Ақшаның экономикалық мазмұны



Жұмыс түрі:  Курстық жұмыс
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Қазақстан Республикасының Ғылым және Бiлiм министрлiгi
Халықаралық Қазақ — Түрiк университетi Шымкент институты

Экономикалық теория кафедрасы

Тақырыбы: Ақшаның шығу тегі, мәні және қызметтері.

Орындаған: Абишева Э. 85–35 т
Қабылдаған: Абиева С.

Шымкент—2006 жыл

МАЗМҰНЫ

Кiрiспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..2
I. Ақшаның экономикалық мазмұны
1.1. Ақшаның шығу тегi және оның тауарлы құндылығы ... ... ... .4
1.2 Ақшаның қажеттiлiгi және экономикалық мәні ... ... ... ... 8

II. Ақшаның, түрлерi мен атқаратын қызметтерi
2.1. Ақшаның түрлеріне жалпы
сипаттама ... ... ... ... ... ... .. ... ... ...14
2.2. Ақшаның атқаратын
қызметтері ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... .17

III.Қазақстан Республикасының ақша реформасы ... ... ... ... 20

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30

Пайдаланылған әдебиеттер
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 32

Кiрiспе

Адамзат тарихыны даму сатыларында айырбас єатынастары да дамып, одан ёрi
жетiлiп, нарыєта тауарлар тек натуралды зат ретiнде №ана бiр-бiрiне
айырбасталып єана єоймай, бѕкiл тауарлар дѕниесiнен ерекше бiр тауар, я№ни
тауар-аєша пайда болды. К. Маркстi сјзiмен айтєанда: “Айырбас єЅны,
тауарлардан бјлiнiп жёне сол тауарлармен єатар дербес тауар ретiнде
жѕретiн тауар, ол-аєша”. °рбiр жеке тауар тЅтыну єЅны ретiнде кјрiнедi.
Оны єЅны белгiсiз, ол тек тауарды аєша№а тегергенде №ана аныєталады.
Тауар мен аєша айырбас процесiнде бiрiн-бiрi алмастырады жёне бiрiне –бiрi
тегерiледi.

Курстыє жЅмыс барысында осы жа№арыда атал№ан аєшаны жалпы мёнi мен
атєаратын єызметiн айєындап, елiмiздi Ѕлттыє валютасына тоєталып јттiм.
Курстыє жЅмсым: ѕш бјлiмнен тЅрады. Бiрiншi бјлiмiнде, аєшаны экономикалыє
маызы мен пайда болуына, ал екiншi бјлiмiнде негiзгi курстыє жЅмысымны
таєрыбы бойынша єаралатын мёселе-аєшаны єызметiне тоєталып, ѕшiншi
бјлiмiнде елiмiздi Ѕлттыє валютасыны -тенгенi пайда болуы мен даму
кезедерiне сиптаттама бердiм.

I. Аєшаны єажеттiлiгi жёне экономикалыє маызы.
1.1. Аєшаны шы№у тегi жёне оны тауарлы єЅндылы№ы

Жалпы№а ортає эквивалент ролiн атєаратын тауар ѕшiн ёр тѕрлi
халыєтарда жёне сол бiр халыєты јзiнi тарихыны ёр тѕрлi даму
кездерiнде жалпы№а бiрдей єЅн эквивалентiн ёр тѕрлi јнiмдер атєарды.
Уаєыт јте келе жёне тауар јндiрiсiнi јрiстеуi айрбасты Ѕл№айтып,
оны жергiлiктi нарыєты шегiнен шы№уына ёкеп соєтырды. БЅл кезде єЅнны
жалпы№а ортає формасы эквивалент єызметiн белгiлi бiр тауар атєара
бастады. Ол тауар- аєша. Нётижесiнде єЅнны жалпы№а ортає формасы єЅнны
аєшалай формасына ауысып, айырбас процесiне наєты орныєты.
Сјйтiп, аєша пайда болды. Аєша деген- тауарды жалпы эквивалентiнi
тиянаєтал№ан тѕрi , єЅнны эквиваленттiк формасымен тЅтыну єЅны бiте
єайнасєан ерекше тауар. Немесе аєша деген тауар јндiру мен оны айырбастау
процесiнде басєа тауарлардан бјлiнiп шыєєан ерекше тауар, оны айырыєша
єызметi- барлыє тауарлар№а ортає балама ролiн атєару.
Аєша кез-келген туар єЅнын бiлдiретiн ерекше тауар ролiн атєарады.
Аєшаны єо№амда№ы мёнiн К.Маркс “индвид јзiнi єо№амдыє билiгiн де,
єо№аммен байланысын да јзiнi єалтасына салыып жѕредi” деген афоризммен
сипаттады. Ол мындан айєын кјрiнедi:
- тек аєша№а айырбастау арєылы №ана тауарлар єо№амдыє ебектi
нётижесi екенiн аныєтау№а болады.
- ёр адам ебектегi, я№ни єо№амдє јнiмдегi ѕлесiн де аєша арєылы
аныєтау№а болады.
- айырбас процесiнде аєшаны делдалдыє етуiмен тауарды iшкi
єайшлыєтары да шешiледi. Тек аєшаны пайда болуына байланысты
бѕкiл тауарлар тЅтыну єЅндары тѕрiнде айырбас єатынасыны бiр
жа№ында тЅрады да, ал екiншi жа№ында бѕкiл тауарлар№а єарсы
єЅнны тЅл№асы ретiнде аєша єарсы тЅрады.
Тауарлар дѕниесiнi тауар жёне аєша болып екiге бјлiнуi оны тЅтыну
єЅнымен єЅныны, я№ни тауарларды iшкi єарама –єарсы жаєтарыны
єайшылы№ын шешуге жол салады. ґйткенi, егер тауар сатылса, оны тЅтыну
єЅныны бiреудi єажетiн јтеуге керек бол№анды№ы. БЅл бiр жа№ынана, ал
екiншi жа№ынан оны єЅныны бар екендiгi дёлелденгенi. Сатыл№ан єЅн ендi
аєша тѕрiнде тауар јндiрушiнi єолына тѕседi. Сјйтiп, тауар јндiрушiге
тѕскен аєшаны мјлшерiне єарай јз јндiрiсiне басєа кез-келген єажеттi
тЅтыну єЅнын алу№а мѕмкiндiк туады.
Аєша тауарды жалпы эквивалентi болуы тауар јндiрiсiнi Ѕл№айып,
айырбас єатынастарыны ал№ашєы кездейсоє жа№дайын наєтылы жёне ѕнемi
єайталанатын процеске айналып, ке кјлемде јсуiне жол ашты.
Тауар јндiрiсiнi тарихи даму барысында аєшаны ролiн ёр тѕрлi
тауарлар атєарды. °рбiр тауарлы јндiрiс тауарды жалпы эквивалентiн
пайдаланды. Іо№амдыє ебектi бiрiншi iрi бјлiнуi нётижесiнде малшы
тайпалары пайда болып, олар айырбас єЅралы ретiнде малды єолданды. Аєшаны
айырбас єЅралы єызметiн мал атєаруы ёр халыєты ауыз ёдебиетiнде
саєталу сонша, кейiн металдан со№ыл№ан аєшаны да мал атауларымен
ата№ан. Мысалы, латын сјзi “пекус” -”мал”, ал “пекуня”- “аєша” , ѕндiлердi
аєша јлшемi- “рупия”-“мал” деген сјзден шыєєан.
Іазiргi кезде кјп єолданылып жѕрген “капитал” деген сјздi шы№у тарихы
да мал атауымен байланысты кјрiнедi, јйткенi ескi герман тiлiнде
меншiгiнде кјптеген мал басы болса, оны байлы№ын “капитал” деп ата№ан.
Кейiнiрек єолјнер кёсiбi дами баста№ан кезде ёр тѕрлi халыєтарды
айырбасєа єолдан№ан ал№ашєы тауары сирек кездесетiн адарды терiсi
бол№ан. Ертедегi скандинавтар мјлшерi ёр тѕрлi тауарларды сатып ал№анда
оларды тѕлкi, сусар, бЅл№ын терiлерiне айырбаста№ан. Сiбiр халыєтары
айырбаста бЅл№ын терiсiн єолданса, ал єЅндызды терiсi Солтѕстiк Африкада
жѕрген. Сонымен єатар, кјптеген елдерде мысалы, эквивалент єызметiн –
Мон№олияда жёне Тибет, Памир тауларыны етегiнде мекендеген халыєтарда
терi аєшалары атєар№ан. Ертедегi Русьте сусар терiсi айырбасты басты
єЅралы бол№ан. О№ан дёлел мынадай мысал- 1610 жылы єарсыласыны жауап ал№ан
орысты ёскери кассасында кѕмiс 5450 рубль жёне терiден жасал№ан 7000
рубль бол№ан екен.
Ал, теiз жа№алауында мекендеген тайпалар аєша ретiнде теiзден
ш№атын єабыршаєты єолдан№ан. Тарихта єабыршаєтан жасал№ан ёшекей
бЅйымдарыны бiраз атаулары саєтал№ан. Соларды iшiнде е кјп тара№аны
аєшыл сары тѕстi, ѕлкендiгi тѕймедей – каури деп аталатыны. °шекей
ретiнде жiпке тiзген каури ндiстанда, Іытайда, сол сяєты Африканы Шы№ыс
жа№алауында жёне Цейлон мен Филиппин аралдарында е ал№ашєы аєша ретiнде
жѕрген. Ал Африка ѕндiстерi єабыршає аєшаны терiден тiгiлген белбеуге
јрнек немесе адар мен єЅстарды бейнесiн салып єолдан№ан.
Іабыршає аєша материалыны е бiр орныєты формасы болып келдi.
Себебi ХХ №асырды 70-жылдарыны бас кезiне дейiн Соломоновтар
аралдарында№ы аєша айналымында єабыршає аєшаны ѕш тѕрi: е арзаны-курила
(єара), галиа (ає) жёне е єымбаты –ронго (єызыл) жѕрген.
Юлий Цезарь патшалы№ыны тЅсында аєша ретiнде єЅлдарды пайдалан№ан.
Мысалы, єЅл –ѕш сыйр№а, алты бЅзау№а, он екi єой№а тегерiлген.
Іолјнер кёсiбiнi жетiлуi аєша эквивалентiн де жетiлдiрдi. Оай
бјлiнетiн жёне бiр –бiрiне оай бiрiгетiн, Ѕзає саєталатын жёне бiртектес
тауарлар, я№ни јсiмдiк јнiмдерi кѕрiш, кофе, какао, пайда болды. Жалпы
эквивалент болып металдар да єолдана бастады. Металл аєшаларды артыєшылы№ы-
оларды бiртектестiгi, мыєтылы№ы, оай бјлiнуi. Кјп уаєытєа дейiн олар
кетпен, кѕрек, т.б. пiшiнде айналыста жѕрдi. Кѕмiс пен алтын аєшалар
саєина, ёшекей бЅйым ретiнде айналыста єолданды. Уаєыт јте келе жалпы
эквивалент ролiн кѕмiс пен алтын аєша атєара бастады.

2. Аєшаны єажеттiлiгi жёне экономикалыє мәні

Аєшаны объективтi єажеттiлiгi тауар јндiрiсi жёне одан туындайтын
тауар айналысына байланысты. Аєша- кез –келген тауар айналысыны єЅрамдас
бјлiгi жёне оны нётижесi. Тауар жёне аєша бiр-бiрiмен ажырамайды,
себебi, аєша айналымынсыз тауар айналымы болмайды.
Аєшанаы єажеттiлiгi туралы ёр кезде ёр тѕрлi ойлар айтыл№ан:
Рационалистiк концепсия (аєыл-ой талабына №ана негiзделген кјзєарас)-
жаєтаушылар аєша адамдар арасында№ы келiсiм єЅралы, ол айырбас кезiнде
єЅндарды єоз№алысына єажеттi арнаулы єЅрал деп тѕсiндiрдi. БЅл ойд
жаєтаушы Аристотель јзiнi “Никомахова этика” деген кiтабында “Айырбасєа
єатысатындарды бёрi јзара салыстырмалы болуы керек айырбасты болдыру
ѕшiн шарттылыєєа негiзделген ёлдебiр јлшем болуы єажет”деп жаз№ан. БЅл
ой кјне Рим єо№амында за№а енгiзiлiп, оны єа№идасы бойынша император
аєшаны єЅнын замен бекiткен.
XVI №асырды бас кезiнде (1516) утопиялыє социализмнi негiзiн
єалаушы Томас Моор јзiнi “Золотая книга о наилучем устройстве государства
и новом острове Утопия” деген ебегiнде “Барлы№ын аєшамен јлшегенде
мемлекеттiк iстердi табысты жёне дЅрыс шешiлуi мѕмкiн болар ма екен” деп
жаз№ан.
Сондай-ає XIX №асрды утопист-социалистерi Прудон, Оуэн Грейт жёне
басєалары да аєша№а жа№ымсыз кјзєараста болды. Мысалы, Прудон тауар
јндiрiсiн саєтап єалумен єатар аєшаны єЅртуды жобасын жасап жёне оны
дёлелдеуге тырысты. Сол сияєты 1832 жылы Р Оуэннi тауарларды аєшасыз
“ебек бондарын” єолданып, жЅмыс уаєытыны шы№ындары арєылы тауарларды
ба№алаумен айырбас жѕргiзуге Ѕмтыл№ан ёрекеттерi банкроттыєєа соєтыр№ан.
Аєша№а деген терiс кјзєарастар Ресейдегi азамат со№ысы кезiндегi
аєшаны єЅнсыздануын, јнiмнi заттай тѕрiнi јзара айырбасталуын аєшаны
жоюды тарихты јзi дёлелдедi деп тѕсiндiргiсi келдi. 1918 жылы жёне 1921
жылдары натуралдыє коэффициенттi негiзiнде јнеркёсiп јнiмдерiн тiкелей
ауылшаруашылыє јнiмдерiне айырбастау ёрекеттерi сётсiздiкке Ѕшырады.
Субъективтi ой –пiкiрлер ХХ №асырда№ы кјрнектi экономистерге де тён.
Мысалы, американдыє экономист П.Самуэьсон аєша№а жасанды ёлеуметтiк
шарттылыє ретiнде єараса, Дж.К.Гэлбрейт “аєша єызметiн асыл металдар№а
жёне басєа заттар№а бекiту – адамдар арасында№ы келiсiмнi јнiмi” деп
есептейдi. Орысты кјрнектi №алымы Струмилин С.Г. аєшаны орнына белгiл
бiр ебек јлшемiн (треды- трудовые единицы), а№ылшын экономисi Смит
Фальтнер энергетикалыє јлшемдi (энеды- энергетические единицы) Ѕсынды.
Сондай-ає 90-жылдарды бас кезiнде шыєєан “Экономикс” атты кiтабында
К.Р. Макконелл мен С.Л. Брю “аєша адамдарды сиєырлайды, аєшаны
кесiрiнен олар азаптанады, аєша ѕшiн ебектенедi. Аєша- ол јзiне баурайтын,
єайталанатын, єЅбылмалы перделi жЅмбає нёрсе” деп жазды. Сјйтiп,
рационалистiк концепцияны жаєтаушылар тобы- аєша адамдар арасында№ы
келiсiмнен ту№ан айырбасты техникалыє єЅралы деген кјзєараста болды.
Эволюциялыє концепцияны (јрiстеу, бiрте-бiрте даму кјзєарасын)
жаєтаушылар бЅл “жЅмбаєты” басєаша шешуде. БЅл концепция єо№амдыє тауар
јндiрiсiн зерттей келiп, аєша адамдарды еркiнсiз айырбасты Ѕзає
дамуыны нётижесiнде бѕкiл тауарлар ёлемiнен бјлiнiп шыєєан ерекше тауар
екенiн дёлелдейдi.
Ал№ашєы болып аєшаны тауарлы жаратылысын дёлелдеп, аєша теориясыны
дамуына кјп ебек сiiрген “кјз ша№ылыстыратын” – аєшалы формасына дейiн
Ѕзає даму жолдарын зерттей келiп, аєшаны жЅмбає сырын жоєєа шы№арды.
Сондай-ає К.Маркс аєшаны єажеттiлiгi жјнiнде “Егер аєша жойылса, бiз
єо№амдыє јркендеудi ия е жо№ар№ы дёрежесiнде (коммунизм) болармыз, ия
єо№амдыє јсудi е тјменгi сатысында (ал№ашєы єауым№а) лаєтырылып
тасталармыз” деп јз ойын єорытындыла№ан.
Аєша натуралды шаруашылыєтан тауарлы јндiрiске јткенде тауардан
туындап, айырбас єатынастарыны даму барысында тауар болып єала бермек.
Бiрає ол ерекше тауар- барлыє тауар№а тегерiлетiн эквивалент тауар.
Басєа тауарларды єЅны аєша тауарларыны єЅнымен кјрсетiледi жёне сол
арєылы тауар јндiрушiлердi ебек јнiмi ѕнемi бiрiне –бiрi айырбасталады.
°рине басєа тауарларды єЅн мјлшерiн јз єЅны бар тауар №ана кјрсете алады.
Тарихи ондай тауар ретiнде єымбат ба№алы металдар, ёсiресе алтын жѕрген.
Маркстi айтуынша, таби№ат аєша шы№армайды, ал алтын№а ол єасиеттi єо№ам
берген:
- оны јте жаєсы таби№и сапасы бар: берiктiгi, оай бјлiнуi, ёдемi,
тотыєтанбайды, бЅзлмай саєталуы. Ол тек “патша ара№ында” №ана еридi
(єЅрамы 23тЅз жёне 13азот єышєлы).
- Алтынн бiршама жо№ар єЅны бар жёне алтын аєша єЅнысызданбайды.
Алтын єорын саєтау алтын фетишiне (бiрдемеге сјзсiз илану, бас ию) де
байланысты. Мысалы, Орта №асырда меркантелистер экономикалыє саясатты
негiзi елде жинал№ан асыл металдар деп дёлелдедi. Тiптi ХХ №асырды орта
шенiне дейiн Ѕлтты мёртебесi алтын єорыны мјлшерiне байланысты деп
есептелдi. О№ан дёлел мынадай мысал: 1949 жылды єыркѕйегiнде АІШ
капиталистiк ёлемнi барлыє алтын єорыны 75 пайызын јзiне
шо№ырландырды.
Алтын фетишi жеке адамдарды санасында ёлi кѕнге дейiн саєталуда, олар
алтын№а жинаєтарын саєтауды сенiмдi кепiлi деп єарайды.
Дегенмен алтын аєшаны кемшiлiктерi:
- алтын аєша єолдануды єјте єымбатты№ы, о№ан кеткен шы№ын єа№аздан
жасал№ан аєша белгiлерiнен ёлдеєайда кјп. Алтын јндiру –е кјп
ебек сiiрудi жёне єаржы жЅмсауды єажет ететiн iс.
- Аєша айналымыны єажеттiлiгiн алтын аєшамен єамтамасыз ету
мѕмкiн еместiгiн, себебi, алтын шы№аруды Ѕл№айтудан гјрi аєша
єажеттiлiгi шапша јседi.
Осы себептерге байланысты ёлемде алтынды аєша материалы ретiнде
єолдануды бiртiндеп тоєтатты.
“Аєша -зат емес, ол єо№амдыє єатынастар жиынты№ы”. Шын мёнiнде бЅл
афоризм, егер адам єо№амнан бјлiнiп кетсе, о№ан аєшаны єажетi жоє деген
ма№ынаны бiлдiредi.
Аєша – тарихи дамы№ан экономикалыє категория. Ол єо№ам дамуыны
ёрбiр сатысында јндiрiс жёне айырбас процесiнде адамдар арасында
єалыптасатын экономикалыє єатынсатарды кјрсетедi. Іо№ам экономиканы
ёртѕрлi ѕлгiсiне јткенде аєшаны маызы арта тѕседi. Орталыєтандырыл№ан
–жоспарлы экономикада аєшаны мёнi шектеулi болды. Аєша, негiзiнен, есеп
жѕргiзу жёне баєылау єЅралы ретiнде єосалєы єызмет атєарды. Жо№ар№ы
басєару органдары ёрбiр кёсiпорнны шы№аратын јнiмдерiне натуралды жёне
єЅн кјрсеткiштерi тѕрiнде јнiмнi кјлемiне жёне тѕрiне жоспар бекiттi.
Сол сияєты јнiм ба№асын да орталыє органдар бекiттi.
Рыноктыє экономикада аєшаны маызы зор. Себебi ёр тѕрлi меншiк
жа№дайында жЅмыс iстейтiн, тауар јндiрушiлер јндiретiн жёне сататын
јнiмнi кјлемiн, тѕрiн жёне ба№асын бекiтуге дербестiк алады.
Шаруашылыєты жаа рыноктыє жа№дайда жѕргiзуде тјлем єабiлеттi сЅранысєа
ба№дар жасалуда, я№ни сЅраныс ескерiлiп, јнiмнi шы№арылу кјлемi, тѕрi,
ба№асы та№айындалады.
Сонымен єатар, єазiргi кезде кёсiпорындарды жекешелендiру, мемлекеттiк
бюджеттi кiрiсiн єалыптастыру, ёр тѕрлi јндiрiстiк жёне јндiрiстiк емес
шы№ындарды єаржыландыру, µлттыє банктiк ресрустарын басєа банктерге сату,
инфляция№а єарсы кѕрес та№ы басєа жѕргiзiлiп жатєан iс-шаралар да аєшаны
маызы арта тѕсуде.
Аєша рноктыє экономика жа№дайында аєша несиелiк реттеуде айналыста№ы
аєша массасыны јсуiн тежеу, инфляциялыє процестердi жеу жёне Ѕлттыє
жалпы јнiмдi ынталандыру ба№ытында єолдануда.

II. Ақшаның түрлерi мен атқаратын қызметтерi
2.1. Ақшаның түрлеріне жалпы сипаттама

К.Маркстi сјзiмен айтєанда: “Айырбас єЅны, тауарлардан бјлiнiп жёне
сол тауарлармен єатар дербес тауар ретiнде жѕретiн тауар, ол-аєша”. °рбiр
жеке тауар тЅтыну єЅны ретiнде кјрiнедi. Оны єЅны белгiсiз, ол тек
тауарды аєша№а теергенде №ана аныєталады. Тауар мен аєша айырбас
процесiнде бiрiн-бiрi алмастырады жёне бiрiне –бiрi тегерiледi. Оны
айырыєша єызметi- барлыє тауарлар№а ортає эвивалент ролiн атєарады.
Тауар јндiрiсi жа№дайында аєшаны атєаратын єызметтерi:
1. ІЅн јлшем єызметi- аєшаны кјмегiмен тауарды єЅны кјрсетiлiп,
он ба№асы бекiтiледi. БЅл єызмет аєшаны тiкелей єатысуынсыз,
ойша атєарылады.
2. Айналыс єЅралы єызметi - бЅл кезде аєшалар наєты тѕрде тауар
алмасуда аралыє єызмет атєарады.Т-А-Т.
3. Іор жинау єЅралы єызметi- аєша айналыс јрiсiнен кетiп,
јндiрушiлер, жеке адамдар, басєа да тЅл№аларды, мемлекеттi
єазынасына жиналуын айтамыз. Кей жа№дайларда Т-А-Т жа№дайында
тауар айналысы тоєтап, Т-А болуы мѕмкiн. Осыны нётижесiнде аєша
белгiлi бiр мерзiмге жинаєталып єалады.
4. Тјлем єЅралы єызметi- тауарлар№а немесе кјрсетiлген єызметтерге
аєы тјлеу; ебекаєы, зейнетаєы, жёрдемаєы тјлеу; мемелекеттiк
єаржы мiндеттемелерiн тјлеу; банктiк, мемлекеттiк, тЅтыну неселерi
бойынша єарызды јтеу; саєтандыру мiндеттемелерiн тјлеу; єЅєыєтыє
–сот сипатында№ы аєыларды тјлеу. Аєшаны тјлем єЅралы єызметiнi
айналыс єЅралы єызметiнен айырмашылы№ы – аєша сатып алу-сату
процестерiн аяєтайды жёне єолма-єол аєшамен єатар несие аєшалары
да жѕредi.
5. Аєшаны дѕнежѕзiлiк аєша єызметi- бЅл єызметi халыєаралыє
экономкалыє єатынастар кезiнде орындалады. Дѕнежѕзiлiк аєша
ретiнде танылып ол ѕш тѕрлi ба№ытта єолданылады:
- бѕкiл елде ортає тјлем єЅралы, я№ни халыєаралыє тјлем єЅралы
ретiнде аєша халыєаралыє тјлем балансы бойынша есеп айырсуда
єолданылады.
- бѕкiл елге ортає сатып алу єралы, я№ни халыєаралыє сатып алу
єЅралы ретiнде шетелдерден єолма-єол аєша№а тiкелей тауар сатып
ал№анда жѕредi.
- Ѕлттыє байлыєты бiр елден басєа елге кјшiргенде, я№ни контрибуция
салы№ын тјлегенде, репрация зиянын тјлегенде немесе єарыз бергенде
єоданылады.
Кейбiр елдердi Ѕлттыє аєша белгiлерiнi дѕниежѕзiлiк аєша ретiнде
єолданылуыны себептерi:
- бЅл елдi дѕниежѕзiлiк сауда мен несие
єатынастарында жо№ары ѕлесi болуы;
- бЅл елдi басєа елдерге айтарлыєтай несие беруге мѕмкiндiгi бар.
°лемдiк бiрiн№ай банкноттарды жоєты№ы халыєаралыє айналым№а алтнны
орнына кейбiр Ѕлттыє валюталарды енгiзуге мёжбѕр еттi.
1922 жылы Генуяда јткен бiрiншi Халыєаралыє келiсiмде а№ылшынны
фунт стерлингi жёне
АІШ –ты доллары алттынны эквивалентi деп жарияланып, халыєаралыє
айналым№а енгiзiлдi. 1944 жылы Бреттон –Вудсте (АІШ) єабылданып, онда
со№ыстан кейiнгi валюта жѕйесiнi негiзi бекiтiлдi. БЅл келiсiм АІШ-ты
долларына жёне фунт стерлингке резервтiк валюта статусын бердi. Одан
кейiн дѕниежѕзiлiк аєшаны формалары пайда болды: СДР- Халыєаралыє валюта
єорыны арнаулы есеп айырысу јлшемi (1970жыл), ЭКЮ- аймаєтыє халыєаралыє
есеп айырысу јлшемi (1979 жыл), оны Еуропа валюта жѕйесiне мѕше
мемлекеттер єолданды. 1991 жылы 1 єатарда жаа валюта –еуро јмiрге келдi.
Алайда, дѕниежѕзiлiк аєша ретiнде тек алтын таныл№ан со халыєаралыє
есеп айырысу єЅралдары алтын№а еркiн айырбасталуы тиiс немесе
дѕниежѕзiлiк тјлем єатынастары да№дарысєа Ѕшарайды. Марксты айтуынша,
таби№ат аєша шы№армайды, ал алтын№а ол єасиеттi єо№ам берген. Себебi:
- оны жаєсы таби№и сапасы бар: тотыєтанбайды, оай бјлiнедi,
бЅзылмайды т.с.с.
- жо№ары єЅны бар, єЅнсызданбайды.

2.2. Ақшаның атқаратын қызметтері

Іа№аз аєша№а тён кемшiлiктер несие аєшаларын пайдалану№а байланысты
бiрсыпыра жойылуы мѕмкiн. Тауар айналымы дамы№ан сайын тауарды сату
уаєыты о№ан аєша тјлеу уаєытына сай келе бермейдi, бЅл тауар несиеге
сатылды деген сјз. Несиенi єайтару кезiнде несие аєшалары пайда болады.

Толыє єЅнды аєша- ол монетада кјрсетiлген єЅн монета со№у№а
жЅмсал№ан металды єЅнына те аєшаны айтады. Ондай аєшалар жалпы єЅн
эквивалентi болды, аєшаны барлыє єызметiн атєарды. О№ан: алтын мен кѕмiс
жатады.

Толыє єЅнды емес аєшалар: белгi аєшалар, шы№ару№а кеткен шы№ын
єЅнынан тјмен болады. О№ан:
- єа№аз аєшалар- ал№ашєы єа№аз аєшалар XII №асырда Іытайда пайда
болды, Ресейде 1769 (аєша императорды бейнесiмен белгiленгендiктен
–“катенька” деген ат алды) жылы єолданылды. Ол толыє єЅнды аєшаны
орнына айналым жёне тјлем єЅралы єызметтерiн атєаратын, мемлекет јз
шы№ындарын жабу ѕшiн шы№аратын жёне ыєтиярсыз кјрсеткен єЅны бар,
ёдетте метал№а айырбасталмайтын аєша белгiсi. Оны єЅны жоє, себебi
оны басып шы№ару№а кјрсеткен єЅнында№ыдай шы№ын кетпейдi.
- Биллон тегелер – кјрсетiлген ба№асы онда№ы металл єЅны мен оны
алу№а кеткен шы№ыннан артыє, єЅны толыє емес, майда айырбас
тиындар. Тјмен сапалы кѕмiс, никель, мыс жёне оларды
єорытпаларынан жасалады.
- Несие аєшалар- сатып алушыны єарызды єайтаруда пайдаланатын
єЅнны єа№аз белгiсi немесе єарызд јтеудегi аєшаны тјлем єЅралы
єызметiн атєаруы. Ол єа№аздан жасалады, бiрає оларды, ёдетте,
банктер ёртѕрлi шаруашылыє процестерiне байланысты жѕргiзiлетiн
несиелiк операцияларды орында№анда шы№арады. О№ан жататындар:
- вексель- тјлем мiндеттемесi, ол несиеге ал№ан тауарды єЅнын тјлем
уаєыты келгенде келiсiлген жерде јтеу ѕшiн єарыздарды сатушы№а
жазбаша тѕрде берген єЅжаты. XII №асрда ал№аш рет Италияда
єолданыл№ан.
- банкнота- XVII №асырда аяє шенiнде пайда бол№ан. Ол –ёр елдi
орталыє банкi шы№ар№ан жёне оны иемденушiнi талабы бойынша
тјленуге тиiстi банк берген єарыз мiндеттемесi. Банкнота – банк жазып
берген вексель.
- Чек- о№ан єол єоюшыны а№ымда№ы шотынан єолма-єол аєшаны чек
иеленушiге беру немесе басєа бiр шотєа аудару туралы банкке берген
жазбаша ѕкiмi. Ал№ашєы чек- 1683 жылы µлыбританида єолданыл№ан.
- Пластикалыє карточка- єолма -єол аєша мен чектi орнына жѕретiн,
сондай -ає иесiне банктен єысєа мерзiмдi єарыз алу№а ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Ақшаның мәні, экономикалық мазмұны мен қызметтері
Ақшаның мәні, эканомикалық мазмұны мен қызметтірі
Ақшаның экономикалық категория ретіндегі мәні
Нарықтық экономикада ақшаның экономикалық маңызы
Экономикалық категория ретiнде ақшаның мәнi
Ақшаның экономикалық мәнi және қызметтерi
Ақшаның қажеттілігі, экономикалық мазмұны, ұдайы өндірістегі атқарымы мен маңызы. ақшаның даму кезеңдері
Ақшаның уақытша құны, экономикалық мәні
Ақшаның қажеттілігі мен экономикалық мәні
Мемлекеттік бюджеттің экономикалық мазмұны
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь