ГОЛОЩЕКИН ГЕНОЦИДІ



Жұмыс түрі:  Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






ЖОСПАР

1. “КІШІ ҚАЗАН” ТӨҢКЕРІСІ
2. ГОЛОЩЕКИН ГЕНОЦИДІ
3. ҚАЗАҚТАРДЫҢ АТАМЕКЕНІНЕН АУА КӨШУІ
4. ПАЙДАЛАНАҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

“Кіші Қазан” төңкерісі
“Кіші Қазан” ұғымын ойдан шығара отырып, іске асырған Голощекин. Ол —
саяси-теориялық білімі аса төмен, ең бастысы Қазақстанның экономикалық-
әлеуметтік даму ерекшеліктерінен хабары жоқ адам-тын. 1925 жылы басшы болып
келгеннен бастап, оның тар өрісті солақай саясатының арқасында Қазақстан
халықтары бұрын-соңды болмаған көптеген ауыртпалықтарды бастан кешірді.
Соның алғашқыларының бірі — “Кіші Қазан” науқаны болды. Голощекин
Қазақстанда Қазан революциясы іске аспаған, сондықтан “Кіші Қазан”
революциясын жасау керек деп байбалам салды. Голощекин мен оның
төңірегіндегілер жергілікті әлеуметтік-экономикалық дамудың ерекшелігін
түсінбегендіктен, қазақтарда әлі де рулық құрылыс өктемдік етуде, байлар
жойылмаған, тіпті капиталистік қатынастар өмір сүруде деп көрсете отырып,
оларды жою қажет деп жариялады. Голощекин түсінбеген, немесе түсінгісі
келмеген мәселесі мынау еді. Қазақтардың негізгі байлығы мал болып
есептелетін. Көшпелі мал шаруашылығының негізгі талабы жайылымдықтарға ие
болу еді. Малы жоқтарға жайылым да қажет емес, керісінше, малы барларға
ғана жайылым керек болды. Сондықтан да байлар рулық меншік деп есептелетін
жайылымдар мен шабындықтардың иесі болатын. Малдан айырылса оларға да жер
көп қажет болмай қалатын. Мұны түсінуге өресі жетпеген Голощекин мен оның
жандайшаптары қазақ байларына қарсы күресті малды бөліп беруден емес, жерді
қайта бөлуден бастады. Бұл қате науқан 1926 ж. 20 мамырда қабылданған
“Жерге орналаспай жер пайдаланатын көшпелі және жартылай көшпелі
аудандардың шабындық және егістік жерлерін уақытша қайта бөлу туралы” заңы
негізінде басталды.
Шабындық және егістік жерлерді бөлу науқаны 1926 жылдың маусым және
шілде айларында басталды. 1927 жылы өткен VІ Бүкілқазақтық партия
конференциясындағы баяндамасында Голощекин бұл науқан барысында 319.516
қожалықтың 2387.384 десятина жері бөліске салынғанын айтты. Дәл осы
конференцияда былай деді: “Біз маңызын әлі өзіміз де ұға қоймаған орасан
зор науқанды өткердік — бұл жайылымдық және егістік жерлерді қайта бөлу.
Жайылымдық жерлерді қайта бөлу дегеніміз не? Бұл дегенің Кіші Қазан болып
табылады. Бұл 2-ші пленумда Сәдуақасов қарсы айқай көтерген нәрсе, бұл Кіші
Қазанның дәл өзі. Біз шын мәнінде, іс жүзінде жерге мүдделілік негізінде
кедейді байдың жерін тартып алуға зорлай және көмектесе келе, кедейді
баймен қақтығыстырдық. Бұл ауылдағы тап күресінің нағыз өзі”. Байқап
отырғанымыздай Голощекин 1926—1927 жылдардағы шабындық және егістік
жерлерді бөлу науқанын “Кіші Қазан” деп атады. Бұл тек 1926—1927 жылдарда
жүргізілген, бірақ сәтсіз аяқталған, жартыкеш науқан ғана болып шықты. Ол
науқан қазақ ауылына елеулі әлеуметтік өзгерістер әкелген жоқ. Голощекиннің
“Кіші Қазаны” — шабындық және егістік жерлерді қайта бөлуі сәтсіз аяқталды.
Оны біз мына ресми мәліметтен де айқын көреміз: “Қайта бөлуді өткізу
бірқатар қиыншылықтарға кездесті: жерлерді есепке алу жүргізілмеді — олар
көзбен, доңғалақтардың айналымымен, адамдардың және аттардың адымдарымен,
арқанмен және т.с.с өлшенді; байлар оған қарсыласып, әр түрлі өсек-аяңдар
таратты, уәкілдерді және жасырылған жайылымдарды көрсеткен кедейлерді
соққыға жығып тастаудың бірқатар жағдайлары болды; Қосшы одағы жалпы
алғанда қайта бөлуге қатысуда жеткілікті белсенділік көрсете қоймады, қайта
бөлу төңірегіне кедейлер бұқарасын жеткілікті топтастыра алмады. Болыстық
атқару комитеттері мен ауылдық кеңестер қажетті белсенділік таныта алмады,
қайта бөлу ауылдық кеңес аппаратында таптық бағыттың бұрмалануы орын
алғанын анықтады. Кейбір ауылдық кеңестер төрағалары осыған байланысты
орындарынан алынды”.
“Кіші Қазан” науқанын дұрыс жүргізе алмаған Голощекин қолындағы билікті
пайдаланып, халықты қырғынға ұшырататын жаңа, тікелей күшпен тәркілеу
бағытын ұстай бастады. Бұл “Кіші Қазаннан” да қатерлі бағыт еді. Қазақ
ауылына алапат аштық апаты жақындап келе жатты.
Отырықшыландыру, тәркілеу: мәні, барысы және салдарлары. 1927 ж. ақпанда
БОАК төралқасы көшпелі, жартылай көшпелі қазақтарды жерге орналастыру
туралы шешім қабылдады. Голощекин Қазақстандағы егістікке жарамды жерлерге
орыс шаруаларын қоныстандыру мақсатын бірінші кезекке қоюға тырысты. Бұл,
сөз жоқ, Н.Нұрмақов, Ж.Сұлтанбеков сияқты қайраткерлердің заңды қарсылығын
тудырды. Бірақ бұл бағытқа дем беріп отырған мәскеулік үкімет басшылары
Голощекинді қолдаумен болды. Сол 1927 ж. қарашада өткен V Бүкілқазақстандық
партия конференциясы Қазақстанды мекендейтін барлық ұлттарды жаппай жерге
орналастыру қажеттігі жөнінде қаулы қабылдады. Ол қаулыны БОАК өзінің 1927
ж. 12 желтоқсандағы қаулысында толық мақұлдады. Соның нәтижесінде Қазақстан
үкіметі 1928 ж. 4 наурызда “ҚАССР-де жерге орналастыру тәртібі және жерді
пайдалануды ретке келтіру туралы” арнайы қаулы қабылдады. Бұл қаулы
қабылданғанға дейінгі жерге орналастыру екі кезеңмен жүргізілген еді. Ол
туралы айта келе, белгілі тарихшы Т.Омарбеков біріншісі — дайындық кезеңі,
екіншісі — оны жүзеге асыру кезеңі деп атайды. Төмендегі кестеде 1927—1928
жылдары жерге орналастырудың жоспары берілген.
Мұрағаттық құжаттардан алынған бұл мәліметтен бірлестіктер санының
аздығына қарамастан, ең алдымен орыс қожалықтарының санын арттыруды
көздегенін байқаймыз. Мұнымен қатар, БОАК-тың 1928 жылғы 29 наурыздағы
қаулысында қазақтардың белгіленген мөлшерден артық жерлерін кесіп алу
көрсетілді. Осылайша Кеңес үкіметінің қазақ жерін отарлауы басталды. Бұдан
кейін қабылданған шешімдер мен қаулылар патшалық Ресейдің қазақ жерін
отарлау саясатының қайта тіріліп, кеңестік заманда жаңа бағытта жүргенін
байқатады. Ол негізінен, интернационализм — барлық ұлттар мен халықтар
теңдігі идеясын бетке ұстай отырып іске асырылды. Іс жүзінде ол орыстардың
ғана мүддесін қорғап, қолдаған жалған интернационализм саясаты еді.
1927 ж. қарашада өткен VІ жалпықазақстандық партия конференциясы
байлардан мал мен мүлкінің бір бөлігін алуға мүмкіндік беру қажет деп
есептеді. Кешікпей, желтоқсан айында, тәркілеу туралы заң дайындау үшін
арнайы комиссия құрылды. Ал келесі 1928 ж. 27 тамызда “Байлардың
шаруашылығын тәркілеу туралы” және 13 қыркүйекте “Тәркілеуге қарсылық
көрсеткені үшін қылмыстық жауапқа тарту және ірі, жартылай ірі феодалдарды
көшіру туралы” деп аталған екі қаулы қабылданды. 700 ірі шаруашылықтың мал-
мүлкін тәркілеу белгіленді. Малмен қоса, бау-бақша, ауылшаруашылық
құралдары — соқа-сайман, арба, шана, тіптен күрке, жертөлелер де тәркілеуге
жатқызылды. 145 мың мал тәркіленіп, 619 отбасы көшірілді. Байлардың мал-
мүлкін тәркілеу олардың туыстарының қолымен жүргізілді. Осылайша қазақтарды
бір-біріне айдап салу, өзара қырқыстыру әрекеті тереңдей түсті. Сөйтіп,
дүние-мүлкін талан-таражға салу, өндіріс құралы мен негізгі тіршілік
көзінен айыру қолға алынды. Дәстүрлі шаруашылық құрылымының күйреуі
барысында басты күнкөріс құралы — малдан айырылған қазақтар әлеуметтік-
экономикалық күйзеліске, жаппай қайыршылыққа бет бұрды.
Голощекиннің саясаты. Голощекин жалпы Одақ көлемінде және Қазақстанда
қалыптасқан өзіне қолайлы жағдайларды ұтымды пайдалана отырып, өз
қарсыластарымен күрес барысында түрлі әдістерге барды. Солардың бірі ескі
(салыстырмалы түрде — М.Қ.) революцияға дейінгі, анығырақ айтқанда, алаштық
интеллигенцияға қоғамдық саяси күрестің түрлі құйтырқыларынан хабарсыз жас
ұлттық интеллигенцияның келесі буынын қарсы қою болатын. Бұл әдісті 20-шы
жылдардың басында жоғары билікке енді ғана араласа бастаған қазақ
интеллигенттері өзара билік үшін күресте қолдана бастаған. Егер деректердің
көрсетуіне сенсек, осы мезгілде толып жатқан түрлі топтар (меңдешевшілдер,
сейфуллиншілдер, сәдуақасовшылдар т.б.) біріне-бірі алашордалықтармен
байланыста болды сияқты айып таққан. Олардың арасында кезінде билікке қарсы
әрекеттер жасаған алаштық интеллигенцияны ғайбаттап, жаңа өкіметтің
Қазақстандағы өкілдеріне жағынып, қызмет бөлісуді көздегендер де бар еді.
Басқаша айтқанда, ескі патшалық тәртіп тұсындағы болыстық үшін талас, енді
жаңа жағдайда өзге сипат алды, рулық бөлудің орнын таптық бөлу басты. Тек
ұлттық тұтастық негізде ғана шешілуі мүмкін жалпыұлттық міндеттер тағы да
кейін шегерілді. Аға буын интеллигенцияның ескі империялық тәртіпке қарсы
күресі өзіне тиесілі бағасын алу емес, тіптен оның бұл күресте жиған
тәжірибесі де керексіз боп табылды.
Билікте жүрген интеллигенцияның өзара бақастықта саяси күрестен
аласталған алаштық интеллигенциямен байланысты көлденең тартуы, түптеп
келгенде, оның өзіне бәле болып жабысқанын сезбей қалды, ал қоғамдық-саяси
күресте оның тәжірибелі қарсыластары қазақ зиялыларының бұл кемшілігін
үлкен шеберлікпен пайдалана білді. РКП(б) Қазақ обкомының жауапты хатшылары
Коростелев пен Нанейшвили түрлі топтар арасында тепе-теңдікті сақтау
саясатын ұстанды. Дегенмен әр түрлі айлақорлықпен қазақ интеллигенциясын
түрлі топтарға бөліп тастап, оларды өзара қырқыстырып қоюда ерекше “табысқа
жеткен”, әрине, Голощекин еді. Ол қазақ интеллигенттерін ескі, яғни алаштық
және жаңа, яғни кеңестік интеллигенция деп бөліп, соңғысын оңшыл және
солшыл деп тағы да жіктеді.
Халықтың тарихи жолынан хабарсыздық түрлі надандықтарға жол ашатыны
мәлім. Мұндай кемшілік мемлекеттік қызметте бірнеше есе үлкейіп, қоғамдық
дамуға аса зор кеселін тигізетіндігі де белгілі. Осы ойдың шындығын
Голощекин қызметінен анық байқауға болады. Қазақ халқының тарихынан, ғасыр
басындағы отарлық езгідегі ауыр халінен, рухани талап-тілегінен мақұрым
Голощекин, Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов бастаған қазақ
интеллигенциясының тарихи орнын тура, байсалды түсініп, баға беруге өресі
жетпеді, тар, қарабайыр таптық, партиялық түсінік деңгейінде қалды.
Кешегі тіс технигі, жүрдім-бардым алған білімі бар, феодалдық-
тоталитарлық жүйенің еркімен бүтін бір халықтың сорына “сеньорлық” таққа
отырған Голощекин мемлекеттік қайраткерге де, ұлы ғалымға да, қатардағы
азаматқа да, ортақ ШЫНДЫҚ деген ұғым бар екендігін, ал ол шындыққа топырақ
шашқанға, халықтың, кәдімгі бұқара еңбекші халықтың қарғысы жаумай
қоймайтындығы хақында ойламаса керек. Ал ол шындық тұрғысынан келгенде, өзі
ғайбаттап отырған интеллигенцияның патша билігі тұсында да, кеңес билігі
тұсында да қымсына-қымсына еркіндік, теңдік, ағайындық сияқты қарапайым,
түсінікті және табиғи талаптан өзге қойған ештемесі жоқ екендігін түсіне
алмады. Кешегі Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсыновтар қойған мәселелер кеңестік
билік орнағаннан кейін де сынаптай бұзылып, қардай еріп кеткен жоқ-тын.
Олай болса Т.Рысқұлов, С.Қожанов, С.Сәдуақасов сияқты қайраткерлердің
өмірге келіп, ұлттық мүддені жалау етіп, саяси күреске араласуы қоғамдық
талаптан туған табиғи құбылыс болатын. Голощекин мен оның серіктері бұл
құбылыстың да түп-тамырына тереңдеп бара қойған жоқ, олай ету көп күшті,
төзімділікті, уақытты қажет ететіндігі белгілі. Сондықтан да олар “ең төте
және жеңіл” жолды таңдап алды, ал ұлттық еркіндік пен теңдік мәселесін тағы
да қойған ұлттық интеллигенцияның келесі, жаңа буынын “Алашордашылар” деп
жариялады.
Голощекин мен оның еркін іске асырушылар қазақ ұлтшылдарын жазалауда
орталықтағы әріптестерінен кем түскен жоқ, тіптен шет аймақтарға тән
белсенділікпен асып түсіп жатты. Мәселен, құрамында А.Байтұрсынов,
М.Дулатов, Ж.Аймауытов бар 20 адам алдымен ату жазасына кесіліп, соңынан
бұл үкім 10 жылдық концлагерьге ауыстырылды. М.Жұмабаев, Е.Омаров және
басқа 7 адам 10 жылдық, ал қалған 15 адам 5 және 3 жылдық мерзімге
концлагерьге қамалды. Кесілгендердің біразы лагерьдегі ауыр жағдайға
байланысты аман-есен орала алған жоқ.
Голощекин алаштық интеллигенция ғана емес, өзі сенімсіз деп тапқан
аппаратта жүрген қайраткерлермен күресін Қазақстаннан біржола кеткенге
дейін тоқтатқан жоқ. Мәселен, осы мезгілде қызметтен босатылып астанадан
аласталғандардың арасында Н.Нұрмақов, Ж.Сұлтанбеков және басқа көптеген
қайраткерлер бар еді. Бұлардың біразы өмірін қайғылы аяқтады.
Бұл айтылғандар сталиндік биліктің Голощекин қолымен қазақ
интеллигенциясына жасаған қиянатының үзік көрінісі ғана. Тек интеллигенция
ғана емес, бүкіл ел басына түскен зұлматтың шын мәніндегі ауқымы анағұрлым
кең әрі терең еді.
ГОЛОЩЕКИН ГЕНОЦИДІ
Ауылды кеңестендірудің сипаты. Голощекин ауылды кеңестендіру жұмысы әлі
де әлсіз, оны күшейту керек деп есептеді. Бұл істегі, яғни кеңестендірудегі
кемшіліктерді қазақ байларына, рулық қатынастарға жапты. Оған жергілікті
ерекшеліктерді ескере отырып жүргізілетін шаралар ұнамады. Кеңестендіру
ісінде де таптық тұрғыда қарау қажет дегенді желеу етіп, ауылдағы
ауқаттыларға қарсы күресті күшейтуді ұсынды. Оның бұл солақай бағыты да
қазақ басшылары мен зиялыларының қарсылығына кезікті. Оларды “оңшылдар”,
“солшылдар” деп топтарға бөліп, қудалады. Ақыры Сталиннің тікелей
қолдауымен 1927 ж. Қазақстандағы ауылдық кеңестерге жаңа сайлау өткізуді
ұйымдастырды. Ол бойынша байлар деп есептелгендер сайлау құқынан айырылды.
Ауылдарда кедейлер жиналыстары өткізілді. Сайлау науқанын жүргізу үшін
аудандарға арнайы уәкілдер жіберілді. 1928 жылғы 1 қазанда Қазақстандағы
барлық кеңестердің 2199-ы қазақ шаруаларының, 1209-ы орыс-украин
шаруаларының кеңестері болды. Бірақ бұл жаңа сайланған кеңес органдары да
өздерін жетекші күш ретінде көрсете алмады. Сондықтан да Голощекин
жергілікті ұйымдар мен одақтарға, әсіресе “Қосшы” одағына көбірек арқа
сүйеуді талап етті. Жергілікті кеңестердің белсенді органдарға айналуына
жоғарыдан жіберілген уәкілдер де көптеген кедергілер келтірді. Олар
жергілікті кеңестермен санаспай, басшылық жұмысты өз қолдарына алуға
ұмтылды. Бұл кеңестердің беделін түсірді. Оның үстіне қазақ ауылдарындағы
ғасырлар бойы өмір сүріп келе жатқан рулық-туыстық жүйеге қарағанда
көптеген мәселелерді шешуде кеңестер қауқарсыз еді. Мұнымен бірге,
қазақтар, келімсек еуропалықтардың үкімет тарапынан өздеріне қарағанда
біршама жеңілдіктер алуына әрқашан наразы болды. Мұның өзі қазақтар
тарапынан үкіметке, оның жергілікті органы деп танылған кеңестерге
сенімсіздікті қалыптастырды.
Ал селолық кеңестер жиналыстарында кулактар мен ауқатты шаруалар өз
ұсыныстарын өткізуге тырысып отырды. Әсіресе орыс казактары сословиелік
қалдықтар мен атамандық ықпалды сақтап қалды. Бұлар да кеңес жұмыстарының
жандануына кедергі келтірді. Партиялық өктемдік пен тоталитарлық тәртіптің
орнай бастауы вертикалды басқару жүйесін қажет етті. Сол себепті де кеңес
ұйымдары демократиялық сипаттағы емес, әкімшіл-әміршіл басқарудың өзіндік
сатысына айнала бастады.
Астық пен ет дайындау және ұжымдастыру. 1920 жылдардың соңында
Қазақстанда күштеп астық пен ет жинау кең етек алды. Ол, әсіресе, Сталиннің
1928 ж. қаңтардағы Сібірге сапарының ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Голощекин тұлғасы, саяси портреті
Голощекин және Қазақстан
Голощекин Қазақстанда билік құрған азалы жылдар
XVIII-ХІХ ғасырдағы қазақ мәдениетінің дамуы
Кеңес өкіметінің қазақ шаруаларын отырықшыландыруға байланысты мемлекеттік саясатын талдау
Бөкей Оралхан
Смағұл садуақасұлының өмірбаяны мен атқарған кәсіби қызметі
Жайылымдық-шабындық жерлердің қайта бөлу
Сталиндік репрессия және қазақ зиялылары
Қазақстандағы большевиктік тәртіп
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь