... кең өріс ... Алаш ... ... ... ... көшбасшыларынан қарапайым оқыған азаматтарға дейін елдің
ендігі алар биігін ... ... ... Ахмет
Байтұрсынұлы: «Усул-жәдит, яки төте оқу жолы бар екенін ... ... ... ... ... аз таралған соң, біздің мақсатымыз да – сол оқуды қазақ
арасына көбірек жаю», - десе, баспасөзбен қарым-қатынаста ... ... ... ... бір ... ... қара бұлт ... басқан,
Міне, жәдит бұл дүниеге нұрын шашқан», - деп жазады.
И.Гаспринский 1881 жылы күн ... ... ... ... мектебі
үкімет тарапынан бірден қолдау тапқан жоқ. Жаңа мектептер стихиялы түрде
әр-әр ... ... ... ... және ... ... ... Ресми деректерге қарағанда, қазақ арасында төңкеріске
дейін 100-ге тарта жәдит мектебі ... ... ... ... өзі ... емес ... түсінікті. Өйткені, ол кезде патша өкіметінің өзі мектеп-
медреселер жайында бірізді ... ... ... Себебі көп жерлерде
балаларын оқытқысы ... ... ... ... ... ... ... болған. Ал кей аймақта ... ... ... ... ... суат ашар ... ... жасырған. Кеңес
тұсында жазылған «Қазақ ССР тарихының» өзінде: «Толық емес ... ... ... ... ... бір ғана ... бір мыңнан астам мектеп болған», - деген факт бар.
1900 жылы ... а ... ... ахуалын зерттеуші Ресей
саясатшылары бұл өлкеде 1503 ірі ... 11230 ... ... ... тұтқа
болған 12499 имам, 5755 мектеп, 5771 мұғалім, 66487 ... бар ... 1526 ... ... ясин ... ... 1415 ... (ірі бейіт, қорым)
бар екенін білгенде қатты қаймыққан. Ал 1908 жылы ... саны ... ... 6361 ... ... ... 14208 оқушы оқыған. Қыз балаларға
арналған 801 мектепте 875 мұғалима сабақ беріп, 9773 қыз дәіс ... ... ... 336 ... ... ... ... бірге зағип,
мүгедек т.б. ауыр тағдырлы жандарға арналған «қары-хана», «даляил-хана» деп
аталатын 327 ...  360 ... 4681 ... оқытқан. Оқу-ағарту
саласындағы осы нәтиже Түркістанды мекендеген барлық ұлтқа ортақ ... ... ... бар Түркістанның исламдық діни ... ... ... пен ... ... ... саладан тыс зерделеуге
келмейді. ХХ ғасыр басындағы ... діни ... бар ... ақын ... ... өткен емес. Қазақтың жарқын келешегі үшін ... ... ... ... ақ ... ... ... істің астарын
қарастыр, істің сырты – жауға бел көрсеткен» деген позиция ... ... ... қатысты: «Ғұмыр ісі амал, әдіс атқарушыдан күтеді. Шариғат
жолымен қазақ рәсімін жіңішкелеп ... ... әдіс ... керек. Бізді
шала, пікірі қоңыр молла шариғат-шариғат деп ... жүр. ... ... ... мақсұдындай: екеуінің іздегені жұртты бақытты қылмақ » - деп ой
түйсе, қазақ жазуы мен ... ... ... ... ... дінге нашар күйден өткен, енді қазақты басқа дінге
ауыстырам деу құр ... ... ... ... ... ... да
айыруға болмайтын жұмыс», - деп тұжырымдайды.
Қазақ ... ... ағым ... ... ... мен
тәжірибе жинау кезеңін бастан кешіргенін ... ... аз ... ... алаш ... дүр ... бірнеше ірі уақиғалар болды.
Осылардың ішінде патша үкіметі 1891жылы ... ... ... ... мен 1907 жылы ... «3 июнь ... ... «Степное положение» қазақ жерін қазыналық деп жарияласа, ... ... ... секілді ұлттарды Мемлекеттік Думаға сайлау құқығынан
айырады. Жер жат жұттың олжасы болып, құқық аяққа тапталса, ... ... де ... тудырады. Біле білген кісі осы кезде неге ұлттық
газет-журналдардың шыққанын, не үшін елді ояту ... ... ... түсінер еді.
Жәдитшілдіктің атын атап, түсін түстеп қолдаған ақындардың бірі ... ... Ол – ... ақын. Бірақ Мақыш біржақты емес, «Ең әуелі
ғылым парыз құп біліңіз, Ғылымсыз ғибадат та ... тез» ... ... діндар. Жаңашылдық пен қазақтың қатысы туралы:
Жан біткен жаңа түрге қамданыпты,
Достақпен заманаша бол дегенді
Қас көріп, ... ... ... елге ... ... пайдасын Шәкәрім Құдайбердіұлы да
көрді. Көріп көңілі сенді. Ақын «Мен қорқамын, қорқамын» деп ... ... ... оқы деп ... ғылым шашылды
Ал қуан деп жұбаттың, - деп тәубешілік ой айта ... ... ... өнер ... ... ... өмірдің қайшылығынан
түңілетіні бар.
Жүйелі оқуды ақын, ... ... ... да ... Ол ... ... ... «Жиған-терген » кітаптарында жаңа оқу мен жаңғыруды баса
айтады. ... ... оқып тану ... ... ... қану керек.
Мұнан соң миға тоқып «білемін» деп,
Басқаны ... ... алу ... жазады. Ал кейінгіге мұрасы қолжазба түрінде жеткен Бисен Жәнекешұлы
есімді қаламгер:
Мен жәдитті жақтаймын,
Жақсы жағын мақтаймын.
Қарсы шығып қадімге,
Молда-ишанға ... ... бір ауыз өлең ... ... Міне осы үзік ... өзі ... жастарының
ынтасын аңғартады.
Сонымен ХХ ғасыр басындағы ақын-жазушылардың барлығы дерлік ... ... ... ... ... Олар ... мұны
жалаң емес, ағартушылық негізге сүйеніп жырлады. Ұлт тағдыры талқыға түскен
ауыр шақта Шәңгерей Бөкейұлы, ... ... ... ... Орманбетұлы т.б. аға буын өкілдерінен бастап, Әлихан Бөкейхан,
Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы, ... ... ... ... ... сияқты орта буынның ұйытқы болуымен және Байбатыр
Ержанұлы, Бекмұхамед Серкебайұлы, т.б. ... ... ... ... ... ... ... себепші негізгі ағартушылықтың
іргетасын қалаған әдебиет дүниеге ... Ал, осы ... ... ... де бар. ХХ ғасыр ... ... ... ... ... ұстаған біртұтас империя болатын. Қазақ соның бір мұсылман
жат жұрты еді. ... ... ... ... ... ... үштен бір
бөлігін құрайтын алаш баласы осы империядағы ислам жұртының ілгері идеялы
қозғалысынан шет қалуы ... емес еді. ... ... ... ... ... бұл жаңа қозғалыс – жәдитшілдікке талпынды деу қисынға
келді. ... ... ... – оның ... ... тамыры
барлығын және дәстүрге сүйенгенін көрсетеді.
Жәдитшілдік – сан салалы ... ... ... ... ... «сенің тамырың бар, қасиетті дінің бар, әлем жетістігін
пайдалана отырып дамуға мүмкіндігің бар, тек намыстан, бірік, ... ... ... ... ...... ... атаулы елді жаңа арнаға, жаңа
талғам мен танымға бұрды.
Д.Қамзабекұлы ... ... ... Ел шежіре, 2008 ж., [54-102б.]

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алаштың ардақтысы Спандияр Көбеев43 бет
"абайдың ақындық мектебінің қалыптасуы."17 бет
Бақытжан Майтанов. Қазіргі қазақ поэзиясы және постмодернизм7 бет
"көркем бейненің танымдық, эстетикалық мәні"12 бет
Көркем бейненің танымдық және эстетикалық мәні8 бет
Көркем бейненің танымдық, эстетикалық мәні12 бет
Көркем бейненің танымдық, эстетикалық мәні жайлы мәлімет8 бет
Көркем әдебиеттегі «образдылық» пен «көркем образ» мәселелері.Әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы. Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі. Өлең сөздің теориясы11 бет
Шығарманың мазмұны мен пішіні6 бет
Шығарманың мазмұны мен пішіні жайлы мәлімет9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь