Сақтар мен ғұндар


Казақ халқының негізін құраған, халық болып қалыптасуына. мәдени-рухани жаңғыруына жол салған тайпа, ұлыстардың арасында сақтар мен ғұндардың орны бөлек. Сақтар туралы айтқанда оның казақ атауының шығуына да әсерін тигізгені көптеген еңбектерде көңілге қонымды келтіріледі. Мәселен тарихшы Мұсатай Ақынжанов «Қазактың тегі туралы» деген еңбегінде «Қазақтар — түрік, моңғол тектес халықтардың екі бұтағынан (ғұн мен сақ тарауынан) кұралған ежелгі халық» дей отыра, қазақ деген сөз «қас» (нағыз), «сақ» (сақ тайпасы) деген сөздердің қосылуынан шыққан деген болжам айтады. Сақтар әулеті біздің заманымызға дейінгі VII ғасырда тарих аясы-на шығып, біздің заманымыздың II — ғасырына дейін өмір сүрген. Оның іргесін қалап, шаңырағын кетерген Алып Ер Тұнға (Афрасияб), жайлаған жері, мекен-тұрағы Орта Азия-ның бүгінгі байтақ Қазакстанның далалары, Шығыс Түркістан өңірі болды. Сның шаруашылық-мәдени типінін негізі кешпелі, жартылай көшпелі және отырықшылық болды. Негізінен қой, түйе, жылқы және ірі қара өсірген көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан сақтар Батыс және Орталык Қазақстан жерлерінде, шөл және шөлейт далаларда жыл бойы кешіп жүріп мал, жан бағып күнелтіс етті. Тянь-Шань, Алтай тауларының бауырайы, Жетісу, Шығыс Кдзакстанның таулы-орманды, ашык-жазық алкаптарын мекендеген жартылай көшпелі шаруашылықпен айналысатын сактар малдарын кыс-та тұрақты қора жайларда, жазда жайлауда үстады. Малдың кора-жайларына жақын жерге ағаштан киып, тастан қалап жылы тұрғын үйлер салып, өздері сонда түрды. Отырыкшы болып мал үстап, егіншілік-диканшылыкпен айналыскан сак-тар табиғи су қорлары мол, шабындык жайылымдык, алқапта-ры көп Оңтүстік Қазақстан жерін, Сырдария, Шу, Талас, Арыс өзендерінің бойын мекен етті.
Грек, Рим, Ахамендік Иран жазбаларында «скифтер» деген атпен белгілі болған сақтардын, өте жауынгер халық ретінде аты шықты. Қарсыласына қатал, досқа адал сактар кастасқан жауы-ның қанын ішпей тынбаған. Шайкастарда жеңілген жауынын жан терісінен шылбыр, бас сүйегінен ішімдік ішетін ыдыс жасап, жыл сайын өткізілетін мереке-мейрамдарда осындай ортак ыдыстан үрыстарда ерлігімен көзге түскен батырлар жұрт алдында ішімдік ішу бақытына ие болған.
Біздің заманымызға дейінгі 529—558 жылдарда парсы елінде патшалық құрған Кирдін ажалы да сақтардан болыпты. Сақ әулетін басып алмақшы болып жорыкка шыққан Кирдің әскерлеріне қаһармандықпен карсы тұрып, оларды қанды май-данда қырғынға үшыраткан сактар Кирдін өзін қолға түсірген. Оны түтқындаған сак әулетіне кіретін массагет тайпасының жа-сақтары екен. Грек тарихшысы Геродаттын, айтуында, «массагеттердің» әйел патшасы Томирис шайкаста парсыларды
жеңгеннен кейін жарғак тұлыпқп қан толтырып. онын ішіне паі сы патшасы Кирдің басын салып. «аңсағаның кан еді, іш ен; соны!» — деп

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




Cақтар мен ғұндар
Казақ халқының негізін құраған, халық болып қалыптасуына. мәдени-рухани
жаңғыруына жол салған тайпа, ұлыстардың арасында сақтар мен ғұндардың орны
бөлек. Сақтар туралы айтқанда оның казақ атауының шығуына да әсерін
тигізгені көптеген еңбектерде көңілге қонымды келтіріледі. Мәселен тарихшы
Мұсатай Ақынжанов Қазактың тегі туралы деген еңбегінде Қазақтар — түрік,
моңғол тектес халықтардың екі бұтағынан (ғұн мен сақ тарауынан) кұралған
ежелгі халық дей отыра, қазақ деген сөз қас (нағыз), сақ (сақ тайпасы)
деген сөздердің қосылуынан шыққан деген болжам айтады. Сақтар әулеті біздің
заманымызға дейінгі VII ғасырда тарих аясы-на шығып, біздің заманымыздың II
— ғасырына дейін өмір сүрген. Оның іргесін қалап, шаңырағын кетерген Алып
Ер Тұнға (Афрасияб), жайлаған жері, мекен-тұрағы Орта Азия-ның бүгінгі
байтақ Қазакстанның далалары, Шығыс Түркістан өңірі болды. Сның шаруашылық-
мәдени типінін негізі кешпелі, жартылай көшпелі және отырықшылық болды.
Негізінен қой, түйе, жылқы және ірі қара өсірген көшпелі мал шаруашылығымен
айналысқан сақтар Батыс және Орталык Қазақстан жерлерінде, шөл және шөлейт
далаларда жыл бойы кешіп жүріп мал, жан бағып күнелтіс етті. Тянь-Шань,
Алтай тауларының бауырайы, Жетісу, Шығыс Кдзакстанның таулы-орманды, ашык-
жазық алкаптарын мекендеген жартылай көшпелі шаруашылықпен айналысатын
сактар малдарын кыс-та тұрақты қора жайларда, жазда жайлауда үстады. Малдың
кора-жайларына жақын жерге ағаштан киып, тастан қалап жылы тұрғын үйлер
салып, өздері сонда түрды. Отырыкшы болып мал үстап, егіншілік-
диканшылыкпен айналыскан сак-тар табиғи су қорлары мол, шабындык
жайылымдык, алқапта-ры көп Оңтүстік Қазақстан жерін, Сырдария, Шу, Талас,
Арыс өзендерінің бойын мекен етті.
Грек, Рим, Ахамендік Иран жазбаларында скифтер деген атпен белгілі болған
сақтардын, өте жауынгер халық ретінде аты шықты. Қарсыласына қатал, досқа
адал сактар кастасқан жауы-ның қанын ішпей тынбаған. Шайкастарда жеңілген
жауынын жан терісінен шылбыр, бас сүйегінен ішімдік ішетін ыдыс жасап, жыл
сайын өткізілетін мереке-мейрамдарда осындай ортак ыдыстан үрыстарда
ерлігімен көзге түскен батырлар жұрт алдында ішімдік ішу бақытына ие
болған.
Біздің заманымызға дейінгі 529—558 жылдарда парсы елінде патшалық құрған
Кирдін ажалы да сақтардан болыпты. Сақ әулетін басып алмақшы болып жорыкка
шыққан Кирдің әскерлеріне қаһармандықпен карсы тұрып, оларды қанды май-
данда қырғынға үшыраткан сактар Кирдін өзін қолға түсірген. Оны түтқындаған
сак әулетіне кіретін массагет тайпасының жа-сақтары екен. Грек тарихшысы
Геродаттын, айтуында, массагеттердің әйел патшасы Томирис шайкаста
парсыларды
жеңгеннен кейін жарғак тұлыпқп қан толтырып. онын ішіне паі сы патшасы
Кирдің басын салып. аңсағаның кан еді, іш ен; соны! — деп тұлыпты дарияға
лақтырған.
Бұдан сабақ жасамай. сақтарды бағындыру ниетінен ба тартпаған парсы патшасы
Дарпя біздің заманымызға дейіні 918 жылы ауыр колмен сактардың жеріне баса-
көктеп кіргенді бұл да сақтардың тегеурінді карсылығынан катты жеңіліск
ұшыраған. Осы соғыста ержүрек сактардың талаііы тапкьц лығы. ерлігімен
көзгетүсіп. есімдерін мәңгі өшпентін даңқк бөлеген. Солардын бірі
Шмрақдеген сакжігітінің ерлігін гре тарихшысы Полишен былай суреттейді: Ол
өзінің денесін пы шакпен жаралап, парсыларға қашып барып өзін сак бастыктг
рынан корлык көрген етіп көрсетеді. Ширақ өзінін, руласті рынан кек алатын
кісі кейпіне кіріп, парсы әскерлерін оларі бастап барамын деп алдап,
адастырып сусыз шөлге апарадь Парсы баскыншылары судан, шөлден кырылады.
Ақырынд Ширак оларға мен сендерді адастырып, кырғынға ұшыраттьп елімді
аман алып қалдым, мен дегеніме жеттім. Енді қолдарыи нан келгенінді істей
беріңдер, — деп басын құрбандыкка тігі келгенін паш етеді.
Әлемнін. көп елдерін бағындырып жеңімпаз қолбасШ; атанған Александр
Македонскийдің әскерлері де сактарда! ауыр жеңіліске ұшырап, қолбасшысының
өзі жазылмайтыі жарақат алған. Ширактың ерлігін естіп, сактардын батыр лығы
мен батылдылығынан сескенген ол әскерін кері әкетуг асыккан.
Сактардын ұзак жылдар дамып қалыптаскан биік мәдениеі болған. Жазуы қазіргі
ғылым тілінде айтылып жүрген рун жа зуы немесетүркі жазуы деп ееептеледі.
Осы жазумен жазылы калған көптеген деректер қазба жүмыстарының барысында мо
табылған. Сактардың жалпы адамзаттык мәдениеттің асы нүсқасы деп бағаланып
жүрген даналық ернектерінен (скиф( кий зверинный стиль) бүгінгіге жеткен
мүра көп. Олар Алтаі дағы Пазырық қорғанынан, Алматы түбіндегі Есік
қорғаныш; табылған.
1969—1970 жылдарда Алматы қаласына таяу жердегі Ео өзенінің сол жақ
бетіндегі Есік обасын казған археологтіі ертедегі Жетісу өнірін жайлаған
сақтардың экономикалы өмірі. өнері мен мәдениетінен деректі мағлүмат
беретін мс мұраға кездесті. Жалпы жүртқа алтын адам деген атпе
белгілі болған бүл мүра басын батысқа беріп шалқасынан жат-қызылып
жерленген 17—18 жастағы сақ жауынгерінін. бойы-нан табылды. Оның басына
кигізілген шошақ төбелі, биіктігі 60—70 см. тымақ барыстың, таутекенің.
аркардың, аттын. күстьщ бейнесімен өрнектелген екі жүзден аса таза алтын
әше-кеймен безендірілген. Бас киімнің мандай жағынан алтыннан жасалған кос
аттын мүсінін және ұзынша екі жапыракты көру-геболады. Мойнына таккан
бүрама алтын алканың үшынан жолбарыстың басы көрініп түр. Жас жігіттің жұка
токылған ішкөйлегі, онын сыртынан киген кызыл былғары бешпеті бар екен.
Бешпет үш мьщға жуық алтын әшекеймен безендірілген. Беліне кесек алтынмен
безендірілген қапыс белбеу буынған жас жігіттің он жағына үзын темір
семсер, сол жағына алтын-мен апталған әдемі канжар асылыпты. Осы кабірден
шыккан отыздан аса ыдыстардын арасындағы күміс зереннін сыртына 26 әріптен
тұратын екі жол жазу жазылған. Мазмүны аныкта-лып әзірге оқыла қоймаған.
Есік жазуы деп аталып кеткен бұл жазулар Казақстан тұрғындарының бұдан
екі, екі жарым мың жылдар бүрын жазу таңбаларын жасап, оларды пайдала-на
білгенін айғақтайды.
Жалпы сақтар ездері тұтынған кару-жарак: ыдыс-аяктағы басқа нәрселеріне
әртүрлі малдар мен андардын, кошкарлар-дьщ, текенін, аттын. түйенің,
кодастың. арыстаннын, аюдын суреттерін салып әшекейлеуді үнатқан. Тіпті
канжардын. сабын. ошақтың бүтын, айылбасты тағы баска нәрселерді белгілі
бір хайуанаттарға үқсатып жасаған. Көшпелі сақтардын. түрмыс-тіршілігін
бейнелейтін суреттері бар күмістен, темірден жасал-ған ыдыс-аяк, тарак.
каруларды археологтар сактардың жерлен-ген жерінен де тапкан. Өлген адамнын
жанында бұлармен бірге маркұмның көзі тірісінде мініп жүрген аты да
көмілген. Қабірдін үстіне топырактан оба жасалып ол таспен коршалатын
болған.
Сактардың діні тәңірлік дін. Оларда Көк тәніріне табынып. табиғатпен тіл
табысуды тіршілік мұраты деп білген. Сақтар-дың қалыптаскан наным-сенімі,
биік мәдениеті болған. Олар-дын. мәдени-рухани ыкпалының ізін Қазакстанмен
катарлас жаткан Иран, Ауған. Пәкістан, Үнді елдерінен күні бугінге дейін
көругеболады.
Ежелгі қазақжерінін. кезінде орасан зор жер аумағын коныс мекен еткен,
біздің жыл санауымызға дейінгі екінші ғасырда боіі көтеріп, біздін, жыл
санауы.мыздын 216 жылына дейін емір
сүрген Ғұн ұлысы 24 тайпадан түрған. Бұл тайпалардың басын біріктіріп бір
орталыққа қаратқан, Ғұн ұлысының шаңырағын кетерген әйгілі Моде батыр. Оның
тұсында елдің шығысында Лиаухы өзенінен батыста Памир тауына дейінгі
солтүстік Бай-кал көлінен оңтүстікке, ұлы Корғанға дейінгі үланғайыр өңірге
үстемдік жүргізген Ғүндар көшпелі мал шаруашылығымен аіі-налыскан. Соньшен
бірге олар ете жауынгер халық болган. Олардын тегеуріні Шығыста Қытайдын
елін. жерін қорғау үшін үлы Қытай корғанын салуға мәжбүр еткен. Батыста Рим
импе-риясының қүлауына да себепші болған Ғүндар еді. Олардын тізесі баткан
қытайлар Ғүндар туралы өз шежіре-тарихында мо.і деректер қалдырған.
Ғүндар үлысы үзак тарихи жолдан вткен. Оған караған тай-палардьщ ежелгі
казак жеріндегі үі^ін. қаңлы. аландармен ара^ ласып кеткені, арғын, қыпшак
сияқты рулардың Ғұндардан та-рағаны туралы нақты деректерге сүйенген
болжамдар көп. Бү; жөнінде Қазак совет энциклопедиясынын. 1 томында Ғылыми
жағынан ерекше көзге түсетін жай — арғын тайпасының елдік аты (этнонимі)
ежелгі заманда жасаған Ғүн елінің атын еске түсіреді. Сол елдің аты арғын
тайпасынын елдік атында сактал-ды деуге болады... Кыпшақ елінін үраны —
ойбас немес* ойырбас. ол ғұндардын атақты батырынын аты. Бұл көптегек
ғалымдардын кыпшактар ғұннан тараған деуіне дәлелдің бірі болуы тиіс, —
делінген (451-бет).
Ғүндардын казактың арғы тегі екенін айғактайтын дәлел-дер олардың моласынан
шыккан жүннен істелген бүйымдардың, ою-кестелердің, ернектердін олардың
құрылымы жағынан қазак арасында кең тараған ою-өрнектермен ұксастығынан да
табыл-ған. Демек. үйсін. қаңлы. арғын, қыпшақтардың мәдениеті сак ғүн
тайпалары мәдениетінін, заңды жалғасы деуге әбден болады Негізінен түркі
тілінде сөйлеген Ғүндардың діні тәңірілік дін жазуы түркі жазуы болған.
Өзбауырынан қазақ даласында шашырап жаткан көптегеи үрпакты өрбіткен Ғүндар
үлысы кейін бірнеше елдікке бөлініі ыдырап кеткен. Тарихтан белгілі шығыс
Ғұн, батыс Ғүн, ақ Гүі үлыстары. Табғаш тайпасы осы Ғүн дәулетінін
қойнауынаі шыккан. Олардың еңсесін кетеріп. ел болуына атсалысқаі, Түмен,
Моде (Боғда). Балаәмір, Жүлдыз, Каратүн. Айбарьк Оқтар, Әдел (Атилла),
Теңізек, Күнхан. Шамхан сияқті ерлердін есімі тарихтан белгілі. Арғын,
алшын. үйсін, каңлы
үйғыр, қыпшақ, қаңлы, қырғыз, оғыз, кдрпык сиякты Ғүндаі. дан тараған
тайпалардын, қазак халкынын тарихи-мәдени бол-мысын, бет-бейнесін
калыптастыруға зор үлес қосқанын айту керек. ^
Солардын, бірі үйсіндер туралы алғашқы деректер біздін, жыл санауымыздан
бұрынғы екінші ғасырда белгілі болған. Жетісу жерін Шу, Талас, Іле
езендерін, Қаратаудың шығыс бетін коныс еткен үйсіндердін қолөнер кәсібі,
темір, ағаш өңдеу, үй кәсіпшілігі өрмек токымашылығы қатты дамыған. Олар
қоладан, темірден, қару-жарақ, еңбек, өндіріс қүрал-сай-мандарын, таға,
қазан жасай білген. Әшекейлі ою-өрнектер-мен безендіріліп алтын, күмістен
жүзік, білезік, сырға, алқа, түйреуіштер істеген, тері илеп одан киім-кешек
тігіп, өрмек-пен жүн мата токыған. Үйсіннің казба мүралары бүл тайпа
мәдениетінің үш кезеңнен өткенін айғактайды. Бүлардың ал-ғашқы кезеңі
біздің заманымыздан бұрынғы III—I ғасырлар болса, орта кезеңі — біздің
заманымыздың I—III ғасырлары, соңғы кезеңі III—V ғасырлары болды. Бүл
айтылған кезеңдердің алғашкысында қыш күмыра ыдыстар қолмен жа-салған, әрі
шағын, қарапайым болған. Орта кезеңдегілері кол-мен істелген арнаулы
дөңгелек арқылы айналдырып өңделген және ірірек, бүйірлі іші теренірек
болып келген. Соңғы кезеңдегілері арнаулы дөңгелек аркылы сапалы істелген.
Ол ыдыстар жақсы күйдірілген саз балшықтан жасалып, сырты әралуан
©рнектермен әшекейленген.
Үйсіндер жайлаған жерлердегі обалардан табылған сәндік бұйымдарға көшпелі
тұрмысты, аңшылыкты, үйсіндердің наным-сенімдерін бейнелейтін суреттер,
арыстан, жолбарыс, қабылан, қүлжа, тауешкі, бұғы, бөкен бейнелері салынған.
Ерттеулі атты ұстап түрған адамдардың мүсіні койылған шамдалдар, түйелі
көш, әр алуан қүс бейнелерімен нақышталған әйелдердің сәндік бұйымдары
үйсіннің өнері мен мәдениетінің әжептәуір дамыға-нын дәлелдейді.
Қазақтың халык болып қалыптасуына өзекті үйтқы болған қаңлылардың да
үйсіндермен деңгейлес мәдениеті болды. Қаңлы-лардың ресми жазба зандары
болған. Олар ата-ананың аруағын катты сыйлаған. Жыл сайын маусым айында ата-
бабаларды еске алу рәсімін өткізіп түрған. Музыка мәдениеті күшті дамыған
канлы-лардың қос шекті, бес шекті музыка аспаптары. дандабыл, сыбыз-ғы,
сырнайлары ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Ғұндар, сақтар, қаңлылар, үйсіндер тарихы
Сақтар мен гундардың мәдениеті мен тарихы
Ғұндар империясы
Ғұндар мемлекеті
Ғұндар
Ғұндар туралы
Сақтар жайлы
Сақтар
Ғұндар өмірі
Сақтар мәдениеті
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь