Түркі тілдерінің дамуы мен қалыптасу кезеңдері

Мазмұны

Кіріспе

1.Түркі тілдерінің дамуы мен қалыптасу кезеңдері
2. Түркі тілдерінің қалыптасуындағы Алтай дәуірі
3. Түркі тілдерінің дамуындағы хун дәуірі
        
        Мазмұны
Кіріспе
1.Түркі тілдерінің дамуы мен қалыптасу кезеңдері
2. Түркі тілдерінің қалыптасуындағы Алтай дәуірі
3. Түркі тілдерінің ... хун ... ... ... жер ... екі материгі-Азия мен еуропва.Дегенмен басым көпшілігі Азия болып саналады.Оған себеп - көпшілік ... осы ... ... , екін ... мекендейді , екіншіден , тарихи тамыры да осы құрлықта .Ал ... ... ... ... ... ... ... мен Кавказ тауларының етегін мекендеген.Егер қазіргі кездегі түркі тайпаларының таралу географиясын сөз ... онда олар жер ... ... бөлгінде өмір сүреді деуге болады Мысалы,С.И.Бруктың зеріттеуінше, Африкада ... 75 ... 12мың ... ... адам өмір сүреді.Бұл 1981 жылға дейінгі ақпараттан алынған.Ал батыс Еуропада 2195 мыңдай түркілер бар ... бұл ... бару ... көне ... жер ... ... ... болса, XX ғасырдан бастап саяси қуғын- ... ... ... ... ... бағынғандар.Қазақ ғалымы М Тәтімов 1991 жылғы ... ... ... ... ... ... жүзіндегі түркілер-55млн.., өзбекте-19,8млн,,қазақтар-10,3 млн,,ұйғырлар-7,9 млн,,татарлар -7,2,,түркмендер-4,7,, қырғыздар-3 млн,, чуваштар -1,9,, башқұрттар-1,8 млн т.б
Қолымыздағы ақпарат көздрі дұрыс сан бермейді.Салыстырыңыз, С Буруктың ... ... ... саны 13750 мың, ... ... саны 2 млн. 040мың, қазақтардың жалпы саны 8 млнға жуық.1999 жылы Түркиядан шыққан қазіргі ... ... ... ... ... өзбектердің жалпы саны 21млн,, ұйғырлар 17млн,, қазақтар 11млн,, ... үш ... ... үш түрлі.Бір нәрсе анық-түркі халықтары сан жағынанҚытай мен үнді халықтарынан кейін жоғарғы ... ... ... тілі ... сол ... бірге өмір сүреді.Халықтың элеуметтік, экономикалық жағдайы өзгерумен бірге сол халықтың тілі де ... ... ... ... ... өз ... ... өз даму заңдылығы бар , біріне екіншісі тікелей байланысты болмайды.Элеуметтік тіл білімі өкілдерінің тілі мен қоғам байланысты ... сөз ... ... ... ... формацияның өзгеруімен байланысты ол дыбыстардң өзгеруіне ықпал етеді ... сөз ... ... ... деңгейдің өсуі тілдің сөздік сөздік құрамының өзгеруін, жаңа тіркестерінің жасалуын ,жаңа сөздердің өмірге келуін, жаңа ... ... ... болуын талап етеді.Мысалы қазақ қоғамындағы Кеңес дәуірінде кей ұғымдар , кей салт ... ... ... жол бермейді, атаулар ұмытыла бастады(беташар, отқа май ... шаш, ... ... ... ... жаңа әдет салт қалыптаса бастады.Мысалы, сақина салу, ЗАГС-ке бару, өкіл ата, т.б. Кеңсе үкіметі экономикалық қарым қатынасты өзгертті жаңа ... ... алып ... ... ... ... колхоз, совхоз, райком,ұжым, т.б.Бір халық өзінің даму тарихында бірнеше халықтармен қарым қатынастарда болды, бір халық көрщі халықтың тіліне ықпалын ... ... ... ... уақыт өтумен байланысты өз тілінде сөйлемей, көрші халықтардың тілін қабылдап, басқа тілдік халық ретінде ... ... ... бір ... түркі тілдің қабылданғанын , венгерлердің тілі өзгерп, романгерман тілдерінің сипатын қабылдауы мысал бола алады.Кейбір тілдер өзінің ана тілік ... ... да, ... ... көптеген элементтер қабылдап, жіті өзгеріске түсуі де ... ... ... қатарына чуваш тілі мен саха тілдерін көрсетуге ... ... ... ... ұзақ ... ... ... өзгеріске түссе,өзбектер мен ұйғыр тілдері бсқа тілдерге ... араб ... ... ... ... даму ... ... кезеңдегі тілінің фонетикалық, граматикалық жүйесі, алғашқы сөздер туралы жалпы түсінігіміз болмаса, нақтылы фактілеріміз жоқ,Бірақ үлкен тайпалар не ... ... ... анықтап, тілдік құрылымын дәлелдеп бере алатын материалдарымыз баршылық.Сондықтан да үлкен-үлкен тайпалар тілі жәнне ... ... ... ... ... ... бейнесін, қалпын жасауға мүмкіндігіміз бар.Әсіресе түркі тілдері негізінде ондай мүмкіндік молырақ.
Түркі тілдес тайпалар , рулар одағының жазба материалдары ... ... V-VI ... ... ... да осы ... ... түркі тілдерінің материалдарын салыстырмалы-тарихи зеріттеулерге арқау етуге болады.Осы екі ... ... ... ... түркі тілдерінің әр дәуірдегі даму дәрежесін анықтауға болады.Түркі халықтарының тарихына зер салар болсақ ,ру мен ... ... ... ... ... ... бөлініп шығып,өз алдына отау тігіп жататындығын байқауға болады.Түркі тайпаларыда нақ одағын жасап ... ... ... ... ... ... ... болған
Түрлі ру тайпалардың бірігіп тайпалар одағын құру келешекте халықтың қалыптасуына негіз жасаған,осының нәтижесінде сол ру - ... ... ... ... ... келіп, бір тұтас тілге айналады, яғни әр басқа тілде сөйлетін ру мен тайпалардың бір тілде сөйлеуіне мүмкіндік туады.Әрине, бұл процесс ... ... ... және ... жағдайлармен тығыз байланысты.Ал тайпалар одағының ыдырауы өз ретімен жеке тайпалардың бөлініп шығуына және жеке тайпалық тілдердің жасалуына ... ... бұл ... ... ... ... ... бірнеше қайталанып отыруы мүмкін.Тайпалар одағының тұрақтылығын сақтағандығы,ал кей тайпалр одағының тез ыдырап, бірнеше бөлініп кеткендігі тарихтан аян.Мысалы,оғыздар ұзақ уақыт бойына ... ... ... ... ... бұзбай сақтап келіп тек, тек IX ғасырдың соңында ғана екіге(батыс және шығыс оғыздар ... ... ұзақ өмір ... сол ... этникалық құрамымен де тарихи жағдайларымен де тікелей ... ... көне ... көз ... болсақ, олар бірнеше тайпа және тайпалар одағынан құралған;олар ... ... ... ... ... ... араларын алшақтатып отырған.Алтай,Саян таулары мен қазіргі Монғолия жерінде орналасқан түркі тайпалары сөздік қоры мен грамматикалық ... бір ... бір ... ... ... қатынас жасап келсе де,уақыттың озуымен байланыстық өзіндік ерекшеліктері бар жеке-жеке түркі тілдеріне жіктеле бастайды, бірақ сатылай байланысып, туыстығын сақтайды.
Туыстас ... ... ... ... мен ... сол қауымдағы әрбір халықтың тарихына тікелей қатысты.Алғашқы ру-тайпалар одағының қосылуы тарихи-қоғамдық ... ... ... ру мен ... ... да ... ... тайпалар жеке рулардың бірлестігі негізінде құралады да,олардан ... ... қол үзіп ... орай тайпалар одағы қолданған жалпы тілде жеке рулар тіліндегі ерекшеліктердің сақталумауы да ... ... ... ... ... осы ... ... керек.Егер қазіргі түркі тілдерінің о бастағы негізі болып саналатын жалпы түркі тілінің үлгісі жасалынса(ондай тілдің болған болмағаны ... ... тек ... ... ғана ... ... да ... тілдеріне негіз болған тіл-деген шартты түсінік қана.
Қазіргі түрік тілдерінің арасында ... ... ... ... ... тілі ... жүйесі жағынан да,грамматикалық құрылымы жағынан да, сөздік құрамы жағынан қара ... пен ... ... ... да ... осы үш ... түркі тілінің қыпшақ ноғай тобына қосқан.Бұл үш тіл басқа түркі тілдеріне қарағанда татар , башқұрт тілдерімен жақынырақ.Татар, башқұрт ... ... ... ... ... ... халықтары Ноғай Ордасынан бөлініп шығып ,өз алдарына XIV-XV ғасырларда халық ... ... ... ... көне ... жақындаған сайын қанатын кеңірек жайып, бірнеше тайпалар одағын қамти береді.Егер Орта Азия халықтары мен Кавказдағы түркі тілдес халықтар бір ... ... ... батыс хун тобы құрғандығын еске алсақ, басқа дәлелдің керегі ... ... ... ... дәуірлері әр түрлі.Олардың кейбіреулері ерте қалыптасып, өз іргесін ... ... ... ... енді ... ... тіл ... соңғы дәуірлерде(XIV-XVIғғ.) ғана бөлініп шыққан.Бұған түрлі оқиғалар, әсіресе,сол халықтың экономикалық жағдайлары себеп болған.Мәселен, ұзақ уақыт көшіп жүрген, мал шаруашылығын кәсіп ... ... ... ... ... тез ... ... тілі), жермен байланысты, егін шаруашылығын кәсіп еткен (мысалы өзбек) халықтар тілінде ұзақ ... ... ... ... ... әр түрлі болып келсе, кейбірелерінікі тұтас, бір ыңғай болады.Бұл жағдайдың да тілдің қалыптасуына, тілдік ерекшеліктердің пайда ... ... ... бар.
Түркі танушы ғалымдар түркі тілдерінің даму кезеңдерін белгілі кезеңдерге ... ... ... ... анықтауға әрекет етіп келеді.Мысалы,Н.А.Баскаков түркі тілдерін даму мен қалыптасыуына қарай 6 ... ... ... ... (V ғасырға дейін); 3) Көне түркі дәуірі (V-X ... 4) Орта ... ... ... негізгі түркі тайпаларының дамуы мен қалыптасуы дәуірі (X-XV ... 5) Жаңа ... ... ... ... халықтарының қалыптасуы мен даму дәуірі(XV-XX ғасырлар); 6)Ең жаңа ... ... ... ... ... ... төңкерісінен кейінгі даму дәуірі (20,148,21,109).Н.А.Баскаковтың бұл пікірін ғалымдардың көбісі ақ ... ... ... ... де жоқ ... ... ... түркі тілдерінің Алтай дәуірін мойындамайды.Алайда біз түркі тілдерінің қалыптасуын ... ... ... ... ... ... ... тілдерінің арасында сатылай байланыс,бір-біріне жақындығы сақталған.Мысалы,қазақ тілі дыбыстары жүйесі жағынан да ,грамматикалық құрылымы жағынан да,сөздік құрамы жағынан да қарақалпақ пен ... ... ... да ... осы үш тілді түркі тілінің қыпшақ ноғай тобына қосқан.Бұл үш тіл басқа ... ... ... ... ... жақынырақ.Татар,башқұрт тілдері де өзара жақын тілдер.Ал қазақ,қарақалпақ,ноғай ... ... ... бөлініп шығып,өз алдарына XIV-XV ғасырларда халық болып қалыптасқаны белгілі.Сатылай байланыс көнне дәуірге жақындаған сайын қанатын кеңірек ... ... ... ... ... ... Орта Азия халықтары мен Кавказдағы түркі тілдес халықтар бір кездерде түркі тілдерінің батыс хун тобын құрағандығын еске ... ... ... ... ... ... ... дәуірлері әр түрлі.Олардың кейбіреулері ерте қалыптасып,өз іргесін басқалардан бұрынырақ алыстатқан болса,енді біреулердің ортақ тіл қауымнан соңғы дәуірлерде(XIV-XVI ғғ) ғана ... ... ... оқиғалар, әсіресе, сол халықтың экономикалық жағдайлары себеп болған.
Түркі ... ... ... ... ... дамуындағы Алтай дәуірі- мерізімі жағынан әлі анықталмаған, ғалымдардың арасында дау туғызып келе жатқан мәселердің бірі ... ... ... тәсілмен зерттеп, туыстық жақындығын анықтағанда олардың ортақ белгілеріне сүйену қажеттігі жоғарыда айтылған болатын.Осындай туыстық белгілер түркі - монғол ... ... да бар және олар ... ... де , ... мен ... құрамында да кездесетіндігін ескере келіп ,бір топ ғалымдар > деген топшылау айтады .Олар алтай ... ... ... :1) ... ... тілдері; 2)тунгус-маньчжур тілдері: 3) жапон - корей тілдері бөлініп шықты ... ... ... ... Ал ... ... Б.Колиндер, М.Рясенен, Д.Шинор, А.Дильачар сияқты ғалымдар тіпті алтай тіл ... де ... ... орал ... тіл ... ... ұсынады.
Бұл жоба бойынша:бір кездерде ,уақыт кезеңі анықталмаған дәуірде орал ... ... ... ... ... ... болған.Тайпалар одағынаң ыдырауы негізінде орал тілдері алтай тілдерінен бөлініп шыққан .ӨЗ ретінде, уақыттың ... ... ... екі ... және ... ... ... жоғарыда айтылған үш тармаққа бөлінген.
ОРал - алтай тілбірлестігін халықтардың этникалық құрамы жағынан дәлелдеуге болады.Эстон ғалымы Ф.Видеман ... ... ... ... Орта ... ... ... мәншіжүр халықтарымен көрші өмір сүрген деген жорамал айтса,М.Кастерн (алтай теориясының негізін салушылардың бірі) угро ... ... Саян ... айналасында, Орта Азияда,Обь, Ертіс, Енисей өзендерінің сағаларында өмір сүрген дейді.Бірақ кейінгі ... ... бұл ... әлі ... бере ... жоқ.
Орал-алтай тіл бірлестігі жайындағы пікірлерге негіз болатын бұл тілдерде ұқсастықтар бар .Мысалы:дауысты дыбыстардың үндесіуі , дауыстылардың ассимиляциясы, түбірдегі үнді ... ... ... ... ... мағынаны түбірдің жекеше формасы арқылы беру мүмкіндігі, атау ... , ... ... ... ... пысықтауыш, толықтауыштарының өздері қатысты сөздерінің алдында тұруы, сандық сәйкестіктің болмауы, құрмалас сөйлемдердің болмауы, есімше ... ... т.б .Бұл ... ... қаншалықты қызықты болғанымен, типологиялық ұқсастықтан асып түсе ... бұл ... ... ... немесе формалық сәйкестік жоқ.
Орал алтай тіл бірлестігінен гөрі>>алтай тілдері>> деген түсінік қазіргі тіл біліміне сіңісіп, көптеген қолдаушылар тауып отыр.Қазіргі ... ... ... ... ... және оның жыл сайын өтетін конференциясы бар.Алғаш рет орал-алтай тіл бірлестігі теориясының негізін салған I петрдің кезінде тұтқын ... швед ... ... ... ұзақ ... өмір ... ол орал-алтай тілдерінің типологиялық ұқсастығына алғаш көңіл аударып,1730 жылы өз еліне келген соң ол туралы еңбек жариялаған.Бұл теорияның қолдаушылары ... ... ... ие бола ... ... ... ... ЮНемет, Б Коллиндер, М Рясенен ,орал-алтайтілдерінің ұқсас белгілерін, даулы мәселелерін дұрыс көрсете білді.Мысалы, Ю Немет 300-ге жақын орал-алтай тілдеріндегі ұқсас ... ... олар не ... ... бір ... не ... қарым қатынасқа байланысты тіл арасындағы ауыс-түйіс болуы ықтимал деген қорытынды жасайды.
Салыстырмалы - ... ... ... ... ... ... ұқсас келетін тілдік материалдардың барлығын анықтады.Жалпы,алтай тілдері бірлігінің құрамына енген тілдерде дыбыс үндестігі,екпіннің тұрақтылығы, жалғамалы тіл болуы, өз алдынан келетін ... ... ... ... ... болмауы, т.б. Көпшілік тілшілер алтай тіл бірлігін анықтауда ... ... ... ... бөледі.Мысалы ,Н.А.Баскаков осындай белгінің бірі ретінде тунгус тіліндегі т дыбысы мен мәншіжүр тіліндегі с дыбыстарының и дыбысының алдында тұрған ... ... ч,ш ... ... келетіндігін көрсетеді.Түркі монғол және тұнғүс-мәншіжүр тілдерін салыстыратын болсақ , бұл типтегі фонетикалық ... ... ... ... байқалады.Мысалы, сөз басында түркі,монғол тілдеріндегі д дыбысының тұнғұс мәншіжүр тілінде з, ... ... ч ... ... ... ... тілдерінде дуз(тұз), монғолша dabusun ,тунгус-маньчужур тілінде зujar, сөз басында ... сөз ... ... ... ... ... ... М Щербак алтай тілдеріндегі бұндай сәйкестіктерді типологиялық(генетикалық емес) сәйкестік дегенде болатын.Мұндай салыстыра зеріттеулер лексика,морфология және синтаксис ... ... да ... ... ... ... ... барлық саласы бойынша жүргізіп,олардың басқа туыстық белгісін ашқан.Бірақ алтай тілі теориясын қолдаушылардың барлығын дабірізді пікірде деуге болмайды.Бір топ ... ... ... ... ... т.б.) ... ... ұқсастық-типологиялық ұқсастық деп санайды.Кеңес ғалымдары ішінен алтай ... өз ... ... түрліше пікір айтып келе жатқандар: А.Н.Баскаков, Г.Д.Санжиев, ДЖ.Киекбаев, Ш.Ш.Сарыбаев, В И Цинциус, О П Суник, К.А.Новикова, И.В.Кормушин,Д.М.Насилов тағы ... ... ... ... т.б ... басқа(87,117,112,113)арнаулы жинақтарда жарық көрді
Кеңес мамандар арасында да шетел ғалымдары ішінде де ... тілі ... ... ... да жоқ ... белгілі түрколог А.И.Щербактың пікірінше, алтай тілдеріндегі ұқсастықтар олардың генетикалық туыстыңғына ... ... ұзақ ... ... ... ... ... делінеді.>>Түркі,монғол және тұңғұс- мәншіжүр тілдерінің арасындағы ұқсастықтар қандай қатынас негізінде қалыптасты>>?деген ... ол ... ... береді(206,11).Түркі халықтарының тарихында монғол тайпалары мен түркі тілдес тайпалардың араласып, бір мемлекет құрамына еніп немесе одақтаса өмір ... ... ... болғаны белгілі.Алғаш орталық Азияда өмір сүрген тайпалар туралы ... ... ... монғол тілдес дун-ху,палеазиат тілдес дун-и тайпалар)көрші өмір сүріп,бірі екіншісін жаулап алып ... ... ... хун ... де ... ... тайпаларындағы жоғарыдағыдай аралас-құралас отырған жағдайларды да есепке алған жөн.Дж.Клоусынның пікірін еске ала ... ... ... ... мен ... ... ... 3 түрлі араласуыды атап көрсетеді.Олар:IV-VII ғасыр; VIII-XII ғасыр және XIII-XIV ғасыр аралығындағы араласулар(206).Монғолдар мен ... ... ... бұл ... ... де ... тарихтан мәлім.Мысалы,қазіргі тувалардың дархаттармен,буряттардың якуттармен ,ойраттар мен Алтайда тұратын түркі тілдес халықтардың арасындағы қатынас соңғы ... ... ... ... ... кезіндегі ойрат-қалмақтар мен қазақтардың тілдік тоғысуын мысал ретінде ... ... ... қасиеттер тілдердің ұқсастығына негіз бола алмайды және олардың тілдің барлық деңгейлерінде байқалмайды.Егер ондай ұқсастық байқалса, олар ... бір ... ... ... ие ... да ... ... түркі-монғол тілдерінің қандық туыстығы бар бар деген пікірді қолдаушылардың саны ... ... ... ... ... пікірді жинақтап, екі топқа бөлуге болады.Бір топ ғалымдар Г.И.Рамстердіңпікіріне қосылып, алтай ... ... ... монғол,тұнғұс-мәншіжүр, кәріс-жапон) қандық туыстығын мойындайды.Олар(В.В.Владимиров) алтай тілдері бір негізінен тараған , сондықтанда ортақ ... ... олар ... ... ... екінші бір топ ғалымдар В.А.Котвичтің пікіріне сүйеніп , о баста ... ... ... ... ... ... туыстығы болмаса да талай ғасыр бойы араласу ... жаңа ... ие ... дейді .Сондықтан да олар(Л.Лигети, Г.Д.Санжиев,Т.А.Бертагаев, т.б.)алтай тілдеріндегі ұқсастық туыстық қандық негізде емес,кірме материалдар негізінде қалыптасқан деп ... де ... және ... ... ... жүздеген мыңдаған ортақ қасиеттердің бәрін де кірме материалдар деп ... ... ... ... ... бәрі де ... бір ... бойынша қайталанып отырды .Үшіншіден, ортақ ұқсастықтар тілдің барлық деңгейінде, әсіресе негізгі түбір құрамында көптеп кездеседі.Егер оған диалектілердегі ... ... ... ... ... көбейетіндігіне күмән жоқ
Сондада алтай тілдерінің туыстығы туралы пікір бір түйінге келген жоқ, әліде болса дау туғызатын, ... ... ... ... аз ... түркі тілдері мен туыстығын әліде болса дәлелдеуді қажет етеді.Кәріс, жапон ... ... ... құрамына қосу мәселесі әлі шешілмеген, Алтай тілдерінің туыстығын дәлелдейтін фактілерді ғалымдар лексикадан да , фонетика мен грамматика саласынан да ... ... ... ... ... ... жері осы орайда жақсы байқалады.
Лексикадағы ұқсастық.Лексика-тілдің өзгеріске ең биім саласы.Сондықтан тіл мен тіл арасындағы лексикалық ауыс түйітер ... ... ... ... ... осы ... байланысты қандық туыстық анықтауды лексикалық сәйкестік қажетті бір көрсеткіш болсада0, шешуші түйін болып саналмайды.Егер кез келген тілдің сөздік ... сөз ... ... ... ... ... саласы бірдей өзгеріске түсіп, ауыса бермейді екен.ОЛардың ішінде тұрақтыларыда, өзгергіштері де кездеседі .Сондай біршама тұрақты лексика- тақырыптық топқа-туысқандық ... , дене мүше ... ... ... ... ... атаулар, күнделікті тіршілікке байланысты тұрмыстық атаулар , т.б.Ал етістік болса , зат есімдерге қарағанда әлде ... ... ... бір ... ... ... мүлдем ауыспайтын категория.Сондықтан да түркі монғол тілдеріндегі туыстықты,ортақты,параллелдікті анықтау үшін ғалымдар әдетте, ... ... ... топтарды көбірек салыстыра зеріттейді.
Туысқандық атаулар.Туысқандық атаулардың өздері ді семантикасына қарай: а) қандық туысқандық және ... ... ... ... ... ... ... Қандық туысқандыққа:ата,апа, әке,іні аға қарындас, сіңлі, бөле,үұл қыз т.б сөздер жатады.
* Монғол тілінде ав сөзі>>әке>> мағынасында қолданылады,Көне жазба ... ... бұл ... ава түрі де ... сөзі ... ... татар, башқұрт, түркмен тілдеріндеде бар.В.В.Радалов аба сөзінің>>отец,предок,дядя со сторны ... ... ... мағынасын көрсетеді.Сондай ақ монғол тілінде авака түрікмен тіліндегі абга-жасы үлкен адамдарға байланысты айтылатын сөз .Ал монғол ... ... жасы ... ... қолданылатын сөз.Түркмендердің сөйлеу тілінде аба мағынасын білдіреді.Көне түркі тілдеріне ... ... ... ... сөздері , сондай - ақ ,>>апа>> ... ... аба сөзі ... ... ... кейін тілдерде жалпы жасы үлкен адамдарға байланысты қолданылатын олған.Қазіргі татар тіліндегі абзый ,қазақ тіліндегі ... ... ... осы аба ... ... ... керек.Э.В.Севортян ава сөзін ана сөзінің түбірі деп санайды .Түркі тілдерінің фонетикалық ... ... б мен п ... ... дәлелдеуге болады.(164,1,54).Якут тілінде абака сөзі 1)белгілі бір рудың қарт ... 2) ... ... ... ... ... ... (Э.К.пекарский,2)Монғол тілдерінде бұл сөздің созылыңқы дауысты дыбыспен де(аав), қысқа дауысты дыбыспен де (ав) айтылған нұсқасы ... ... ... ... аба әке ... қолданылса , аву әкесінің інісі, тіпті бала мағынасындада қолданылады
Қазақ тіліндегі ене сөзі қандық туыстық емес, неке арқылы ... ... ... ... бір-біріне ене болады).Басқа түркі тілдерінде ене т.б .мағыналарда қолданылады.Салыстырыңыз: түркмен тілінде эне->,;қырғыз тілінде энә- мағынасында.Э.В.Севортян өзінің ... ... ене ... 8 ... ... айта ... ене сөзін ана сөзімен байланыстырады(164,1,278,281)
Монғол тілінде мағынасында эх(е) сөзі ... сөзі ... ... ене сөзі ... тек ... ғана емес , ... да ... қолданылады .Қазақ тілінде деген тіркесте ене мағынасында қолданылып тұр.Қазақ тілінің түсіндірме ... ене ... ... мағынасын ауыс мағынасы деп көрсеткен.Ал дұрыс-бұл оның о бастығы мағынасы болса керек.Монғол тілінде эх(е)-(126,682) ... ... ... ... мысалымызға сәйкес келеді.
Эне сөзі тұнғұс-мәншіжүрде бар .Оларда бұл сөздің энни// эннә//эннэ//эникэ//эниэнэ формалары қолданылады да, ... ... ... мен тең ... ... ... ... эмэ,энэ сөздері мен экэ сөздерін түбірлес сөздер деп қарайды.
Аға сөздері түркі тілдерінің көпшілігінде жасы үлкен туыс ер ... ... ... якут ... аға ... қолданылады.Э.К.Пекарскийдің сөздігінде ақа сөзінің жас жағынан үлкен ,>>әке>> , , ... ... ... ... аға сөзі ... ғ ... г,қ,х дыбыстарымен алмасып қолданылады.Сонымен бірге аға түбірінен бірнеше туынды сөздер жасалынған.Мысалы түркіше ... ... ... ... ... ағалық,ағатай ағайын т.б Егер осы сөздің түркі тілдеріндегі ... ... ... ... үлкен ер адам; 2)туыстық қатысы болмаса да жасы үлкен ер ... ... ... ... ... қыз-апай 5)әке, 6)жасы үлкен қарт адам; 7)поп,діни ... ... ... аха- ... ... бурят тілінде ахай-,>>мырза>>, диалектерінде апа мағынасында да қолданылады.Сондай ақ ,аға сөзі ... ... ... де ... ... ... аға сөзін әке сөзімен байланыстырып,екі сөзді де негізгі ақ-,оқ- етістігінен өрбіген деген пікір айтады.Егер ақ ... көне ... ... ... , , , , деген синкретикалық мағынасы болса,онда қазақ тіліндегі деген алғыстың ағар сөзі де ақ ... ... ... ... сөзі ... ... білдіреді .Нақ осы мағынада бөле сөзі( түрлі фонетикалық өзгерістермен) қарақалпақ,қырғыз,хақас ... ... ... ... ... ... ол бөле ,>>жеңге>>, ,башқұрт тілінде ... ... ... ... ... ... ыңғайда қолданылады.
Монғол тілдеріндеде анасы туыс балаларды бұл деп атайды.Бірақ монғолша-орысша сөздікте бұл бббсөзінің ,>>семья мүшесі>> деген мағынасы ... бүле ... ... ... , , ... ... ... қалмақ тілінде во ло - апалы-сіңлілі кісілердің балары ,хақас бурят, тілдерінде бұл-немере туысқандар т.б.Тұнғұс-маншіжүр тілдері сөздігінің авторлары әвенк ... булэ ... көне ... жазба тіліндегі вуле ,қазіргі монғол тіліндегі бұл ,бурят тіліндегі бүлэ ... ... ... түркі тілдеріндегі нағашы таға дайы сөздері бар.Л.А.Покровская ... ... ... ... ... тілінің нагалы сөзінің варианты,яғни кірме сөз деп қарайды.Таға сөзі қырғыз өзбек ұйғыр тілдерінде ... ... ... тай ... ... деп ... - орысша сөздікте таға сөзінің оңтүстік Тянь-Щань говорына тән деп ... сөзі тай және аға ... ... ... болған .Нақ осындай жолмен қыыырғыз тілінде таяке сөзі жсалынған.Басқа түркі тілдерінде тай ,дайын сөздері нағашы ... ... ... ... ... ... ... сөзі қолданылады.Ескерте кететін бір жай:сол түркі тілдерінің ішіндегі алтай тува ,якут тілдеріндеде түбір сөз құрамында созылыңқы дауыспен ... ... ... сөзі ... ... әке ... ... береді.Әже сөзінің басқа түркі тілдеріндегі мағынасында сәлде болса ауытқу байқалады.Мысалы ,түркмен ... эще сөзі :1( , , ; ... ... ... ... кейін қолданылатын сөз,Ал , эщлик дегенді білдіреді.Сондай-ақ әже сөзі түркі тілдерінде бірнеше фонетикалық ... ... ayi// ... сөздерінің ,аға мағына барлығын көрсетеді.Тува тілінде ача,ұйғыр тілінде ача ... ... иче ... ача (аға), ачы немере аға ,шор ... ача ... ... ачы , ... ұлы ,немересі мағынасында қолданылады.
Монғол тіліндегі эжж,эчч сөздері>>әже>>, ,мағынасын ... ... ... ... ... сөздермен ұйғыр тіліндегі хәдә сөзінің тіркесінде екенін дәлелдеуге болатын сияяқты.Барлығында тұлғалық дыбыстық ... ... ... ... ... ... монғол тілдерінде некемен байланысты да туыстық атаулар баршылық.Солардың бірі құда.Құда,құдағи-қазақ тіліндегі күйеумен қалыңдықтың ата-аналарына ... ... ... сөзі ... ... ... ... ұйғыр,қырғыз,тува,қарақалпақ т.б. тілдерінде қолданыылады.Құда сөзінен құдағи,құдаша,құданда сөздері өрбіген.Л.АПокровская - ғый//-ғай// қосымшасын екіге ... ,-ғы// -ға ... ... ... ... ... ... деп көрсетеді.Монғол тілінде қуд(а) сөзі қолданылады.Сондықтан да оның қай тілге тән екенін дәлелдеу қиын.Дұрысы екі тілге де ортақ деп ... сөзі ... ... ... ... тілдеріндеде қолданылады.Ертеректе қатын сөзі түркі монғол тілдеріндеде , госпажа мағынасында қолданыылған.
Ер сөзі де ... ... ... ... әр//ер//ар//ир// түрінде қолданылып, , , мағынасында ... ... ... ... байланысты ұғым.Кейбір түркі тілдерінде бажа сөзі тек ер адамдарға ғана емес,әйелдерге де қатысты қолданылады.Мысалы,түрік,әзірбайжан тілдерінде апалы - ... ... ... ... ... ... түркіше васі-, бірақ түркмен тілінде баща сөзі де бар,мағынасы .Ал алтай тіліндегі бадьба бет ажары>>, ... ... сөз ... ... ... де кездеседі.Мысалы,қарапайым тілінде чирай нұсқалары,жырай,чарай,чирэй,чэрай.Өзбек тілінде чирой сөзі - ,>>жүз>> ... ... ... ... дене мүше ... бірі қабырға.Мысалы,хақас тілінде хабырға,өзбек және ұйғыыр тілінде ковурға, түркмен тілінде ... ... ... ... ... ... ... т.б
Қазақ тілінде қолдың шынашақ пен иық арасындағы сүйегін қар деп атайды.Бұл сөз басқа түркі ... де ... , ... ... гар қол ... қолданылады.Осыған қарап кей ғалымдар қар сөзі көне түркі тіліне монғол тілінен енген сөз ... ... ... дәл ... сөзі ... ... ... кеңінен тараған.
мағынасындағы сүйем сөзі де түркі монғол тілдерінде бірдей ... ... ... ... ... ... тілдерінде бұл сөздің суам формалары барлығын ескертеді
Қазақ тілінде алақан сөзі ... ... сөз ... ... ... ... ... пен саусақ аралығында бөлшеінің ішкі жағын білдіреді.В.В.Радлов алақан сөзін ал(, ... және - ... ... ... берген дегенді білдіреді).Э.В.Севортян бұл сөзді монғол тілінен енген деп есептейді.Монғол тілінде ... алға сөз ... ... әлі де ... ... ... ... қазақ тілінде адамның төсін көкірегін білдіреді.Бұл сөз басқа түрік тілдерінде омраз,омуроу формаларында қолданылып, негізінен төс, көкірек ,бұғана сияқты мағынаны ... Ал ... ... ... тілінде оморюу(н)-аттың төсі,қалмақ тілінде омуруһ - төс,көкірек тұсы сияқты мағыналарды қолданылады.
Түркі монғол ... ... ... т.б мүше ... мағына жағынан да тұлғасы жағынан да сәйкес келіп жатады.
Үй жануарлары және ... ... ... ... ... ... дәуірден бастап-ақ және монғол тайпалары мал шаруашылығымен айналысып,аңшылықты ... ... да бұл ... ... ... ... мал ... аңшылық кәсібіне байланысты көптеген ортақ сөзідер болатындығы заңды сияқты.Егер түркі тайпаларының Орхон-Енисей өңірі мен Алтай,Саян бауырайларында өмір ссүрген ... де мал ... ... ... ... аралас-құралас өмір кешіргендігін еске алсақ,онда бұл екі тілдің ... ... ... ... заңды сияқты.Монғолдарда түркілер сияқты малдарды жасына,түсіне,дене бітіміне,жынысына т.б ... ... ... ... малы ... - ақ ... ,шөлді аймақтарға бейім, жүк таситын негізгі көлік болып саналған.Түйе сөзі өзбек ... ... ... төгә болған.
Атан-жүк тасуға ыңғайлы,піштірілген түйе.Монғол тілінде де ат(ан), М.Қашғари > ... ... ... ... ... бұл ... ботог,ботого,ботуған формалары бар.
Тайлақ-.Бұл сөз әзірбайжан тілінде тайлақ жылқыға байланысты айтылады.А.М.Щербак тайлақ сөзінің ... ... тай ... мен -лақ ... ... ... ... ) тұрады деп көсетеді.Монғол тілінде тайлаг-.
Түркмен тілінде екі жасқа деінгі түйенің ботасын ... ... ... ... ... деп атайды.Торым қазақ тілінде жеке айтылмай,тек тоқты сөзімен бірігіп,қос сөз жасайды(тоқты - ... ... ... қос ... ... бір ... қазақ тілінде де жеке - дара қолданылған болуы керек.Монғол тілінде тором-.
Құнанша-.Қазақ тілінде құнан дөненқұнажын,дөнежін ... ... және сиыр ... байланысты жасын және жынысын білдіреді.Құнан,дөнен сөздері монғол тілінде де бар.Ал жын қосымшасы монғол тілінде жыныстық белгіні білдірсе,түркі тілдерінде ол ... бұл ... ... ... ... ... енген монғол сөздері деп қарайды.
Түркі тілдерінің дамуындағы хун дәуірі
Хун дәуірі алтай дәуірімен ұштасып,байланысып ... да ... ... дейінгі IIIғасыр мен V ғасыр аралығын қамтиды.Егер ... ... ... ... ... ешқандай тарихи мәлімет жазба деректер болмай келсе,Хун дәуірі жайлы аз ... ... ... заманымызға дейінгі кзеңмен біздің заманымыздың басында Орталық Азия мен ... ... ... ... түркі монғол және тұнғұс-мәншіжүр тайпаларының басын біріктіріп тұрған Хунну империясы болған.Ол өз кезінде Қытай империясымен тайталасып,тарихта белгілі рөл ... ... ... аз ... да ... ... ... деректерінде сақталған.Бірақ бұл деректер хундардың этникалық құрамын анықтауда,тілдік ерекшеліктерін ... ... да ... ... құрлысы туралы даулы пікірлер баршылық.Хундар кімдер?Ең алдымен ... ... ... ... ... ... қытай халқымен іштей араласып,солармен тікелей байланыста болған,олардан азық-түлік,киім-кешегі, мен тұрмысқа қажетті заттарын алып отырған.Қытай императорлары көшпелі хундардың қоныс ... ... ... ... ... ... алғашқы мәліметтер де осы қытайжазуларында сақталған.Хундар туралы алғашқы және біршама толық мәлімет біздің заманымыздан бұрынғы II ғасырда өмір сүрген Сам ... ... ... ... бір дерек біздің заманымыздан бұрынғы I ғасырда жасаған Бань Гудың кітабында сақталған
Біздің заманымызға дейінгі X ... Гоби ... ... жаңа ... ... гундар,Қазақ ССР тарихының 2 томында ғұндар деп атайды.Біз көпшілік тән ... хун ... ... гундарға байланысты қолдандық) қалыптаса бастйдыБұл жерде өте ертеден-ақ Хянь юнь,Ханьюй тайпалары ... ... ... де ... ... еңбеген.Себебі,ол бірақ екеуі де хундар болмаған.X ғасырда Қытайдағы Ся династиясының ордасында бүлік шығады да,соңғы ... ... ... хундардың ата-тегі осы қашқын Шун Вэй және оның айналасындағы адамдар ... ... ... ... ... кездегі тарихи қытай жылнамаларында өз ізін қалдырмаған.Бұған,біздің пікірімізше,екі нәрсе себепші болған:1)хундар сол ... өте ... өз ... тигізе алмған болуы ықтимал,2)хундар мен қытайлар тікелей шекаралас өмір сүрмеген.Олардың аралығында жун тайпалары орналасқан.Жундар тауды,тауды,тау етектерден мекендесе,хундар таусыз жазық далада өмір ... ... ... ... рет біздің заманымызға дейінгі 822 жылғы,ал үшінші рет 304 жылғы ... ... ... ... ... көне ата-тегі орта бойлы (ұзындары көп),ат жақты,денелері ақ,шаштары сары болғандығын көрсетеді.Е.Грумм-Гржимайлонның айтуынша олар ди ... дили ... ... ... ... қытайлар саян тауларын да орналасқан.Біздің заманымызға дейінгі XIIғасырда хундар хэбей өлкесінен бастап,Байкөл жағасына дейінгі жерлерге қоныстанып,Қытайға шабуыл жасай бастайды.Бұрынғы ... ... ... өсіп жеке ... құра ... ... ... салқындап,гоби шөлі оңтүстікке қарай жылжиды.Енді хундарға шөлден өтіп Сібірдің жазығына шығуына мүмкіндік туады.Археологиялық зеріттеулер біздің заманымыздан ... II ... ... ... ... ... Монғол жері мен Оңтүстік Сібір жазықтығында хундардың өмір сүргендігі жайлы көптеген мәліметтер берді.
Хун империясында өсіп-өркендеп,Қытай имперясының бой таластырған дәуірі-Модэ ... ... ... ... 209 жылы Модэ өз ... Тумань Шаньюйды өлтіріп,Хун империясының тағына отырады да,Шаньюй атағын алады(адам,тайпа аттарын С.Г.Кляшторный жасаған транскрипция түрінде бердік).Ол өте ... ... ... өз ... хундарды,көрші тайпаларды біріктіре бастайды.Б.з.д. 205-204 жылдары Қытайға ... рет ... ... ескерт-кіштердің көрсетуінше ,император Модэ хундардың 24 тайпасын біріктіріп,бір империя құрған.Ол бұлардан басқа хундармен туыс Алтайды қоныстанған қыпшақтарды(қытай тілінше-кюеше),Саян мен ... ... ... ... ... Монғолия территориясында жасаған қырғыздарды(ескерткіштерінде-гэгунь)өзінің империясына қосады.
Хун империясының құрамындағы ... ... ... ... ... ... басты себеп:хундар ,жалпы көшпелі тайпалар сияқты,өздері жаулап алған ,бағындырған тайпалар сияқты,өздері ... ... ... ... ... алатын,не қырып жіберетін болған.Сондықтан да жасағы жеңілген тайпалар не хундарға қосылып,не жер ауып ... ... ... да ... ... халықтардың басын қосқан империя құрды.Мысалы,Модэ Шаньюй кезінде хундардың басында үш ... ... ... және ... ... аты ... ... Куян-қоян сөзінен алынған.Сюнбу сөзі де сол кезде түркі тілдерінде , , ... ... Лань ... ... аты.Қытайлардың жазба шежірелерінде Хуянь тайпасының басшысын гун демей,ван деп атауы оның беделді ... ... ... ... ... Сюнбу тайпасынан қойылатын болған.
Көне хун тайпасының қай ... ... де ... ... даулы мәселе.Мысалы,Монғолия тарихын жазған авторлар Н.Я.Бичуриннің пікіріне сүйеніп ,хундар монғолдармен тектес десе , К.Сиротория,П.Пелльо,А.Лигети,В.В.Бартольдтар хундар-түркі тайпаларының ата-тегі,олар түркі тілдерінде ... ... ... ... ... ... ... жеке адам аттары,жер атаулары,зат атаулары өзгертіліп айталуына байланысты хун тілі туралы дерек бере алмайды.Бірақ әр ... ... ... ... жоқ емес.Хун империясының құрамында бір-біріне жіті араласып,тілдік жақындығын күшейте түсуі ықтимал.Сонымен қатар осы дәуірде дербес даму жолына ... ... ... ... ... ... ... жеткен кейбір көне түркі элементтері мен қазіргі түркі тілдері жобасын мүмкіндік береді.Бұл алдағы уақытта шешілетін игілікті ... бірі ... ... ... ... мен монғол, тұнғұс-мәншіжүр тілдері жеке-жеке тіл ретінде

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түркі тілдерінің дамуы мен қалыптасу кезеңдері жайлы3 бет
Түркі тілдерінің дамуы мен қалыптасу кезеңдері жайлы мәлімет5 бет
Түркі тілдерінің дамуы мен қалыптасу кезеңдері туралы4 бет
Түркі тілдерінің дамуы мен қалыптасу кезеңдері. Алтай, Хұн дәуірлері4 бет
Қазақстан Республикасынның үкіметі, оның қызметтері мен өкілеттілігі54 бет
Кеңестік дәуірдегі дамуына орыс тілінің тигізген әсері16 бет
"Түркі тілдерінің жіктелуі."6 бет
Xix ғасырдағы салыстырмалы-тарихи тіл біліміне ғалымдардың қосқан үлесі4 бет
XІХ ғасыр тіл біліміндегі лингвистикалық мектептер мен бағыттар туралы6 бет
Дауысты дыбыстар жүйесі12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь