С. Дөнентаевтың шығармашылық кезеңі

XX ғасырдың бас кезіндегі қазақ әдебиетінің көрнекті қайраткерлерінің бірі — педагог ақын Сәбит Дөнентаев 1894 жылы Семей губерниясы, Павлодар уезі, Аксу болысында (казіргі Павлодар облысының Ермек ауданында) кедей шаруаның семьясында туған. Дөнентай қолы қысқа кедей шаруа болса да зерделі кісі еді. Баласының сауатын ашып, хат танытуға, Сәбитті оқыған азаматтар қатарына қосуға көп күш жұмсайды. Әкесінің осындай қамқорлығын сезінген Сәбит жастайынан зерек болып өсті. Оның оқуға деген құштарлығы арта берді. Алғаш Қасым қажы дегеннің медресесінде татарша оқиды. Діни окулармен қатар; бұл медреседе география, тарих, есеп пәндері де өтіледі. Сәбит өз бетінше окып, орысша хат таниды, газет-журналдар оқи бастайды. Ғабдолла Тоқай мен Абайдың өлеңдерімен танысады, соларға еліктеп, медреседе жүргенде алғашқы өлеңдерін жаза бастайды.
Медресені бітірген соң Сәбит ауылдық мектепте мұғалім болады. Осы кездерден бастап балалардың ұғымына жеңіл, түсінуіне оңай әрі қызық, әрі күлдіргі, олардың білімін толықтыруға септігін тигізерлік мысал өлеңдер жазады. Оның өлеңдерінің туңғыш жинағы 1915 жылы Уфа қаласында «Ұсақ-түйек» деген атпен басылып шықты. Өз өмірінің көбін бала оқыту, бала тәр-биелеу жұмысына арнаған Сәбиттің ауыр тұрмыс салдарынан денсаулығы нашарлап, ауруы асқына береді. Ол сонда да болса өзі ұнатқан мамандығын тастаган жоқ. Өмірінін ақырына дейін қызмет үстінде болады. Халық ағарту жұмыстарының алдыңғы қатарында жүрген Сәбит Дөнентаев асқынған ауруының салдарынан 1933 жылы 23 майда Семей қаласында қайтыс болды.Сәбит Дөнентаев өзінің алғашқы жұмысын жұмысын әрі педагог, әрі балалар жазушысы ретінде бастады. Сәбиттің балалар әдебиетіне қосылатын шығармалары қысқа әрі мазмұнды, түсінуге женіл болып келеді. Ақын өлеңдері қысқа жазылса да, белгілі оқиғаларға құрылғандықтан, өзіне лайық
        
        1.С.Дөнентаевтың шығармашылық кезеңі.
2.С.Дөнентаевтың балалар әдебиетіне қосқан үлесі.
XX ... бас ... ... ... көрнекті
қайраткерлерінің бірі — педагог ақын ... ... 1894 жылы ... ... ... Аксу ... ... Павлодар облысының
Ермек ауданында) кедей шаруаның семьясында туған. Дөнентай қолы ... ... ... да ... кісі еді. ... ... ашып, хат
танытуға, Сәбитті оқыған азаматтар қатарына қосуға көп күш жұмсайды.
Әкесінің ... ... ... ... ... ... ... Оның оқуға деген құштарлығы арта берді. Алғаш Қасым ... ... ... оқиды. Діни окулармен қатар; бұл
медреседе география, ... есеп ... де ... Сәбит өз бетінше
окып, орысша хат таниды, газет-журналдар оқи бастайды. Ғабдолла Тоқай
мен Абайдың өлеңдерімен ... ... ... медреседе жүргенде
алғашқы өлеңдерін жаза бастайды.
Медресені бітірген соң ... ... ... ... болады.
Осы кездерден бастап балалардың ұғымына жеңіл, ... оңай ... әрі ... ... білімін толықтыруға септігін тигізерлік
мысал өлеңдер жазады. Оның ... ... ... 1915 жылы ... ... ... ... басылып шықты. Өз өмірінің көбін
бала оқыту, бала ... ... ... Сәбиттің ауыр тұрмыс
салдарынан денсаулығы нашарлап, ауруы асқына береді. Ол сонда да болса
өзі ұнатқан мамандығын тастаган жоқ. ... ... ... ... болады. Халық ағарту жұмыстарының алдыңғы қатарында ... ... ... ... салдарынан 1933 жылы 23 майда Семей
қаласында қайтыс болды.Сәбит Дөнентаев өзінің алғашқы жұмысын жұмысын
әрі ... әрі ... ... ... бастады. Сәбиттің балалар
әдебиетіне қосылатын шығармалары қысқа әрі мазмұнды, түсінуге женіл
болып келеді. Ақын өлеңдері ... ... да, ... ... өзіне лайық кейіпкерлері, типтік образдары бар.
Өтірік, өсек, жағымпаздық, мен-мендік және тақаппарлықты ... ету ... ... ... мысал өлең-дердің ең басты тақырыптары болды.
Оның: «Қожа», «Ауырған арыстан», ... ... ит», «Екі ... кейбір адамдарда болатын аңқаулық, өрескел қылықтардан, өсек-
аяң, өтіріктен, жағымпаздық немесе бірді-бірге соғыстыратын айлакер
сұм істерден ... ... ... ... ... ... адам
баласына жат жақтарын әжуа, мазақ етіп, мейлінше әшкерелейді. Мұның
балалар үшін қызықтығы сол — ... ... ағат ... немесе озбырлықты, қулықты хайуанаттардың іс-әрекетімен
көрсетуінде. «Ауырған арыстан» деген мысал өлеңде:
Түлкіні балағаттап деді қасқыр,
«Жан қалмай ... ... ... тақсыр.
Бәрі де осыншаның келгенінде,
Қалыпты түлкі келмей қара басқыр»,—
дейді, Арыстан мұны естіп қатты ... ... ... ... ... ... Қасқырдың шағыстырғанын естіп, басына қиын зобалаң
туайын деп жатқанын біліп, түлкі де жетіп келеді.
Мен болдым сіз секілді катты ауру.
Ізденіп ... ... ... ... келісімен кешіккен себептерін арыстанға баян етеді. Мұны есіткен
арыстан дереу «Табылды ол дертіңе ... ... деп ... ... ... айтты іліп ала-ақ, «ей, сұлтаным,
Кеше еді сізден жаман ауыр халім,
Қасқырдың артқы аяғы сіңірін жеп,
Жазылды саламат боп ғазиз ... ... бұл ... ... ... ... қасқырды шақыртып,
басып жатып, артқы аяғының сіңірін суырып жейді.
Сонан соң кетті шығып қасқыр, түлкі,
Шағудан қасқырдың көп алған мүлкі.
— «Жануар ... аяқ ... ... ... ... етті күлкі.
Мінекей, өтірік шағым берудін, біреулердін сыртынан өсек ... ... ... ... ... ... зілді сықақ, кекесінмен
қорытынды жасайды. Сәбиттің ... ... ... ... ... ... жасап, шешімін айтып, ақыл парасатына салып, қисынсыз
қыңыр жақтарын көрсетіп отырады. Адам ... жат ... де ... ... ... Өтірік, өсек айтудың аяғы әрқашан
адамды жексұрын етіп ... ... ... ... ... балалар үшін тәрбиелік мәні зор және аса қажетті.
Сәбиттің осы мысалынан кейіпкерлер арасындағы ... ... ... ... және ... ... ... анық байқалады. Кейіпкерлер арасындағы сөз
қақтығыстары да драманы, сахналық көріністі білдіреді. Олардың ... да, көз ... ... әсер ... ... ... ... бір-біріне мүлде жанасымы
жоқ, мінез өзгешеліктері ... ... ... ... ... ... ... адамдардың басында болатын
әр қилы мінез-құлықтарды баян етеді. Мұндай өлендер балаларды
қызыктыра ... ... ... ... ... ... ішкі
дүниесіне қозғау салады. Сәбит мысалдарындағы түсінуге жеңіл тиетін
көрнекілік қасиеттің басым болуы — онда ... ... ... ... ... түсуі. «Баланың жас жаны тіпті ұсақ деген
нәрсенің өзінен әсер алғыш болады. Сондықтан оның көзінше ... ... ... өсек айтудан, ең нашары — ... өзің ... ... сақ болу ... бала оның ... байқағыш
болады, кейін тіпті ұмытып кететін болса да, оның мінезінде бұл жайдың
ізі қалады» ... Ф. Э. ... ... ... ... қаскырдың қандай күйге түскенін тіпті ұмытуға болмайды. Ф. Э.
Дзержинский сондай озбырлықтардан сақтандырудың бірден-бір жақсы жолы
оларға өзінің ... ... және ... ... орып алатын ақылшысы,
тәрбиешісі болуы дейді. Сәбит Дөнентаев та өз ... ... ... ... ... ... тоймайтын ит» деген мысал өленімде Сәбит дәл осындай
идеяны ұсынады. Сүйек ... ... өтіп бара ... иттің өз
көлеңкесін басқа ит деп түсініп, оның аузындағы үлкендеу сүйекті
тартып ... ... ... өзі суға ... ... Өлеңнің ең
сонында автор:
Әр қайда «ашкөздінің» олжасы осы,
Байқасаң, іс түбіне көзің салып,—
деп, екі ауыз сөзбен ... ... ... қарын тойғызар
қанағатсыз жалғыз атын сойғызар» деген халыктың даналық сөздерімен
ұштастырады. Сұғанақтық, озбырлык, арсыздықтың бір түрі ... ... ... арыстан» деген мысал өлеңінде жағымпаз, ашқарақ,
дойыр ... ... ... әшкерелейді. Жас өспрімдерді
осындай жағымсыз қылықтардан аулақ болуға шақырды.Адамгершілігі мол»
мәдениетті, ізетті ... ... ... қызықты күлкінің астарында зілді ... ... ... айтуына ықшамды «Кожа», «Екі теке»
өлеңдері осы сияқты қызықты, мазмұнды, ... ... ... пен
ашық ауыздық та кісі басында болатын үлкен кемшілік. Адам өзіне-өзі
пысық, жинақты, ширақ, әсіресе ... іске ... бар бір ... ... ... ... Кісінің ойлы да, парасатты, сабырлы болғаны жақсы,
«Қожа» сияқты болып ... ... ... күні айдалада ақымақ Қожа терлеп-тепшіп жер қазып жатыр
екен. Оған бір адам кез ...... бар ... сарп етіп ... не үшін ... ... десе, Қожекең оған былай депті.
Бул жерге көмген едім алтын бұрын,
Таба алмай сол ... дал боп ... па ең?— адам ... ... ... ... ба белгі түрін?
Адамға қожа сонда ал не деді:
«Қойып ем ... ... ... ... ... дәл ... бұлт көлеңкелеп түрып еді».
Бұлтты аспандағы кім алады,
Бір белгі бұдан артық бола ма енді?—
«Жарайды, олай ... ...... адам ... дағы жүре ... өлең ... қызықтығы сол — «Ақылсыз бас екі аяққа
дамыл бермейді» — дегеннің кейпін танытқан. Анқаулық пен ашық ... адал ... ... Өйткені ондайлар сұм адамның жетегіне
тез ілігеді. Түлкінің «қарға ... ... ... ... ... жер соқтырып кетеді. Осындай анқаулықтан, ашык ... жас ... әр ... ... бар азамат етіп
тәрбиелеуге шақырады. Бұл ... ... мәні ... ... ... ... ... істерден сақтандырып, камкорлық жасап ... ... ... ... дәрежесінін жоғары сатыда екенін,
мәдениеттілігін танытады. Мұндай ақындардың шығармаларының ұзақ ... ... ... ... ... да ... ... өленінде айтыс-таласқа түсудің, ерегістін,
берекесіздікке бастайтынын, адамды ... ... ... Тар ... ... бір-біріне қарсы кездескен екі теке
бір-біріне жол бермей таласып, үлкен егеске түспек болады. ... ... ... ... ... ... боп ... екі
теке сүзісіп, бірінен бірі кек алғысы келеді. Өйткені ешкімнің
тосқауылынсыз ... ... ... ... өту ... бар. Сол
мақсат оларды намысқа итермелейді. Бітім жасап, бірінен соң ... ... өтіп кету ... сол менмендік намыс жібермейді.
Ерегіспен тайталасқа түскен екі теке сүзісіп ... тар ... ... де ... суға ұшып ... Өлеңнің ең соңында ақын:
Екеуі де суға құлал тыныш тапты,
«Жігіттік қыл көпірді тез босатты».
Ерегістін ... осы ... ... ... не ... жас ... терең ойға қалдырып, үлкен сұрақ белгісін қояды.
Кіші пейілділігі жоқ мұндай менмендік, бір-біріне ... ... ... ... ... Өжеттік өз орнына, адам баласына пайда келтіру
мақсатына жұмсалмаса, екі текенің ... ... ... ... ... балаға жат, жаман әрекеттердің барлық
түрлерінде де ... ... ... айту ... ... қылықтардан
алыстату, қиянатқа жолатпау бағыты көзделген.
Сәбит Дөнентаевтын «У жеген ... ... ... ... ... зор мәселенің беті ашылады, көзі тоймаған қомағайлықтың салдарынан
озбырлыққа, қаныпезерлікке айналған ... тап ... ... ... ... кем ... ... калған,
Ісің кем ойға алмаған, болмай қалған.
Жалғызды, жарлыны да, кимасты да,
Ер едің көмекейге бүктеп салған.
Тозығы жеткен өткен дәуірдегі қанаушы таптардың озбырлық. ... ... ... ... жеткізеді.Мысал өлеңдер қоғам
өмірінде болған шындық оқиғаларға байланысты туады да, өзінің өткір
мысалымен ондағы ... ... ... өріс ... ... ... ... етеді. Сөйтіп, оны
халықтың күлкі, мазағына, ... ... М. ... жаңа ... ... ... ата-аналарынан гөрі
мәдениетті, белсенді болуы ... Біз ... ... ... ... жүзі пролетариатының қазіргіден де гөрі белсенді
көсемдері боларлықтай тәрбие алуға тиіс ... ... ... ... ескі ... кертартпалығына қарсы, тоғышарлық, мещандық
ортаның ықпалына ... ... ... ... ... ... балаларды жастайынан каруландыруға міндеттіміз» деген терең
ғылымдық кағидалары жас еспірімдерімізді осы бағытта тәрбиелейтін
бірден-бір ... және ... ... екенін дәлелдейді.
Ақынның балалар әдебиеті мұрасына енген мысал өлендеріне
талдаулар жасағанда, оның саяси мазмұнының өзі бірден-бірге тереңдеп,
балаларға үлкен ой туғыза бастайды.
Ол ... ... ... ескі ... ... ... ... ортаның ықлалына қарсы күрес жүргізудің бірден-
бір қуатты құралы етіп, шебер пайдалана білген. «Боз торғай» ... ... ... зорлық-зомбылық қысым көрген боз торғай
ойдан-қырдан іздесе де мұң шағарлық таяныш таппаған соң, қырғиды іздеп
ұзақ сапар шегеді. Оны — ...... ... ... ... көреді.
Әділдік осыдан ғана шығар деп ойлайды. Арыл-талыл ақыры қырғиды іздеп
табады. Жемсауы шығып ыңқылдап, бір ... ... ... ... тұрымтайдан зәбір көргендерін айта бастайды. Бірақ қырғи оның
сөзін аяқтатпай: «Тоқтат! Еш ... ... ... ... күнің
өтпес!»,— деп тойтарып тастайды. Бұдан теңдік ала алмасын білген боз
торғай тұрымтай мен ... ... ... шошынып, бұларды
қаршығаға айту үшін тағы да ұша ... ... ол ... ... ... ... «Мұнда кел,»— деп,
«Ағаңның мынау жатқан жайын көр»,—деп,
«Мені аңдып бір жау қырғи отыр еді,
Білдің бе, кетті ме екен хабар ... ... ... ... боз торғай одан бетер шошынып, қаршығаға тез
жетуді ойлайды. Жолда ол қиқу ... ... ... ... ... ... ... Бозторғай одан бетер үрейленіп,
қатты шошынады. Енді осылардың бәрінен де бекзат еді, лашын ханға
барайын деп ... бір ... ... бекзадасы қанын ағызып,
қаздың етін жеп отырғанын көреді.
Жаным-ау, ... ... ... ... ақтық көрмей өлеміз бе?
Кемтарға бұлар қайтіп кек әпермек?
Құдірет кен деген соң көнеміз де!—
деп, шындықтың, әділдіктің түбіне жете ... ... ... дәл ... пен ... басшылығы байлар мен феодалдардың қолдарында
тұрғанда, олардың қайсысына барсаң да осы сияқты ... ... атап ... ... бар ... тендік жоқ, бостандық жок,
әділеттік те болмайтыны айқын суреттелген. Саяси жағынан ... ... жазу ... және ескі ... неше ... әш-кере ету арқылы жазушы тәрбиешілердің алдына қоғамдық
идея жағынан ұстамды, кайсар, адал ниетті ... ... ... мақсат қояды.
Сәбит Дөнентаевтың мысал ... ... ... өткір сатирасы, ирониясы кең орын алған. Оның ең маңызды жағы
— осында. Мысал ... ... ... ... ... де, ... да ... оқиды. Ақылдың әрбір мысал өлендерінен
қазақ халқының бастан кешіргел өмір өткелдері, арманы, айқын ... ... ... корытындысы ел ішінде жиі айтылатын
өнегелі нақыл ... ... ... ... ... ... ... халық данышпандығының өте ықшам айтылатын
асыл түйіні. Әрі қысқа, әрі мазмұнды, әрі ... әрі ... ... мұндай туындылар ... бойы ... ... қорытындысынан туған. Балалар әдебиеті дегенде мұның өзі
жай ғана айтыла беретін елжіреген бос сөздер емес, оның ... ... ... осындай дәрежеде болуға тиісті. ... ... ... ... ... алынған сахнадағы актерлер
сиякты көрінеді. Ондағы қасқыр, түлкі, арыстан, ит, теке, боз торғай,
бөдене, қырғи, ... құс тағы ... адам ... ... ... ... танытады. Олар да бірін-бірі алдау, арбау үшін
адам күлерлік комедиялық қазды сөздер қолданады. Соған қарай ... ... ... әр ... ... ... ... күн көріс, тіршілік әрекеттері байқалады.
Мысал өлеңдерде драмалық, комедиялық көріністер де орын ... ... өзі ... ... жанры — ешқашан шұбалаңқы, ұзақ айтылуды көтермейді. ... екі ... ... ... жалған ұғым болмайды. Ондағы
кейіпкерлер мінезі, олардын өмір сүру әрекеті мейлінше айқын, дәл
суреттелуді қажет ... ... ... ... ... оның кейіпкерлері әрқашан қимыл, әрекет, ... ... ... сол ... ... ... ... деген
тегеурінді ойы іске асып отырады.
Белгілі сюжетке құрылған Сәбит мысалының ... ... ... ... ... бар. ... ... іс-
әрекеттерінің түйінінен кандай қорытынды жасауға болатынын көздеп,
оның ар жағынан автордың өз ... ... ... ... ... ... осындай ерекшелігіне байланысты мысал өлендер бұдан
былай да өмірбақи ... ... ұлы ... ... ... Қорыта айтканда, калжың-келекелері мол, ... ... ... ... жел ... ашық ... өмір елегінен
екшеліп алынған мысал өлеңдерінен жас өспірімдер көп нәрсені үйренуге
болады.
Оқуға өнер білімге шақыру. Өз ... сүйе ... ең ... ... ... Сол ... ... жанына жас кезінен еге
беру керек. Бала сол міндетті саналы түрде ұғуы үшін оған ең ... ... XX ... ... ... ... ... мақсат-мүдделері ең алдымен өз халқының жас ... ... ... ... ... тілі мен әдебиеті,1999.
2.Ахметов.Ш.Балалар әдебиеті,-Алматы,1997.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
С. Дөнентаевтың өмірі мен шығармашылығы33 бет
Сәбит Дөнентаев жайлы6 бет
Сәбит Дөнентаев. Өмірі мен шығармашылығы25 бет
Сәбит Дөнентаевтың шығармашылығы35 бет
Жылқы шаруашылығында еңбекті ұйымдастыру20 бет
Сәбит Дөнентаев поэзиясы36 бет
1912-1913жж синьхай төңкерісінің екінші кезеңі38 бет
Statistic analytic system (SAS) бағдарламалық өнімін қолдана отырып әр бақылау бекетіндегі уақыттың әр түрлі кезеңіндегі (тәулік, ай, жыл), қала кескініндегі (ауданында) атмосфералық ауаны ластайтын заттардың орта шоғырын есептеу бойынша бағдарламалық қамтама өңдеу43 бет
XII – XIII ғасырдағы Моңғолдың тарихындағы Шыңғысханның билік құру кезеңі13 бет
«Қайта құру» кезеңіндегі Республиканың қоғамдық – саяси өміріндегі өзгерістер. 1986 жылғы желтоқсан оқиғасы20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь