«Дала уалаяты», «Түркістан уалаяты» газеттеріндегі қоғамдық-саяси және ағарту мәселелері

XIX ғасырдың екінші жартысында қазақ елін, жерін патшалы Ресейдің толықтай билеп алуына байланысты Қазақстаның Ташкент, Орынбор, Омбы, Орал сияқты кейбір ірі қалаларында патша өкіметінің жергілікті әкімшілік орындарының жеке ресми органдары ретінде жергілікті ұлт тіліндегі алғашқы газеттер шыға бастады. Әрине, бұл басылымдар қайткен күнде де қазақ халқының қамын ойлап, оның әлеуметтік-шаруашылық және мәдени-ағарту тілектерін ескергендіктен шығарылған жоқ, қайта патша үкіметінің отарлау саясатын күшейте түсу, оның бұйрық –жарлықтарын жергілікті халықтың ана тілінде жариялап, сөзсіз орындату, сондай-ақ оның ресми көзқарастарын тұрғындар арасына кеңінен таратып, қол астындағыларды шексіз бағындырып ұстау мақсатымен шығарылады.
Алайда, патшалық Ресейдің осындай жымысқы саясатына қарамастан, Қазақстанда ұлт тіліндегі өз баспасөзінің тууы халықтың санасын оятып, мол рухани байлыққа ие болуына елеулі түрде әсер етті. Оны мынадай мысалдардан айқын байқауға болады. Мәселен, қазақ баспасөзінің тұнғышы «Түркістан уалаятының газеті» екендігі белгілі. Ол сол кездегі Түркістан генерал-губернаторлығының орталығы Ташкент қаласында 1870 жылдың 28 сәуірінен бастап, орыс тілінде шығатын «Туркестанские ведомости» газетіне қосымша ретінде айына төрт рет (екі саны өзбекше, екі саны қазақша) шығарыла бастады.
Газеттің редакторы - ұлты башқұрт болса да, қазақтың намысын қорғап, сойылын соққан, орыс және Шығыстың көп тілдерінде еркін сөйлеген, генерал-губернатордың тілмашы болған ізгі ниетті азамат шахмардан Мирасұлы Ибрагимов еді. Ал, бұл басылымның аудармашы, әрі әдеби қызметкері болып Хасен Жанышев, Заманбек Шайхы Әлібеков, Жүсіп Қазыбековтер жұмыс істеді [1].
«Түркістан уалаяты газетінің» ресми және ресми емес деп аталған басты екі бөлімі болды. Ресми патша өкіметінің бұйрық- жарлықтары
        
        «Дала уалаяты», «Түркістан уалаяты» газеттеріндегі қоғамдық-саяси және
ағарту мәселелері.
XIX ғасырдың екінші жартысында қазақ елін, жерін патшалы Ресейдің
толықтай билеп ... ... ... Ташкент, Орынбор, Омбы, Орал
сияқты кейбір ірі қалаларында патша ... ... ... жеке ... органдары ретінде жергілікті ұлт тіліндегі алғашқы
газеттер шыға бастады. ... бұл ... ... ... де ... қамын ойлап, оның әлеуметтік-шаруашылық және ... ... ... жоқ, ... ... ... отарлау
саясатын күшейте түсу, оның бұйрық –жарлықтарын ... ... ... ... ... ... сондай-ақ оның ресми көзқарастарын
тұрғындар арасына кеңінен таратып, қол астындағыларды ... ... ... ... ... ... ... жымысқы саясатына қарамастан,
Қазақстанда ұлт ... өз ... тууы ... ... оятып, мол
рухани байлыққа ие болуына елеулі ... әсер ... Оны ... ... ... ... ... қазақ баспасөзінің тұнғышы «Түркістан
уалаятының газеті» екендігі белгілі. Ол сол ... ... ... ... Ташкент қаласында 1870 жылдың 28 сәуірінен
бастап, орыс ... ... ... ... ... ... ... төрт рет (екі саны өзбекше, екі саны қазақша) шығарыла
бастады.
Газеттің редакторы - ұлты ... ... да, ... ... қорғап,
сойылын соққан, орыс және Шығыстың көп тілдерінде еркін сөйлеген, ... ... ... ізгі ниетті азамат ... ... еді. Ал, бұл ... ... әрі әдеби қызметкері болып
Хасен Жанышев, Заманбек Шайхы ... ... ... ... ... ... ... ресми және ресми емес деп аталған басты
екі бөлімі болды. Ресми патша өкіметінің бұйрық- ... ... ... ... емес ... отырықшылық, егіншілік, мал
шаруашылығы, сауда, ішкі-сыртқы жағдайлар, әдебиет, мәдениет, білім, ғылым,
өнер, және әйел теңдігі мәселелері ... Оған ... ... ... «1731 жылы ... Россияға бодан болуы» туралы мәселелермен
қатар, қазақ даласындағы Кенесары хан, Сырым, Исатай-Махамбет батырлар
бастаған ... ... ... да куә. Оның ... ... ... қазақтардың ең шұрайлы жерлерінің орыс переселендеріне күшпен
тартып алынып беріліп жатуы жөнінде ... ... ... ... ... көрсететін еді. Қазақ тілінде
шығатын газеттің 1882 жылы ешбір себепсіз жабылып қалуы да осындай істерге
байланысты ... ... ... ... ... ... басқа
мәдениет, оқу, білім, әдебиет, тарих пен этнография, археология және тағы
да ... ... ... материалдар, мәселен ауыз әдебиеті үлгілері де
жарияланып тұрды. Тұңғыш газет өз ... ... ... Абай ... ... ... және ... жолдарымен алғаш рет болып
танысуларына мүмкіндік жасады [6].
Басылым беттерінен одан ... орыс және ... ... ... ... ... білімі жайында да ... ... ... Ал, ... проблемаларға арналған ғылыми мақалалар, егіншілік,
агрономия, ветеренария, зоотехника туралы ақыл-кеңестер өз алдына бір ... орыс ... ... заметка, корреспондентция, мақала,
фельетон, очерк сияқты баспасөз жанрларының түрлері пайда болды.
Жалпы алғанда, қазақ ... ... ... ... ... ... ... халқының саясаты, шарушашылық және ... ... ... болған мерзімді баспасөзінің тууы мен қалыптасуында
айтарлықтай елеулі рөл атқарды, болашаққа жол ... Бұл ... ... ... ... бірі, орыс ғалымы
Остроумов: «Петр ведомостарының» XVIII-XIX ғасырларда орыстар үшін ... ... ... ... газетінің» де қазақтар мен өзбектер үшін
сондай маңызы болды» деп, газеттің орны жоғары бағалады. Иә, сөйтіп, ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқының сауатын ашу, немесе мұң-мұқтажын ... ... ... болу емес еді ... те, басылымның сол кездегі ... ... ... ... ... ... қазақ халқына мойындату және орыс
тілін үйрету саясатын ұстана отырып та, қазақ қоғамының ... ... ... ұлт ретінде таныту там-тұмдап болса да жүргізілді.
Қазақтар баспасөз жоқ кезде елдің бір ... ... ... ... ... ... жылдар өтсе енді газет арқылы ... ... ... ... Қара ... сауатын ашып қана қоймай, қоғам өмірінен, оның
ішкі –сыртқы жағдайларына хабардар бола бастады.
Мәселен, «Түркістан уалаяты газетінен» 1870 ... ... ... ... рет ... ... қатынасы туралы
хабар берілді. Мұның өзі көшпенді ... ... кіре ... ... еді [1].
Газеттің кейінгі нөмірлерінде 1866 жылғы ақша реформасы ... ... ... ... тақырыппен қазақ жұртындағы сауда- саттық, ақша
айналымы, банк жөнінде түсініктер ... ... ... ... ... Қытаймен шекарадағы қазақтар арасындағы, Ресей мен Қытай ,
татарлар мен ... ... ... ... көбірек жазылып,
банктердің ақшалай қарыз беру ержелерімен таныстыру ұйымдастырылған.
Баспасөздің қай түрі ... ... ... тыс қалмайды. Біз сөз
етіп отырған басылымда бұл мәселеге немқұрайды қарамаған. Мысалы, «Қытайдан
жеткен ... ... ... ... тұратын мұсылмандар көтерілісі туралы
жазылған. Сондай-ақ мұнда қазақтардың Қытай –Ресей мемлекеттерімен ... ... ... ... да ... ... тұрған.
Оларды бірінде, «Құлжа маңындағы елдердің Ресейдің қол ... ... ... ... ... ... ... жазылды. Ал, үшінші бір ... ... ... ... ... орай ... ... Хиуаға емес, ... ... ... уалаяты» газетінің беттерінде жоғарыда тоқталған елдің ішкі-
сыртќы жағдайларымен қатар отырықшылық, егіншілік, мал ... да ... ... ... ... ... ғасырдың 60-жылдарының орта кезінде Қазақстанды Ресейдің толықтай
жаулап алуына орай қазақ ... малы мен ... ... ... енді ... пен ... ... бас бұра
бастағандықтары туралы материалдар жиі жарияланған. Солардың ... ... ... ... ... ... облысына қараған таулы
жерлерде егін еккен Ларионов дегеннің тәжірибесі жергілікті ... ... ... Бұдан басқа газет бетінде егін ... ... ... ... ... де ... берілген.
Сондай-ақ Орта Азия жерлерінде күріш, мақта егу ... ... ... ... ... ... ... аймағына егу тәжірибелері айтылған. Ал мал шаруашылығы жайында
мәселе көтерілген ... ... ... ... ... ... ... газеті» оқу-білім жөнінде, оның маңызы туралы
материалдарға да орын беріп, қазақтарды ғылымға қызықтыра білді. ... ... 10 ... ... ... күн ... , оның ... жазды. Екіншіден, осы мақалада телеграф жұмысы жайлы баяндай
келіп, ол арқылы қиыр шеттен жылдам ... ... ... сол ... ... мен Ресейдегі 25 қала аралығында ... ... ... және қай ... ... ... ... теңге тұратыны
хақында тізім берілген.
Басылым «Ғылым хабары» деген айдармен ғылым мен техника жаңалықтарын,
Түркістан ... ... ... ... Ташкент төңірегінде,
Түркістанда) жер сілкінгенін үзбей хабарлап тұрды. Шармен аспанға ұшу, ... ... ... болу ... аспан әлемі планеталары туралы түсініктер,
ғылыми болжамдар жарияланды. Әлемдік даңқты саяхатшы Магеланның ... ... ... ... ... ... қазақшаға аударып басты [3].
«Түркістан уалаяты» газетініњ ғылым жетістіктерін баяндап, дәлелдеумен
ғана шектелмеген. Жас ... ... ... ... ... ... ... тұрған және балаларды қалай оқыту мәселесін,
оның тиімді жақтарын талдап, түсіндіруге талпынған. Бұдан мысал ретінде «Әр
хилы хабарлар»деген ... ... ... арасында кездескен
Хасенов деген ... мына бір ... ... ... ... ... әптиек, құрандарды шығарып, бұдан соң бөтен бірнеше
араб, парсы кітаптарын оқытқанда, өзі жазуды ... ... ... ақылмен
біздің мұсылман жұртының молдалары бес жыл, он жыл оқытқан баласына оқып,
жазуды әзер-әзер ... ... ... шыққанша оқып, еш нәрсе
түсінбей де кетеді. Балаға өз тілінде оқыту керек. Сонан соң оны ... ... Ең ... ... ... ... ... өз ықтиярымен, я
біреудің оқытуымен білейін десе, жолға түскен адамға адаспақ жоқ дегендей.
Жолын көрген соң ыждағат ... ... ... ... ... ... мен ... араб, парсы тілдерін
оқыту жас балаға ауыр тиетінін автор ... ... ... ... ... ... ... жыл оқытса да шәкіртіне мардымды білім
бере алмайтынын астарлап сынайды. Атап ... ... ... ... ... ашып ... [2].
Газет әйел теңдігі мәселесіне де көңіл бөлген. Мәселен, оның 1875
жылғы 16-нөмірінде балиғатқа толмаған ... ... ... мал ... ... сынаған бір автордың мақаласы жарияланған. Онда « Бұл
сөзді газетке ... ... ... қазақтар біраз ұялап, ... еді» ... ... ... дауы тәрізді ел ішіне бүлік салған әдет-
заңдардың зияндылығын әшкерелейтін материалдар да ... ... ... ... ... ... басы бос болып, өз ықтиярымен қалаған адамына
баруы ... ... ... ... та жасалыпты.
Өткен ғасырдың қазақ қоғамындағы әйел теңдігінің аяққа басылуы діни
наным-сенімге де байланысты еді. Мысалы, 1877 ... ... ... ... 14 ... ауру ... ... үшкіріп, жазамын деп үйіне әкеліп,
некесін қиып, үйленіп алғанын жазған. Соңында «Біз бұл ... ... ... ... Егер ... тағы ... болса, орыс законы
бойынша бұлар қатты іске кез қалар» деген ескерту жасаған.
Қазақтың халық поэзиясы көне дәуірден ... Оның ... ... де ерте ... ... ... Мұны Ж. ... «Құтадғу
білігінен», тарихи ескерткіштерде ... ескі ... ... байқаймыз. Сонымен қатар М. Қашқари жинаған мақал-мәтелдердің
де бірсыпырасы қазақ ... ... ... ... ауыз ... үлгісі
болып саналады [7].
XVIII ғасырдың соңғы жылдарынан бастап қазақтың жоқтау жырларымен
бірге «Қобыланды», ... ... ... , ... эпостары қағаз
бетіне түсе бастады. Бұл ... ... ... ... ... үлес ... елде болмасын, жазба әдебиетінің дамуында баспасөздің рөлі зор
болған. Мұның жарқын мысалын «Түркістан уалаятының» ... ... ... Онда ... түрлі әдеби жанрлар көрініс тапқан. Мысалы,
басылымның 1879 ... ... ... ... ... әжуа еткен сықақ
әңгіме жарияланған. Әңгімеде екі ... ... ... ... жанжалдасқаны
күлкілі суреттеледі. Олардың бірі «Сен мырза қожадан алған ділдәға мастанып
отырсың десе, екіншісі «Сен ... ... ... ... ... сөзді
білмей отырсың» деп, ақырында екеуі төбелесе бастайды.
Келесі «Бір ... екі ... ... ... туралы» деген әңгімеде
фельетон элементтері басым. «Түркістан уалаятының газетінде» ... ... ... де ... рет ... болған. Сондай-ақ онда XIX
ғасырдың жетпісінші жылдарындағы Орынбай, Досанбай, Майлықожа тәрізді
атақты ... ... мен ... ауыз ... ... тұр [51].
Басылымда Салық Қарауылұлы Бабажанов жинап бастырған мақал-мәтелдер
жұртты ойлантып, толғантып, төзімділік пен ізгілікке, ... ... ... ... ... тіл ... жөнінен де өзіндік
көзқарасы болған. Оны Орынбай ақын шығармаларының ... ... ... араб сөздерімен шұбарланған кей автор туындыларын ... ... ... ... » ... 1888жылдан 1902 жылға дейін Омбыда шығып
тұрған “Акмолинские областные ведомости” газетіне қосымша ретінде орыс ... ... ... ... “ Дала ... газеті” халқымыздың
әдебиеті мен мәдениетін, тұрмыс-тіршілігін ... ... ... ... басылым болды. Орыс тілінде “Особое прибовление к Акмолинским областным
ведомостям” деген атпен шыққан осы ... 1894 ... ... орыс ... ... газета ”; ал қазақ тіліндегі “Дала уалаятының газеті”
деген атпен жарық көре бастады. Жалпы бұл ... 1888 ... 1902 ... аптасына бір рет шығып тұрды. Газеттің соңғы саны 1902 жылы ... ... ... ... “Сельскохозяйственный листокке” айналды.
Газетте әр жылдары редактор ... И. ... К. ... Г. ... А.
Попов, Д. Лавров, Газетті қазақша шығыру ісін басқарушылар: Ешмұхамед
Аблайханов, Дінмұхамет (Дінше) Сұлтанғазин, ... ... ... ... газет ресми түрде патша үкіметінің бұйрық-
жарлықтарын, ... ... ... істерін жариялайтын басылым
болды. Сол кездегі басқа газеттер сияқты “Дала уалаятының газеті” де ... ... емес ... ... ... ... ... көпшілікке
пайдалы, ғылымға білімге қатысты мақалалар жариялады. Бұл газет ... ... ... басылым болғанымен, бостандықты, тендікті көксегені,
прогресшіл көзқарастары үшін Сібірге жер аударылып ... ... ... ... ұқсайтын еді. Бұл ретте газетке дұрыс бағыт ... Н. ... Н. М. ... Л. К. ... ролі аса ... ... ... “ басқа жергілікті газеттерге қарағанда қазақ
бұқарасының тұрмысын, оның ... ... ... ... ... отырған газет болды. Бұрынғы Сібір әкімшілігіне қараған
Семей, Ақмола, ... ... ... өнер-білім жаңалықтарын алғаш рет
осы газеттен оқу ... ие ... ... қазақ жұртшылығын орыс
халқының әдебиетімен таныстырды. Оның бетінде ... ... Д.Н. ... ... шығармаларының, И.А.
Крыловтың мысалдарының қазақ ... ... ... ... ... ... қазақ елінің тұрмысын, әдебиетін, мәдениетін ... ... ... ... жиі ... Г. ... ... А. Добросмыслов, В.Обручев, Н.Патуносов, Н.
Ильминский т. б. ... ... ... ... қатысты
материялдармен қатар қазақ халқының ауыз ... ... ... ... жұмыстар істеді [45].
Газет негізінде жергілікті отаршылдық-әкімшілік орындардың ресми
органы болғанымен, халықты отаршылыққа, ... ... ... ... роль ... ... жазба әдеби тілінің дамуына ... ... Оның ... ... ... бұрын болмаған қоғамдық-
публицистикалық, ресми іс ... ... ... ... ... стильдің негізі қаланды, аударма тәжірибесінің алғашқы
қадамы жасалынды, араб графикасына негізделген қазақ жазбасында тұңғыш рет
тыныс белгілірі ... ... ... ... бірі ... ... газетінің» дүниеге келуі қазақ халқының өткен ғасырдағы
мәдени өміріндегі елеулі оқиға болды. « Дала ... ... ... ... ... әр кезеңдеріндегі өмірі , тұрмыс-тіршілігі,
күрделі жағдайлар мен оқиғалар ... ... ... ... ұлы өзгерістер, халық өмірінің жеке-жеке суреттері алғаш рет ... ... ... ... әдебиетпен мәдениеттің негізін қалауға
көмектесті.
«Дала уалаятының газетінде» ... ... ... бір ... өз төл ... ... енді бір тобы орыс тілінен ... ... ... ауысқан үлгілері еді. Бұлардың бәрі мазмұн,
көркемдік жағынан бір-біріне ... ... ... ... ... ықпал етті.
Газет бетінде басылған көркем ... көбі ... ... ... бізге жеткен азын-аулақ нұсқалары болғанымен,
олар жазба әдебиетіміздің алғашқы қарлығаштары еді [19].
Газет қазақ халқының қоғамдық әлеуметтік ой-пікірін ... ... ... ... ... ... әсер ... Саяси-
экономикалық мәселелермен қатар оқу-ағарту ісінің жай күйі, өнер ... орыс ... ... ... ... ... ... мен ғалымдарының өмірі жайында бірқыдыру тарихи құнды
мақалалар, хабарлар ... ... ... ... Ш. ... ақын Абай Құнанбаевтың, ағартушы әрі жазушы Ыбырай Алтынсариннің
қоғамдық-саяси көзқарастарының ... XIX ... ... ... ... мен ... ... етті.
Ш. Уәлихановтың туғанына 60 жыл толуына арналып берілген мақалада
оның жан-жақты білімді, адамгершілігі мол, ... ... ... адам
болғандығы былайша ... “… ... ... ғылым, өнер
иесі,халықтың ғадет заңын біліп, ... биік ... ... да өзінің туған
жайын жатырқамай һәм ұмытпады.. Тағы да ғалым өнерінің қымбат екенін ... ... ... халқын бек жақсы көрер еді. Ләйкін Россия халқының
қорғап, қоршап болысқанымен Азия халықтары ... ... һәм ... ма деп ... еді» - дейді газеттің 1894 жылғы 18 ... ... ... ... үшін ... ... еткен дарындардың бірі – ... ... ... ... ... Ыбырай Алтынсарин туралы да
газет бетінде мақала ... ... оның өзі ... өлеңдері де
басылып тұрды. Ы. Алтынсариннің қайтыс болғаны туралы берілген қаралы
хабарда ... кең ... ... ... ... ... ... білімпаздығы, В. Григорьев, Н. Ильминский сияқты орыстың
білімді адамдарының көмегімен және ... ... ... иесі болғаны,
өзінің туған халқына пайдалы аса мол мұра қалдырған қайраткер ... ... ... ... ... хрестоматия» оқулығына кірген
бірнеше әңгіме, өлеңі жарияланған. «Балғожа бидің баласына жазған хаты»
деген ... ... ... ... ... баласына жазған хаты» деген атпен
Қылышбаев Абахманның қолы ... ... ... би», ... ... аңыз ... ... бетінде молынан басылған.
Газеттің 1889 жылғы 7-санында ... ... ... күн ... деп ... ... ... оязы, Шыңғыс елінің қазағы Ибрахим
Құнанбай аулының Бақанас өзенінде Көпбейіт деген жерге ... ... ... ... ... ... ... үйреніп жаздым, Көпбай
Жанатайұлы» деп қол қойылған. Абай бұл өлеңін 1886 жылы ... ... ... ... ... өлең Мүрсейіт қолжазбасымен 1909
жылы жарық көрген ... ... өз ... ... ауыр ... ... кейбір
тұстары газетте біраз көтеріліп, кейбір жерлері қысқартылған екен. Мәшһүр-
Жүсіп Көпеев ... сол ... ... жарияланған бір мақаласында «бұл
өлеңде … тек Құнанбаевтардың өмірі мен байлығын суреттеуге арналған, өлең
халықтың тұрмысын жақсарту ... ... ... ... деп ... ... ... осы мақаласында М. Ж. Көпеев Абайды әкесі ... ас ... ... ... келе ... әдет-ғұрпын, дәстүрін
бұзды деп кінәләйді. Құнанбай асына деп арналған ... ... ... орыс ... оқитын қазақ балаларына бергізуді Құнанбайдың
басқа балаларына да көршілес елдерге де ұнамағаны С. ... ... ... ... ұлы ... Абай өзінен бұрынғы және сол дәуірдегі халықтың бай
әдеби мұраларын, сонымен бірге шығыс ... ... ... ... ... ... ... жақсы білген, кей сәтте
өзінің творчествосында пайдаланып отырған. Мысалы, Абай «Дала ... 1895 ... ... басылған «Тәкаппар әскер басы ... аңыз ... ... ... ... ... өзек ... одан
әрі дамыта баяндады дей аламыз [4].
XIX ғасырдың басынан татар баспаханаларынан ... ... ... ... бірге шығыстың классик әдебиеті нұсқалары да ел
ішіне ... ... ... ... ... араб ... негізіне
құрылғанымен оларда жалпы адамгершілік , сүйіспеншілік мәселелерін қазақ
топырағына ... жаңа ... ... жырлау тәсілі ... осы ... ... ... аңыз -әңгімелерден
кейбір үзінділер мен халық арасына кең тараған нұсқалары сол ... ... ... ... ... басылды. «Мың бір түн «,
«Бозжігіт», «Шаһнаме», «Фархат-Шырын» ... ... жыр, ... ... ... ... ... уалаяты газетінің» 1895 жылғы 41-50
сандарында «Мың бір түннің хикаясы» атты өлеңмен ... ... ... Бұл ... «Мың бір түн» ... ... үзінді
болғанымен қазақ халқының ауыз әдебиеті нұсқаларымен орайлас, үйлесімді,
қиялшыл, әсірелі тамаша көркем шығармаларының бірі.
О баста ... ... ... кең ... кең ... ... татар,
өзбек халықтарының төл туындысындай болып кеткен сюжеті ... ... ... ... ... бір ... ... А. В: Васильев «Дала
уалаятының газетінің» 1900 жылғы 26-30,37 ... , 1901 ... 2. ... 24-26 ... қазақ, орыс тілдерінде қатар жарияланды. Сол жылы ... ... ... жеке ... ... ... Алғаш рет 1875 жылы
Радлов жинағында басылған нұсқасынан бастап, «Бозжігіт» дастаны бұдан кейін
Қазан ... жеке ... ... ... ... бірге хиссашыл ақын Ақылбек
Сабалұлы өңдеп қайта жырлаған нұсқасы Қазан қаласында 1911 жылы жарияланды.
«Бозжігіт» жырының қай ... ... та ... ... ... ... пен Қарашаштың махаббаты адамға қатты әсер етеді, көбінесе аянышты
болып келеді. Әсіресе ... ... ... өте ... шыққан. Шығыс
дастандарының көбіне ортақ тәсіл – екі ... ... ... ... ... оқиға желісінде өз бақыты үшін ... ... ... да , ... да бас тартуы айна қатесіз қайталанады. Бозжігіт
қазаға ұшыраған шақта бойжеткен оның басына там ... ... ... ... ... ... ... қол жұмсап о дүниеге сүйгенімен бірге
құшақтасып аттанады [11].
Діни аңыздарда көп кездесетін Дәуіт патшаның ... ... ... 960-935 ... көне ... ... патшасы болған Сүлейменнің
(тауратша Соломонның) данышпандығын дәріптейтін аңыз әңгімелерде газетте
молынан басылған. Солардың бірі «Дала ... ... 1888 ... ... ... ... ... болғанымен, шығыс елдеріне кең тараған
Соломонның кедей қызы Суламиске деген ... ... ... суреттеледі.
Қазақ ертегілерін зерттеу халықтың осы ауыз ... ... ... десек қателеспейміз. Қазақ тіліндегі ... ... ... орыс ... де беріліп отырды. Бұл ... ... орыс ... А. Е. ... ... ... және т.б. қатар сол кездегі қазақтың зиялы азаматтары Бөкен
Адықов, Жағыпар ... ... ... Қорабай Жапанов, Бодаубек
Райымбеков, Ташмұхамед Сейфуллин, Рақымжан Дүйсембаев т.б. еді. ... ... ... жазып алған ертегілердің соңына жинап, бастырушы
ретінде өз қолдарын қойған ... Ал енді ... ... қай ... ... көрсетпестен шығарманы оған халық ауыз әдебиеті деп қарап өз атынан
бастырыпты. Қалай дегенмен де біз оларды ертегілерді жинаушы, ... ... ... ... оқиғаларға құрылған бұл ертегілерде қаһарлы хан, ... ... ... ... ... ... бейнелері дараланып
суреттелген. Көлемді шығармалармен қатар, шағын мысалға ұқсас ертектер де
көп басылды. ... ... ... ... өз ... да ... тұңғыш рет жарияланды.
Көлемді және шағын мысал үлгісіндегі ертегілермен бірге газет бетінде
эпостық жырлар, аңыз әңгімелер де көп басылған. Мәселен, «Қозы ... ... ... ... Н. ... ... сұлу мен Қозы ... моласы
турасынан қазақ арасындағы сөз» деп бастырған. Ал, «Нәрік ... ... ... нұсқасын А.Е. Алекторов жазып алып жариялатады.
Бұлар ел аузындағы ғасырлар бойы ... ... ... рет ... ... ... ... қауымға қазақ халқының мәдени өмірі мен тарихынан
көптеген ... ... ... ... [19]
Тарихи аңыз- әңгімелердің ішінде қазақ ... ... ... ... деректер беретін шығармалар да аз ... ... яғни ... ... деген аңыз әңгімеден қазақ пен қалмақ
арасындағы жаугершілік кезең суреттеледі. Халық арасында кең тараған «Ақсақ
құлан, Жошы хан» аңыз ... екі ... ... ... ... Атап айтқанда, газеттің 1897 жылғы 13-14, ... ... ... ... ... ... ... «Алаша хан һәм
оның баласы Жошы хан турасынан қазақ арасында бар сөз» деген тақырыппен, ал
1899 жылғы ... ... оры» ... ... Д. Н. Жетпісбаев
жазған нұсқалары басылыпты. «Темірланның оры» ... оры» ... ... ... тауларынан Іле өзеніне дейін қазылған
ор, тек аң аулау мақсатымен емес, сонымен ... шөл ... ... үшін
қазылғаны жайында пікір Ш. Уалихановтың еңбектерінде айтылған.
Бұл ор туралы ... ... ... ... кездеседі.
Олардың негізгі мазмұны былай: хан баласын құлан теуіп өлтіреді. ... алу үшін ... хан ... ... ор ... ... соған
құлатып құртады. Аңызды орыс тілінде аудармасын А. Мельков жариялаған.
Аңыз туралы жалпы дерекпен бір варианты шығысты зерттеуші ғалым В. ... ... ... ... ... жинағында кездеседі.
Ал, «Ақсақ құлан» күйінің нотасы А. Затаевичтің қазақ халқының өлеңдеріне
арналған ... ... ... ... ... хан ... аңыз
әңгімелері» қолжазба нұсқасы ҚазССР ҒА-ның Орт. ... ... ... ... ... ... негізге алынған, кейін ел аузында аңызға
айналып кеткен «Еңлік-Кебек» әңгіменің орны ... ... ... ... даласында ескі салт-сана, әдеп-ғұрыптың қаймағы бұзылмаған
шағында, шын сүйіскен жастардың бағыт ... ... ... ... ... ... ... бір түрі «Қазақтардың естерінен кетпей жүрген
бір сөз» деп басталса, екінші түрі ... ... ... деп ... кісі ... батыр – Сергелі, абыз- ... ... т. ... алынған. Жалпы бұл аңыздардағы сюжеттер ұқсас, бәрінде де Абыз
батырдың болашағын жағдайға ұшырайтынын ... ... ... ... ... ат құйрығына байланып, азаппен өлтіріледі, артында жас нәрестеге ... ж. ... ... ... ... ... бір сөз» ... кіріспесінде қазақ халқының тарихына, этнографиясына, әдет-ғұрып,
салт-санасына да қатысты мәліметтер берілген. Бұл аңыз әңгімелерде оқиға
көркем, әдеби ... ... ... ... ... ... ... қатысты деректер де өте көп кездеседі. Қазақ халқының дәстүріне
сәйкес ертеректе құда ... ... ... ... ... өз ... шеше ... «Еңлік-Кебек» әңгімесінде осыған ерекше
сән беріліп бұйыратыны баса айтылған. Әңгімеде ... ... ... ... өзі ... үшін ... ... жөнінде мәлімет берілген. Бұл
нұсқалардың қазақ әдебиетін зерттеушілерге де, этнографтарға ... ... ... ... ... ... ... үшін дін иелері мен
үстем таптың өкілдері ғасырлар бойы ... ... заң ... ... ... Кейінірек бұл оқиғаны Абайдың ұсынуымен баласы Мағауия
жырлаған. Бұл поэма тіл жағынан ... ... ... ... ... ескі билікті, Еңлік пен Кебектің өліміне себеп болған
Кеңгірбайдың пара алғандығын әшкерлейді [18].
Газет бетінде Жиренше шешен, ... ... ... туралы
аңыз-әңгімелер де көп басылған. Асанқайғы халықтың қаралы, мұңды тағдырын,
мүшкіл тұрмысын көріп, құлазып жатқан сар даланы көріп, елге ... ... жер ... Міне, сол Асанқайғының хан үшін емес, халық үшін еңбек
етпек ниеті дәріптелген аңыз әңгімелері газет бетінде жарық көрген.
Қай ... ... ауыз ... ... түрі ... мәтел,
жұмбақтар. Бұл бір ғасырдың, бір дәуірдің ғана жемісі ғана , ... ... ... көне ... Міне, әдебиеттің баспа бетінен орын алуы 19 ғасырдың
екінші жартысынан басталады. Мақал-мәтелдерді алғаш ел ... ... ... В. ... А. Васильев, Ш. Ибрагимов, Ш.Уалиханов, ... П. ... Б. ... М. ... үлкен үлес
қосты. Қазақтың төл туындыларымен бірге газет бетінде, ... ... ... ... ... орыс ... ... беріліп
отырған. Белгілі «Қожахмет пен Әубәкірдің жұмбақпен айтысын» А. В. Васильев
бастырған [28].
«Дала уалаятының ... ... ... ... ... жанры
жағынан алуан түрлі. Оларды 19 ғасырдың аяқ шеніндегі қазақ әдебиетінің
тарихы, идеялық мотивтері, ... ... ... және ... ... ... тұрғысынан алып жан-жақты зерттеуге болады.
«Дала уалаятының газеті» ... екі ... ... ... сөз ... оның ... түсінікті болуына үлкен үлес қосқан
қаламгерлерді атап өткен орынды. Атап ... орыс ... ... ... ... ... хабар, әңгіме, очерк, публицистикалық
шығармаларын қазақ тілінде Е. Абылайханов, Д. Сұлтанғазин, Р. ... ... М. Ж. ... ... ... әңгімелері орыс тілне
аударылып ... ... ... ... секілді дүлдүлдер көркем аударманың
шебер үлгілерін қалдырса, осы ізді одан әрі ... ... ... ... одан әрі жетелеп, көркемдік дәрежесінің арта
түсуіне түрткі болды.
Солардың ішінде орыстың ұлы жазушысы Л. Н. Толстойдың ... ... ... ... 70-80 ... ... аударыла бастағанына
ерекше көңіл бөлген жөн. «Дала уалаятының газетінде» ... ... Н. ... ... , ұсақ ... , ... ... шолу
жасасақ, бұл аудармалардың түп нұсқаға өте жақын екендігін ... ... ... осы ұлы ... ... ... ... сажал яблони», «Бақыт пен Мұжық» – «Мұжық ... ... луга ... , «Құмырсқа мен көгершін» – «Муравей и голубка» , «Бұғы « ... ... мен ... сабағы» –«Олень и ... ... өте ... ... ... 1915 жылы осылардың қатарына
Л. Толстойдың «Лияс» деген әңгімесі аударылып «Айқап» журналының 11-санында
жарияланды ... ірге ... ... ... орыс әдебиетінен үйрену жөніндегі
дәстүрді де алғаш рет осы ... ... ... ... ... Октябрь
революциясынан бұрын өмір сүрген қазақ ... ... ... ... реалистік әдебиетін қалай аудару керек екендігін ... осы ... ... ... ... көрсетіп берді.
Г.Н. Потаниннің пікіріне сүйенсек, орыс ... ... рет ... ... ... ... етіп тәржімалап, оқырмандарға
таныстырған Өскенбаев еді деп жазыпты. Бұл жөнінде газеттің 1896 жылғы ... ... ... тәуір адамдарының қылар ісі» деген мақаладан
аңғаруға болады.Орыс халқының атақты жазушысы А.И. ... ... осы ... ... аударып басу арқылы, қазақ әдебиетінде тың жанр туа
бастады. И. А. Крыловтың мысалдарын қазақ тіліне көп аударып, халық ... ... ... ол осы ... ... ... беттерінде
де жариялапты. С. Көбеев 1910 жылы «Үлгілі тәржіме» деген жалпы тақырыппен
И.А. Крыловтың 37 мысалын ... ... Б. ... 1914 жылы ... ... тақырыппен 13 мысал тәржімалап жариялапты. Бұлардан ... ... ... мен ... ... да И. А. ... ... басылғанын көреміз. «Дала уалаятының» газеті 1892 жылғы ... И. А. ... ... и ... ... ... мен түлкі» деген
аудармасы Ы. Алтынсариннің ... ... ... ... ... ... «Қарға мен түлкі» мысалының төрт –түрлі
аудармасын ... Олар – Ы. ... ... 1889 ... ... ... басылған осы нұсқа мен 1898 жылы Абай
аударған «Жұрт біледі күледі», «Боқтыққа ... ... ... екі түрі және И. А. ... ... ... шыққан жинақтарында
беріліп жүрген Ахмет Байтұрсынвтың қазақ тіліндегі бұл төрт аударма да
Крылов ... ... ... ... ... ... тәржімаланған
дүниелер [45].
«Дала уалаяты газетінің» 1894 ... ... ... И. ... «Стрекоза и муравей» («Инелік пен құмырсқа») мысалын А. Құнанбаев
“Құмырсқа мен шегіртке” деп аударып ... Бұл ... да ... төрт ... аудармасын кездестіреміз. Ал екіншісі “Шырылдаған
шегіртке, ыршып жүріп ән салған” ... ... ... Абайдікі,
үшіншісі, 1910 жылы “Үлгілі тәржіме” кітабында басылған С. Көбеевтікі және
төртіншісі 1912 жылы “Айқап» журналында автордың орнына ... деп ... Бұл төрт ... да ... аударылған.
Орыстың классикалық шығармаларын аудару, сөйтіп XIX ғасырдың аяғында
тәржіма ісін қалыптастырып, дамыту қазақ ... ... ... ... қана қоймай, осы саланың бізде де ... ... ... ... ... ... де ел аузында ұсақ әжуамысқыл, мысқыл;
шағын күлдіргі ертегілер ортақ дүниеге айналып, ... ... ... ... С. ... Б. ... С. ... сияқты ақын-жазушылардың
қосқан үлесін ерекше атап өткен жөн.
Газетте сонымен бірге ... ... орыс ... ... жарлықтары, яғни ресми материалдары қазақша аударылып
басылды. Бұдан барлық әдеби нұсқалар, тек ... ... ғана ... ... тумаса керек. Мәселен ертегі, әңгіме, сықақ –мысал секілді
әдеби жанрлармен қоса ... ... ... ... ... ... да аударылып үзбей басылып тұрды. Жасыратыны жоқ,
сол кездегі аудармашылар жіберген кемшіліктер тың саланың ... ... ... ... ... ... аударма
материалдардың көпшілігі жатық тілмен, қазақ ұғымына түсінікті аударылғанын
көреміз. Сонымен бірге газетте кездесетін ... ... ... бола ... Көбінесе орыс тіліне сөзбе-сөз аударудың салдарынан
ұлттық ұғымымызға ауыр тиетін шығармалардың да жарияланғаны рас. ... ... ... ... ... ... сөз ... тигізетіні жөнінде газет бетінде сын мақалалар басылған. Солардың
бірінде газеттің бас аудармашысы Д. ... «… ... ... ... сөз ... орысша ретіменен переуад қыламын деп әуре
болу жарамайды» ,– дейді [44].
Қазақ халқының көне заманнан ... ... тіл ... ... сөз
саптауы осы газет арқылы қағаз бетіне түсіп, ... ... ... ... ... қазақтың бай тілін пайдалана отырып, қажет болған жағдайда
басқа тілдермен сөз алудан қашпау керектігін, қазақ ... жоқ жаңа ... ... үшін ... орыс сөздерін қолдануды ұсынды. Орыс тілінен
кірген сөздерді қалай жазу ... ... бас ... ... ... ... жазу туралы» деген мақаласында: «Қазақ тілінде
кірген сөздердің ... ... ... ... ... Егер қазаққа
ұғымды болса орыстардың өз ... ... ... тырысу керек.
Мәселен қазақтар «жандарал», «жанарал» ... Һәм ... ... ... пайымдайды, сол себептен «генерал» деп жазу керек» дейді.Жалпы газет
редакциясы сол кездің өзінде-ақ қазақ тіліне ... ... ... ... ... ... бұл жөнінде дұрыс пікір ұсынды. Яғни
басқа тілден енген сөздерді екіге бөліп ... ... ... ... ... фонетикалық заңына бағынып кеткен сөздерді сол қалыптасқан
қалпында жазу керектігін, кейін ... ... сол ... ... жазу қажеттігін ескертеді.
Газет араб әрпімен қазақ және орыс тілдерінде қатар шығып тұрды. Араб
жазуының қолайсыздығы-онда ешқандай тыныс ... және бас ... ... ... ... уалаятының газеті» шыға ... ... ... ... ... ... жоқ. Бұл ... тілін
ауырлатып, елдің шығармаларды түсінуін қиындатты. 1894 ... ... ... ... ... жігін ажыратуға сызықша ( - ), ... ( ... ) ... ... ... қолдана бастаған.
Ал 1896 жылғы 31-санынан бастап газетте тыныс белгілерін қолдану
жөнінде хабарлама басылды. Онда осы ... ... ... ... ... олардың қалай қолданылатындығы мен қойылатын орындары туралы
қысқаша түсінік берілген. Газет осы ... ... ... рет ... ... жылдарда басылған сандарында сөйлемдерді сауатты жазуды,
бірі - ... ... ... ... ... ... ... және орыс әдебиетінен тікелей аударылған туындылармен бірге
жаңа ... туа ... ... төл ... ... де пайда болып,
газетте жиі жарияланып тұрды.
Газет бетінде жарияланған төл туындыларының ... ... ... биік ... ... мазмұнды, көркем де ... сол ... ... ... ... ... қалытасқан феодалдық-патриархалдық құрылысты сынауда, әйел теңдігі
мәселесін көтеруде, ... ... ... бір ... ... ие болды. Шығармалардың ... ... өмір ... ... ... ... ... талай өркендеп, құлдырау
кезеңдерін бастан ... ... ... ауыр да азапты тұрмысы суреттеледі.
Бұл шығармалардың ... ... ... ... ... ... рас. ... дегенмен де озық ойлы, ... ... ... ... ... қалаған алғашқы баспасөздің кезінде
қыруар жұмыс атқарғандығын жоққа ... ... ... кітап шығару ісі әлі қалт ... ... ... ... ... ... әдебиетке, мәдениетке қатысты мақала,
хабар, өлең, публицистикалық ... ... ... ертегі, аңыз-
әңгімелерді көп басқандығын жоғарыда айтқанбыз. ... ... ... ... ... ... сол ... даласында тұратын көзі ашық оқыған
азаматтардың атқарған ... ... ... жатқан өзгерістер мен
жаңалықтарға ... ... да ... мен ... ... ... шақыруы
нақты көрініс береді. Революцияға дейінгі алғашқы ... ... ... ... қалың елдің қалам күшімен жарқын да бақытты
болашаққа жетелеген қаламгерлердің күн ... ... ... ... ... ... әдебиетімізде алғашқы қолтаңбаларын ... ... төл ... ... ... ... түрінде жазылып,
бірінде әңгіме, очерк, публицистикалық, ал ... ... анық ... ... ... оларға «әңгіме», «очерк»,
«пьеса», «мысал» деп шек ... ... ... ... ... сөз еткенде кейбір зерттеушілер
революциядан бұрын Ы. ... ... ... ... ... ... С. Торайғыровтың «Қамар сұлу», С. Көбеевтің
«Қалың малы» сияқты ... ... қара ... ... ... ... еді ... пікір айтады. Ал, шындығына көшсек революциядан бұрын қазақша
шыққан ... ... ... ретінде жарық көрген прозалық
шығармалар аз болған жоқ. Тамшыдан –теңіз, демекші тұңғыш рет ... ... алды ... ... ... жыл өткен соң тек республика
шеңберіндегі тар ауқымды ... ... ... ... жазба әдебитіне
айналды. Бұл шығармалардың басым көпшілігі сол ... әлі ... ескі ... ... ... қайшылық, халықтың ауыр
тұрмысы, оқу-ағарту ісі, ... жат ... ... ... әйел ... ... салт-сана мәселелерін көтерді
[50].
Әйел теңдігі ... ... ... ... кең ауқымды,
жан-жақты көтерілгені, олардың ескі ... ... ... XX ... ... ... ... орны баса айтылып, таза жанды,
еңбекқор қазақ қызының бала тәрбиелеудегі, болашақ буынды өсірудегі ролімен
қатар, ... бас ... ... ... де ... ... ... жағымды образдарын жасаған С. Торайғыров, С. Көбеев, М. Сералин
сияқты демократ-жазушылардың әйел ... ... ... ... ... да осы ... беттеріне басылды. Аталған жазушылар
өз шығармаларында әйелдің теңдігі мен ... ... ескі ... қарсы батыл күрес жүргізіп, қатты сынға алды. XX ғасырдың басындағы
роман, поэма, очерктерде бұл тақырып одан әрі ... ... ... ... ... ... шығармалар дүниеге келді. Мұны айтып отырғанымыз
бұрын ... ... ... ... аңыз ... ... ... газеті», «Дала уалаятының газеті»енді замана ағымына
сәйкес қоғамдағы жат әрекеттерді ... әрі анық ... ... деп айта
аламыз. Себебі, әлі қаймағы бұзылмаған діни ұғым мен ескі салт-сананың
шырмауына шыға ... ... ... ... «Бэти» тәрізді реалистік
шығармалардың тууы бір адым ілгері басқандық еді. ... ... ... ... , очерк, публицистикалық мақала, мысалдарымен бірге ... ... да ... ... Бір айта ... жай, ... уалаятының газеті» беттерінде «Айқап» журналы мен «Қазақстан»
газетімен ... ... жыр аз ... ... бетінде басылған
өлеңдердің де негізгі тақырыптары ауыз әдебиетінің нұсқалары мен әңгіме,
очерк, мысал, публицистикалық ... ... ... ... ... ... ... таза махаббатын суреттеп, еңбекке,
өнер білімге ... ... ... мен ... ескі ... ... пен ... ішерлікті сынайды [11].
Газет бетінде қазақтың көне ... ... ... қалыптаса
бастаған жазба әдебиетінің алғашқы нұсқалары қатар басылды. Ол нұсқаларда
мәдениеттің алғашқы нышаны – ... жаңа ... ... ... мен бас ... ... ескі ... сынау мәселелері
көпшілігі демократиялық бағыттағы жазушылардың негізгі тақырыбына ... әрі ... XX ... ... ... ... ... жаңадан қалыптаса бастаған әдебиеттің XIX-ғасырдың соңы мен XX
ғасыр басындағы ... ... ... ... бар еді. ... ... белгілеп, жаңадан қалыптасып келе ... ... ... тап ... аз ... ... ... әдебиетте, атап
айтқанда, әсіресе 1905-07 ж. Революциядан кейінгі ... ... осы ... толқулары жан-жақты әрі айқын көріне бастайды.
Бұқараны ... ... ... ... ... ... ... әзіл-оспақ немесе шағын ... ... ... яғни XX ... ... ... сол ... құрылысқа қарсы
құрал есебінде қолданылады. Замана ... ... ... ... ... ... ... ауқымы да ұлғая бастады. Ертегі, ... ... ... ... ... ... өз ... батыл
білдіруге кірісті. Атап айтқанда, газет бетінде басылған әдебиет мәселесі
туралы пікір таласына арналған ... ... ... орны ... ... ... қазір де кем ауқымда көтермегенмен, сол дәуір
нұсқаған нысананы дөп басты ... ... ... ... ... ... Орынбай сияқты ақындардың өлеңдерін ... ... ... ... ... ... ақындардың өлеңдерін газет арқылы
оқырмандарға жеткізу керек дегенді тілге тиек етсе, екіншілері олар ... алу үшін ... одан да ... ... білім, тарих туралы
мақалаларды көбірек басу керек деген пікірді ұсынады. Бұл ... ... ... 1889 ... 3-, 24-, 26-, ... ... ... тақырыппен редакциялық мақала ретінде басылды. Онда
редакция мақала авторларын құр сөз ... ... ... ... Ақындардың тиек сый алу үшін өлең ... ... ... ... айта ... ... ... жалпы халыққа пайдалы
мақалалардың көбірек басылуын қолдау ... ... ... ... ... ... ... шығып тұрған «Дала уалаятының
газетінде» жарияланған еліміздің ... ... ... ... ғылымынан дерек беретін сан алуан әр материалдарды бір
жүйеге келтіру, оларға ... баға ... ең ... ... ... бен ... ... игілігіне жарату – қазақ
совет филологтарының басты міндеттерінің бірі. Біз осы ... ... ... ... ... ... ... ең келелі
мәселелерге ғана тоқталдық. Жалпы ... ... ... ... түгелдей қамту мүмкін емес және біз алдымызға ондай мақсат та қойған
жоқпыз.
Ұлттық ... ... ... бірі – ... ... ғылыми тұрғыдан зерттеп, қоғамымыздың сонау кезеңіндегі ... ... ... ... ... ... бұл ... баспасөз зерттеушілеріне үлкен көмек болар
деп сенеміз [46].
Қазаќ балалары оќуды екі т‰рлі бастап ж‰р. Біреулері оќуды ... ... ... ел ішіндегі орыс мектебінен бастайды. Солай
болѓан соњ, ќазаќтыњ ќазіргі бастауыш мектептері ... ... ... ... ... болу ... деген мєселені шешерден б±рын, ... ... ... бастауыш мектептердіњ жарамды, жарамсыздыѓын тексеріп,
сонан соњ керек мектебі не т‰рде болу жайын сµйлеуі тиіс.
Єуелі ауыл ... ... Осы ... ауыл мектептерін мектеп деп
айтарлыќ емес. Оќуѓа керек ќ±рал жоќ, оќыта білетін м±ѓалімдер аз. Сонда да
ќазаќша хат білушілердіњ проценті ... ... Осы ... тек ... ... ќазаќтардан бастап газета, журнал, кітап ... бєрі де ... ... ... хат ... жазу ... ... кµрінеді: осы к‰нгі мектептер ... ... ... ... ... оќу, жазуды м±жыќтар арасынан гµрі кµбірек жайып
жатќаны, б±л мектептіњ ... ... ... ... ана ... енді орыс ... ... арасындаѓы орыс школдары ауылнай,
волосной, екі класты школдар. ... ... ... оќымаса, онда жоќ
болып, шала оќумен ќалады. Елде ... жыл ... ... ... оќымаѓандармен бірдей болып, оќыѓан ењбек бос кеткен есебінде
ќалады. Б±л к‰нде екі ... школ ... ... ... ... ... бар ... рас, біраќ бастауыш мектепте ‰йренетін ... ... ... ... білім ѓой. Адамѓа тіл, ќ±лаќ, ќол ќандай керек
болса, бастауыш мектепте ‰йренетін білімдер де ... ... Осы ... ... ... ... я ... я ќолы жоќ адамныњ к‰йімен бірдей,
м±нан ... хат білу ... ... да ... ... ... учитель, писарь, фельдшер, адвокат, инженер, агроном болар демей,
ењ єуелі, ќазаќша толыќ хат білетін ... ... ... ... ... ... ... білім єрі оќимын дегендерге негіз боларлыќ
жаѓын кµздеу керек. Егер де ... ... оќып ... ... ‰йде ќалса, ±лт єдебиеті мен мєтбуѓатыныњ м‰лкін пайдаланарлыќ
дєрежелі біліммен ... Єрі ... ... ... ... ... ... бастауыш мектеп оќуы артќы оќудыњ негізі ... ... ... орысша ‰йренудіњ ќиындыѓын жењілдетерлік демеу ћєм негіз болуѓа
жарасын ... ... ана ... тµте ... ќолайлы ќ±ралдармен оќыту
жайын жаќсы білетін м±ѓаімдер ‰ш жыл ... ... ... ... Ана ... жазылѓан кітаптар, газет-журналдар оѓаири ана тіліндегі
жазу-сызу бастауыш мектептен ... ... ... яѓни ... де пайдалануѓа ќолынан келетін болады. Біздіњ ќазіргі ел ... ... ... ... ... бар, ол бар ... тілімен оќыту. Басќа шарттары орнына келмеген соњ, ‰йренерлік білімніњ
кµбін білмей, ... азын ѓана ... ... ... ... тµте оќу
жолымен оќыта білетін педагогика, методикадан хабардар м±ѓалімдеріміз жоќ
ќасында. ... ... ... ... ... ... ... жоќ. Сондыќтан ќазаќќа ќандай мектеп керектігін сµйлегенде, ол
мектепке не ... ... де ... ... ... жаны – ... ќандай болса, мектебі ћєм сондай болмаќшы, яѓни м±ѓалім білімді
болса, білген білімін басќаѓа ‰йрете білетін ... ол ... ... ... ... ... Ќ±ралсыз іс істемейді, ћєм ... ... ... іс те ... ... ... ... жаќсы болуына ќ±ралдар ћєм
сайлы болуы шарт. ... ... ... ... ... Єр ... ... шыѓуы ‰шін оныњ ‰лгісі я мерзімді µлшеуі болуы керек,
‰лгісіз мерзімді µлшеусіз істеген іс олпы-солпы я ... я кем ... ... біз ... ... ... ‰шін орыс школдарыныњ
м±ѓалімдері, оќу ќ±ралдары ... деп. ... ана ... ... ќ±ралдары, м±ѓалім сондай сайлы болуѓа тиіс. Сонда ... ... ... ... ... сайлы болу ‰шін м±ѓалімге керек білімді ‰йрететін орыннан оќып
шыѓаруѓа тиіс. Ондай орын ќазаќ т‰гіл, ќазаќтан б±рыныраќ ќимылдап ... ... жоќ. ... келмейтіндерін ќоя т±рып, ... ... ... Орыс ... ... ... ... болып
ж‰рген ќазаќ жастары бар. Осылардыњ екеуі де толыќ м±ѓалімдікке жарайды,
егер де ... ... ... хат білу жаѓынан, ... ... ... кем ... ... екіншілері қараса да
танымай сынап жатқан көрінеді. Әркім сынау керек ... ... ... ... ... сынаймын деп, құр өзінің ... ... бір ... ... ... ... ... журналында “Оқу құралы” есімді қазақ әліппесіне сын ... жаңа ... ... ... Ол әліппе жазылған жаңа
усулдардың ең жақсысы усулсатие ... Оқу ... ... ... ... ... ... машина һәм басқа құралдар жасалады сол
машина құралдардың тетігін біліп пайдаланатын адамдар үшін. Жұмысын білмей
кінә қою ... кінә ... ... ... ... я аузы ... бола
тұрып, айнаға өкпелеген сияқты болады. Біз оқу құралдардың портретін алып
істеп жатқанымыз жоқ. ... ... ... ... шығарындар.
Бұл оқыту жайының таласу ақыретте не болады деп ... ... ... ... я ... ... түбінде пәлен болады деп таласу емес. Олар ... ... ... кім ... кім жаман білетіндігін көзге көрсетуге
болатын нәрсе – педагогика, методикаларды ... ... ... ... шығарушы һәм сын тағушы, екі жағы ... ... ... ... балаларға сабақ беріп көрсін. Таласпайтын орында талассын, білмей
сын таққанымды жұрт қайдан білсін деп ойлаған болады ғой. Бұл ... ... ... я ... орын ... түсініп жете алмаймыз. Петербургта осы
күні болып жатқан ... ... ... ... ... мәселелері де
қаралып жатыр, соңыра думада да солай қарамақшы. Ана тілімен оқытамыз ...... тегі ... ... ... орысша оқығандардың көбі мұсалманша хат ... ... көбі ... педагогикадан хабардар ... ... ... Һәм ... ... аз. Ол ... ... оқып, мұсылманша да білмейтіндер аз. Жұртқа тәртіпті ... ... ... мұғалімдер керек. Мектептерге мұғалім боларлығымыз жоғарыда
айтылған екі түрлі жастарымыз. Олардың сайлы мұғалім, ... ... ... ... ғана ... ... ... мұсылманша хат
білуіне бір – екі ақ ай ... ... ... ... педогогиканы
дұрыстап үйренбеген мен, методиканы біліп, жаңа усулдармен танысуына ... бір – екі ай ... ... Бұл бір – екі ай ... қайсысына да болса,
қолдан келер іс.
Мұғалімнен соңғы сайлы болуға тиісті нәрсе оқу құралдары. Оқуға керек
қалам, қағаз, қара ... ... ... ...... ... Қазірінде пұлға табылмайтын: қазақ мектебінде қазақ тілінде оқытуға
керек кітаптар. ... ... ... бастауыш мектебінде үйрететін білімдер
мынау дедік: оқу,жазу,дін,ұлт тілі,ұлт тарихы,есеп, шаруа кәсіп, ... жайы ... ... ... кітаптар қазақ тілінде жоқ. Міне,
қазір іздесек ақшаға ... ... осы. ... ... ... Біз бұларды уақыт жетуінше қолға алып істеп жатырмыз. Бірақ бір
жағынан басқа ... ... ... бір ... ... ашық
мәтбұғамыз болғандықтан, тез үлгеріп бола алмай ... Шыға ... бар ... сын ... ... ... ... біреулері тіпті
қолына алып тілі басқа жұрттың бәрі қуаттайтын пікір. Ана тілімен оқу бізге
де керек екендігінде еш ... ... ... Назаров кеңесінде қазақта ана
тілімен оқуға оқу кітаптары жоқ деп, ... ... ... ... болған. Сондай сөздер ... үшін ана ... ... бар деп ... ... ... тиіс.26 “Ғалияның” тарихында
108 шәкіртке медресе ... ... ... ... Уфадағы Діни
мүфтилік қазилары алдында емтиханнан сүрінбей өткен екі жүз ... ... ... 12 ... ... һәм ... дәрежесін алған. “Ғалия”
шежіресінде медресені ... жыл ... 950 ... ... ... ... бар. Ал соның 200-ден сәл астамы мүфтилік қазилары
алдында топ жарып келгенін, ... ... ... ие ... ... 600 – шамасындағы шәкірт толық емес білім куәлігімен
қанаттанғанын білеміз. “Ғалиядағы” ... ... ... ... ... ... ... өтірік болады. Тұрсынбек Кәкішевтің
“Садақ” кітабында негізінен тіл мәселесінде ... ... ащы ... ... баяндалған [48].
“Ғалияда” оқып жүрген талай қазақ жігіттерінің бағы жанғанын, соның
ішінде Ахмет Мәметовтың “Кеңес”, “Әбрет” деген өлең ... ... ... жылы оқуға түскен, Нұғыман Манаевтың араға 3 жыл түспей ... ... ... ... ... болды. Ең ... ... ... ... ... ... ... шығаратын
“Садақ” журналында жарық көрді. Жас қаламгер Бейімбеттің “алаулы ... ... ... ... (Әбу Сәрсенбаев) – “Шұғаның белгісі”
повесінің “Ғалия” қабырғасында ... ... ... Сүлеев, Зейнел Имажанов,
Мейірман Ермекташев, Әбдірахман Мұстафин, Әубәкір Жәнібеков, Мұхамбетқали,
Ғабдолла ... ... ... Иманғали Арабаев, Исхақ Қанағатов,
башқұрттар Мәнсит Ғафури, Шахизада Бабич, Сәйфи Құдаш, ... ... Бұл ... ... ... ... ... 1906-16 жылдар
аралығында медресені бітірген ... ... ... жеті жүздейі татар
бауырлар еді. Қалған үш жүзі Ресейдегі 20 ... ... ... ... қаракөзі немесе өзіміз сияқты бие байлап, қымыз жиып отырған
башқұрт ағайындар.
Жалпы “Ғалияның” қадірін қазақта жете ... де ... ... та ... кісі – ... “Медресе “Ғалия” ноғайдікі ... ... ... жоқ. 10 жылдан бері қанша қазақ баласы кірсе де ... ... ... ... де ... ... ... Сондықтан пайдасына
ортақ болып отырып, шығынына ... зор ... ... ұлт Көзі ашық
азаматтар! Хайыр ихсаны ... ... ... ... ... хал-
қадерінше жәрдем ету біздерге зор борыш” [49]
Қоғам дамуында ХІХ ғасырдың аяғы ХХ ғасырдың бас кезінде қазақ халқы
үшін ... ... ... ... ... ... ... оқу-білімге жаңа көзқарастар қалыптасып, қалың бұқараның сана-
сезімінің ояна бастауы, елде ... ... ... ... толысуымен
ерекшеленеді.

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Репортаж жанры55 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Банктік қызмет аясындағы банктік құқықтық қатынастардың кейбр теориялық мәселелері7 бет
Постиндустриялды қоғам концепциясы4 бет
Қоғам және жеке адамның қалыптасуындағы конфликтінің мәні7 бет
Қоғам және жеке тұлға14 бет
Қоғамдық тамақтану кәсіпорындары37 бет
Қоғамдық қатынастардың мәселелері10 бет
"Dala Group" компаниясының қарыз капиталын тарту саясатын талдау 60 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь