МАҢҒЫТТАРДЫҢ ШЫҒУ МӘСЕЛЕСІ


Жұмыс түрі:  Дипломдық жұмыс
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 54 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 1900 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

ӘЛ‑ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ



ТАРИХ ФАКУЛЬТЕТІ

ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ

Қазақ халқының қалыптасуындағы Маңғыттар тарихы

Алматы - 2010

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... 4

1 МАҢҒЫТТАРДЫҢ ШЫҒУ МӘСЕЛЕСІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9

2 МАҢҒЫТТАР XIII-XV ҒҒ АЛТЫН ОРДА, ДЕШТІ
ҚЫПШАҚ ҚҰРАМЫНДА ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .35

3 ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫНДАҒЫ МАҢҒЫТТАР ... ... ... ... .47

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...53
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ...56
ҚОСЫМШАЛАР

КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ халқының объективті тарихының жазылуы - тәуелсіз Қазақстан Республикасының құрылуындағы басты міндеттердің бірі болып табылады. Қазақстан тарихын жазу 1990 жылдың соңынан бастап жаңа арнаға түскені белгілі. Бұрын тарихи зерттеулерде айтылмай жүрген тақырыптарға егеменді еліміздің тарихшылары батыл бара отырып, қазақ тарихының көлеңкелі тұстарын ашуға ұмтылуда. Осы кезекте әлі де тыңғылықты зерттеулерді қажет ететін өзекті тақырыптардың бірі – Қазақ этногенезіндегі маңғыттар мәселесі болып табылады.
Қазақ этносының қалыптасу тарихын, ХІҮ-ХҮ ғасырлардағы саяси мәселелерін, этникалық және әлеуметтік тарихын тұтас зерделеуде жоғарыда көрсеткеніміздей Қазақ этносының қалыптасуындағы маңғыттар мәселесін зерттеу үлкен орын алмақ. Рас, тамыры тереңге тартқан қаймана қазақ тарихында кешегі және бүгінгі күннің өзекті мәселесіне айналып отырған тақырыптар мен оқиғалар жетерлік. Мойындау керек, бұл тұста атқарылып жатқан жұмыстар мен зерттеулер де баршылық. Солай бола тұрса да, қазақ елі сан жылдар бойы аңсаған мемлекеттік егемендігіне жетіп, тәуелсіз ел болып қалыптаса бастағанына біраз жылдар өтсе де, әлі де жеткіліксіз зерттелген мәселелердің бірі – Қазақ этносы қалыптасуының толық тарихы отандық тарих ғылымында өзіндік орын алды деп кесіп айту асығыстық болар.
Қазақ тарихының тереңге тартқан тамырын барынша бұрмалап, қазақ халқының қалыптасу мәселесіне түпкілікті және шынайы зерттеу жұмысын жүргізуге тыйым салынған кездер болғаны баршамызға белгілі. Мұның өзі, қоғамдық өмір мен ғылымның комунисттік партияның немесе сол тұстағы идеологияға шектен тыс бағыну нәтижесінде пайда болған құбылыс еді. Сол замандағы қазақ ұлтының алдында ұлт болып сақталып қалып, тіл мен дінін және ең керектісі тарихын ұстап қалу мәселесі тұрған болатын. Қазақтың тарихы қолдан бұрмаланып, шынайылықтан ажырады. Тек, ұзақ жылғы үзілістен кейінгі қол жеткен тәуелсіздік тұсында аталған мәселе өз зерттеушісін таба бастады. Алайда, әлі де атқарарлық іс жетерлік.
Жоғарыда айтылғандардан, біріншіден, Қазақ этногенезіндегі маңғыттар тақырыбы көп жылдар бойы ғалымдардың назарынан тыс келген, бұл тақырыптың тарих ғылымында теориялық және практикалық зор маңызы бар, зерттеуін күтіп тұрған мәселе деген қорытынды жасауға болады және де аталған мәселенің пайда болуына себепкер болған Қазақ халқының қалыптасу мәселесі тарихтағы ірі оқиға. Осыны ескере отырып, қазақ тарихындағы үлкен мәнге ие осы Қазақ халқының қалыптасуымен мәселемізді сабақтастыра отырып қарастыру, зерттеу обьектісінің маңыздылығын арттыра түспек. Сонымен қатар, жалпы алғанда, Қазақ этногенезіндегі маңғыттар тақырыбының тәрбиелік маңызы өте зор. Еліміз егемендікке қол жеткізіп, тәуелсіздік жағдайында аталған тақырыптың өскелең ұрпаққа берер тәлім-тәрбиесі жетерлік. Жоғарыда аталған мәселенің барлығын қорытындылай келе, түйетініміз тақырып бүгінгі күннің кезек күттірмес келелі мәселесі. Бұл зерттеліп отырылған тақырыптың өзектілігінің айғағы болып табылады.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері. Қарастырып отырған мәселеміздің маңыздылығы мен оның бүгінгі күндегі өзектілігін ескере отырып, біз нақты тарихи материалдар негізінде Қазақ этногенезіндегі маңғыттар мәселесін жан-жақты ашып көрсету, жоспар бойынша алынған мәселелерді барынша талдап, қорытындылап жазуды, сол тұстағы тарихи деректердегі мәселеміздің бейнелену дәрежесін талдап баға беру мен зерттеуді диплом жұмысының басты мақсаты етіп алды. Көрсетілген мақсатқа жету үшін төмендегідей міндеттер белгіленген:
алдымен мәселеміздің зерттелу деңгейін ашып көрсету;
тарихи деректердегі маңғыттар мәселесіне зейін қою;
маңғыттардың шығу мәселесіне баға беру;
сол тұстағы тарихи жағдайға немесе маңғыттардың Алтын Орда және тағы да басқа ортағасырлық мемлекеттер құрамындағы тарихына баға беру;
сонымен қатар, Қазақ халқының қалыптасуындағы маңғыттар роліне барынша тоқталу.Тарихи деректер мен зерттеулерді пайдаланып XIII-XVғғ Алтан Орда, Дешті Қапшақ кезіендегі маңғыттардың этникалық мәселесіне, қазақ халқының қалыптасуы барысындағы маңғыттарды жан-жақты зерттеуге тырысып, тарихи деректер мен зерттеулерді, тарихи әдебиетті салыстыра отырып, құндылығы мен шындығын анықтау, өзіндік тұжырым жасау.
Диплом жұмысның хронологиялық шеңбері. Диплом жұмысының негізгі қамтитын кезеңі – ХІҮ-ХҮ ғасырлар. Бірақ жергілікті Ноғай Ордасының негізгі тайпасы маңғыттардың шығу тегін зерттеу қажет болғандықтан XIII ғасырлардан бастағанды жөн көрдік. Алтын Орда, Дешті Қыпшақ кезеңінен кейінгі қазақ халқының қалыптасу кезеңіне тоқталдық. Зерттеу Қазақ хандығының пайда болуы мәселеміздің пайда болуының түрткісі яғни, қазақ халқының қалыптасуының заңды қорытындысы екенін айқындай отырып, қазақ этногенезіндегі маңғыттар тақырыбындағы көкейкесті мәселелерге дейінгі аралықты қамтиды. Осы аралықтағы уақыт ерекшелігін ескере отырып, осы мәселеге өз зерттеу жұмысын жүргізген түрлі ғалымдар мен сол ХІҮ-ХҮ ғғ дүниеге келген тарихи деректердегі маңғыттар мәселесіне жете мән бердік және бітіруші өз зерттеу жұмысында осы саладағы түрлі мамандардың еңбегін көрсетеді және барынша талдауға тырысады. Әрине, әр еңбектің табиғатына жете мән беріліп, зерттеудің пайда болған уақытымен санасады. Сол тұстағы тарихи жағдай мен еңбектің құндылығы толықтай ашылып көрсетілген.
Диплом жұмысының ғылыми жаңалығы. Аталған диплом жұмысын жазу барысында мен алдыма қойған мақсаттарыма жете отырып, өзім үшін төмендегідей жаңалықтар жасадым. Мысалы:
ғылыми жұмыста мәселеміздің пайда болуына әсер еткен негізгі мәселе Қазақ хандығының пайда болу мәселесіне барынша талдау жасалынады.
Осы төңіректегі авторлардың еңбектерін шынайылық принцип тұрғысынан заңдастырдық және ғалымдар жариялаған еңбектің пайда болу уақытымен санастық
Қазақ этногенезіндегі маңғыттар мәселесіне толық талдау жасай отырып, ондағы маңғыттар ролі дәрежесін барынша шынайы көрсеттік
Қарастырып отырған мәселеміздің қазіргі таңдағы жазылу шамасына өзімізше талдау жасадық
Диплом жұмысының сыннан өтуі. Аяқтау жұмысы әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті Қазақстанның ежелгі және ортағасыр тарихы кафедрасында дайындалып, талқыланып, қорғауға ұсынылды.
Диплом жұмысының құрлымы. Жұмыс кіріспеден, үш тараудан, қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Мәселенің зерттелу деңгейі. ХІІІ-ХҮ ғасырлардағы өмір сүрген этностардың соның ішінде әлі де тыңғылықты зерттеулерді қажет ететін тақырыптардың бірі – Қазақ этногенезіндегі маңғыттар мәселесі болып табылады. Бұл мәселені арнайы және жанама түрде зерттегендерге орыс зерттеушілерінен В.В.Трепавлов, Бартольд В.В, Баскаков Н.А, СултановТ.И, Ахмедов Б.А, жатқызамыз. Ал, бүгінгі таңдағы зерттеушілерден Кәрібаев Б.Б, Аманжолов Қ, А.Күзембайұлы, Е.Әбіл т.б. Тақырыптарға қатысты еңбектерде XIII-XV ғасырларда өмір сүрген Ордалар атап айтсақ, Ақ Орда, Алтын Орда, Ноғай Ордасы тарихында біз қарастырып отырған мәселені арнайы болмаса да жанама түрде қарастырып кетеді. Сондай Ноғай Ордасын құраған маңғыттарға қатысты еңбектерге – ХШ-ХҮ ғасырлардағы мемлекеттер, соның ішінде Ақ Орда, Алтын Орда, Моғолстан, Ноғай Ордасы тағы басқа мемлекеттердің тарихын зарттеуге арналған еңбектер жатады. Бұл мемлекеттердің саяси тарихы сол кездегі жаулап алушылыққа байланыста болғандықтан аз да болса маңғыттардың биі Едігенің басқаруымен жаулап алушылық туралы қарастырылған. Соларға тоқталып көрелік.
Ноғай Ордасы тарихында маңғыттар мәселесі В.В.Трепавловтың Ногайской Орды атты монографиясында жан-жақты ашып көрсетілген. Онда біз үшін маңызды Ноғай Ордасының мекендеген жері, ондағы ру-тайпалардың басқару жүйесіне қатысты мәселелер зерттелген. Маңғыттарды зерттегенде бұл еңбек бірден-бір зерттеу қызметін атқарады.
Ал қазақ шежіресіне тоқталған Ш.Құдайбердіұлының Түрік қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі деген еңбектерінде де қарастырылады. Ш.Құдайбердіұлы қазақ шежіресін зерттеуге қомақты үлес қосқан ірі ғалымдардың бірі.
Ерте орта ғасырлардағы түрікі дәуірін зерттеушілер С.Г.Кляшторный, Т.И.Султанов Казахстан летопись трех тысячелетий еңбектерінде Ақ Орда, Көк Орда, Дешті Қыпшақ сонымен қатар аз да болса Ноғай Ордасына соның ішіндегі маңғыттар жайында да мәлімет келтіреді. заңдық тұрғыдан зерттеген Т.И.Султанов Кочевые племена Приаралья в XV-XVII вв еңбегінде түрік даласындағы ру-тайпаларға көрінісін тарихи оқиғалар негізінде айшықтап береді. Қазақстан тұрғындарының ру-тайпалық құрамын, және қазақ-өзбектің этникалық қарым-қатынасы жайында айта келіп, көшпелі өзбектерді құраған бірнеше руларға соның ішінде маңғыт руында келтіреді.
Б.А. Ахмедов Государство кочевых узбеков зерттеуінде Дешті Қыпшақта құраған рулар, Оңтүстік-Батыс Сібірдегі көшпелі узбектер жайында айта келіп, XIV ғасырда Дешті-Қыпшақта ерекше орын алған маңғыттар туралы зерттей отырып, өзіндік баға береді.Осы мәселені Махмуд Худжаевта зерттеді.
Қазақ этногенезіне рулардың рөліне тоқталғанда К.А.Пищулинаның еңбегін айтпасқа болмайды . Ол моңғол атауымен белгілі болған этникалық топтарды жан-жақты зерттеп берді. Ноғай Орданың мемлекетінің қоғамдық құрылысын Н.Мыңғұлов зерттесе, саяси тарихымен Қ.Аманжолов, Қ.Рахметов айналысты.
Коғамдық құрылыс мәселесін, оньң ішінде Ноғай Орда тарихына қатысты оның басқару жүйесін тарихи тұлғалардьң қызметімен байланысты сияқты зерттеушілер Ноғай Ордсының тарихын зерттеуге үлкен үлес қосты. Сонымен қатар А.Күзембайұлы, Е.Әбіл История Республики Казахстан, Р.Фахретдин Ноғай Ордасында Ноғай мырзаның жүргізген саясаты туралы іргелі еңбектер жазды. Ал, Ноғай Ордасының этнографиялық мәселесі туралы И.Х.Калмыков, Р.Х.Керейтов, А.И.Сикалиев Ногайцы өз еңбектерінде тоқталып, біршама талдау жасайды.
Ал, ХІV-ХҮ ғасырларда Алтын Орда тарихына байланысты іргелі еңбектер қатарына Н.И.Веселовский, М.Г.Сафаргалиев, В.П.Юдин, Б.Д.Греков, А.Ю. Якубовский, Е.П.Алексеева зерттеулері мен монографиялары жатады. Бұл тарихшылар аталған Ордаларға тоқталғанда, Ноғай Ордасына да ондағы жергілікті маңғыттардың билікке араласуы туралы тарихи оқиғалармен байланыстыра жазады.
Соңғы жылдары қазақ хандығы мәселесін зерттеуші Б.Б.Кәрібаев Ноғай және Маңғыт жөнінде мақала жазды, сөйтіп өзінің жаңаша тұжырымдарын мерзімді басылымдар арқылы жеткізді Т.Ташенов Ұлы Маңғыттардың соңғы тұяғы және қоңыраттар династиясы, қазақ хандығы Маңғыт және Сібір мемлекеттері жөнінде еңбек жазды.
ХІІІ-ХҮ ғасырлар арасындағы НоғайОрдасының және маңғыттардың жалпы зерттелу деңгейі осындай.
Деректік қоры. Тақырыпқа қатысты дерек көзіне негізінен моңғол жаулап алушылығы, одан кейінгі моңғол дәуірінен кейінгі кезең, Қазақ хандығы дәуірінің деректерін жатқызамыз.
Маңығыттарға қатысты дерек - Фазлаллах Рашид-ад-Диннің Жами ат-таварих (Жалнамалар жинағы) құнды дерек болып табылады. Бұл деректен біз өз мәселемізге қатысты түрік жіне монғол тайпалары мен халықтарының тарихы туралы деректерді қолданып, оны қазақ этникалық мәселесін маңғыт руымен байланыстырамыз.
Аталған еңбекте негізінен этникалық, көшпелі тұрмыс туралы діни-рухани дамуға қатысты мәліметтер кездеседі.
М.Х.Дулатидің Тарих-и Рашиди деген шығармасында орта ғасырларда Жетісуды, Шығыс Дешті Қыпшақты, Тянь-Шань аймағын, Шығыс Түркістанды мекендеген моғолдардың, басқа да халықтардың, атап айтқанда, қырғыздардың, ұйғырлардың, өзбектердің, және басқа тайпалар жйында бірегей материалдар бар.
В.Г.Тизенгаузен жинақтап, кейінірек А.А.Ромаскевич пен С.Л.Волиннің өңдеуінен өткен Алтын Орда тарихына қатысты Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды атты деректер жинағы да біз қарастырып отырған мәселеге қатысты негізгі дерек көзіне жатады. Оның ішінде әл-Омаридың, Жувейнидің, Жузжанидің мәліметтері бар. Өтеміс Қажының Шыңғыс-наме еңбегінен біз жергілікті маңғыт тайпасының Алтын Орда тарихында сол қанат құамында болғандығы туралы мәліметтер аламыз.
Сонымен бірге біз Материалы по истории туркмен и Туркмении 34, Материалы по истории Казахских ханств [37.], Плано Карпини мен Рубруктың 36 деректерін пайдаланамыз, онда негізінен жекелеген тұлғаларға, олардың жүргізген саясатына қатысты мәліметтер бар. Камаладдин Бинаидың Шайбани нама еңбегінен біз жергілікті тайпалардың үстемдікке жетіп, Шыңғыс тұқымдарын қуыршақ хан ретінде пайдалануы жайлы деректер кездестіреміз [12.].
Келесі дерек ретінде осы Шайбани әулетінің дерегі-Фазлаллах ибн Рузбехан Исфаханидың Михман наме-ий Бұхара [12.]. Шығарма біздің мәселемізге қатысты өте құнды дерек береді. Бұнда Шайбани ханның Мәуереннахрда және Дешті Қыпшақта моңғолдық билік дәстүрін орнату жолындағы әрекеті баяндалады. Жергілікті дәстүрдің толық жеңіске жетуін осы еңбекпен байланыстыра қарастырамыз.
Шайбанилық әулет тұсында жазылған Масуд бен Кухистанидың Тарих-Абулхаир хани еңбегінде ХҮ ғасырдың ортасындағы этникалық мәселелерді анықтайтын мәліметтер кездеседі [42.].
Әбілғазының Түрік шежіресі де маңызы зор дерекке жатады [23.]. Ал Ш.Құдайбердіұлының Түрік, қырғыз-қазақ хәм хандар шежіресі еңбегінен этникалық жағын аңғаруға болады. Қадырғали Жалайырдың Жылнамалар жинағы, Өтеміс қажының Шыңғыс-намесі, Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды атты екі томдық жинаққа енген материалдар, Рашид ад-диннің Сборник летописей атты еңбегі және тағы басқа тарихи шығармалар

I. МАҢҒЫТТАРДЫҢ ШЫҒУ ТЕГІ.

Маңғыт терминіне тоқталсмас бұрын алдымен маңғыт тайпалыры құраған Ноғай Ордасының тарихына қысқаша тоқталып өтсек. Ноғайлар – XV-XVI ғғ. Қазақстанның батысында, Орал тауының оңтүстігі мен Еділ өзенінің төменгі бойының шығыс жағында Ноғай Ордасы деген мемлекет құрған тайпалар бірлестігі. Мемлекеттің құрылуының басында есімі бүкіл елге белгілі, атақты Едіге би тұрды. Ноғай Ордасы XIV ғасыр соңында Алтын Орданың ыдырауы кезеңінде қалыптаса бастайды да, ең күшейген кезі XVI ғасырдың бірінші жартысына сәйкес келеді. XVI ғасырдың екінші жартысынан бастап ішкі таластар мен билік үшін күрестер нәтижесінде Ноғай Ордасы бірнеше дербес Ордаларға немесе Ұлыстарға бөлініп, XVI ғасырдың екінші жартысынан бастап бұрынғы қуатынан айырылады да, құрамынадғы тайпалар кейінгі ғасырларда Батыс Қазақстаннан Қара теңіздің солтүстік жағалауы аралығында аймақтарға шашырай қоныстанып, жергілікті түркі тілдес халықтарға сіңісіп кетеді.
Қазақ халқының құрамындағы Кіші жүздің көптеген ру-тайпалары да XV-XVI ғасырларда осы мемлекеттің қол астында болады. Олар Ноғай Ордасының саяси-эканомикалық және этно-мәдени тарихына өз үлестерін қосып, оның тарихында терең із қалдырады. Ауыз әдебиетіндегі қазақ-ноғай дәуірі деп аталатын кезеңде өмір сүрген, көптеген ақын-жыраулардың шығармалары қазіргі күнде жеке-жеке өмір сүріп жатқан қазақ халқы мен ноғай жұртының ортақ рухани мұралары болып табылады. Сондай-ақ, XV-XVI ғасырлардағы Ноғай Ордасының тарихы да қазақ халқының ортағасырлардағы тарихының құрамдас бір бөлігі болып саналады. Сондықтан да Ноғай Ордасының тарихына қатысты барлық мәселелерді біз, қазақ тарихының ішкі, қазақ тарихына қатысты бар мәселелер қатарына жатқызамыз. Сондай мәселелер қатарына әлі күнге дейін тарих ғылмында толық шешімін таппай отырған терминдік мәселелер енеді. Солардың бірі - Ноғай мен Маңғыт терминдері. Бұл терминдер бір-біріне ұқсас болғанымен, әрқайсысының ішкі мәндеріде өзгешеліктер бар.
Алдымен Ноғай мен Маңғыт сөздерінің мәні мен мағынасы туралы түсіндіріп өтелік. Терең мән бермей, сырттай үстіртін қараған адамға бұл екі термин синоним болып көрінеді. Бір жағынан бұл дұрыс та. Бірақ та ол үстіртін қараған адамдар үшін ғана. Ал, мәселеге терең бойлап, ғылыми тұрғыдан қараған адамдарға Ноғай мен Маңғыт сөздерінің екі түрлі мәні бар екендігін байқауға болады[47.94].
Қазіргі кезде біз қолданып жүрген Ноғай термині-бірден этноним немесе халықтың атауы ретіндегі мәнге ие болған жоқ. Кісі есімінен халықтың атауына дейін Ноғай сөзі бірнеше мәнде қолданылады. Алдыменен Ноғай, ол-кісі есімі, тарихи тұлға. XIII-XIV ғасырларда Алтын Орда тарихында Ноғай есімді Шыңғыс ұрпағының екі өкілі болған. Бірі-XIII ғасырда өмір сүріп, сол ғасырдың екінші жартысында империяның батыстағы ұлыстарының бірін басқарған, қолбасшы және ірі саяси тұлға болса, екіншісі-XIV ғасырдың ортасында саяси сахнаға көтеріліп, Алтын Ордадағы дүрбелең жылдардың басында Сыр бойында дербес хандық құрған тұлға. Қай тарихи тұлғаның есімі халық атына ие болған деген мәселеде зерттеушілер пікірі екіге жарылады. Алғашқы және негізгі пікірді айтушылар Ноғай сөзінің шығуын XIII ғасырдағы Ноғай мен байланыстырса, екінші пікірді қолдайтындар XIV ғасырдағы Ноғай есімді тарихи тұлғадан Ноғай этнонимі шыққан деп түсіндіреді. Біздер де бірінші пікірді қостай келе, екінші пікірдің толық негізсіз екендігін айтып өтелік. Екінші пікірдің авторы А.Күзембайұлы мен Е.Әбіл өз еңбектерінде, Өтеміс хажының Шыңғыс-наме дерегіндегі мәліметтерге сүйене келе, Ноғай термині Ұлы Ұлыста 1359 жылы Бердібектің өлімінен кейінгі оқиғаларға байланысты пайда болған. 1360 жылы Сырдария жағасында жаңа хандық құрылып, оның басында Қара-Ноғай тұрды және оның есімімен ол басқарған мемлекет Ноғайлы Жұрты деген атауға ие болды-деп түсіндіреді. Одан әрі авторлар, Орыс хан билікке келгеннен кейін, Ноғайлы термині екінші қатарға ауысады дейді де, Тоқтамыстың билікке келуімен Ноғайлы термині қайтадан жаңғырады деп жазды. Сөйтіп, Едігенің күшеюімен Ноғай термині этникалық мәнге ие болады деп ой түйіндейді. А.Күзембайұлы мен Е.Әбіл шындығында да, Алтын Ордада 1359 жылы Бердібек ханның өлімінен кейін Сыр бойында Тұқай Темір ұрпағы Ноғай (деректе-Ноқай) хан боп жарияланып, үш жыл билік етеді. Одан кейін таққа Ноғайдың інісі Тоғлы Темір отырған. Жошы ұрпақтарының шежіресінде Ноғайдың шығу тегі-былайша тарқатылады. Тұқай Темір-Пайму-Тугжаз-Сасы-Ноғай.
Дерек мәліметтерінде Қара Ноғай үш жыл хан болды делінсе де, оның елі Ноғайлы Жұрты деп аталынды деген мәлімет жоқ. Біздің ойымызша, Қара Ноғайдың есімімен ол басқарған мемлекет Ноғайлы Жұрты деп аталды деген пікір, ол–дерек мәліметі емес, керісінше А.Күзембайұлы мен Е.Әбілдің тұжырымдары. Деректе Қара-Ноғай-есімін елге беретіндей, ел мақтан тұтардай, басқалар оған еліктейтіндей тұлға ретінде көрінбейді. Бар болғаны үш-ақ жыл хан болған адамның мемлекет үшін, ел-жұрт үшін бірдеме бітіре қоюы екі талай. Сол себепті де Қара-Ноғайдың есімін халқы этнонимге айналдырды дегенге сену қиын. Сондықтан да, XIII ғасырдағы тарихи тұлғаның есімі этнонимге айналды деген пікірді қолдай отырып, біз, сол Ноғай туралы айта кеткенді жөн санап отырмыз [47.96].
Ноғай-Жошы ханның оныншы ұлы Буалдан тараған ұрпақ. Эннувейридің дерегінде, Жошы ұрпақтарының шежіресінде оның шығу-тегі былайша өрбітіледі: Жошы-Буал-Татар-Ноғай. Ол Алтын Орда тарихында Берке хан тұсында көзге ілініп, белгілі бола бастайды. Днепр мен Дунай өзендері аралығындағы жерлер Ноғайға әкесінен мұра болып қалады. Алғашқы жылдары Ноғай монғол ұлыстары арасындағы қайшылықтарды бейбіт жолмен шешуге күш жұмсап, ат салысады. 1270-ші жылдардан бастап өз ұлысында билігін нығайтқан Ноғай, ықпалын басқа да ұлыстарға тарта бастайды. Тіпті Алтын Орданың жоғарғы билеуші топтары арасында зор беделге ие болып, кезекті ханды таққа отырғызу Ноғайдың қатысуынсыз өтпейді. XIII ғасырдың соңғы ширегінде Ноғай өз ұлысын Алтын Орда құрамынан бөліп алып, жеке мемлекет ету үшін күрес жүргізеді. Алғашқы кезеңде бұл күрес Ноғай үшін сәтті жүргенімен, XIII ғасырдың 90-шы жылдарының соңына қарай Алтын Орда ханы Тоқтай хан жеңіске жете бастайды да, 1299-1300 жылы Ноғайдың қаза табуымен аяқталады. Ноғайдың ұлдары Алтын Орда ханына тойтарыс бере алмай, жан-жаққа қашуға мәжбүр болады. Тоқтай хан Ұлысты талқандап, ондағы көптеген тайпаларды Еділ мен Жайық өзендерінің аралығына көшіреді.
Ноғай Ұлысы жойылғанымен де, Ноғай есімі ру-тайпалар есінен кетпейді. XIV ғасыр соңында бұл есім Еділ мен Жайық өзендерінің аралығында жаңадан құрылған мемлекеттегі халықтың этникалық атауына айнала бастады.
Осылайша, XIII ғасырдағы Ұлыс билеушісі, Алтын Орда тарихындағы ірі тарихи тұлға-Ноғай есімі халық атауына айналған деген пікірді біз ғылыми негізде жасалған пікір деп есептейміз. Ноғай жөнінде арнаулы зерттеу жұмысы болғандықтан, біз оның өмірі мен іс-әрекеттері туралы сөздерімізді осымен тәмәдаймыз.
Ноғай есімінің халықтың атына айналуын тарихшылар былайша түсіндіреді. Ноғай Алтын Ордада 40 жыл бойы ірі мемлекет қайраткері болып, оның атақ-даңқы тек қана ұлысында емес, сонымекн бірге шет аймақтарға да жайылды. Оның есімі Алтын Ордада, Венгрияда, Румынияда, Польшада, Балтық жағалауында, Солтүстік Кавказда, тіпті Таяу Шығыс елдеріне танымал болды. Ноғайдың қолбасшылық еңбегін жұрттың бәрінің мойындауы және есімінің өзінен ұлыс тұрғындарының әрі қорқуы, әрі сыйлауы жергілікті тұрғындараға әсер етпей қоймайды. Ұлыс құрамындағы ру-тайпалар өздерін Ноғай ұлысының адамдарымыз деп атай бастады. Ал олар өздері тұрған мемлекетті ежелгі Ноғай жұрты деп атаған.
XV ғасырдың соңында Ноғай термині этникалық мәнде қайта кездесе бастайды. Оған ең алдымен, Едігенің іс-әрекетттері тікелей әсер етеді. Ол бұрынғы Ноғай ұлысының ру-тайпаларын Маңғыт бірлестігіне топтастырып, жаңа ұлыс Маңғыт ұлысын құрады. Маңғыт ұлысының құруылуымен Ноғай термині кең тарала бастайды. Ноғай ордасының территориясындағы ұлыстардың тұрғындары өздерінің осы ордалық екенін сезініп, ноғайлықтармыз деп атай бастаған, XV ғасырдың екінші жартысында бұл жиынтық атау көршілерге белгілі болды-деп жазды тарихшы Е.П.Алексеева.
Ноғай сөзі алғашында кісі есімі болып, XIII ғасырдың 70-90-шы жылдарында сол есіммен ұлыс және ұлыс адамдары атала бастаған. Ал XIV ғасырдың соңында бұл атау-қайтадан Еділ мен Жайық аралығындағы жаңа құрылымдағы ру-тайпалардың жалпы жиынтық атауы ретінде қолданылып, этникалық мәнге ие бола бастайды. Сөйтіп, Ноғай деген этноним дүниеге келеді. Ал жаңа этнонимнің мемлекеті Ноғай Ордасы деп аталғандығын дәлелдеп жатуды артық деп білеміз.
Енді Маңғыт терминіне оралсақ. Біз алдыңғы беттерде ноғай термині мен маңғыт термині сырттай қараған адамға синоним сөздер боп көрінеді дегенбіз. Ноғай сөзін талдап алғаннан кейін, маңғыт сөзінің мәнін түсіну онша қиынға соқпайды. Маңғыт сөзі XIV-XVII ғғ Шығыста Ноғай сөзінің синонимі ретінде жиі қолданылды, өткені Ноғай Ордасындағы билеуші әулет маңғыт тайпасынан шыққан болатын,-деп жазды В.В.Трепавлов. Маңғыт-түркіленген монғол тайпасы, XII ғасырда Монғолияда бөржігіндер мен Амур өзенінің орта ағысы бойындағы Тунгус тайпаларының аралығында мекендеген. В.В.Трепавлов маңғыттардың Монғолия жерінен Еділ мен Жем аралығына келуін мынадай бағыттармен көрсетеді: Маңғыт тайпаларының бір бөлігі Монғолия, Маньчжурия мен Забайкальеден батысқа, Мауереннахрға келіп қоныстнады. XIV ғасырдың бірінші жартысында Шағатай ұлысындағы өзара қырқысулар маңғыттарды Еділ бойына әкелді. 1360 жылы қият тайпасының әмірі Мамай бұл тайпаларды Қырымға алып кетеді. 1380 жылы Тоқтамыс хан мен Мамай арасындағы күресте соңғы жеңіліске ұшырап, маңғыттар жан-жақтағы ұлыстарға шашырайды. Ал 1391 және 1395 жылдардағы Ақсақ Темір мен Тоқтамыс хан арасындағы күрестерде Едігенің ұйымдастыруымен маңғыттар Еділ мен Жайық өзендерінің аралығына көшеді. 1395 жылғы Ақсақ Темірдің соғыстары нәтмжесінде Еділ мен Дон аралығындағы аймақтар, ондағы ру-тайпалар талан-таражға түсіп, қатты күйзеліске түссе Еділ мен Жем аралығындағы маңғыттар мен басқа да түркі тілдес тайпалар Едіге бидің арқасында мұндай апаттан аман қалады. Едігенің басшылығымен XIV ғасыр соңында Маңғыт тайпаларының қоныстанған өңіріне Маңғыт Ұлысы пайда болады. Едіге Маңғыт тайпасынан шыққандықтан және маңғыттар Еділ мен Жем аралығындағы тайпалар ішінде ең ықпалдысы болғандықтан, жаңадан құрылған ұлыс-Маңғыт атауымен аталады.
Ноғай этнонимі рй-тайпалар бірлестігінің жалпы атауы болғандықтан шығыстың жазба деректерінде, халық ауыз әдебиетінің материалдарында бірлестік құрамындағы тайпалардың саны ткралы мәліметтер кездесіп отырады.
Қырымның қырық батыры атты батырлар жырының топтамасында Ноғай Ордасындағы тайпалардың санын көрсететін Тоқсан баулы ноғай елі деген сөз тіркестері жиі кездеседі. Мысалы:

1) ...Соңында Аңшыбай сөйлейді:
- Руымды сұрасаң,
Мұсылман деген ел деді.
Қайратыды сұрасаң,
Қара дауыл сел деді
Тұқымымды сұрасаң,
Тоқсан баулы ноғайдан,
Қырық таңбалы Қырымнан
Шылқытып жатқан жер деді.

2) Мамайдың Қозанға (қалмақ билеушісі) жауабы:
Атамның аты Аңшыбай,
Ұсынғанын жазбаған,
Қойы мыңнан қоздаған,
Сары інген жүзден боздаған,
Тоқсан боаулы ноғайда
Ерлік пен билік озбаған...

3) Ала тайлы Аңшыбай
... ... ... ... ... ... ...
Бергі жағын сұрасаң
Баба Түкті Шашты Әзіз
Керемет қойған пір еді.
Бергі жағын сұрасаң,
Парпария сұлтан хан еді.
Тоқсан баулы ноғайдан
Билеген артық жан еді...

4) ...Тоқсан баулы ноғайлы
Байтақ жатқан ел едің...

5) ...Тоқсан баулы ноғайлы
Қүтқарып алар адам жоқ депді...

6) ...Бір күндері болғанда ақсақал Қарадөңді ертіп кеңеске апаратын болады. Ол-Тоқсан баулы ноғайлының ханы екен...

7) Сонда тұрып атасы
Тағы бір сөз сұрайды:
Тоқсан баулы ноғай халқы едің,
Балам менің жалқы еді...

8) Мынау тұрған Қарадөң
Кеудесі толған сана еді,
Тоқсан баулы ноғайлы
Тірі болса бағады...

9) Тоқсан баулы ноғайдан
Бір қыз іздеп таппадым...

10) Құдіретті күшті құдайым,
Көрмедің көздің жасын-ай
... ... ... ... ... ... ... ... .
Нәріктейін ханымыз
Тоқсан баулы ноғайдан
Артық тұрған жанымыз...
Тоқсан екі баулы қыпшақ, Тоқсан екі баулы өзбек ұғымдарынан орта ғасырлардағы қыпшақ, көшпелі өзбектер тайпалық бірлестігінде 92 ру-тайпаның болғандығы белгілі.Олай болса, тоқсан баулы ноғай деген ұғым да XV-XVIII ғасырларда Ноғай Ордасының құрамындағы ру-тайпалар санын көрсетеді.Қазіргі кездегі белгілі ноғайтанушы В.В.Трепавлов әр түрлі дерек түрлері мен мәліметтеріне сүйене отырып, Ноғай Ордасына негізгі 70 тайпаның, ал олардың бөлімшелерімен қоса есептегенде 139 ру-тайпа атауының болғандығын дәлелдейді. Ал XVII ғасырдағы түрік саяхатшысы Әулие Челеби Қырым мен Солтүстік Кавказдағы ноғайлар туралы қызықты баяндаулар бере келе, ноғайлардың 140 тайпа-рулардан тұратындығын жазады. XVI-XVII ғасырларда жазылған Маджму ат-тауарих, Насаб наме-йи узбек, Тухфат ат-тауарих-и хани атты ортағасырлық шығармалардың деректерінде 92 тайпаның атаулары келтіріледі. Осы деректерде және В.В.Трепавлов құрастырған ноғай ру-тайпаларының кестесінде қазіргі қазақ халқының құрамындағы көптеген тайпалар ұшырасады [47.76].
Сөйтіп, Ноғай мен Маңғыт терминдері туралы жоғарыда айтылған ойларымызды түйіндей келе, мынадай қорытындыға келеміз. Біріншіден, ноғай жеке тайпа тайпаның аты емес, тайпалардың саяси жиынтығының немесе бірлестігінің атауы болған. Екіншіден, маңғыт-жеке тайпа атауы, билеуші әулет шыққандықтан және саны көп болғандықтан, сондай-ақ саяси бірлестік ішіндегі ең ықпалды тайпа болғандықтан, бүкіл Ұлыс құрамындағы ру-тайпалар жалпылама түрде маңғыттар деп аталған. Ноғай термині мен маңғыт терминінің түпкі төркіндері өзгеше, бөлек болса да, XV ғасырдан бастап бұл екі термин ортақ мәнге-этникалық мәнге ие ие болады да, Еділ мен Жем өзендері аралығындағы көшпелі түркі тілдес тайпалардың ортақ атауы ретінде қолдана бастайды. Қос өзен аралығындағы тайпалаврдың этнонимі-ноғай немесе маңғыт деп аталса, ал олардың этносаяси бірлестігі-Ноғай Ордасы немесе аңғыт Ұлысы деген атауға ие болады.
Ал, Қырымның 40 батыр жырында ноғайлы нұсқайлы жайлы былай келтіреді:
Бұл-Ноғайлы нұсқасы. Тегінде ноғай-қазақ түбіміз бір, Алтай,Ертіс, Оралды қылған дүбір делінеді ғой. Ендігі есет ұстар бір нәрсе осы түгі бірліктен.
Алаштан қазақ тараған
Ноғайлыға қараған,
Жауға алдырмай ноғайлар
Бір-біріне жараған.Ноғайлыдан қазақ бөлініп
Үш жүз болып тараған-ға дейінгі екі аралықта азды-кемді бес ғасыр жатыр. Бұл кезде қазақтың жүзге, руға бөлінуі әлі анықтала қойған жоқ. Алтын Орданың үш тіреуіндей болған Қоңырат, Маңғыт, Ноғайлы тайпалары үлкен бір арна іспетті десек десек артық болмас.
Ал, Т.И.Султановтың пікірі бойынша Қазақ этникалық базасы этногенезіннің соңғы этапында Өзбек ұлысының тайпалар тобы қалыптасқан.Масуд, Осман Кухистани тізімі бойынша, кшпелі өзбектер ұлысының құрамында XV ғасырдың 30-60 жылдарыкелесідей ру-тайпалары болған. Оның ішінде маңғыт руында атап кетеді; барак, буркут,дурман, ички,йджан, каанбайлы,карлук, кенегес, конграт, кыйат, курлаут,кушчи, мангыт, масит, найман, таймас, табгут (тангут), тубай, туман, уйгур, уйсун, утарчи, хытай, чат, (джат), чинбай, украш-найман [3.8].
Махмуд, Вали мәліметі бойынша Әбілқайыр әскері құрамында сонымен қатар ойрат, маджар, қыпшақ тайпалары болған. Осы тізімді толықтыру үшін басқа да авторлар еңбектерінен тағы да бірнеше атауларды келтіруге болады.Әбілқайыр хан немересі Мухаммед Шайбани ға тентіреп жүрген кезінде тайпалар мен рулар ішіндегі сенімділері болған рулар, аргун, ас, башгырд, джуркун,, дурман, ички, ички-байри, йети-минг, конграт, кушчи, маджар, мангыт, найман т.б. тайпаларды көрсетеді.Мухаммад Салих еңбегінде 53 тарауында 1503 ж Шайбани ханның Моғол ханымен шайқасын сипаттай отырып, автор 10 мыңға жуық әскер жиналғандығын жазады. Мухаммад Салих өзбек әскерларінің құрамында ру-тайпалық тізімінкелесі реет бойынша көрсетеді: сихиут, кыйат, конграт, буркут, мангыт, найман, дурман, ойрат, және т.б.Қоңыраттардың басында-Хусейн Али, Маңғыттардың басында және адгу, уругу-Хаджи-гази, наймандардың басында Канбар-бий тұрды деп, келтіреді [3.20].
Ал кейбір деректерде Маңғыт орнына ноғай деген сөзді көп қолданады.Мыс. қазақ-ноғай деген секілді.
Ноғайлар мен ноғай-қазақтар. Осы өзара ұқсас этникалық атаулардың бір-бірімен қандай байланысы бар? Ноғайлар түбі түркі жұртына жататын ұлттың біреуі де, ноғай-қазақ - Кіші жүздің аумағындағы жүзге кірмейтін рудың атауы. Ал кейінен кіші жүз құрамына кіргендігі туралы да мәліметтер аз емес. Ал осы этникалық топтардың түбінің бір екені атауының өзінен көрініп тұрғандай.
Әлі күнге дейін біреулер татарды ноғай дейді. Меніңше қате түсінік. Татарлар – Еділ бұлғарларының ұрпағы, яғни түркілік бұтақтың өзге сағасынан. Ал ноғайлар қазақтарға қырғыздардан да жақын. Олар Алтын Прагада дүниеге келген, Еуразиялық тарихи бағыттың негізін қалаушылардың бірі Г.Вернадский былай деп кесіп айтыпты: Қыпшақтар – қыпшақтар (половцы) мен қырғыздар. Г.Вернадский патша заманының ғалымы болғандықтан, қырғыздар деп қазақтарға, дәлірек айтсақ, отаршылдардың өзінше кемсітіп айтқан атауын қолданған. Ал сол қыпшақтардың тікелей ұрпағы кім? Оны ленинградтық орыс ғалымы, этнограф Ю.Евстигнеев былай дәлелдейді: Қыпшақтардың тікелей ұрпағы саналатын тұтас халық бар. Тарихи және этнографиялық деректер бойынша (діннен басқа) ноғайларды сол халық деп әбден санауға болады. Өз-өзінен түсінікті, түркі халықтарының ішіндегі тегі жағынан қазаққа ең жақыны – ноғайлар болып шықты...Сонымен, айналып келгенде, қыпшақтардың қазіргі ұрпағы – қазақтар мен ноғайлар. Олар – бір халық. Ноғай фольклоры толығымен қазақ ауыз әдебиетінің құрамына кіреді. Демек, ноғай – қазақтың құрамдас бөлігі деп, түйін түйеді журналист Аққали Көптілеуов өзінің Түркістан газетінде жарияланған Ноғай, қазақ бір туған (2005 жыл) атты мақаласында. Таихшылардың пайымдауы бойынша,
Алматы қаласындағы Аруна ЖШС-ының баспасында жарық көрген Тарих Ата айдарымен жарық көрген Қазақ хандығы атты (Қазақстан балалар энциклопедиясы сериясы бойынша) кітапта былай делін­ген: Ноғай Ордасы, Маңғыт Ордасы – ХІV ғасырда Алтын Орданың ыдырауы нәтижесінде пайда болған мемлекет. Ноғай Ордасы ХІІІ ғасырдың екінші жартысында Алтын Орданың әскери қолбасшысы Ноғай әскерінің құрамына енген тайпалар мен маңғыт тайпасынан құралған. Ноғайлар Еділден Ертіске дейін, Каспий мен Арал теңіздерінен Түменге дейінгі аумақта көшіп жүрді. Орданың орталығы Жайық өзені сағасындағы Сарайшық қала­сы болды. Ноғай Ордасында Едіге би мен оның ұрпақтары билік жүргізді. ХVІ ғасырдың екінші жартысында Ноғай Ордасы бірнеше мемлекеттік құрылымдарға ыдырап кетті. Қасым хан тұсында ата жұртта отырған қуатты Қазақ хандығы әлсіреген ноғайлы ұлысының Жайықтан Еділге дейінгі үлкен бөлігін өз құрамына қосып алды. Ыдыраған Ноғай Ордасының бір бөлігі Кавказда Кіші Ноғай Ордасы Үлкен Ноғай Ордасына бірігіп, тағы бір бөлігі Ресейге кіріптар болып қалады. ХVІІІ ғасырдың соңы мен ХІХ ғасырдың басында Кіші Ноғайлының біраз бөлігі бұрынғы ата қонысы Азау маңына (Доннан Қобанға дейін) ауып, кей бөлігі Түркияға көшті. Өйткені Ресей тарихында мұндай мәліметтер де некен-саяқ. Тіпті солтүстіктегі көршіміз сонау Еділ мен Дон (қыпшақша Дөң) аумағы мен Қобанның (Кубань) кең байтақ даласында ХІІІ-ХVІІІ ғасырларда ешкім тұрмағандай немесе оны тек казактар ғана жайлағандай (олардың бойында да қыпшақтың қаны барын кейбіреулері еріксіз мойындап жүр) түр білдіреді.
Ноғай руларының ыдырауы жөнінде өмірдегі кездескен адамның айтқанына назар салсақ. Қазақ жігіті: Мен 1982 жылы Оралдан келе жатып, Ресейдің Урбах Астансасынан Мәскеу-Астра­хан пойызына отырдым. Мен кірген купеде бір шешен шал кемпірімен отыр екен. Екеуіне мұсылманша амандасқанмын, солайша іркілмей жауап берді.Біраздан соң, әлгі шал қазақша сайрай жөнелді. Кемпірінде үн жоқ. Көзі көк, ақ сары, шашы жирен түсті болған соң, Сол ұлттың адамы ғой деп ойладым. Өзінің қазақ жерінде өсіп-өнгенін айтып болып, қария қасындағы кемпірін нұсқады: – Мынау бәйбішем – ноғайдың қызы. Сөйлесіп көрші. Бір-біріңді түсіне аласыңдар ма?! Бұрын ноғай атты түркі тектес халық бар екенін, олардың Кавказда тұратынын естігенім де, оқығаным да бар. Әңгімені кемпірдің өзі бастады. Сөздері жатық, пәлендей біздің тілі­мізден айырмашылығы жоқ. Менің сөзімді ол да түсініп отыр. Арада сүт пісірімдей уақыт өткен соң, өзім өсіп-өнген Жәнібек ауданында ноғай-қазақтардың өмір сүріп жатқанын, солардың өздеріне қатысы қандай екенін сұрадым. Серіктес кейуана сәл ойланып отырып, тіл қатты: – Мен ешқандай тарихшы да, тіпті шежіреші де емеспін. Орта мектепті де бітіргенім жоқ. Тек әжелерімізден естігенімді айтайын. Олар бізге туыс болып келеді. Осыдан қанша жыл бұрын екенін білмеймін, біздің бабаларымыз Еділ мен Қобан, Дон бойын емін-еркін жайлапты.Содан орыстар бізді тықсырып, қырып-жойып қуғасын, ноғайлар үш жаққа бөлініп кетіпті. Бір бөлігі Қырым татарларына барып, бас сауғаласа керек. Түбі бір туыс халық барғандарды паналатыпты. Екінші бөлігі қазақ жағына кеткен. Сіздегі ноғайлар солардың ұрпағы сияқты. Қазақтың арасына сіңіп кеткесін, сондай атау алған шығар. Үшінші бөлігі Кавказға кетіп, шешендерге қоңсы қоныпты. Шешендерді ол кезде абректер деп атаған және жауынгер халық болған соң, басқыншылар тайсалған сыңайлы. Тегі мен тілі бөлек болса да, діні мұсылман шешендер бабаларымызды қанатының астына алыпты. Мен: Ноғайлардың бәрі де осындай көк көз, ақ сары ма? дегенімде, Бәрі емес, бірақ басым көпшілігі деп жауап берді. Кейін есіме араб шежірешілерінің қыпшақтардың арасында да көк көз, ақ сары, жирен шаштылардың жиі кездесетіні туралы жазған мәліметтер де бар.
Сақмардан келген  Біздің облыстағы Жәнібек, Бөкей ордасы, Қазталов аудандарын кеңінен жайлаған, ешқандай жүзге кірмейтін төрт таңбалы ноғай деп аталатын жерлестеріміздің ата-бабалары халықтың ауызекі шежіресі бойынша Сақмар өзенінің бойын мекендесе керек. Сақмар – көрші Орынбор облысындағы өзен атауы. Ал олардың бұл аймаққа қашан және қалай келгені біз үшін жұмбақ. Мүмкін, жоғарыда көрсетілгеніндей, сонау Қобан жағынан жан сауғалап келген шығар...Ноғай-қазақтан Шомбал би сияқты атақты адам шығыпты. Одан бергіде ноғай-қазақтан өрбіген Ғұмар Қараш, Мұстахим Ықсанов сынды тұлғалар өлкеміз тарихында ойып тұрып, өз орнын алды. Бұл бізге мәлім тұлғалар ғана... Ортақ тұлғалар Біле білсек, Едіге батыр әрі би, Доспамбет (1490, Азау (Азов) 1523, Қажытархан), Шалкиіз Тіленшіұлы (1465-1560), Қазтуған жырау (1420 жылы дүниеге келген, қайтыс болған жері мен жылы белгісіз) қазаққа да, ноғайға да ортақ.Ғалымдардың айтуынша, екі халықтың салт-дәстүрі де бір-біріне қатты ұқсас болған деген деректер бар.
Негізінен тарихи деректер бойынша Ноғай Ордасын құраған Маңғыт тайпасынан шыққан тарихи тұлғалар да аз емес. Солардың ішінде Ноғай Ордасының негізін қалаған Ер Едіге (Едіге би), Құттықия, Нұраддин, Мусса, Оқас Мамай және т.б. Және де, тарихта даулы мәселелердің бірі Баба Түкті Шашты Әзізді бір зерттеушілер маңғыттан шыққан десе, кейбіреулер оны қожа деп дәлелдейді. Мұндағы тарихи тұлғалардың шыққан тегі туралы зерттегенде, Батырлар жырының маңызы жоғары.(Қырымның қырық батыры, Қобыланды батыр, Алпамыс батыр, Едіге батыр т.б.) Бұлар аңыз-әңгімелерде аз емес. Кез-келген мәселенің деректері мен зерттелуі, этникалық, саяси, діни-рухани алғышарттары, хандықтың құрылуының барысы мен кезеңдері, маңызы ондағы басты ру-тайпалардың қатысуы зерттеліп қояды да ал, ең басты рөл атқарған тарихи тұлғалар мәселесі назардан тыс қалуда. Сол себепті бұл жұмыс маңғыт ру-тайпасының этникалық жағын қарастыру болғандықтан, сол рудан шыққан тұлғалардың бір екеуіне тоқталуды жөн көрдім.

Едіге батыр

Тарихи деректер Едігенің тарихта болғанын, 1352-1419 жылдар арлығында өмір сүргенін, Ақ Орданың әмірі болғанын, кейінде 1396-1411 жылдары Темір Құтлық Алтын Орда тағында отырған кезінде оның Едіге ықпалында болғанын, ал, Темір Құтлық өлген соң Алтын Орда ханы тағына 1399 жылы Едігенің тікелей араласуымен Шәдібектің отырғанын, сондай-ақ Едігенің Ноғай Ордасының да негізін қалағанын дәлелдейді.Алайда кейбір зерттеушілер (Гумилев, Сафаргалиев, Абилев) оны Ноғай Ордасының емес, Осы Орданың негізі болған Маңғыт жұртының билеуші үйінің негзін салушы ретінде қарастырады [1.73].
Зерттеуші В.В.Трепавлов Едіге жырының татар үлгісіне және Әбілғазының Түрік шежіресіне сүйеніп Едігенің маңғыт руынан шығуы туралы пікірдің шындыққа келетінін атап көрсетті [1.63].
Қалай десекте Едігенің өз заманындағы аса беделді тарихи тұлға болғаны күдік туғыза қоймайды.Ортағасырлық автор Әли Бинайдың Шайбани-намесінде Едіге бектің (автор Едігені осылай атайды) маңғыт тайпасынан екендігі және оның Сайын ханның, яғни Батудың тағын басып алғаны, оның тұсында аймақтың халқының бақуатты, тыныш және алаңсыз өмір сүргені атап көрсетіледі [37.97].
Енді тарихшы болғандықтан біржақты қарастырмастан, бүгінгі таңдағы ғалымдар Р.Сыздықова мен М.Қойгелдиев жарыққа шығарған XVII ғасырдың алғашқы жылдарының ескерткіші Қадырғали би Қосымұлының жылнамалар жинағындаЕдіге би дастаны баяндалып, онда Едігенің түп атас араб жерінен таратылады.Қысқаша айтсақ ол төмендегідей: Мұхаммед пайғамбардың ең бірінші төрт халифтерінің бірі Абу-Бакирден-Шамда патша болған.Махмуд аталығ-оның ұлы сұлтан Катиб аталығ-оның ұлы сұлтан һармаз (Мысыр патшасы)-сұлтан Халид (Сарсар патшасы)-сұлтан Уәлид-сұлтан Мулуд-Әбу Алфеис (Антакияда, (Анатолияда) патша болған)-сұлтан Салим-сұлтан Садық-сұлтан Абулхақ (Мадайинде (Мединада) патша болған) Жалаладдин (Кастинатин (Константинопольда) патша болған)-Баба Туклас (Баба Түкті Шашты Әзіз) (Қаббада патша болған)-Терме аталығ-Каричи аталығ-Ислам Қия-Қадыр Қия-Құтлу Қия-Едіге би [38. 254].
Бұл шежіре бойынша Едігенің арғы ата-бабалары Терме аталығтан бастап Еділ-Жайық бойын мекен еткен және сонда дүниеден өткен.Тек Едігенің өзінің әкесі Құтлу-Қия ғана Қаратау өңіріндегі Құмкент қаласында дүниеден қайтқан.Қадырғали би дастанындағы шежірені осылай баяндайды.Біздің ойымызша Едігенің түп атасын пайғамбар халифынан, араб дүниесінен тарату Едігені құдіретті етіп көрсету үшін қолдан әдейі жасалған. Мұндай пиғыл академик Қ.Сәтбаев ел аузынан 1927 жылы жазып алып, өзі алғы сөзін жазып, Мәскеуде жарияланған Ер Едіге жырында да, Шоқан Уалиханов және т.б. жинаған деректерде де байқалады.Оларда Едігені Бабай Түкті Шашты Әзіз диуанаға тұрмысқа шыққан перінің қызының баласы ретінде баяндалады.Ал, тарихшы Ибрагим Хальфин болса Бабй Түкті Шашты Әзіз бір кездерде арабжерінде Меккеде патша болған деген пікірді айтады.Әубәкір Диваев жариялаған Мырза Едіге батыр эпосында Баба Түкті Шашты Әзіз айтылмаса да Едіге бәрібір перінің қызынан туады.
Бірақ бір нәрсенің басы ашық- Едіге бір кездері түркі халықтарының отаны, алтын бесігі- болған, қазіргі қазақ жерінің Қаратау өңірінен шыққан ірі тарихи тұлға.Едігенің данышпандығы мен ержүректігін де барлық тарихшылар бірауыздан мойындайды.Бірақ кейбір Ресей тарихшылары оны ноғайдың маңғыт әулетінен шыққан десе, академик Қ.Сәтбаев және жекелеген шығыс тарихшылары оны түріктің қоңырат руынан шыққанқайраткер деп көрсетеді.Оның Маңығт екенін мойындай отырып, бірақ ноғайлығына күмән келтіргендер де бар. Мысалы, Л.Н.Гумилев өзінің Деревня Русь ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Ноғай ордасының құрылуы және ішкі саяси жағдайы
Ноғай ордасының туралы
Ноғай ордасы туралы
Ноғай ордасы
Ноғай ордасы мен саяси тарихы
Моңғол шапқыншылығынан кейін құрылған мемлекеттер
Қазақ жүздері
XIII-XV ғғ. Қазақстан мәдениеті. Түркі жазуы
Әл-Фараби
Моғолстан мемлекетінің саяси тарихы
Пәндер