Алпамыс батыр

МАЗМҰНЫ

БАЙБӨРІНІҢ ҚАСІРЕТІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
КӨРІПКЕЛ ШАШТЫ ӘЗИЗ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 8
АЛПАМЫСТЫҢ АЛҒАШҚЫ САПАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14
ҚАҺАРЛЫ ҚАРАМАН ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 19
АЛПАМЫСТЫҢ ЕКІНШІ САПАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 24
ТАЙШЫҚ ХАННЫҢ ОРДАСЫНДА ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 29
КАРАКӨЗАЙЫМНЫҢ ДИУАНА БОЛУЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34
ОРДАДАҒЫ ОЙРАН ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 39
ЖИДЕЛІБАЙСЫН ЖЕРІНДЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 46
АРМАНЫНА ЖЕТКЕН АЛПАМЫС ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 53
Кіріспе

Салық қызметі Қазақстан Республикасының салық жүйесі ауқымындағы салық салу процесін ұйымдастыруға және салық салуға байланысты барлық мән-жайларды (салықтар мен басқа да міндетті төлемдердің шамасын және ставкаларын , салықтық төлем соммаларын есептеу және оларды бюджетке төлеу тәртібін , өздеріне қатысты заңи фактілер негізінде салықтық міндеттермелер жүктелген заңды және жеке тұлғалардың шеңберін, салық жүйесінің барынша жұмыс істеу механизміндегі фискальдық және реттеуші функциялардың өзара іс-әрекетін, сондай-ақ олардың балансты болуын) қамтамасыз етуге бағытталған, салықтық заң актілеріне негізделген,мемлекеттің обьективті экономикалық қызметі болып табылады.
Салықтар мемлекеттік кірістің (бюджеттің) ең мол түсім көздері болғандықтан олар қандай болмасын мемлекеттің өсіп-өркендеуінің материалдық негізі болып есептелінеді. Сондықтан салықтық қызмет мақсатының басты бағыты салықтардың көмегімен бюджетке кірістерді тарту арқылы мемлекеттің қазынасын қалыптастыру және мемлекеттің функциялары мен қоғам мүдделерін ақшалай қамтамасыз ету болып табылады.
Бұл ретте мемлекеттік салықтық қызмет аясы қоғамның әлеуметтік-экономикалық инфрақұрылымын құруға бағытталған іс-қимылдарды қамтиды.
Мемлекеттің салықтық қызметі:
        
        АЛПАМЫС БАТЫР
МАЗМҰНЫ
БАЙБӨРІНІҢ ҚАСІРЕТІ
....................................................................... 3
КӨРІПКЕЛ ШАШТЫ ӘЗИЗ
.................................................................. 8
АЛПАМЫСТЫҢ АЛҒАШҚЫ САПАРЫ ........................................... 14
ҚАҺАРЛЫ ... ... ... ... ... ... ..................................................
29
КАРАКӨЗАЙЫМНЫҢ ДИУАНА БОЛУЫ ....................................... 34
ОРДАДАҒЫ ОЙРАН
............................................................................
... 39
ЖИДЕЛІБАЙСЫН ... ... ... ... ... ... береке дарып, бақ қонған Жиделібайсын жерінің ең бір ... ... ... сол ... руының жұрттан асқан жуан сіңір байы -
Байбөрі еді. Байбөрінің байлығында есеп ... Төрт ... ... ... ... аңдай өріп, көрген жанға қара ... ... әсер ... Мұрындық, ноқта тимеген, түйешілер
мінбеген маясының өзі сексен мың еді. ... ... ... ... ... ... боп ... тоғайы сайын табын-табын жылқы шұрқырап жататын.
Ол да ештеңе емес, дәулеті тасыған Байбөрі жаңағы ... ... ... ... ... қарай иіріп, торысына бір бөлек, қарасына бір бөлек, бозы
менен аласына бір бөлек қос шығарған. Мұның өзі сырт ... ... ... ... әсер ... ... қанша бай болып, дәулеті шалқып жатса да, жүрек түкпірінде орны
толмай, орындалмай жүрген бір арманы болатын. Ол - ... ... ... ... ... ... ие болар бір перзентінің жоқтығы еді.
Жас кезінде дүниенің бітпес қызығына елігіп жүріп аңдай ... ... ... күш ... ... ... ... өткіншілігіне ой
зерделеткен шағында көкірегіне ... ... ... ... ең зоры -
баласыз, алды-артының ... ... ... жайы бар. Оның ... - жұдырық» дегендей, Байбөрінің ет ... ... ... ... - ... ... - ... қандасың болса, оған да
шүкірлік етер едің ғой деп», - Байбөрі мұны да бір ... ... ... ... бе, ... мұндайда немере-шөбере болып келетін аталас туысы
Құлтайды іш тартып, өзінше қара тұтатын.
Күндер зулап өтіп жатты. Байбөрінің қасірет-қайғысы ... ... ... ... пендешіліктен кенде болған кезі бар ма, біреулер
Байбөрінің зарына құлақ түріп ... ... енді бірі ... қыбы ... ... кететін. Тіптен, кейбір бақталас бәсекелестері баласының
көптігін ... ... ... ... ... да ... ... еді.
Бір күн Байбөрінің жамағайыны Құлтай келіп кеңес береді.
— Уа, Байбөрі,— ... ... ... ... ... ғана ... да тең бөлісер ет жақының болған соң, бір орайы келген ... ... деп ... Айта бер, ... жабыққан көңілді жұбатар жақсылық болғай да! —
дейді Байбөрі еңсесін көтеріп. Соңғы ... әр ... ... жору жасап,
көрген түсіне дейін бір перзенттің уайымымен ... ... ... ... де ... ... ... лебізінен қасіретіне дауа
күткендей күйде еді.
— Маңдайыңа ... ен ... бір ... ... ... соң, қол
астыңдағы құл-құтанмен аралас-құралас болмай ... ... деп ... ... тіл ... сенен несін жасырайын, есігіңде жүрген тезекші
қара ... ... ... жақындасып жүруші едім. Бүгін түнде сол ... бір ұл ... ... ... не ... ... ... ғой. Сол ұлды бауырыңа басып, алданыш етсең қайтеді?
Бұл сөз Байбөрінің кәрі жүрегін селт ... ... ... жол ... ... күйіне бөленіп еді. Мұнан әрі уақыт алып,
ойланып-толғанған да жоқ. Нәрестені аңсап, ... ... ... көріп
жүрген көңілі алып-ұшып жетектеп кеткендей болды. Кешікпей-ақ Құлтай туысы
жақын болған күңнен ... ұлды алып ... ... ... осы ... да, туғандай қылайын деп, ұлан-асыр той жасады. Балаға Ұлтан деп ...... жүн, ... орны — ... қос ... Ұлтан Байбөрінің
қолына көшкен соң, үлде мен бүлдеге оранып, мұңсыз-қамсыз есейе берді.
Байбөрінің бауырында ішкені алдында, ішпегені артында дегендей, ... ... ... ... ... ... ... ұр да жық мінезімен
көрген жанды ... еді. ... ... ... боп,
ебедейсіз қымылдайтын. Бұрын ... жан ... ... ... ... ... кернейдей кеңірдеген, сығымдалған талқандай мұрнын,
шыңыраудың түбінде жылтыраған судай жанарын, ошақтай ... ... ... бір ... ... ... еді. Ол артына от орнындай із ... ... ... ... ... ... ел көшкендей болып
жататын. Сонан соң да ... ... ... ... ... көз алартып жатқаны. Одан әріге бармайды да. Байбөрінің бауырына
басқан жалғызына шаң-шұң шығарып, онсыз да қаяулы көңілге сызат ... ... оны ... ... бар ма? Кейпінің ұсқынсыздығы былай
тұрсын, қарсы келгенді беттен ... ... ... ұзын сойыл, ұр да жықтығы
және бар. Мұнан кейін көрші-қолаң: «Бәледен ... ... ... аты ... ... алыстан орап өтуді әдетке айналдырған.
Зердесіз болып жаралған соң не шара, Ұлтан бара-бара, тіптен дандайсып
кетті. Енді ол өзге ... ... ... мен ... ... ... ... болды. Екі күннің бірінде айқай-сүрең салып, Байбөрінің мол
байлығын өзінен қызғануды шығарды. Қашанда ақылы ... тілі ащы ... ... да ... ... ашу ... ... «Өй, қубас,
саған мал-жан не керек, өлгенде о дүниеге ала кетейін деп пе едің!» — ... ... ... Мұны ... ... ... тұрсын, ауыл-
аймақ адамдары жағаларын ұстап: ... ... қор ...... жас ... көз ... ... Байбөрінің Аналық есімді бәйбішесі одан
сайын күйреп, қасірет жасын ішке ... еді. ... ... ... ... ... бір өзі ... көзінің жасы құрғамай,
тәңіріне жалбарынатын. Осындай бір ... көп, ... ... ... ... ... ... отырып, Байбөріге ақыл салды.
— Ақ тілеумен босағаңды аттаған ием едің,— деді Аналық,— ... ... ... ... ... ... құдіретінде шек жоқ қой.
Күдерімізді үзбейік, бордай үгіліп жаси бергенмен, ... ... Онан да ... ... ... ... ... жалбарынып қайтайық. Бір перзенттің
зары үшін қызыл аяқ қыр ... ... аяқ жар ... ... ... ... Зарымыз Тәңірімнің құлағына жетіп, көз жасымыз тыйыла
ма деген үмітім бар...
...Он ойланып, жүз ... ... күй ... ... бұл ... әсер етті. Тығырыққа тіреліп, дал болғанда ... ... ... ... еліктіріп еді. Жай елігу емес, шынпейілімен ... ... ... ... сәуледей бір үміт жүрек түкпірінде ойнақ
салған.Осыдан кейін-ақ ... жол ... ... ... ... ... ... ай мүйізді ақ қошқар таңдап, құдайыға шалды. Сонан соң ел-жұртын
жинап, мол етіп ... ... қош ... Осы ... ... бәйбіше де
аңырап үріп, ақ пейілмен қазына аузын ашып ... ... ... ... ... Игі ... ... болсын деп, жұрттың бәріне
құдайыны мол берді. Содан сәрсенбінің сәтіне, сәске түс әлеті ... ... мен ... ... шықты. Асыл кілем жаптырып, алтын-күміс арттырып,
жүрдек келген бір бураны жетекке алды. Қош ... ... ... ... ... у-шу ... күндік жерге дейін соңдарынан ... ... ... қия ... көздерінің жасын тыя алмай,
тілеулестік ниетін демеу еткен қоңсылар іштей оң сапар тілесті.
Байбөрі мен ... ... ет ... елжіреп, күн еңкейген ... ... ... аял ... ... ... ... алды-арты жиналды-ау
дегенде, Байбөрі толқу үстінде тіл ... Уа, ... ... көз ... «Баталы құл арымас» дегендей,
сендердің осынау ықылас-пейілдерің көкірегіме үміт отын жаққандай. Сол ... ... ... ... ... етіп ... ... шақа көңілге
медеу етермін. Жаратқан ием қуанышпен қауыштыруға жазсын. Қош болыңдар!
Байбөрі мен Аналық қалың ... ... ... ... қабыл болсын»!», «Жолдарың болғай!», «Тәңірім қуанышты күндерге
жеткізсін!» — деп шуласқан ... жұрт қала ... ... ... ел-жұртының
тілеулес ниеті бай-бәйбішеге қанатбітіргендей, көңілдері алып-ұшып, алдағы
алыс сапарға, келер күндерге сағынышпен асыға ... мен ... ... ... екінші айдың жүзі болды. Үйден
қырық қадам шыққан кісіні ғаріп дейтін сөз рас ... ... екі ... ... ... ... ... болмас та. Әйтеуір, тәтті үмітті
көңілге медеу етіп, қос мұңдық жарыққа ұмтылған көзсіз ... ... ... ... Сонан соң да жақсы ниет жолында біресе ... ... ... ... ашса, перзенттен басқа сөзі болмай,
қиындыққа бастарын байлаған сыңайлары бар. Бұлардың ... ... ... жер — ... қырық күншілік даласы еді. Бұл — көкпектен
басқа шөбі жоқ, көкектен басқа құсы жоқ, ... ... құла дүз ... ... не асуы жоқ ... ең дала алғашқыда бастарын айналдырып,
діңкесін құртып, дал қылған. ... ... «О, ... қай ... ... душар болдым, мұнша неге қинайсың!» — деп, торығып, көзінің
жасын көл етіп еді. Байбөрі ... ... ... ... ... үміт
сапарын жалғай берген. Бір ғажабы: туғаннан бері жоқшылық тауқыметін тартып
көрмеген, табаны жерге тимеген, маңдайы күнге күймеген ... де, ... ... азап ... де, бір сәт ... ... жаяу ... болды.
Көлікке мінсе, осынау ақ тілеулі сапарларына күшрлік ... ... қыр ... шамына тиетіндей, шын берілген ниеттерін танытқан.
Аз күнде екеуінің де жақтары ... көзі ... ... ... ... ... даласын артқа тастап, тағы да ... апта ... ... еткен жердің шетіне ілігіп еді.
Әдеттегідей жеткен жеріне түнеп, таң қылаң бергенде, жолға ... ... та ... бір ... ... ... ... Көк жүзі
жалтыр ашық. Таңғы салқынмен жер ... ... ... ... ... ... ширақ аяңдап, қарсыдағы қоян жон қырқаға шыға келіп еді. Сол
сәт алыс көкжиекке көз тастаған ... ... ... ... Әзіреті
сұлтанның күмбезін көрді. Көрді де, бар шеккен азабы артта қалғандай, кәрі
жүрегі ... ... ... ... ... болса, қуаныш жасын көл
ғылып: «Е, Тәңірім, ниетімізді қабыл етіп, жолымызды ... ... ... тәубеге келді. Байбөрі мен Аналық Әзіреті сұлтанның күндік жерден
асқақтай көрінетін көк күмбезіне кеш түсе әзер ... Сол күні ... ... ... ... ... тізе бүкті. Ертеңінде әулиелердің
әулиесі Әзіреті сұлтанның көк күмбезіне құлшылық етіп, ... ... ... ... да, алып ... асыл қазыналарын екі жерге үйді. Бір
бөлегін Әзіреті сұлтанның басына байлап, ... ... ... ... соң Байбөрі мен Аналық көздерінің жасы құрғамастан ... бойы ... ... ... ... түнеп жүрді.
Мұңсыз жанға жеті күн деген, жеті рет ұйықтап оянғандай аз ғана ... ... үшін ... ... ... көп жеті күн
жеті жылдай болған. Бәрі де тәңірдің бұйрығынан ғой, сол зарығумен өткерген
жеті күн ... ... ... ... жоқ. Бай-бәйбіше бір-біріне
жалтақтап: «Не көрдің, не сездің?!» — дегендей, бір-біріне ... ... ... Әзіреті сұлтанның басына орнаған көк күмбез болса, тылсым
жұмбақтықпен мүлгіп, сұсты айбарымен мысты басқандай еді.
«Жазған құлда шаршау ... ... жата ... ... тағы жоқ. ... жеті түн ... ... мен Аналық үміт-тілекті жетекші етіп, тағы
да жолға шықты.
Кәрі Қаратаудың қолтық-қойнауы, бауыр-беткейі ... ... ... жер. Киелі зират, қасиетті ... ... орда ... ... ... ... ... өзен-көлінің нышанасы мол,
әулиелі өлке болатын. Сонан соң да ... ... ... аты ... айналып өтпей, тізгін тартқан сайын тауап етіп, бір-бір ... ... де ... ... қайыр-садақаны мол-мол үлестірген.
Әзіреті сұлтанмен есімі ... ... ... да үш күн ... Ол
кезде Баба-Ата томпайып қана жатқан жалғыз бесікше болатын. ... ... ... құлшылық ұрып, Баба-Атаның бесікшесін күзетті. Көкірегін өксік
қыса жүріп, шын пейілімен ықылас танытты. Байбөрі ... бар ... ... қып, ... ... басына байлады.
Бұлар Баба-Атадан шыққанда, осынау бұлыңғыр үмітке иек ... ... күн ... еді. Әлі ... елең ... ... нышан
болмай тұр. Жүрген жол, көрген түстеріне дейін көңілге медеу болар белгіден
жұрдай. Байбөрі мен ... ... да ... ... ... ... ... жылжи берді. Бүгін ертеңгісін Баба-Атадан шыққанда, көз
ұшында көлбеп жатқан асқар бел ... ... ... жүріп
отырып, сәске түс әлетінде сол биік сеңгірдің бауыздау алқымына жетіп еді.
Сол беттерінде ... бір ... ... ... тау ... дамыл таппаған.
 
 
КӨРІПКЕЛ ШАШТЫ ӘЗИЗ
Үміт соңынан бұйдалы іңгендей елпілдей ерген қос мүңдық тырмысып жүріп
тау ... ... ... де ... ... ... ілгері қараса,
етекте ботаның көзіндей мөлдіреп айна көл жатыр. Көл жағасынан буы бұрқырап
арна тартқан бұлақ көрінеді. Сірә, әулиенің көз жасы ...... ... ... ... ... желкесіне жалғыз түп қара ағаш бітіпті. Бір ғажабы
көрер көзге қаншалықты шүйгін көрінсе де, бұлақ маңайы ... ... ... моласы да, тамы да жоқ. Оның орнына — бұлақ ... қара ... ... ... шеңгел.
Бай-бәйбіше тағы да сол тәтті үмітке жіпсіз шырмалып, бұлақ басына
жеткенше ... Көз ... ... етекке құлдырай түскен беттерінде
қалың шеңгелді аралап кетіп еді. Тау ... ... ... шеңгел шынында
да ұйыса бітіпті. Көңіл ... ... ... ... ... алда, Аналық артта, жүректері лүпілдеп, ... ... ... асыққандай ілгері қарай емпеңдей ұмтылысады. Қадам басқан сайы
елеңдеп, алдарынан елп етіп бір ... ... ... күйге түскен.
Кенет Аналық бәйбіше жаулығы ағараң етіп, бөгеліп қалды. ... ... жоқ, ... ... салалана біткен бір ... ... ... тіреді. О, ғажап! Бұтақты жазайыншы деп жасқап үлгермеді, ақ
маңдайына екі елі батып-ақ кеткені. Кереметі сол, ... ... жері ... жоқ, не ... жоқ. Аналықтың жүрегі бір құдірет сезгендей алып-
ұшып:
— Ием, тоқтай тұршы! — деуге ғана тілі келді.
Артына бұрылған Байбөрі бәйбішенің ... ... ... ... бір ... болғанын аңғарып еді. Аналық болса, сөзге келместен,
бөлек бір сезім қолтықтап көтеріп кеткендей, басындағы қабат-қабат жаулығын
шешіп, әр ... ... іле ... ... ... күйі гүл ... ақ
қанат көбелектей еді. Әр шеңгелді бір құшып, ықылас-ниетін бағыштап, ... ырым етіп ... жүр. Сол күні ... жылы ... ... ... ... күн ұясына қонғанша бұлақ басындағы тасты жинап,
қонып шығар ... ... ниет етіп еді. Осы ниет ... тағы да ... кереметіне куә болысты. Кереметі сол, жерден көтерген тасы өзінен-
өзі қиюын тауып, қалап жатқан қалқасына жымдаса ... Е, ... ... ... ... күбірледі Байбөрі. Қиюы
келіп, өзі сұранған тасты қалқайтудың қиындығы бар ма, намазшам ... ... ... ... боп ... ... жел-күннен қорған
болатындай етіп тас үйіп ... ... әрі ... ... ... ... құптан намазын оқып, дамыл алысты. Құбылаға бастарын
қаратып, бір етегін төсеніп, бір ... ... ... іштей тәубеге
келіп, қатарласа қисайып еді. Бұрын ... бір ... ... әр ... ... қам көңіл болып жататын бай-бәйбіше бүгін қисайған ... ... Жаз түні ... ... келте емес пе, әні-міне дегенше
таңның хабаршысы — бозторғай шыр етті. ... ... ... ... ... Осы ... ... түскені, яки жерден шыққаны белгісіз, көк
есекке ... ақ ... ... шырт тыныштыққа шомған бұлақ басына пайда
болды. Алдымен қырау шалған кою ... ... ... ... ... төңірегіне тастап, бір уақ үнсіз тұрды. Оның қазіргі кейпі осынау
дүние дидарындағы мұң-сырдың, ... ... ... біліп, қасіреті
мол өмірге қабырғасы қайысқандай күйде еді.
Уақыт өткізген жоқ, көк есегін тебіне ... ... ... ... ... ... ... тартты. Сонан соң қолындағы сырлы асасын
сабырмен көтеріп, шырт ұйқыда жатқан бай-бәйбішені ақырын ғана ... де, тіл ... Ей, ... жас ... ... ... жетегінде шырмалып,
жетімдей тентірегенде қалағандарың не еді?
Ақ сәлделі диуананың үні жеті қат жер астынан ... жеті қат ... ... ... ... мен ... алақтай бас көтеріп,
жамырай жарыса ауыз аша беріп еді, диуана тағы да ... ... ... ... ... жалғыз ғана арман-тілектеріңнің барын
білемін. Бір ұл керек дейсіңдер ғой, ... ... ... қоймай
жалбарынып, жердің жүзін шарлап үргендеріңді де білемін. Көз ... сырт ... ... бірде-бір әулие-әмбие жоқ. Сендер үшін бәрі ... ... ... ... ... ... ... мәртебелері
бөлек қой, назары түскенге қайырым жасамай ... ... ... соң ... ... серулер мен тоқсан тоғыз машайық бас қосып, бір сендердің
тілеулеріңді ... ... ... ... ... ішінде мен
болдым. ЖаратушььТәңірге тілегіміз ұнады. ... ... біл, ... үшін
сұрап барғанымыз бір ұл еді, оған бір қыз қосып сыйлады. Менің атым — ... Жұрт Баба ... ... Әзиз деп ... ... атап ... ... беруді қойыңдар, бастарыңды көтеріп, жастарыңды тыйыңдар.
Ұлыңның аты Алпамыс болсын, ... аты ... ... ... ... ер болар. Шапса қылыш, атса мылтық өтпес, отқа салса күймейтін, суға
салса батпайтын, өмір бойы жас боп ... ... басы ... ... ... ... орныңнан тұрып, қолыңды жай. Айтқанымның бәрі айнымай
келсін! ... ... ... Осы ... ... мұң екен, бай-бәйбіше
еңіреп келіп, диуананың ... бас ... ... ... ... тұмарлық
жыртып алды. Сол сәт ақ сәлделі диуананың келгені қандай белгісіз болса,
кеткені де елеусіз, көз ... ... ... еді ... мен Аналық болса
қуаныштан жүректері жарыла жаздап, ... ... ... байғұстың
қабағы ашылып, ақша бетіне қан жүгіріп, бойын ... Асыл ... ... сай, ... келісіп, аршын төсін бастыра мойнына алқа салды.
Байбөрі мен ... ... ... орнығып, ел-жұртын бетке алғалы
бүгін айдың жүзі өтіпті. Өздері де, әулие-әмбиені ақтаймыз деп тым ... ... ... ... ... ... туған жерге асыққанымен,
ұзақ жол өнбей-ақ келеді. Қуанышпен оралар күнді ойлаған бұлар бар ма, ... ... ... ... ... ... дейін үміт жолына байлап
кеткен. Енді, міне, табаны тасқа ойылып, маңдайы күнге күйіп, ... ... ... бар. ... ... ... бәйбішесінің көңіл күйінен бір
өзгеріс аңғарғандай еді. ... ... күрт ... ... қатып-семіп,
дертті болғандай күйге түскен. «Аузы күйген үріп ішеді» дегендей, Байбөрі
мұны сезіп-біліп жүрсе де, сұрауға ... ... ... ... ... далада екеуден-екеу шошайып отырып, қоржын аузын ашты. Орамалдың түйіні
шешіліп, жолға алып шыққан ... ... ... ... сүр ... ... жайылды. Байбөрі байқап отыр, бүгін бәйбішесі аузына түйір дәм
салмады. Осы тұста Байбөрі шыдай алмай:
... ... не ... ... неге ... жүр?! — деп, ... еткен жайдың мәнісін сұрады.
Сонда Аналықтың бетіне лып етіп қан жүгіріп, болмашы қымсынғандай шырай
танытып еді. Сонан соң аз-кем ... ... тіл ... Уайым етпе, ием. Ауру-сырқаудан аманмын. Өзіңе айтайын деп талай ... ... ... ... Енді айтпаска шарам жоқ, «Жерік — сүзектен
жаман» деген рас ... ... ... ... Бір кереметі, адал асқа
тәбетім шаппайды, арамды көңілім қалайды. Жазмыштың бұйрығы сол шығар, ... атып ... ... жеп, ... басар ма едім деп ойлаймын.
«Қуанған мен қорыққан бірдей» деген, Байбөрі ... ... ... ... қалды. Бүлардың аял еткен жері бұдырсыз жазық ... ... ... ... ... ... соң да ... жер жайын
оймен шолып, аң-құсы мол Жетіаралға жеткенше асығып еді. Содан бір күні,
Байбөрі таң ... ... ... қамданып, Жетіаралдың алыс
түкпіріндегі қалың жынысты ... алып еді. ... оң ... ... соң, ... қисыны келе бермек қой. Күн шекеден өтпей-ақ, қалың ... ... ... ... із ... ... ... кездесе кетті. Байбөрі
із қуалап табанынан таусылған жоқ. Қозы ... ғана жер ... ... ... естілді Айтқанша болған жоқ, қабағы ... ... ... ... қылыш құйрығын шапақтап, ұшыраса ... ... ... бой ... ... Байбөрі қарсы алдынан кездескен қара
ағашты паналай тұрып: «Я, сәт!» — деді. Айтқанша, қара мылтықтың ... ... ... ... өкпе ... үңіліп келді де, күрс ете
қалды. Діттеген жерден табылған ... ... ... ұшырып еді.
Байбөрі атып алған аңын ақтармалап тастап, қос басына алып ... ... шек ... жоқ. ... мүшелеп бұзғанша тағаты
қалмай, бөлек бір мінез танытып еді. Мұның бәрін жазбай таныған ... ... ... аз ... ... боршалап тастады.
Табиғаттың тәртібіне тосқауыл болған пенде жоқ, Аналық бәйбіше ... ... құлы боп, бір ... ... ... да, ... етті
түсіріп алған. Сонан соң маңдайынан тер шығып, сүйсіне ... ... екі ... бір-бір қарбытып ауыз тиіп шықты. Тұла бойы жеңілдеп,
бетінің ұшына қан жүгіріп, көңіл күйі де ... ... еді. ... көрген соң, ішінен шүкірлік етіп, енді елге жетудің қамына ... ... ... ... ... соң, бәйбішесіне қарап, Байбөрінің
де көңілі судай тасыған. Сонан соң да еш алаңсыз ... ... ... күнде ел шетіне тұяқ іліктіріп еді.
Ел шетіне келген жолаушыны ең ... ... ... ... да елдің жоқ қарап жүрген жылқышысы көрген. ... есі ... ... ... шапқан бетінде ел-жұрттан сүйінші сұрауға ... ... елде жылт ... ... қанаты бар. Айтқанша болмай, ... руы ... ... бар, ... бар — ... ... ... болып шұбап, Байбөрі мен Аналықтың алдынан шықты.
Ел-жұрты елбіреп алдынан шыққанда, бай-бәйбіше ... ... ... ... ... еді. Аналық байғұс қуаныштан көз жасын сығып тастап,
онысынан өзі қысылып та келеді. ... ... ... сақтап, шұбырта
тақалған ел-жұртына көз тоқтатса, қарсы алдында хан келеді екен.
Бұлар иіліп ... ... Сол ... хан тіл ... Уа, арысым Байбөрі! Сең елден аттанғалы он айдың жүзі ... ... дін ... ... өзің ғана ... ... есен-сау көрдік. Енді көңіл
күйіңді білгіміз келеді.
— Хан ием, ... ... ... ... көз ... көріп, тілегімді
қабыл етті! —деді Байбөрі.
Сол-ақ екен, иін тірескен қалың қауым жамыраған ... ... ... сұрап,бай-бәйбішеге құтты болсын айтуға ... ... ... күйін тартқандай дабырласып, зарыға күткен
жолаушыларын ақ ордаға кіргізді. Бел шешіп, көңіл демдеген ... ... таң ... ... жыр ғып ... Жақсы нышанды көздері
көріп, көңілі орныққан ел-жұрты сол жерде құтты болсын айтысып, Байбөрінің
төбедей ақ ... ... ... құрсақ шашу шашты. Бұл бұрын-соңды
болмаған дәстүр еді. Қөрген жан мұны да ... ... ... ... ... Сол ... бастап байтақ жатқан
Жиделібайсын жеріндё жүкті болған ... ақ ... ... құрсақ шашу
шашатын дәстүр қалыптасты.
Содан үлкен басын кішірейтіп, алдынан шыққан ханға сый-сияпат беріліп,
қалың жұртқа ықылас-ілтипат көрсетілген соң, ... аяғы ... ... ... ... ... өтіп ... Аналық бәйбіше болса,
күннен-күнге төлежіп, көрген жанның көзін қуантып, көкірекке ... ... ай — ... ет» ... ... ... өте ... Арада тоғыз күн
өтіп, ай-күні жеткенде, Аналық бәйбіше ... ... ... ... ... құр ... қолтығынан асылды. Ел-жұртының екі көзін төрт
етіп, тура бір күн толғатқан соң, ... бір ұл ... ... Ұзақ
өмірінде перзент даусын өз ошағынан зарығып естіген Байбөрінің ... ... ... бар үміт-тілеу осынау нәрестенің жолында ... ... ... ... ... жетектете берді. Аналық бәйбіше сүйегі асыл,
дені ..таза әйел ғой, аз күнде ширап, қол-аяғын бауырына алып, түлеп ... Бұл екі ... ... ... той ... ниетпен тоқсан үй
тіктіріп, әр үйдің босағасына мұрындық-ноқта тимеген ... ... ... атты ... Байсынның саздауыт жазығы тойға жиналғандардың дүбірінен
солқылдап жатты. Байбөрі ... ... ... соң, оның ... да ... ... болды. Құда-құдандал, жекжат-жұрағат, дос-
жаран өз ... бір ... ... ... ... иығына жанат ішік
жабылды. Осы тойға қалың Қоңырат қана емес, жапсар ... ... ... байы — ... да ... ... бұл қуанышты бөлісуінде өзіндік
сыр бар еді.
«Жазмыштан озмыш жоқ» деген рас қой, күні кешелер ... да ... зар ... көзінің жасы көл болып, Байбөрімен мұң-сырын
ортақтастырушы еді. Сонда Сарыбай өзінше арман ... ... біз де ... өзі ... ... ғой, қашанғы
еңіретер дейсің. Көз жасымызды ... ... ... ұл, ... ... ... құда болайық, қыз бен баланы кемеліне ... ... деп ... білдірген.
Мұны Байбөрі құп алып, іштей қуанып: «Тілегің Тәңірінің ...... Сол ... бәйбішесі жуырда бір қыз тауып, қуанышқа
кенелген. Қызына Гүлбаршын деп ат қойған. Енді, ... ... ... ... ... ... ... жетісімен, құтты болсын айтуға
асығуында осындай себеп бар еді. Өзге жұрттан келген соң, Сарыбайға ... ... ... ерен ... ... Той ... екі бай бір-біріне
берген уәделерін еске алысып, сол сертке барша ... куә ... ... ... ... ... бұл елде ... дәстүр еді. Қуаныш үстінде
Байбөрі Сарыбайға мойын бұрып:
— Ау, Сарыбай, ... бел құда ... ... енді ... ... ... болмайтынын өзге білмесе де, сен екеуміз білеміз.
Сондықтан тілегің қабыл ... ... екі ... ... ... ... жұрт:
— Аумин! — деп ұлардай шулап, бет сипасты. Осы кезде көңілі тасыған
Аналық ... ... мас бола ... тіл ... ... ... қос мырза, жақсы ниеттерің жанымды жадыратты ғой! Осы
уәделерің ауыздан шыққан көп сөздің бірі ... ... ... ... ... ерін майлаңдар. Сүйек болғандарыңды дәлелдеп, төс тигізіңдер.
Көңілдеріңнің ақтығына айғақ етіп, беттеріңе ұн жағыңдар. Осы бір ... үш ... ... ... ... серті болсын!
Аналықтың айтқан сөзін естіген жұрт қуана құптады. Қос құда құйрық-
бауыр жесіп, төске төс ... ... ұн ... ... өзі ... ... бір салтанаттай, ұрпаққа үлгі болар дәстүрдей әсер етіп еді.
Сол кезден ... бел ... ... құда болу; туыстықтың айғағы сияқты
құйрық-бауыр жесіп, төс түйістіріп, бетке үн ... ... ... соң,
қалыңдық ойнату — ұрпақтан-ұрпаққа ауысқан дәстүр болып қалыптасты.
Мұнан кейін Байбөрінің ... ... ... өсе түсті. Тойға жиналған
қара құрым халықтан риза болмаған бір жан қалған жоқ. Байсынның ... ... ... ... ... тек қана ... мен тайлары қалып
еді. Оған өкініп жүрген Байбөрі бар ма, ... ... ... енді ұсақ ... ... ... ... Қанағатсыз пенде көп,
Байбөрінің сый-сияпатын бір ... ... ... ... ... да
болды. Онымен ен дәулет ортайып жатқан жоқ. ... ... ... үлкен-
кішісі ұзақты-қысқалы ғұмырында мұндай тойды көрмек былай тұрсын, естігеміз
де жоқ деп, ауыз ашып, көз жұмып еді. ... бәрі ... ... ... ... ... тимесінші, тіл-көзден аман болсыншы деген
көңілдің көрінісі болатын, Той үстінде азан ... ... ... ат ... Бай-бәйбішенің көзінің жасы тыйылды, көрген қорлық, тартқан
бейнет, шеккен уайым бір күнгідей ... жоқ. ... ... сейіліп, бәрі
де ұмыт болды. Осымен мұңсыз-қамсыз күндер өтіп жатты. ... ... өсе ... ... бір күнінде, дәлірек айтсақ, арада аттай үш
жыл өткенде, Баба түкті ... ... ... айдай келіп, тұлымы
желбіреген бір қыз дүниеге келді. Байбөрі қызына Қарлығаш деп ат ... да ... елді ... той ... ... пен Қарлығаш
жауқазындай желбіреп, қызғалдақтай құлпырып, күн санап өсе ... ... ... САПАРЫ
 
Алпамыс аттай он жасқа толды. Құйрық басқанда, қой сойып, қаз тұрғанда,
тай сойған Байбөрі, жалғыз ұлы онға толғанда, ... той ... ... ... ... ... медет етті. Бұл кезде байтақ Қоңырат елі
Алпамысты бек санап, жайылып жастық, иіліп төсек болатын. ... өзі ... ... ... ... ... ... жайнап өсіп келе жатыр
еді. Бірақ әлі де болса бұғанасы қатпаған ойын баласы ғой, ... ... ... ел ісіне араласа қоймаған. Уақытының дені дала ... ... толы ... ... Бір ... — бала ... ... алысып-жұлыспай жүре ме, Алпамыстың қолы тиген бала құлындай шырқырап,
есеңгіреп қалатын. Өзі ... ... ... ... олар ... танып,
қойып жіберсе, өліп қалатын болды. Мұны ... ... ... ... ... ... болды, балаларын үйден шығармайтын.
Бір күні Алпамыс зерігіп, ойнауға бала ... ... ... ... ... кемпірдің жанында баласы ұйықтап жатыр екен. Алпамыс жақындап
келіп: «Ей, бала, тұр, асау тай үйретіп ... деп ... ... оны көтере алмай талып-ақ қалғаны. Сол-ақ екен, кемпір шаңқылдап,
Алпамысқа қай-қайдағыны айтыгг сөйлей ... Ә-ә, қу ... ... баласына қырғидай тиіп, енді ... ... бе? Сен ... болсаң, бұл да жалғыз. Мен де көз жасымды көлдетіп
жүріп тілеп алғанмын. Көзімнің тірісінде кім ... ... ... ... Аулақ жүр, ойбай! Ішің толып бара ... ақ ... ... — Гүлбаршынды іздеп тауып алмайсың ба? ... ... ... ұр да жық болатыныңды біліп, іргесін аулақ салған ғой. ... неме сол, ... ... ойнайсың осы сен!..
Кемпірдің мына сөзі Алпамысты ... ... ... атаң — ... ... ... ... рет естіп тұр.
Сонан соң да кемпірдің қатты сөзін сабырмен тыңдап, ашуы басылған кезде:
... ... ... ... етіңіз. Мен жаңағы бір сөзіңіздің
мәнісін түсінбей тұрмын,— деп сұрады.
Алпамыстың кішірейіп ... ... ... ... су ... енді түк ' ... ... жайын әңгімелеп кеткен еді.
Жапсар жатқан Шекті елінде Сарыбай деген бай болған,— деп кемпір сөзін
бастады,— ол сенің әкең ... ... ... төс тигізген құда
еді. Жалғыз қызы Гүлбаршын — ай десе ... күн десе көзі бар — ... ... Адам ... ма, ... ... ма, кім білген, сол
Сарыбай сенің атадан ... ... ... етіп: «Алпамыс олай-бұлай
болса, жалғыз қызым әменгерлік жолымен ... ... қор ... ... көшіп кеткен. Гүлбаршын сұлудың бой жетіп, туған айдай толысатын
уақыты да болып қалды. Сөздің ... ... ... үн-түнсіз жүріп кетті.
Жай кеткен жоқ, өзінің жалғыздығын жарадай ... оның ... ... ... ... ... ... еді.
Тіптен осы уақытқа дейің ауыл-елі оны іштей мазақ етіп, сол ... ... ... ... ... Алпамыс ашу қысып, булығып
келген бетінде, ақ ... ... ... ... кез ... сандықты
жұдырықпен бір-ақ қойып күл-талқан етті. Сандық ішінде арнайы соғылған қару-
жарағы, сауыт-сайманы болатын. ... жан ... тіс ... ақ ... бес ... асынып, алтын кемермен белін буып, қалың жылқыны бетке ала
жүріп кетті. Алпамыс жылқы ішіне ... соң, ерге ... ... ... ... ... жүрді. Жал-құйрығы төгілген талай ... ... ... ... еді, ... құр жүрген жылқы жалғыз жаяуды маңайына
жуытпады. Өзін ашу қысып келген Алпамысты мына әурешілік ... ... Осы ... қалың жылқының ішінен құнан тісін тастаған бір шұбар ат
бөлініп ... ... ... көлденеңдей берді, Мүшесі сұлу демесе,
қабырғасы ырсиған, көп ... бірі ... Өзі ... ... ... шұбар
дөненді жүгенмен басқа бір салды. Мұны елең қылған щұбар жоқ. Қайта ... иіп, ... ... ... ... ... ... одан сайын
ашуланып, қыл құйрықтан тұтамдай ұстап алды да, ... ... ... ... ... ... ... барды да, ай такырға төрт
тағанымен дік ... ... жоқ. Мұны ... ... аз ... ... ... қалды. «Ерге лайық ат екенсің, Байшұбар деп атайын, арқаңа
ерді салайын, аруақтарға сыйынып, ... ... ... деді ... ат, ... ... ... пырақ еді. Өзін-өзі жаратып, үнемі
дені таза зар күйінде жүретін. ... ... боп ... соң ... ... ... ... ие кезікпей, бойын тасада ұстайтын. Алғаш көргенде Алпамыстың
көңілі толмай жатуында да осындай сыр бар ... ... ер ... оның ... ... шын ... жұтынып
шыға келді. Жал-құйрығы сүзіліп, түгі құндыздай жылтырап, сегіз жасар ... көз ... Осы ... ... «Иә, ... ... аяқ
салды.—«О-о, Тәңірім!—деді ол.— Жортқанда жолымды оңғара көр!» Алпамыс
ерекше толқып, үні бұзылып, осынау ... ... ... ... тілеп
еді. Мұнан әрі уақыт алған жоқ, бес қаруын сайланып, қызыл ... ... ... ... ... ... ... бұл сәтпен сағыңып
табысқандай, еркін көсіліп, ұшқан құспен жарысып, ... ағып ... ... сәтте Алпамыстың көңілінде бір ғана өкініш бар еді. Ол
осынау ... тым ... ... ... ... ... ... да
айтпай кетіп бара жатқаны болатын.
Алпамыстың ат ... ... ... ... он ... күн. Осы он ... ішінде астындағы Байшұбар ат басқа төрт аяқтының он екі ай ... ... ... Ер ... ... ... аттың мұндай болып
кездескені Алпамыстың ... ... келе ... Бір ... қарсы
алдынан жалғыз ғана қыз емшек шоқы көрінді. Талай күннен бері ... ... дала ... ... әлгі ... ат ... ... еді.
Кешікпей-ақ салып-ұрып төбе басына шыға келді. ... ... ... аяқ ... жатыр. Алпамыс күн сала қарап, бет алдын бағдарлап
еді. Қияннан ... боп ... ... шаң ... Шаң ... ... қыбырлаған қалың қол. Қалың қолдың алдында ... ала ... ... бірі — ақ, ...... қос ... тігілген.
Енді байқады, қазіргі өзі тұрған жалғыз шоқыдан құлай созылған ... ... ... қолға бастап жатыр. Алпамыс: «Япыр-ау, бұл ... ... ... қалып еді.
Сонан соң неде болса бара көрмек ниетпен, айыл-тартпаны тартыңқырап алу
үшін атьінан ... ... Сол сәт ... ... тық ете ... астына қараса — үй орнындай жалпақ тастың үстінде тұр. ... беті ... ала ... Жазуға көз жүгіртсе, өзінің аты ... ... сөзі бар. Мұны ... ... атын ... тас ... асықпай, жазудьгоқуға кірісті. «Тәңірімнің сүйген құлы
Алпамыс!—деп ... ... ... Бұл ... ... ... қосқан
қоеағың Гүлбаршын деп біліңіз. Әкемнің шалыс басқан қадамына Тәңірімнің
жіберген жазасы болу керек, міне, бүгін ... күн ... ... ... ... ... келіп, қызойнақ салып жатыр. Соңында мың-мыңнан
ерген қалың қол. Сонан соң да, күйеу болып кішірейіп ... күш ... он ... бір ... ... алып жеп ... ... жалғызымды
бермеймін деп тыртысып әкем отьір. Бірақ қалың жаумен тіресіп не ... ... бір ... қашып шықтым да, аруақ жар болып мені іздеп шықсаң,
осы жолмен жүрер-ау, осы ... ... деп, ... ... ... жетіп жығылсам деп арман етіп едім, жау жағадан алып жатқанда, ол
ойымның орайы келмеді. Жортқанда ... ... ... ... ... ... қосағың — Гүлбаршын». Тасқа басылған хат ... ... ... ... Әр ... ... ... байыптап, көкейіне түйіп алды.
Қазіргі сәтте Гүлбаршын сұлудың жақсы сөзі, есті ... ... ... ... ... ... «Мұнда-мүндалап», қол бұлғап,
торға түскен торғайдай шырылдап араша сұрағандай. Бұл әсер Алпамыстың
тағатын ... ... ... ... ... тағы да бір ойға ... тасындай сайланып келген ... ... ... ... қыз ... ер ... ... Өнері асып, күші басым болған
жағы соңынан ертіп кете бермек. Оның ... ... ... ... он ... бір қараны зекеттеп, қынадай қырып жатысы мынау. Мұның
бәрі тек ... ... ... ... ... тиіс деп ойлады Алпамыс.
Ойлады да: «Иә ... атқа ... ... ... ... жаратқан жалғызға
сыйынды. — «О-о, Тәңірім, жалғызыңа жар ... ... ... көр! ... ... ... ... қуанып қауышар күнге жеткіз! Аққа құдай
жақ болғай!» Осылай деп Алпамыс бес ... ... ... ... ... ... Байшұбар лақтырған тастай құлдырап, тау ... ... аға ... ... ... ... қалған қою шаң зор ... ... ... ... тіксінткендей еді.
Күндей күркіреген қаһарлы дауыс шашырап жатқан мың сан ... ... ... жонын төсеп жайбарақат жатқан жыланды түртіп оятқандай,
қалың қалмақ демде жиырылып, өре ... О шеті мен бұ шеті ... ... алып ... ... қазақ даласы үшке бөлініп, ол бөліктері — Ұлы жүз,
Орта жүз, Қіші жүз деп ... ... үй ... үй ... араларына
жарқышақ-жіктің түскендігінен емес, ошақтың үш бұтындай — ел бағының
ұйтқысы ... ... ... үш ... ... сырт ... айбар
болайық дегені, біріміз — үлкен, біріміз — ортаншы, біріміз — кіші болып,
жұбымыз ... ... ... да қызықты ғана бөліспей, ел басына күн
туған қиындықта да үш жүз иық ... бір ... ... Ел ... ... әр жүз өз ... шақырып, бір-біріне жігер беретін. Жаңағы бір
күндей күркіреп, қалмақтардың апшыеын ... ... Орта ... ... ... ұран ... ... еді. Астындағы Байшұбар ауыздығын қарш-
қарш шайнап, батыр қолындағы ақберен алмас жарқылдап, ... ... бір ... ... ... ... жарағын .жастанып жататын қалмақтар да оңай дұшпан емес. Бір сәтте
олар да дүркірей көтеріліп, садақтарын кезеніп, найзаларын шошаңдатып, ... ... ... ... ... ... құлаған өлік,
сып-сып етіп зулаған садақ ... ат ... ... ... ... ... ... сырғыған Алпамыс қалың қолды қидалап ана шетке бір
шықса, ... ... ... мына ... ... әрең тартады.
Қолындағы алтын сапты ақберен дем сайын сазанның бауырындай ... ... ... ... ... ... жүр. Қазіргі сәтте Байшұбар
да бар өнерін көрсетіп, қолтығынан су шығып, танауынан бу ... ... кеше ... ... аз ... ес жиып үлгерген калмақ ... ... ... ... ... ... тастамақ болған. Сол ниетпен
тұс-тұстан кезелген бүкір бел садақ ... ... ... мың сан жебе күннің көзін көрсетпей жіберді. Ғажаптың кереметі ... бір ... ... мың сан жебе жаңбырдай жауып, Алпамысқа ... ... ... та ... ... ... қала ... Мұның
сыры — Алпамыс берен кәміл пірге сыйынып ... ... ... ... ... ... тірі ... көрінбей, тұмандай боп түйіліп келіп, ... ... ... алып еді. ... ... ... ... оғының Алпамысқа дарымайтынын көргенде, таңданыстарында шек ... ... ... ... ... ... түсіріп аламыз деген ниеттерінен
демде қайтып, енді сасайын деді. Қайсыбірі бас сауғалап, құжынаған ... ... ... ... берді.
Алпамыс болса, жанары оттай жанып, маңдайы енді бусанып, мың сан ... ... ... жүр.Осылайша сұрапыл айқас жүріп жатты. Бұл кезде
Сарыбайдың үйінде де ... ... ... лебі ... ... ... Бағана Алпамыс ұрандап ат қойғанда жас батырдың қаһарлы даусын алдымен
Гүлбаршын естіген. Зерделі қыз ... ... ... ... ... ... лүпілдеп, көзінің жасын сығып алған. Сол бетінде-ақ жүзіне қан
жүгіріп, ... ... ... мен ... ... ... көз жасыңды көрген екен!»—деп, шешесі Гүлбаршынның маңдайынан
сүйді. Бұған Сарыбай да іштей ... ... енді ... не ... Күдік-күмәні де жоқ емес. Алпамыс болса, кеше ғана қолында туған
жас бала. Көргенінен көрмегені көп. ... ... ... ... ... ... Сол қалың қолдың бәрін айтпағанда, бір Қараманның өзі ... ... ер ... ... шайқаста шыңдалып, жаудан жеңіліп ... ... ... өзі. ... ... ... ... тынды. Сабыр сақтап,
жалғыз қызының қуанышын бөлмейінші, көңілін алаң етпейінші деп, ... ... Бұл ... ... ... ... ... апшысын
қуырып, шетінен жаусатып жүр еді.
 
 
ҚАҺАРЛЫ ҚАРАМАН
Қалмақтың қалың қосынан оңаша, биік ... ... ... салтанатпен
тігілген ақ шаңқан шатыр тұр. Төрт иығы алтындаған бақанмен керіліпті. Оның
өзі күнге ... ... ... қарықтырып, қараған жанның мысын басқандай.
Әр бақанның арасы күлтелене төгілген жібек ... ... ... ... үш ... қара найза қақырайып, қан тілеп ... ... ... ... ... қайқы қылыштарын жалаң ұстап қос жауынгер
тұр. Шілденің шыжыған ыстығында қазір айқасқа ... ... бес ... ... ... Содан да болар, пысынап, кертпеш
танаудың ... ... ... тер ... білінеді. Бірақ оны елеп
тұрған ... жоқ, тас ... ... кірпік қақпастан қатып қалған. Осы
көріністің өзі-ақ шатыр иесінің ерекше қатыгез ... ... ... ... ... шатыр иесі — қалмақтың ханы әрі қолбасшысы Қараман
батыр болатын. Кеше ... бір ... етін ... өзі жеп, жастыққа
бас қойған. Содан, міне, сәске түс болды, әлі ... ... ... ... ... ... қылыш ұстаған қсұ: жауынгер ғана ... ... ... жүргіншіні жасқап, бәйек болып жүрген жауынгерлер де
бар. Күзеті осындай берік болған соң, шатыр ... ... ... ... тыныштыққа шомған. Кенет осынау тыныштықты тапырақтай дүрсілдеткен ат
дүбірі мен әлдекімнің «Аттандаған» ... ... ... ... Сырттағы
қос жауынгер елең етіп ес жиғанша болған жоқ, тасырлата ... ... хан ... ... алып келіп қалды.
— Аттан! Аттан! Жау! Жау!
Жалғыз аттылы даусы сенбестен сұңқылдап келіп, атынан ... ... ... ... ... басады. Қара санға бойлай кірген найзаның орны
ырсиып, шұбырған қан жолақ боп соңында ... ... ... ... ... ... ... жауынгер қос күзетшіні серпіп тастап, ішке енді.
Босағадан аттай бере:
— Хан ием, ... жау ... ... тұрып.
Бұл кезде Қараман батыр да басын көтеріп, ... ... ... ... ... отырған. Сол сәт қабағын түйіп, қабыландай гүр ете
қалды:
— Маған жау ... ... өзім де жау ... отырмын. Аптықпай,
айтарыңды жөндеп айт!
— Бүгін таңда ... атты бір бала ... ... ... ... тиді.
Атсақ — оқ, шапсақ — қылыш өтпейтін бір керемет! ... ... ... ... бермек болып талпынып едік, қойдай ... ... ... ... ... болды. Содан есебін тауып, сытылып шыққаным осы. ... ... ме, ... ... ма, жан ... Ақберен қылышын сілтесе,
құр кетпейді, небір атан жілік ... опат ... ... ... келіп едім, дәл мынадай алапаты артық біткен
жауды көргенім жоқ. ... ... ... ... тұр. ... ... ... болмай тұрғанда, алдынан шығып, арынын бас. . Мына ... ... ... ... Бұл ... ... қашан көремін деп қапа болушы едім, сен жақсы
хабар әкелдің-ау!—деді. Сонан соң, күректей ... ... ... күзетшіні шақырып алды да, қара тұлпар мен қару-жарағын ... екі ... ... ... ... ... ... қара-құра
молайып, асшы-қосшы жігіттер зыр жүгіріскен. Батыр қамданып жатыр деген
соң, арнайы ... ... бие, ... ... жылы ... айтқызбай-ақ
шатырға келтірілді. Дәмді тағам келгенде, дүниенің бәрін ұмытқандай Қараман
буы бұрқыраған жас етке ... ... еді. ... ... алдына
көлденеңдетіп қара тұлпар тартылды. Жау-жарағын асынып төбедей болып
теңселе басқан Қараман атқа ... ... ... атқа ... ... ... сұлу да біліп отыр еді. Сол сәт ол да асып-сасып, жанын
шүберекке түйіп, Алпамысқа хабарлауға асыққан. ... ... ... сенбей,
құстай ұшып, шолпысы сылдырап келе жатқан.
Бұл кезде қалың қалмақты қынадай қырған Алпамыс ... ... ... терін сүртіп тұр еді. Өзімен-өзі болып, жауға шапқан алғашқы
қадамына іштей толғанып тұрып, Гүлбаршынның ... ... ... ... ... жолы ... қыз ғой, Алпамыстың мойын бұрып
қдрамағанын өзінше ... ... ... ... жас ... еді. ... жөн-
жоралғы сақтап, сызылып тұрар уақыт па, Гүлбаршын тақалып кеІІіп тіл қатты:
... ... ... көз ... Алпамыс демде жадырап, уыз өңінен қаһарлы
қаталдық қас ... ... күле ... ... Бар бол, ... ... ... шүкірлік!
— Айналайын, Алпамыс!—деді, Гүлбаршын даусы дірілдеп, көзінің жасын
ірке тұрып.— Талабың құтты болсын! ... өзің ... ... ... ... ... мың да бір шүкірлік.
Тілегіміз қабыл болса, айтылар сыр ... ... Мен сені ... сақтандырғалы келіп тұрмын. Жаңа Қараман батыр атқа ... ... ... түрі ... тіс ... ... жау ғой, ... алсаң,
сонымен тіреспей-ақ қойсаң деймін. Есебін тауып, қашып кетсең, келер күннің
амалын тағы көре жатармыз.
... ет, ... ...... ет! ... озмыш жоқ.
Ақ бата қосқан өзіңдей қосағымды қалмаққа қор ... жер ... ... ... жары ... деген, Қараман да мен сияқты басы жұмыр пенде
шығар. ... ... ... ... ... Ал сен ... ... тезірек үйге қайт.
Гүлбаршын зерделі қыз ғой, мұнан әрі ... ... ... ... етіп болмашы иілді де, кері бұрылып жүріп кетті.
Бұл кезде Қараман аш бөрідей жалақтап, ... ... көз ... ... ... келе ... ... жолында төбе боп үйіліп,
қоңырси жанып "жатқан ... ... ... ... ... тапқан
қандастарының мына көрінісі Қараманның намысына шоқ ... ... ... ... ... Жау ... арыстандай ақырды. Қараманның қаһарлы үні
төңірегіндегі тау-тасты тітіретіп, жанына ерген жауынгерлерін қалтыратып
жіберді.
Өздері қара ... бата ... ... алыстан торып жүрген
жауынгерлер жампаң қағып, Қараманды бастай жөнелді. Жел ... ... ... ... ... ... теңселтіп, әне-міне дегенше
Алпамыстың тұсына алып келді. Алпамыс мынадай алып ... ... ... Жас ... ... ... толқу үстінде жаратушы
жалғызға сыйынды. «Тіленіп шыққан өзім ғой, ... ... ... Жар бола гөр, ... хақ, ... де ... тұрайын!» Бұл екі арада
үңіле төніп келген Қараман сөзге.де келместен ... ... ... ... ... Қапысыз сілтенген қара күрзі Алпамыстың дәл ... ... шыр ... ... ... ... ... кеткен жасы
Байшұбардың жалын сулады. Соққының қуаты соншалық, егер Қойқаптың ... ... ... ... шығып, жермен-жексен болғандай еді.
Әйтеуір, жаратылысы бөлек Алпамыс болғандығымен ғана шыдап қалды. ... ... ... рет қайрылған Қараман тағы да ... ... ... ... ат ... ... құла ... ала қашты. Сол қашқаннан
мол қашты. Қазіргі сәтте ауыздықпен ... ... да елең ... қамыс
құлағын жымита жүйткіді. Бұл кезде Қараман да қарап тұрмай, қара ... ... ... ... Осы ... дейін тізгінін босатса болды, қара
тұлпардың алдына төрт аяқты шығып көрмеген. Сонан соң да Қараман: ... ... қара ... ... деп ойлап еді. Бірақ олай болатын
ыңғайы көрінбеді. Байшұбар ат мазақ қылғандай — не қара үзіп ... ... көз ... көлбеңдеп — жынына тиді.
Қараман болса, ашуға булығып, қамшы үстіне қамшы ұрды. Жан-жағына көз
салса, ... ... ... ... жатыр. Қара тұлпардың
шабысында мін жоқ сияқты. ... ... ... ... ... ... ит Қара ат, жаңағы жеген тайлы бие, ... ... ... келе ... сау ма!»—деп ойлады Қараман. Ойлады да, қалбаң
еткізіп қалқанын бір ... ... ... ... ... бір ... сәт қос ... жымитып артын бағып келе жатқан Байшұбар демде
адымын ... ... ... тас ... ... ... ... Алпамыс та жазбай танып, есті жануардың ақыл-айласына
тәнті болған.
Қараман ... ... қара ... ... ... қос ... деп біліп, енді қалған қаруын лақтырып, үстіндегі ... ... Үш ... қара ... шаншылып бір жерде қалды, алмас ... жарқ етіп бір ... ... ... ... ... ... сауытын да
лақтырып, енді мүлдем жалаң төсі жарқырап қалып еді. Мұны көрген Алпамыс ... ... ... ... ... ... Сол кезде аңғал-саңғал
боп, үңірейе төніп ... ... құр ... ... ... ... жарылып
кете жаздады. Алпамыс болса, түлкідей жалтарып, қаршығадай қайырылып соғып,
ителгідей сүзіле түйіп өтеді. Мұндайда Қараманның қарақұстай қалбаңдап, құр
қолын ... ... ... жоқ. ... ... ... ... қасқырдай жағы қарысып қалсын. Оған бұл да бір сор ... ... ... реті жоқ. ... ... ... қарсы төніп
келді де, Қараманның ербең еткен бір қолын шауып түсіріп ... ... ... қолы ... ... әрі тіптен жанаса түсіп, кескен
теректей болған Қараманды жағадан алып, сілкіп-сілкіп жіберіп еді, ... ... ... кесек-кесек боп атқып кетті. Іле аузы-мұрнынан
дірдектеп қара қан ақтарылды. Осылайша шипасы біткен ... ... ... кете ... ... қос батырдың қайсысы жеңер екен, Гүлбаршын оұлу қайсысына
бұйырар екен деп, әр төбенің басында қазақ пен ... ... тұр ... ... көз ... ... ... ноқат көрінді. Соңынан ... шаң ... ... ... ... ... бурыл тартып, Байшұбар
екені көзге оттай басылды.
Әні-міне дегенше аузынан көбігі ... ... тері ... өте ... көкпар әкеліп салғандай шаңын бұрқ ... ... ... ... ... Байшұбардың үстінде мейманасы асып
Алпамыс бара жатты.
Күні кеше қалың жұртты қан қақсатып, қырғидай тиген ... ... ... төбе ... ... ... әйел лап қойсын. «Қөзіміздің
жасын көп төгіп едің, қу ... тарт енді ... ... ұмтылған
қатын-қалаш Қараманды әп-сәтте жүндей түтті. ... ... куә ... ... сақал қария төбе басында отырған күйі: «Зорлық түбі —
қорлық!»—деп күбір етті.
— Сүйінші, Сүйінші!
— Күйеу келеді! Күйеу ... ... ... ... көз ... ... — басшы, біреуі — қосшы боп, Алпамысты қоршаған қалың жұрт у-шу,
дабыр-дұбыр ... ... ... ақ ... ... келе ... ... жақсылықтың хабаршысындай болып керней үні естіледі. Аяғы жеңілдер
оза жүгіріп, сүйінші сұрауға асыққан. Алпамыс болса, уыз ... ... ... ... ... ... хабар жата ма, бұл кезде Сарыбай да құлақтанып; «Алпамыстың
алдынан алтынмен зерленген ... алып ... ... ... ... түсіріп алыңдар!»—деп, оң шырай танытқан. Мұнысы, бір жағы — ... ... ... ... ... ... жағы — ... артық жаралған
ерлігіне көңілі толған шын пейілі еді.
Сарыбайдың бұл қылығы «қайтер екен!» деп толқыған ... ... ... ... ... басып, үлкендердің қас-қабағын баққан қыздар
жағы шашылған гүлдей жамырап, Гүлбаршынды алып ... ... ... тобы ... үйді құлпыртып, қазан-ошақ көтерді. Көпшілік қаумалап жүріп,
Алпамысты хан көтеріп, кілем ... ... де ... ... ... ... сыртқа шыққан Сарыбай осы кезде
тіл қатты.
... ... , ... ... ... ... тіл қатса да, Сарыбай ерекше толқып, аталық мейірім
таныта сөйлеп еді.
Бұл кезде үкідей ... ... ... шарпылғандай, ақша беті алаулап
Гүлбаршын да жеткен. Бірақ ... ... ... ... ... Алпамыстың жолына жанын құрбан етіп тұрса да, көз ... ... еді. ... ... жөн-жоралғы жасалған соң, Алпамыс қонақ
үйге кірді. Айтканша, қуаныш дастарқаны жайылып, ... ... ... ... ... ... бал ... қазы-қарта, жал келді! Гүлбаршын сұлу
бұрала басып барып Алпамыстың оң жағынан отырды. Жай отырмай, нұрлы жүзін
бұрып, ... ... ... ... ... ... қызмет көрсете бастады.
Алпамыс пен Гүлбаршынның жарастықты жайлары жиналған қыз-бозбаланың көңілін
судай тасытып, әзіл-оспақ, ойын-күлкі, ән-күй шаңырақтан ... ... ... бір ... ... ... Үркер жамбасқа ауып,
Шолпан жұлдызының хабаршысындай болып Есек ... ... ... ... сиретті. Неше күндей жол жүріп, неше мың жаумен шайқасып, қиындықты
көп көрген ... ... ... ... ... күлкісі сейіліп, үй оңаша қалған соң Гүлбаршын
мен Алпамыс бір-бірімен сағынышпен табысып еді... ... ... ... ... жата ... Жай ... жоқ, ... алдынан өтіп, ақ
батасын алып, Гүлбаршын сұлуға қосылды.
Отыз күн ойыны, қырық күн тойы ... соң, ... ... ... ... сол елге хан ... Бұл екі ... үш-төрт айдың жүзі болған.
Ойға алғаны орындалып, көңілі жай тапқан соң, енді ... ... ... ... бұл ... ... да ... болған жоқ. Ел-жұртын жинап, игі
жақсыларымен ақыл-кеңес құрып, қырық нарға зер ... ... қызы мен ... ... ... бұл жасаған сән-
салтанаты көрген жанның көзін қуантып, көңілін өл-өлгенше әлдилеп өткен
еді.
 
АЛПАМЫСТЫҢ ... ... ... ел ... тақалғанда, әкесі Байбөрі алдынан
шыққан. Байбөріні бұлайша желпілдеткен ... ... жар ... ... ... ... ... қасірет күйігі еді. Осыдан бір апта бұрын еліне
жау шапты. Қалмақтың Тайшық деген ханы ... ... ... ... ... ... ойсырата бөліп, айдап кетті. Қашанда көшпелі елдің
көңілі малына қарап көтерілген. Ен далада аңдай өрген байлығын ... ... ... соң, ... бір-ақ күнде мүсәпір боп қалды. «Мал ашуы мен
жан ашуы ... ... соң да ... ызадан булығып, іші күйіп жүрген.
Тіптен баласы мен келінінің ырғалып-жырғалған жағасы ... ... ... ... күйіп-пісіп, көкірегін кернеген қыжылын ақтара салып еді. ... ... ... ізет ... ... ақыра тіл қатты.
— Тұр былай жолымнан!—деді Байбөрі.— Малыма құрық, ... ... ... таба ... сәтімді күткендей осынша неге жетістің! Көрінбесең етті
көзіме. Бүйтіп соңымнан ... ... ... ... ... ұятым болғанша,
тумай кетсең қайтеді... Шымылдық желбіретіп, жетісер жайым жоқ. Бұр атыңның
басын. Тайшық хан алған ... ізін ... ... ... ... ... Отының басына ойран салып, кегімді қайыр. Осы айтқанымды орындамасаң,
сол жақта пенде болып қала бер. Оған еш ... ... ... ... ... ... Қабырғасы қайыса тұрып, ашуға булықты. Ақ
тілеумен аулына оралғанда, Тайшық ханның салған бүлігі жас жүрегіне ... ... ... Енді ... өз ... өзіне көрсетпесе, сол кекті
жара жазылмайтындай.
— Ата!—деп саңқ етті Алпамыс, ... ... ... уыт ... Ақ ... Жер басып жүрсем, дұшпанға таба етпеспін. Тайшықты тайдай шыңғыртып,
қойдай көгендеп, ... ... ... ... ... пенде боп
сонда қалармын. Бірақ артымда ... ... де алаң ... ... ... «Жау жағадан алғанда, бөрі етектен» дегендей, осы Ұлтан ... ... ... ... ... түбі содан көрерсіңдер
қорлықты.
Мұнан әрі Алпамыс алыс та ауыр ... ... ... Жау ... ... ... ... құрсанып, жортқанда жолым болсын деген ниетпен
Байшұбардың мойнына ... ... ... ... күні бесінде үзеңгіге аяқ
салып, алты айлық жолдың шетінде жатқан Тайшық хан еліне атының ... ... ... ... бара ... ... ... шұбырып, Алпамыстың
жолына шығып, ашумен аттанғалы тұрған батырға бір тілек білдіріп еді.
— Ей, шырағым Алпамыс!—десті. көпті көрген ақсақалдар.— Алыс ... ... ... ... жайы ... ... екен? Жалғыздық құдайға
ғана жарасқан, тіл алсаң, жалғыз өзің ... ... ... көппен бірге
бар.
— Уа, жұртым!—деп еді сонда Алпамыс.— Жалғыздың жары бір құдайболсын
деген де сөз бар. ... жар ... Егер ... ... ... ... құлақ салыңдар. Артымда ата-анам қалыпбарады, маған көрсеткен
көмектерің болсын, сол ... ... ... ... әйелім Гүлбаршынның ішінде жеті айлық бала қалып барады. Егер ұл
туса, атын ... ... ... жаны ... жүрйесін. Басқа
айтарым жоқ. Тағдыр қуанышпен қауышуға жазсын!
Осылай деп Алпамыс жүріп кетті. Ұзын жолға түскен соң, Байшұбардыңеті
қызып, ... сүзе ... ... ... ... бұлтылдап,
қолтығынан тер шығып, алыса-алыса Алпамыстың қарын талдырды. Жүрген сайын
ұзын жолдың апшысын ... ... ... ... ... ... ... ете
берді.
Алпамыс алты айлық жолдың жартысынан өтіп, толқыны тайдай тулаған айдын
көлге тап. болды. Жолсоқты болып келе жатқан соң, ... ... ... ... ... алуды ойлаған. Сол ниетпен ат басын бұрып, тақалып
келгенде, ақ ... ... ақ ... ... бір ... ұшырасты. Алпамыс
жақын келіп жөн сұраса, кемпірдің көзінде жас, көңілінде мұң. Жас ... ... ... бір топ ... ... зар ... қоя берді.
— Ау, жан шеше!—деп, жөн сұрады Алпамыс.— Мұнша неге жылайсың? Кімнен
зәбір көрдің? ... ... ... дұшпан болса да қайтарайын кегіңді!
Сонда кемпір көзінің жасын сүрте тұрып тіл қатты:
— Жаратқанның құлағына зарым жеткен шығар, күткенім өзің едің, ... ... ... ... мұңымды. Өз жұртың болса да, Байсынның
байтақ даласын жайлаған қай Қоңыратты білесің. Әкең ... ... ... ... шешеңнің бірімін. Тайшық ханның тепкісі еліңді есеңгіретіп
кетті ғой. ... ... ... атан ... ... ұлым бар еді. ... ... да бірдей нар еді. Қарынан құрығы түспей, қар жастанып, мұз
төсеніп, ... ... ... ... боп ... Сол ... ... Тайшық ханның тобыры қырып кетті. Соңдарында сор маңдай болып қырық
келінім қалды. Көзімнен қанды ... ... ... ... болып мен
қалдым... Енді, міне, жолыңа тілеу ... алыс ... ... бір ... ... деп, ... шыққан жайым бар. Мына қырдың астында, қырық отауды
күңірентіп, жеңгелерің отыр. Атыңның басын бұрып, ... ... ... күн
жеңгелеріңмен ойнап-күліп, дем алып аттан.
Батыр да болса, көргенінен көрмегені көп, албырт Алпамыс кемпірдің
сөзіне ... ұйып еді. ... еш ... алмай, жас жаны жабығып, ... ... ... жұбатуға бел буған. «Шығасыға иесі басшы болады»
дегендей, Алпамыстың көрер бейнеті, тартар ... осы бір ... ... ... ... жалғыз кемпір — сол бейнет пен азаптың тұзағын
құрушы мыстан болатын. Ал бұл мыстанды ... ... жол ... ... хан ... «Иә, сәт!»—деп, атқа қонып, елден шыққан күні Тайшық хан ... ... жаны ... ... хабаршысындай қабылдап, аяқ
астында ел-жұртын ... ... ... Жинап алып, көрген түсін айтқан.
Мұнысы түсін ... ... сол ... шығар күндей сеніп, тақалған
қатерден құтылар айла ... ... ... Уа, ... ... ... Сөзіме құлақ салыңдар. Бүгін бір
жаман түс көрдім. Мына жарық ... ... ... ... сиярдай күн
туған екен деймін. Жамандықтың нышанын жасап, құрсаулы қара нарым өзіме
қарсы ... ... ... ... ... арыстандай айбатты,
жолбарыстай қайратты бір жас батыр ... ... ... ... тиді.
Қаламды шаңға көміп, қақпамды қ^нға ... ... ... бауырымнан
жарымды тартып алды. Айдарлымды құл қылды, ... тұл ... ... ... шыққан соң, қабырғам сөгіліп, қасірет шегіп, еңіреп жүр
екенмін деймін...
Бұл айтқаным түс болып қана ... ... ... ме ... ... ... жайлаған қалың Қоңыраттан түре қуып келген
жылқыға жоқтаушы шыққан секілді. Сол елде шұбар ... ... ... ... бар деп еді. ... қу жүрегім жаңылмаса, сол жас батыр атқа
мінген секілді. Құлағыма шұбар аттың дүбірі ... ... ... ... ... шығып, қол қусырып, жылқысын
қайырсақ, айыбым деп, қызымды берсем, шыбын жанға сауға болар ма!
Көзге көрінген қатер ... соң, ... жұрт ... түсін
жақсылыққа жорып: «Е, тақсыр, түс түлкінің боғы болады, ... ... ... ... еді. Бірақ Тайшық райдан қайтпаған. Жүзі
қуарып, қабағы түйіліп, айтқанына дауа болар айла күткендей отырып қалған.
Осы ... сол елге ... ... болған, жасы үш жүзге жеткен, бір
кез ... бойы бар, адам ... ойы бар бір ... кемпір Жиналға н жұртты
елең еткізіп тіл ... Хан ... деп еді ... сіз ... хан ... ... ... Қаракөзді беремін деуіңіз қалай? Онан да дұшпанның еріне қыз беріп
қор болғанша, өз еліңнің құлына беріп зор бол. ... басы таз, ... ұлым бар, ... ... сол ... қос. Ал мен дұшпаныңды байлап-
матап, табаныңның астына салып берейін.
Тайшық хан бұл сөзді жөн көріп әрі ... ... ... ... ... түсер болса, қызын беретін болып уәде жасаған. Мыстан кемпір
болса, сол күні ... ... ... Ол үшін ханның қызы Қаракөз аруды
бас ... ... қыз ... қырқын да келіншекше киіндіріп, басына ... ... ... отау ... ... қоса ... ... арақ
алып, Алпамыстың жолын торуға асығыс жүріп ... ... ... ... ... ... мұңын шағып, зар еңіреген бейбақ, міне, осы
мыстан кемпір болатын. ... мұны ... ... жоқ. Жас ... ... ... ... ниетпен құрақ ұшып, Байшұбарын көлденең тартып
еді. Осы кезде адамнан есті жалғыз серігі — ... ... ... ... ... ... мінбекші болып оңтайланған кемпірді қос аяқтап
теуіп жіберсін. Кемпір ... ... ... түсті. Бірақ көн боп қйтып алған
сірі жан пәле ... есін ... ... ... ... ... ... Шырағым, Алпамыс-ау!—деп мыстан кемпір аярлана тіл қатты.— Мына мініп
шыққаның сырты түкті, іші боқты жабы екен ғой! ... ... ... ... міне ме ... Ара күндік жол жүрсе , ... ... ... жау ... ... — нағыз жауың осы болмақ.
Қарағым, Алпамыс, елге ... ... да, ... ... ғой. ... бұл ... ... кесіп таста. Ертеден салсаң, кешке озар, ... ... озар ... ... ... Шұбар аттың қылығын шәлкестігі
деп ұққан Алпамыстың ойына мыстанның сөзі шоқ салып үрлегендей әсер ... ... лып ... ... жас ... жарқ ... қылышын суырып алды
да, астындағы қыл құйрықтың қаз мойнын нысана етіп шауып жіберді. Жалғыздың
жары — құдай, осы тұста бір ... іс ... ... ... жел ... жалт етіп, қара жерді қапты. Мыстан кемпір бұл тұста да ... ... ... ... ... ... еді. Алдыға түсіп,
бүкеңдеп жүгіріп бара жатты.
Мыстан кемпір алдыда, Алпамыс артта. Мыстан ... ... күйі ... етіп сөйлеп келеді.
— Уай, өңшең шұнақ қар! Қырқың ... ... ... ... ... ... ... Табалаған дұшпанды табандарыңа салып береді.
Алыс жолға аунап-қунап аттансын, жайылып жастық, иіліп ... ... ... тезірек!
Бір елдің ішінен Қаракөз айымды бас етіп сүзіп алған өңшең ақмаңдай ару
қырық отаудан жүгіре шыққанда, Алпамыстың алдына сұлу ... шашу ... ... еді. ... перизат шапыр-шұпыр болып, шуылдаса жүріп,
Алпамысты ақ ... ... ... Бірінен-бірі асқан қырық қыз қылымси
күліп, қымсына жүріп, жас батырға кезек-кезек ... ... ... ... ... ... тасып, күлім көз арулардың ықылас-пейілін
тамашалап тояр емес. Мыстан кемпірдің ... ... ... ... қаза етпестен қызмет көрсеткен кырық қыз да еш сыр берер емес.
Тек қана Қаракөз ару Алпамысты бір көргенде-ақ жас ... ... ... бір ... ... болған. Осыдан кейін өз қылығының оң-
терісіне мән берместен Алпамыс түскен отауға үш рет ... ... Дәл ... сұлу дүниенің бәрін ұмытып, ... ойда ... ... ... ... тілеп кеткендей күйде еді. Алпамыс та Қаракөздің таң
алдында дара туған Шолпан ... ... ... ... ... ... ... көңілінде тарыдай күмән жоқ, алдына келген асты
алып, аузына тосқан арақты ішіп, жата берді. Бір-екі рет ... ... ... аяр ... ... ... баса құйып кеткен.
Уылжыған жас батырдың тәнін улау қиын ба, кешікпей-ақ ірге түріліп,
Алпамысты желпінте ... ... ... Осы ... ... ... шыдай алмай, Алпамысқажанасқан болып, шымшып кетіп еді. Қу ... да жаза ... ... Әй, шайтан, түсіндім ниетіңді, жолама бұған! Енді бүйтсең, барған соң
әкеңе айтып, сорыңды қайнатармын!—деп, жыландай ысқырыпқуып тастаған.
Бұл кезде ... баса ... арақ ... буынына түсіп, әбден
масақ тартып, ұйықтап кеткен еді. Мыстанның күткені де осы болатын. Дереу
қырық қызды шоқтай үйіріп, қырық ... ... ... ... ... от ... жіберді. Ханның ен, тегін мүлкін аясын ба, өңшен асылға
малңнған қырық отау ... ... Басы ... ... кырық қыз шуылдаса
қуанды. Сандарын шапақтап, от айнала ербеңдеп, албырт батырды келеке етті.
Тек патшаның қызы Қаракөз ғана ... ... ... ... ... ... күн ... шүберектей қуарып, көзінің жасын ішке жұтқандай күйде еді.
Көз алдыңда Алпамыстың ер ... ... ... ... ... Төбе ... ... отаудың будақтай көтерілген түтіні түстік жердегі Тасты
қаласына бірден көрінген. ... айла ... ба, бұл ... ... ... ... түтінді көргенде, атқа қонбақшы болып уәде берген.
Сол уәде бойынша лап ... ... қол ... отау ... ... сау етіп ... ... Келген беттерінде аттарын қаңтара салысып,
Алпамыстың күл ... ... ... ... еді. ... ... де
шыдамастан, қалың қоламтаны аршып көрсе, о, ғаламат!
Алпамыс балбырап ұйықтап ... Мұны ... ... ... шек ... ... ... алмай, күрекпен шоқты көсіп алып,
Алпамысты қайта көмбекші болып еді, ... ... ... ... ... берсе, күл боп ... Бұл ... ... жүрегіне үрей
ұялатып, жас батыр оянбай ... ... ... тастауға асықты.
 
 
ТАЙШЫҚ ХАННЫҢ ОРДАСЫНДА
 
Алпамысты байлап-матап Тайшық ханның ордасына алып келгенде, батыр әлі
шырт ... еді. Тақ ... ... ... ... ... ұйқыдағы
жас батырды тақалтқанда, патша ішегін тартты. Ол қазіргі сәтте ... ... ... ... ... шошып ішек тартпаған. Оның үрейін
алған — өткен жолғы түсінде көрген, ел-жұртына қырғидай тиген шұбар аттылы
батырдың дәл осы ... ... ... ойын ... ... ... ... даусы бөліп
жіберді:
— Хан ием, қырық ... бес ... ... несібең ғой, құрбан еттім. Оның
есесіне берген уәдемнен шығып, дұшпаныңды табаныңа әкеп ... ... хан бұл ... самарқау ғана мойын бұрып:
— Көріп отырмын... көкейіңді тескен берген уәдем ... ... ... соң, ... киелі асаға тигізіп отырып, жарлық айтты. Жарлық бойынша,
патшалығына қарайтын ... ... ... ... ... ... ... Әп-
сәтте керней-сырнай тартылып, дабыл қағылып, кешікпей-ақ қалың жұрт
құмырсқадай құжынап ... ... ... бір өзі ... ... ... ... жалаң төс батырлар да бар еді.
Ханның күткені де осы болатын. Көп ішінен жар ... ... ... сайыпқыран батырларды іріктетіп алды да, ұйықтап ... ... деп әмір ... ... ... ... ... сол сияқты, жапыр-жұпыр
қимылдап кетті. Дәл осы ... ... ... ... көзге көрінбес
құдірет сауыт болып, Алпамыстың денесін құрсап алып еді.
Қалмақтар шүйіле ұмтылған бетінде Алпамысқа қылыш ...... ...... Түп ... үңірейген көмейін үңілтіп келіп, онымен
де атты — бәрібір былқ еткен жоқ. Тіптен, ұйқысы да ... ... ғана ... ... өзі көзі ... ... ... деді.
Үрей үстінде өткендегі түсі тағы да көз ... ... ... ... ... бәле оянып кетсе, сол жолғы көргенім түсім емес, өңім болып сорлаймын-
ау!»—деген Тайшықтың кәрі ... ... ... ... ... ... ... күн ұзын көзі көріп, іштей Алпамысқа тілеулес болып
жүрген ... оеы бір ... ... ... ниет етіп еді. Ол ... келіп, иіліп тағзым етті де, тіл қатты:
— Әке, бұл батырдың басына зауал шақты мен ... Тек ... ... жеті түн мұрсат беріңіз. Жаныма мыстан шешемізді қосыңыз,— деді.
Осы кезде мыстан тағы да шақ ете ... Жоқ, хан ием, ... ... ... Мұны ... алдынан шыққанда
көрсеткен қылықтарынан сезгенмін-. Алма тілін! Мыстанның бұл сөзі Тайшық
ханды дал қылды. Ойы онға ... бір ... ... ... ... Сол халде түнере ойланып отырған Тайшықтың есіне өзінің арнайы
қаздырған ... ... ... ... еді. Сол-ақ екен, ханның еңсесі
көтеріліп, бір тығырықтан шыққандай күрсіне дем алды.
Кешікпей-ақ ұйқыдағы ... аузы ... тар, түбі ... ... ... ... бұл кезде де ұйқыда еді. Түбі тастақ, шақатты ... ... ... ... зеңбіректің оғындай заулап жөнелген. Бірақ
«Жалғыздың жары — ... ... рас қой, жас ... тағы да ... ... орта жолға жеткізбей қағып алып, қауырсындай ... ... ... ... ... ... мұны да сезген жоқ.
Бұл кезде жер ... көп ... ... ... ... ... ... қызыға көз салып отырған. Мұндайда ханның қас-
қабағын баққан нөкерлері қарап ... ба, ... ... Тайшықтың алдына
көлденең тартуды ниет етіп еді. Бірақ Байшұбар осы сәт ... ... ... ... тістеп, артына келгенді теуіп, тірі ... ... ... ат ... ... атан ... ерлер түрлі айла-
шарғы жасап көріп еді, шұбар ат бірін-біріне соғып, сарсаңг салды.
Бұл көрініс, әрине, Тайшықтың ... ... ... ... ... ... жеді. Сонан соң, дереу ел ішінен нелер бармағы майысқан ... ... ... ... ... шақыртып, аз күнде ені жеті кез темір үй
соқтырды да, Байшұбарды сонда қаматып тастады. Жай ... жоқ, ... бау шөп ... он ... бір шелек сумен таңдайын ... ... ... ниет ... пен Байшұбар осылайша бір жайлы болып, Тайшық ханның ... ... хан ... ... ... ... ... щрген. рның
міндетситін реті де бар. «Уәде — ... ... оның ... хан ... ... екіұшты болуы мүмкін емес. Мыстанның ендігі ойы — басы таз,
балтыры қотыр ұлына ... ... ... ... ... болу ... Құлағым сенде, мыстаным!—деді Тайшық хан. Үнінде іштей ытырынған
салқындық бар.
— Е, хан ием!—деді аяр ... ... ... ... ... ... ... құлақ салғаның жөн-ақ. Хан жарлығы екі емес,
уәдеңнің орындалуын сұрай келген жайым бар. Айыбы —- басы таз ... ... кем деп ... осы ... ... шыраймен ырғала бір қозғалып алды да,
мыстанның сөзін бөліп ... Ау, ... ... ... ... ...... Жақсылығыңа —
жақсылық жасаудан мойын бұрар мен жоқ. Оны айтасың, іштен ... ... ... ен дәулетімнің именбей бөлісері өзің болғаныңды ... ... ... мәулетім бар. Қаракөз айым он бір жасқа биыл ... ... ... ... ошағының басында болып, көктемдей келте қызығын
еркін өткерсе деймін. Тоғыз жылы ... ... ... ... ... ... ... табыс етейін.
Тайшықтың бұл сөзіне әбден риза ... ... енді хан ... ... ... ... ... 'болып кете барды...
Жер бетіндегі көңіл жайланған тіршілік мұндай болғанда, жер астындағы
шыңырау зынданда жатқан Алпамыс жас тәнін улаған арақтың зәрі ... ... ... Қөзін ашқан бетінде орнынан жұлқына тұрса, айналасы — тас қамау.
Қуықтай тар шыңыраудың шырқау биігінен иненің жасуындай болып қана ... ... ... ... түстей есіне алған жас батыр өзінің ... ... шоқ ... ... ... де, ... ... өкініп,
шарасыз халі жанын жасытып, көзіне жас алып еді.
— О, ... деді ... ... шыңырау түбін күңірентіп.—
Тірідей көрге ... не ... ... ... көз ... ... жалғыз
түп ағаштың басындағы қос алманың бірі Қарлығаш болса, бірі мен едім. Соның
сыңарын көктей солдырғың келсе, не ... ... ... бір ... ажалдан
қорқар жайым жоқ... Тек су ... бал ... жая ... жал ... ақ ... ... ... өкінішті.. Тай құлындай тебісіп, бір
емшекті тел емген қарындасым ... ... көре ... ... ... Аңғалдығыммен жасағанымды -ауырсынбай көтеруден басқа
шара жоқ...
Осылай деп зарланып, ... ... ... ... ... ... ... Ес жиғанша болған жоқ, түнек зынданды бір сәуле осқылап, қою
қараңғылықты ығыстырғандай ... ... мұны ... нышаны деп
қуанып, тәу еткені сол еді, бір мысық ғайыптан жаралғандай алдынан шығып,
пырылдай жанаса берді. Жай ... ... ... ... бір таба наны ... қоймай бұрала ойнап, жас батырдың қам көңілін ... ... ... қимылдар көрсетеді.
— Е, тәңірім!—деді Алпамыс,— құдіретіңе ризамын.
...Осымел күндер өте ... Әр ... қаза ... келіп тұрған мысық
Алпамыстың жер астындағы ... ... әрі ... ... ... ... бәрі
де Алпамысқа қамқор болған ... ... ... ... болып
жатқан ғажайыптар еді. Сонымен, Алпамыс зындаға тасталды, Байшұбар темір
сарайға қамалды. Тайшық пен ... ... ... ... ... кембағал таз ұлы болса, ханға күйеу бала болғанын
өзінше дәреже санап, бұрынғыдан ... ... ... ... бүйідей тиіп,
үлкен-кішімен тасыраңдап ойнап, әңгүдік мінезімен ауыл-үйді ... ... ... ... ... да ... ұлы сөйлесін» дегендей, ханға күйеу бала
болған соң, ... есер ... ... ... ... ... алмай, іштен
тынатын болды. Бұл жағдай бәрінен де бұрын, әсіресе, ... ... ... ... еді. «Құдай-ау, Құдай!—деп, оңашада көзінің жасын
сығып ... ... бар ... мыстанның миғұла баласымен қосақталып
өтер ме екен!» Бұл ойдан Қаракөздің жас жаны түршігіп, ... уыз ... ... ... ... Бір күні Қаракөз ару өзі теңдес құрбыларымен
өзенге шомылып жүр еді, ... ... шу ... ... ... ... мыстанның таз ұлы жетіп келді. Келді де, ештемеде жұмысы жоқ,
тап бір осы ... ... ... ... ... қымыңдап, қотыр
тайлақша сүйкене тиіссін. Ойыны ... ... ... ... ... ... бұл бәледен құтыдмасын білген соң, «жездеке» деп
ойнай-барымталап алып соқсын. Онымен де ... ... ... түйгіштеп,
таз кепесін сыпырып тастап, әбден келеке етіп еді. Осы ... ... шоқ ... ... жас та болса бір тәуекел ойға бел буып еді.
Сол ниетпен Қаракөз ертеңінде әкесінің алдына барып:
— Әке, бір ... ... ... ... Айта ғой, ... деп, Тайшық хан да қызына әкелік мейіріммен тіл
қатып еді.
— Алдымда асқар таудай өзіңіз тұрғанда, еш нәрсені уайым ... ... жас та ... қыз ... ... ... қызғалдақтай ерте солатынын
да білемін. Сондықтан ақ батаңызды алып, құтты ... ... ... бір ... құрсам деп едім. Ол үшін жаныма қырық қыз нөкер берсеңіз,
алдымызға ермек үшін жүз ... ... ... Ол ... ... ... қойшыны босатсаңыз. Сонда, ен далада, әсем табиғат аясында ... ... ... ... жыл ... қайтып оралар едім. Өзің лайық көрген
жерге ... иіп ... ... Бар ... ... хан қызының бұл
сөзінен ешқандай оғаштық көрмеді. Қайта хан қызына лайық бөлек бір ... ... ... ... ... хан жарлығымен ақ
отаулар сайланып, қырық қыз нөкер таңдалып, Қаракөз ару ... ... ... ... жүз ... буындарын сыртылдата айдап
Кейқуат ілесті.
Сол бетінде ... ... ... ... ен ... бір айна ... ... тізгін тартып, қоныс тепті. Сол жерге
жұмыртқадай отауларын көтеріп, ... ... ... ... ... ... шалғай шеттегі оңаша өңірді таңдауында өзіндік сыр ... ... ... жыл бұрын әкесі Тайшық хан арнайы ... ... ... ... ... ... Мұнысы хан ордасында сол кезде сөз
болғанымен, дабырасыз құпия ... ... ... ... ... ... Қаракөз жақсы білетін. Бірақ шыңырау зындан ен даланың
қай жерінде, қандай ... ... анық ... ... ... ... жыл ... сұрап, өзінше салтанат құрып, шығанға шығуының
сыры — сол зынданды тапса, ... ... тие ме ... ниет ... ықыласын аударып, мұншалықты қамқор қылған жағдай — жас сұлудың
қазақ батырына деген аяулы ... ... ... ... ... ... екі көзі төрт ... ен даланы ине жоғалтқандай
тінтіп, құпия зынданды іздеген күндері басталды. «Отыз тістен шыққан сөз
отыз рулы елге ... ... бұл ... ... ... ... қыздарына
да сездірмеді. Ертелі-кеш өз мұңын өзіне шаққан болып, оңаша серуен құрады.
Оңаша серуен құрған болып, әр ... ... әр ... ... ... ... жырынды жасағы қазған жасырын зындан таптырсын ба, оңайлықпен
таптырмайды ғой, таптырмайды. Мейлі, апталар, айлар, ... ... ... ... сұлудың жас жүрегінен үміт оты сөнер емес. Үміт ... ... ... барда үзілмейді екен ғой...
 
 
КАРАКӨЗАЙЫМНЫҢ ДИУАНА БОЛУЫ
 
Арада аттай жеті жыл өтті, Алпамыс жатқан құпия зынданды Қаракөз ... ... ... ... атар ... үмітпен атырып, бір сәт күдерін үзген
жоқ.
Күндердің бір күнінде Кейқуат әдеттегідей серкелерін соныға жайып, өріс
ауыстырған еді. Бұл ... ен ... ... жайылған серкелер
кішігірімжылқыдай болып серейіп, әбден семіріп алған. Ешкі малының ежелгі
әдеті — ... май ... ... ... ... Сол ... ... де
өрісте кездескен төмпешікті төңіректеп, бірін-бірі сүзіп, асыр сала ... ... үшін ... ... басқа ермек жоқ. Кейқуат та ... ... ... ... ... көз алдындағы қоспақ мүйіз көк
серке бақ ете қалды да, суға батқандай жоқ болды. Үрейі ұшқан Кейқуат жалма-
жан ... ... ... ... ... ... үңірейіп жатқан шыңырау
зындан.
Малшы да ... ... ел ... ... құлақ түріп жүретін.
Алпамыстың осы өңірдегі құпия қазылған зынданға ... ... ... ... аяқ ... ... ... шыңыраудың ішінде Алпамыстың
жатқанына еш күмәні жоқ еді. Алғашқыда ... өзі ... ... әйгілі алапатынан шошып қалды. ... жеті ... ... дәл ... ... шыға ... ... ой көңілін орнықтырды
да, шыңырау ернеуіне тақала ... Ей, ... ... ... ... ішін ... қуалап кетті...
...Бұл кезде Алпамыстың қуанышында шек жоқ еді. Жеті жыл бойы нан тасыған
қоңыр мысықтан басқа тіршілік ... ... ... ... ойда ... атын атаған адам даусы көңіліне үмітке қоса қуаныш ... ... Ау, бұл ... Алпамыс. Даусы жарықшақтанып, зындан ішін
жаңғырықтырып жіберді.
— Менің атым — Кейқуат. Қаракөзайымның серкелерін бағушы ... ... ... бірі түсіп кетті, шыныменен Алпамыс болсаң, шығарып .
берші.
Алпамыс Кейқуаттың бұл сөзінен арнайы құтқаруға келмегенін, ойда ... ... ... ... соң ... отырып тіл қатты.
— Кейқуат,—деді ол,— сені маған құдай кез қылған шығар. Тілімді ... ... ... ... мені бағып-как. Амандык болып ... ... ... сені ... ... ... дерсің!—деп Қейқуат қыжырта күліп алды.— Жеті қат жер астында
жатып менің қамымды жегенше, өзіңнің ... ... ... еді... Тапқан
екенсің ақымақты... «Өлі арыстаннан тірі тышқан артық» деген, сенің ... ... көп ... ... ... ... зындан аузында
жатқан диірмен тасты итеріп жіберсін. Ауыр тас ... ... ... ... Алпамыстың құдіретін Кейқуат дәл осы сәт өз көзімен көріп
еді.
Жұлдыздай ... келе ... ... ... Алпамыс қағып алып, кері
лақтырған. Атқан оқтай зу етіп зындан аузынан шыққан тас Кейқуаттың ... ... ... ... дүңк ете ... ... көзі ... етіп,
зәресі ұшып кетті. Аздан соң қорқынышын баса отырып, ойға қалды.
«Шынында да, бұл тегін жан емес ... деп ... жеті жыл ... ... ... ... Азат ғұмыр кешсе, қандай болмақ!
Мұндай асыл ер екі ... ... еді ... ... мен қимайтындай бұл
тіршілігімде не рақат көріп жүрмін. Малмен бірге ... ... ... несі қымбат дейсің... Тәуекел, осының айтқанын қылайын, ... жоқ өмір ғой, ... ... ... ... осы ... етті де, ... уәдесін берді.Уәде бойынша, күн сайын ... ... ... ... бір-бірден тастап кетіп отырды. Жүз күн
деген немене, әне-міне дегенше өте шықты.
Жүз серке де ... Осы ... ... Ал, ... ... таусылды, ендігі тірлік не болады? — деп сұрады.
— Қам жеме, Кейқуат,— деді Алпамыс,— мен серкелердің мүйізі мен қабырға
сүйегінен ... ... ... Сен сол ... қыздарға естірте тартатын
бол. Әрине, мұны қайдан алдың деп ... ... ... сездіріп алмай,
тек қана Қаракөзайымға айтарсың.
Қелер күннің қандай сыбаға тартарын ... ... де, ... ... ойлаған ақылына еруді жөн көрді.
— Мақұл, Алпамыс, айтқаның орындалады,— деп, уәдесін берді де, ғажайып
сырнайды ... ... үйге ... далада жеті жыл қаңғырып Қаракөздің соңынан ерген Кейқуат кейде
бұл тірлігіне ыза болатын. Мұнысы несі екен деп ... та ... ... бұл ... ... ... ... Қаракөзге орайын тауып сырнайдың
жайын сездіруі мұң екен, ханның қызы қуаныштан қолды-аяққа тұрмады. Біресе
күліп, біресе жылап, біресе жалынып, ... ... ... ... та ... жеті ... ... есесін дәл осы сәт қайтарып
алғысы келгендей бұлданып ... ... ... ... соң: «Шаршадым,
арқаламасаң жүрмеймін»,— деп қиғылық салды. Қаракөзайым ... да ... ... ... ... ... ... шаршаған кезде Алпамыс жатқан
шыңырауды әзер көрсетіп еді. Аңсап, зарығып ... ... ... ... ... ... Бармын.
— Бұл күнге жеткізген тәңіріме мың да бір шүкірлік. Сенің жолыңда
жүргеніме жеті жыл ... ... ... ... ... ... оғаш көргендей бөгеліп барып, қайта тіл қатты,— оның ... онан да сені ... ... ... ақыл бер ... Сен мені ... ... Шұбар атым қайда?
— Атың әкемнің қолында, жеті кез темір үйде ... ... де ... ол үйге ... ... Оның бір ... ... деді Алпамыс,— сен менің жеті жыл терім сіңген
қамзолымды ішіңнен киіп ал, шашыңды түй, сонан соң ... ... ... ... сөз Қаракөзайымның көкейіне қона кетті. Кешікпей-ақ, Алпамыстың
терісіңді қамзолын ішінен киіп, ... ... ... киімдер киіп,
қолына аса таяғын ұстап жүріп кетті. Сол ... хан ... ... ... ... ... ... рет айналып еді. Айналған сайын жел
жағына ... ... ... ат ... жер ... ... құрсауды
күңгірлетіп жіберді. Жануар, бір мезгілде әбден шыдамы таусылғандай арқырап
бір кісінеп алды да, ... ... ... ... ... ... не болды деп, зәрелері ұша тым-тырақай қашты. Байшұбар болса, темір
құрсаудан ... ... ... ... ... ... келді де,
қолтығына тұмсығын тықты. Алпамыс иесінің иісіне де зар болғандай, әбден
сағынып қалыпты. Маңайына тірі ... ... ... ... бұл қылығын
көргенде, Тайшық ханның таңданысында шек болмап еді.
— Ей, ... ... ... сен ... өзімісің, жоқ әлде
көзімісің?! Мына шұбар ат ... ... ... ... Хан ... ... ... он есе үлкен емес пе!—деді Қаракөз, даусын
да танымасын деп, ... ... ... Бұл ... маған үйірілетін
реті бар. Ілгеріде Жиделібайсын жерін жайлаған Қоңырат елінде болғанмын.
Сонда осы шұбар ат ... еді, ... ит тиіп ... өлім ... жатыр
екен. Мен үшкіріп жазып кеткенмін. Жылқы малы есті ғой, жануар, ... ... ... ... тұрғаны ғой.
Тайшық хан қарсы алдындағы диуана болып келіп тұрған өз қызы Қаракөз
екенін ... жоқ. ... ... ... еш ... сеніп,
басқаша шырай танытып еді.
— Олай болса, — деді ... хан, — осы ... ... бер. Сені ... айдап келген шығар.
— Мақұл, айтқаның болсын. Тек мұндай ... ... үшін ... ... қырық қойдың құйрығы және Алпамыс батырдың қару-жарағы керек. Сонан
соң жеті күн мұрсат беріңіз. Сегізінші күн ... ... ... бұл
шұбарды алдыңызға көлденең тартайын.
— Келістік, айтқаның орындалады! — деді Тайшық хан. Даусы да ... ... ... ... ... болса: «Қайтейін, әкетай, көзсіз көбелектей
ғашықтық отына өртенген мен бір бейбақпын, мұнан басқа ... жоқ, ... ... ... ... ... қарамай мыстанның таз ұлына қиып
жібергенің көкейімнен кетпейді. Қыз ... ... ... ... оп-
оңай екен. Бүйтіп қор болғанша, жүрек әмірімнің күңі боп өлейін», — ... ... атты ... кете ... ордадан алып шыққан Қаракөз кешікпей-ақ ... ... еді. ... ... ... ... өлім ... құрып кеткеніне егіліп,
көзінің жасын ішке жұтып жүрсе де, көкірегін екінші бір сезім ойнақ салып,
Алпамысты көруге асықтырғандай. ... екі дай ... ... ... ... ... жолында құрбан болсам да, өкініші жоқ деп ... ... ... ... ... ... Байшұбардың беліне арқан байлап,
оның бір ұшын Алпамысқа тастады. Алпамыстың да тағатсыздана күткені ... ... ... ... ... «иә, ... — деп ... ұстады. Іле
беліне байлап, тарт деп белгі берді. Байшұбар ат та лып ... төрт ... ... мықшиып, жер түбінде жатқан иесін саумалай көтере берді.
Бұл кезде Қаракөзайым да қуаныштан дүниенің бәрін ұмытып, бар ... ... ... ет жүрегі бұлқына соғып қоя берген. Кешікпей-ақ
Алпамыс дік етіп сыртқа шықты. ... ... көз ... ... ... ... енді. Жеті жылғы азаптан құтқарған Қаракөзге,
оның тайғанақсыз тәуекелшіл ер ... адал ... ... ... ... ... ... болатын. Сонан соң да, қазіргі сәтте ... ... ... тартып, шыншыл пейіл үстінде ақ тамағынан аймалай
сүйіп еді.
Бұл кезде адамнан есті ... да ... ... шұрқырай оқыранып алды
да, тұла бойы қуаныштан шымырлап кеткендей үш секіріп, үш түсті.
Алпамыс пен Қаракөзайым құшақтары ... ... ... отауға келді. Осы жерде жас батыр жеті күн бойы ... ... ... күн ... жау-жарағын сайланып: «Тәңірім!»—деп атқа мініп
еді...
... Бұл ... ... ... ... хан да ... Қапыда алданып,
өзіне-өзі дұзақ құрғаны бір қинаса, іштен шыққан перзенті ... ... ... қиып ... ... ... ішін ... тырнаған.
Соған әбден булығып, Алпамыстың енді аямайтынын біліп жаны ... ... өзі ... ... ... ... ... соққан.
— О, Тәңірім! Осынша қаһарыңа ұшырайтындай не жазып едім!— деп қатты
күйінген.
Бірақ құр ... енді ... ... ... соң сабасына
түсіп, жарлық беріп .еді. Әп-сәтте ... ... ... ... ... ... ... Хабар бойынша сол күні сәске түсте хан ... мың ... ... ... ... ... Хан ... екі айтылмайды, сәске
түсте жау-жарағы жарқылдап, жүз мың әскер хан ... ... ... ... тағы сыртқа шығарылып, жауынгерлер сапының қарсы алдына
құрылды.
Осы кезде орда есігі айқара ашылып, қабағынан қар ... ... хан ... Сол сұсты қалпы серпілместен томаға тұйық кейіпте
таққа келіп отырды. Іле аш ... шаңқ етіп тіл ... ... өлім ... ... ғана бел ... ... бар. — Уа, менің балуан батырларым!
Көп кешікпей шаһарымызға Алпамыс батыржелуге тиіс. Бұл — ... жеті ... ... ... ... су ... дүрліктіретін жас жігіт. ... ... ... ... алып, зынданға салып, көңіл жайлап едік.
Енді, ... ... ... тағы ... ... жайы бар. Ата-бабамыздың салты
бойынша, жалғыз шапқан жауға алдымен ... ... ... ... Ол да сендер сияқты анадан туған, адамның баласы. Кәне, қайсбің
барсың, дұшпаныма қарсьгтұрып кегімді алып ... ... ... ... ... жеңгеннің тек сүйіншісіне ғана астындағы шұбар
тұлпарды беремін...
Тайшық ханның сөзі бітер-бітпестен, қалқанын күрзісімен даңғыр еткізіп,
бір батыр ... ... ... Бұл ... ханмен қатар өскен жолдасы —
Таймас батыр болатын.Таймас десе дегендей, осы уақытқа ... ... беті ... ... ... ... ... де ерге сай тұлғасы
бар еді. Тек қолындағы күрзісінің өзі отыз ... ... ... ... ... арыстандай ақырып алдыға шығып, дұшпанның апшысын қуырып,
жеңістің туын ... ... Оу, хан ... ... тек, сүйіншіге Шұбарды тіксең, басқа сый
дәметпей-ақ қояйын. Алпамыспен белдесуге ... ... ... ... Мақұл!—деді Тайшық хан.
Аруақ, аруақ!—десіп шу ете қалған қалың қол қырық қақпалы шаһарды дүр
сілкіндірді.
 
 
 
 
ОРДАДАҒЫ ОЙРАН
 
Шаңырақтай ... ... ... отыз ... ... үйіріп Таймас тұр. Астындағы атан түйедей серейген қара
тұлпар ... ... иіп, ... ... шабуылын тықырши күтеді.
Қос батыр әлгінде ғана бір-бір кезек алысып, бірін-бірі қошқардай түйіп
өткен. Алпамыстың қол байқар жолғы тегеурінінің өзі ... сең ... ... кетті. Енді, міне, екінші кезегіне шыдар ма екенмін
деген сумаң ой жүрегін аяздай қариды. ... ... ... ... ... дүрдитер» дегендей, өзінше күрзісін үйіріп, доңайбат ... ... бұл жолы ... ... жарқ еткізіп жоғары көтерді. Іле
Байшұбарын тақыммен нұқып, Таймас батырға қарай ақ ... ... ... ... ағып ... ... ... найзағайдай жалт етіп,
Таймастың басын бір-ақ шауып түсіріп кетті. Үстіндегі иесі обадай ... етіп ... соң, қара ... да ойнақтап шыға келді.
Осы кезде қалмақ әскерінің қалың ... бір ... ... ... шықты. Жекпе-жек делебесін қоздырып, әрі намысқа ... ... ... бар. Келе ... ... немедей етегінің қос шалғайын
беліне түрініп алған. Алпамыстың өз қылғанын өзіне көрсеткісі ... ... ... ... ... жекпе-жек!—деп, еліре айқайлайды.
Мұны көрген Алпамыс тізгін тежеп, бір өнер көрсетуді ниет етті. Асықпай
қолындағы қылышын қынабына салды. Найзасын тақымына ... Енді тек ... ... бар демесе, құр қол күйінде қалмаққа қарсы жүрді. Қалмақ
болса, ... ... ... ... ... ... ... ұмтыла
беріп еді. Сермелген қылыш шық етіп қалқанға тиді де, сол сәт ... ... ... ... ... құр ... жоқ, жел ұшырған жапырақтай
қалмақтың басын жұлып түсірді. Қаны шашырап, қаңбақтай домалаған жұмыр ... ... ... ... бір-ақ тірелді.
Көз алдында өткен жекпе-жектің сыңайын қапы ... тақ ... ... ... хан да көріп отырған. Әсіресе соңғы өлім ... ... ... ... тақтың шынтақ аспасын сығымдап-сығымдап
алды. Сонан соң оң жағында тұрған жас жауынгерге мойын бұрды.
— Балам, кеудеңде намыс ... ... Мына ... ... қорлығы
өтіп барады!—деді Тайшық хан.
Оң жағындағы жас жауынгердің күткені де сол лебіз екен. Дүр ... ... ... ... ... еді, ... көк ... қоя берді. Бүл — бірінші жекпе-жекте опат болған Таймастың ... еді. Жас та ... ... жүрт ... ілігіп, қырандай уытты,
қабыландай қайратты ... ... ... ... ... намыс
болса, қимылда»,— деп мезгеп тұрғаны да ... ... ... ... ... ... ... ұлы жараған нардай болып, құтырынып шыға
келді. «Келсең ... деп ... ... тайындай болып Алпамыс та қарсы
ұмтылды. Қөзді ашып ... азу ... ... ... қос ... ... ... болып тоғысты. Демдерінен үйірілген қүйын қалмақ әскерінің ... ... ... Неше ... ... тарқата алмай жүрген Алпамыс бұл
жолы да шыдатпады. Беттескен бетте қалмақ батырын сақиналы найзасымен ... іліп ... ... ... ... ... шаңын бұрқ еткізіп
тастай салды. Қалмақ батырының тұяқ серпуге де мұршасы келген жоқ. Әне-міне
дегенше, жекпе-жек алаңында ... ... ... үш ... ... жатты.
Бұл көрініс қалмақтың қалың әскерін есеңгіретіп тастағандай еді
Бір сәтке жауар ... ... ... ... ... басқандай.
— Жекпе-жек, жекпе-жек!—деді Алпамыс келесі кезекті шақырған белгіні
білдіріп. Үні де ... ... ... ... ... ... ... алшаңдай басып бір жауынгер шыға
берді. Бүл — ... ... жер ... көрмеген айтулы балуан болатын.
Қимылында еш қатердің нышаны жоқ, асыкпай басып ... атқа ... ... ... ... ... ... олай-бұлай шапқылап қыр көрсетті. Бір
мезгілде Алпамысқа жақындап келіп:
— Ей, қайратқа мас болған жас бала!—деді.— Ер ... үш рет ... де ... ... ... Шын ... ... басыңа қалқан үста
да, ендігі кезекті маған бер.
— Жоқ!—деп іле тіл қатты Алпамыс, үнінде ... ... ... қайтпас
тегеуріні бар.— Жоқ, кезегімді бермеймін. Біріншіден, сендер көпсіңдер, ... ... жеті жыл ... ... ... үшін жеті мың
қалмақты өлтірмей қылышымды қынапқа салмаймын ... ... бар. ... ... болса, жеті мың жауынгерді бір жайлы етейін, сонан соң
кел. Оған дейін кызығымды көре тұр.
Мұнан әрі қос ... ... ... ... де ... қошқардай көз
аларта шегінісіп алды да, бір-біріне тап ... ... бұл жолы ... ... ... ... демесін, қару жұмсамай-ақ қояйын деп
ойлады. Сол ниетпен бетпе-бет ... ... шап етіп ... ... ... ... ... қызарып, " ісіп-кеуіп кеткен қалмақ балуаны
бауыздалған бұқадай қырылдап ат ... жан ... ... хан ... шыдай алмай, екі иіні селкілдеп, зауал ... ... ... ... ... ... ... шөгіп, көзін жаспен шылаған күйін ... ... ... ... ... ... түтетіндей болып лап қойған.
— Иә, аруақ!—деп Алпамыс та ... ... Сол ... ... түскен
жасындай кеулеп, қалың жаумен ... ... ... ... ... жол ... жатыр. Қолындағы семсері сермелген сайын, сан дұшпан
баудай түссе, лықсып ... ... қол ... ... ... ... басады. Алпамысқа жанасуға асыққан небір жау жүрек ерлер жан ... ... ... Ет ... ... ... ... болып өліктер
көрінді. Аққан қанға ат шашасы боялды. Үрістем батырдың майданы да ... ... Кіші ... ... ... да лажы ... қатары
сетіней бастап еді. Лажы таусылмай қайтсін, Алпамысты ... етіп ... — тақ ... ... ... шақ етеді. Тап бір шойыннан құйылғандай.
Оның үстіне соғысқан сайын еті қызып, арыны ... ... ... ... ... тірі ... үріккен қойдай босып, қорғанға ығысып,
ендігі үрысты қала қақпасының аузында ... ... бұл ... ... қоғадай жапырып, қырғын таптырумен болды. Бұл кезде қас қарайып,
көз байлана бастаған. Бір ... ... ... ... ... ... ... жүріп байқаса, «Қап!»—деді өкініп. Өкінгенмен не пайда,
сыртта қалған жауларын жаусатып, енді қалаға кірудің амалын ойлады.
Берік ... тас ... асу ... ... ... ... шапқылап
қорғанды үш рет айналды. Барлық қақпа тас бекітілген. ... ... ... ... ... ... ... қорғалап туған ай көтерілді. Ай сәулесі
адамдардың аққан қанына шағылып, көз қарықтыра жалтырайды. Бір ... ... ... жақ ... ... арауытқан үңгірді байқады.
Аттылы адам еркін ... ... кең қуыс ... ... ... «Бүл не үңгір»,— деген ниетпен жақындамақ болып еді, ... ат ... ... ... Әлі де ет ... ... ... тәуекел етіп, қамшыны басып-басып жіберді де, шұбардың ... ... Бір ... ... бұлқына шегіншектеген Байшұбар ... иесі ... ... соң, қос ... ... ... ащы ... жөнелді. Сол бетінде ойынды еті бұлт етіп, асыл біздей жылт ... өте ... Өте ... ... ... ... дік етіп ... мұң
екен, шылдырлап қоя берген темір тор Алпамысты ... ... ... ... аузында осқырынып, шегіншектеуінің сыры да осы еді. ... ... емес қой, ... ... ... адам ... ... шыңырау
зындан болатын. Қалмақтардың да ... ... ... сол еді. ... ... табаны жер иіскемей сып етіп қорғаң ішіне бір-ақ
түсті ғой. Жау ... ... көп емес пе, ... ... ... тордың ішінде
балықтай шоршып тұрысы мынау. Жай ... ма, ... ... қойған
қалың жау шоқпарларын шірене сілтеп, оқты бұршақтай ... ... ... ... қазықтай болып қасқайып түрған Алпамыс, іштей
егіліп, тағдырына назаланып, аруақ-құдайға жалбарынып еді. ... ... ... айтып, жалғыздығын еске алып, мұңын шақты. Сонан ... ... ... белгісін сезбей, өзін-өзі торға түсірген
аңғалдығына қапа болды. Қабырғасы қайыса өкінді. Мұның бәрін ... ... ... ... біліп тұрған Байшүбар осы кезде бір ғаламат өнер
көрсетіп еді. ... ... ... ... ... соң, ... ... тағанын тіктеп, шортандай бұлқына жөнелді. Сол-ақ ... ... ... сөгіліп, шарбы майдай сыпырылып қалды. Алпамыс ... ... ... Енді ... ... ма, ... қар түтеп, жойқын күшпен қалың
жауға жапыра килікті. Мұны көрген қалмақтар үріккен қойдай тоз-тоз ... бірі ... ... ... Бірі ... тығылса, бірі
тоғайға сіңді. Жан сауғадан басқаны ойлаған тірі ... ... ... ... Тайшық ханның зауал шағын табалдырығына тіреді. Ол ... ер еді, ... ... ... бұлтын қасқая тұрып қарсы алды.
Ездік ... ... ... ... ... ... шықты.
Бұған дейінгі жекпе-жектер бұл жолғы шайқасқа қарағанда ... ... ... Алпамыс пен Тайшық найзағайдай шарпысып, күндей күркіреді. Қос
батырдың кезек-кезек салысқан соққысы қаланың ... ... ... ... ... көрмегені белгі берейін деді ме, жоқ
әлде Тайшықтың тегеуріні ерекше ме, ... ... бір ... Алғашқыда ырғай сілтеп бір-біріне найза тастасып еді, ... ... ... ... ... ... ... қылыш салысқан. Тайшық хан осы
түста бір белгі беріп, ... ... еді. Сол ... бетінде қақпаның
аузына жеткен. Осы кезде қақпаның аузын қан қылып, қараған жанды таң қылып,
Тайшықтың түсін шын қылып, Алпамыс ... ... ... ... ... ... ... мерейі үстем болып, қолына қару ұстаған жау атаулыға
қырғын таптырып, қалаға кірген. Қан сасып ... қала ... ат ... ... бір ... ербиіп баяғы мыстан кемпір тұр. — Оу, шешеке, аман
ба?—деп Алпамыс қыжырта ... ... ... — Е, шырағым, жүрмін
ғой!—деген мыстанның үні тағы да бір аярлықты көлденең ... ... ... ... оған ... келтірмеді. Қорлығы өткен мыстанға жарық
дүниемен қош айтқызып, өшін ... Хан ... ... ... ... Алпамыс
батыр көңіл демдеді. Маңдайының терін сүртіп, Қаракөздің ... ат ... ... елін Алпамыс батыр аузына қаратты. Ертеңінде-ақ керней-
сырнай ... қара ... ... қосқан. Мұның өзі ... ... ... ... ... еді. ... ... ақ
шатырдың ішінде Алпамыс отыр. Жанында — он ... ... ... ... ... ... ... қасірет-қайғының бәрін Алпамыстың
есен-сау көрінген бір , сәтінің ... ... ... ... сәтте кер
маралдай керіліп, ақ жүзінде шаттық нұры ойнап, Алпамысқа наздана жанасады.
Қаракөздің жанында ... ұшып ... ... ... жүр. ... ... ... беттерін шымшып, әрі қорыққан, әрі ұялған сыңай танытып
еді. Бас душпанның ... ... соң, ... ... бір ... бірге келіп жасаған қаскөйлігін қаперіне де ілмеді. Оның бұл
мінезі қазіргі жеңіс салтанатын ... ... ... қуаныш
сепкендей еді. Шатыр төрінде Алпамыстан төменірек жерде серке бағатын
Кейқуат отыр. ... бұл ... ... жұрт сенер-сенбесін білмей
таң қалған. Тайшық ханның бақташысын оң ... ... ... ... ... емес пе екен деп ... Жоқ олай болмай шықты.
Батырдың өзі елеп-ескеріп, құрметпен мойын бұрып ... ... ... ... шек ... Таңдана тұрып, Алпамыстың
хан мен қараны тең көрген бұл ... ... ел риза ... еді. ... ... ... бұл жиын тек ... салтанаты ғана емес, сол ел-жұрттың
ендігі бас иесін белгілеп, жұртқа жария ету салтанаты да еді. Осы ... ... ... ... тізгінін Кейқуатқа беруді ойлаған. Мұнысы,
бір жағынан Кейқуатқа берген уәдесінің орындалуы ... ... ... шыққан хан халқына жайлы болар деп түйген. Оның үстіне Кейқуаттың
жат-жақын ... ... ... қол ұшын беріп, ақылды әрекеттер жасауына
қарап, Алпамыс оны зерделі ... ... деп ... ... ... ... басқыза, төрден орын беруінің де сыры сол болатын. ... ... ... ... ... шараға шарап құйылып, Алпамысқа
ұсынылды. Алтын ... ... ... нөкер қыздарының бірі Жүрметүз
деген сұлу еді. Бұл өзі тал бойында ... ... ... бір міні ... көзді көрік-келбетімен тұсап тастағандай аяулы ару болатын. Шын
сұлудың жігіт жүрегін жараламайтын кезі бар ма, ... ... ... түзде жүргенде Жүрметүзге Кейқуат та ғашық болған. Бірақ өзінің қандай
екенін білетін өр кеуде ару Кейқуат ... ... ... ... ... келсе, келеке-мазақ қылып кететін. Сол паңдығы әлі қалмапты. Кейқуат
бүгін бір-екі рет орайын тауып тіл қатып, жанасқан болып еді, ащы ... ... ... ... Сол Жүрметүз тал шыбықтай бұралып қолындағы
алтын шараны Алпамысқа ұсына беріп әзіл тастады.
— Батырым, шарап ішсең, ұйықтап ... ... ... еді, ... ... ... ... күлкісі де күміс сапырғандай ерекше жағымды
екен. Оның үстіне уыз ернін ... ... ... ... ... жарқ етіп, төрде отырғандардың көзіне шағылып еді. Әсіресе Кейқуат
сұқтана қадалып, қыз қылығы шарпып өткендей ... ... ... Осы
кезде Алпамыс та әзілге әзілмен жауап қайырған.
— Жоқ, Жүрметүз, адамды ұйықтататын шарап емес, ... ... Оның ... ... ... ... ішсем ғана мас болатын әдетім
бар. Ал ... ... емес ... ... күндей сенемін,— деп келіп,
шарадағы шарапқа Алпамыс ерін ... ... ... ... жұрт
көңілінің кірбеңі жазылған кезде, Алпамыс ... ... жұрт ... ... Уа, ... ... ... бас жіп, елге басшы ... ... елім ... ... жұртым десе, жылаған азаматтың атын
атағым келеді. Халықтың мұң-сырына жақын ... деп ... ... ... ... ... ... тағдырларыңды сеніп тапсыратын, алдынан
өтпес әміршілерің Кейқуат болады.
Бұл шешімді қара ... ... ... ... Тай ... ... ... Кейқуатты іш тартып, құтты болсын айтысты. Кейқуат хан
болған соң, Жүрметүз сұлудың да ... ... иіле ... ... осы ... ... ... хан Жүрметүзді оң жағына отырғызып,
өзіне өмірлік жар ететінін айтты. Хан мен ханшаның некесін ... ... ... білдіріп еді. Ел тізгіні қолына тиіп, хан ... ... бір апта ... ... ... ... халқына жар салды.
Алпамыс пен Қаракөзайымның үйлену тойын ... ... ... ... ... аямай, екі жастың неке қияр тойын есте ... ... Отыз ... ... ... Алпамыс пен Қаракөздің осы уақытқа
дейін көрген қиындықтарын, шеккен уайымдарын жуып-шайып кетті...
Осылайша, қалмақ жұртына тыныш тіршілік орнап, күндер өте ... ... ... түс көрді. Түсінде бір күшіген түңіліктей боп түнере ұшып
келеді де, төсегіне қонады. ... үш рет ... ... үш рет ... берді. Болмаған соң, батыр ашуланып, құстың мойнын бұрап жұлып ... ... ... ... ... бір ... болғанын білді де, дереу
жолға қамданды. Өлең төсегіндей ... ... ... ... ... ... емес. Алпамыс бұл ниетін Қаракөзайымға білдіргенде, ол да
уайым шегіп:
— Е, тәңірім, ... жасы жаңа ... ма деп ... тагы да ... көлденең тарттың!—деп зар еңіреді.
Бірақ Қаракөз есті қыз ғой, әрі ... бері ... ... ... Алпамыстың ел-жұртына аттануын жөн көрген. Сол ниетпен жылап-еңіреп
жүріп, Байшұбарды өз қолымен ерттеп, батырына оң ... ... ... аман бол, ... төсек салғаным,
Табанымнан тас өтіп,
Маңдайыма күн өтіп,
Қайғысын шектім даланың.
Қызығын да көре алмай
Ата менен ананың...
Ақылы кәміл дананың.
Жаныңа сенің құрбан ғып,
Еліме ... ... ... ... ... ... балаң жоқ,
Артыңда белгің қалған жоқ,
Ішімде кетті-ау арманым.
Арман етпей ... ... ... ... бар ма ... ... мін енді,
Жүремін дедің, жүр енді,
Көрермін басқа салғанын.
Болмаса неғып ілесіп,
Шұбар атқа ... неге ... ... ... ... ... салмадың.
Алғаның кәміл пірің деп,
Аятын көрдім құранның.
Аман барып, есен жүр,
Жолыңа мен бір құрбаның.
Қош енді, ерім, қош енді.
Қош деп айттым үш енді,
Әмірі ... ... ... ... ... ... осы сөзді айтқанда, оның жеңінде
алмас қанжар тығулы тұр еді. ... ойы — асыл ... ... ... шығарып салған соң, тағдырына нағылет айтып, өзін-өзі ... ... ... әлгі ... ... толқи тұрып, ксмл-қош
жауабын қайырып еді.
— Ақылыңнан айналдым, Қаракөзайым!—деді Алпамыс,— затың әйел ... ... ... сенім артып аттанып барамын.
Тыныш өмір бастаған ел-жұртыңнан екеуміз бірдей кетсек, тағы да ... кім ... Мен үшін сен ... қаққан алтын қазықсың, арқандаулы
аттай айналып келіп өзіңді табамын. Ақ тілеуіңді ... ... ... аман ... өзіңе ұшарға қанатым болмай оралармын. Осыны айтып,
Алпамыс атының басын үш рет ... ... үш рет ... ... қысып, ақ жүзінен сүйіп, жұбатып кетті. Алпамыстың бұл қылығы,
айтқан ақылы Қаракөзайымның көңілін көтеріп, ... ... ... ... ... өлтірем деген райынан қайтып, енді барлық үміт-тілегін
Алпамыстың ақ жолына бағыштаған.
Жер ... ... ... ... шаң тастаған Байшұбар ... ұзап ... ... көзінде жас, көңілінде тәтті үміт,
әлі қарап тұр. Алпамыс көкжиекке сіңіп, көзден таса бола ... Қош, ... есен ... сау ... ... етті ... Осы ... шықтай мөлт еткен көз жасы ақ жүзін тағы да сызып бара жатты.
 
ЖИДЕЛІБАЙСЫН ЖЕРІНДЕ
 
Байшұбардың тізгінін ... ен ... ... шапқан Алпамыс арада
отыз күн өткенде, ... ... тұяқ ... Ел ... ... Байшұбар ат біліп, үстіндегі иесіне белгі берген. Қөлбеп жатқан
қоян жонға сыдыртып шыға келсе, арғы жақ ... ... жер ... ... ... ... ат өз үйірін бірден танып, арқырай ... ... ... ... ... бас көтеріп аз-кем тұрды да, Байшұбарды олар
иісінен танып, шұрқырай қоршап ... ... жалы жер ... мама ... танауынан иіскеп, солқ-солқ оқыранып қоя берген.
Алпамыс сонда ғана мән-жайды түсініп, мына бие Байшұбардың енесі екенін
танып, мына жылқы өз малы ... ... ... ... Сонан соң, ел
ішіне бірден кірмейін, түсімнің сыңайы жаман еді, неде болса аңысын ... ... ... алып ... ... киді. Әбден танымастай болып
киінген соң, атының басын жылқышылардың қосына бұрып еді.
Қосқа кіріп келсе, төрде ... ... бес бек ... ... ... ... шай қайнатып, өңі жүдеу біреу отыр. Жай отырған жоқ, көзінен
жас аға мұқалып, сол көз жасы құрғамаған күйі ... ... ... бұл
қалай деп әлгі от басындағы кісіге назар салса, ... ... ... ... ... Тортай деген жалғыз баласы екен. Ал төрде жатқандар
— осыдан жеті жыл бұрын жылқы бағатын бес ... ... ... ... ... елең етіп бас ... ығысып орын
берді. Бес бек оянған да жоқ.
— Иә, жол болсын, танымадым ба, қалай?—деп Тортай тіл ... ... кіре ... бара ... ... едім,— деді Алпамыс.—
Кіндігімнің қаны ... жер — осы ... ... шыққаныма жеті жыл
болды. Ата-ана, туған-туыстың не күйде екенін білмей, елеңдеп келемін. Ел
шетінде кезіккен қара ... соң, соға ... ... ниет еді. Тіл ... сыңсыған қалың мал қай бектікі?
— Ей, шырағым-ай!—деп Тортай ... тіл ... ... ... ... қонып, ырыс дарыған Жиделібайсын жерінде ... ... ... ... ... ... еді ғой бұл. Осыдан жеті жыл бұрын ... елді ... ... батқан соң Байбөрінің тірек еткен жалғыз ұлы ... ... ... атты ұлы жау ... кетісімен, Ұлтан деген құл
билеп-төстеп бек болды. Бек ... ... ... ... көрсетіп, ен
дәулетті судай шашуда. Ұлтанның қай ... ... ... бұл ... төркінін білгің келсе — Алпамыстікі. Шырағым, алысты ... ... ... ... бір ... білерсің?
Осы кезде төрдігі бес бек оянып кетті де, ... жуан ... ... Ей, ... ... ... ... Ел қыдырған диуана не біледі, қайнат
шайыңды!—деп Тортайды бүйірден ыңқ ... бір ... ... ... ... келгендей басқа бектер де бастарын көтеріп, ... ... ... ... араша!—деді осы кезде шыдай алмаған Алпамыс,— бұларың
қалай, мені сыйласаңдар, сабыр етіңдер. ... мен де ... ... бес бек ... ... ... ... өзіне қол көтерсін. Сол-ақ екен, ашуға булыққан Алпамыс
қолындағы асасымен бес бекті де ... ұрып ... ... Осы сәт
Алпамысты қаһарланған қайратынан танып, ... ... жая ... ... «Тәңірім-ау, рас па, өтірік пе!»—деп құшақтай алып, өкіріп ... ... ... ... ... ... ... соң, Алпамыс:
— Ал, аға, елдің жайы қалай?—деп сұрады.
Түйе түлігінің сүйіп жайылатын сор ... ... ... ... ... шығысымен ат басын сортаң өріске бұрған. Сол бетінде қарсы алдындағы
мұрыншақ төбені ... келе ... қыр ... зарлаған дауыс естіледі.
Арада жеті жыл уақыт өтсе де, ... ... ... ... ... Тани
тұрып, қабырғасы қайыса күйзелді. Ет жүрегін кернеген сағыныш дәл бсы ... ... ... ... ... ... ... қараса, үстіне өрім-өрімі шыққан көне шекпен
киген әкесі екі иіні ... түйе ... жүр. Түйе ... ... зарлайды. Біресе құдайға жалбарынса, біресе өзіне-өзі мұңын
шаққандай болады. Енді ... шөп ... ... ... де, ... ... бөдене ұшса да, ырым етіп, елеңдеп қалады. Бүгін неге ... ... ... ... ... ... діңкелеткен. Кәрі сүйегі сықырлап,
әбден қалжыраса да, түйелердің байыз таппаған мінезін де өзінше жақсылыққа
жорып, ... ... жүр еді. ... бұл күйін көрген Алпамыс шыдай алмай,
жақындап келіп:
— Ассалаумағалайкүм, ата!—деп еді. ... ... ... ... ... ... таяғы түсіп кетті. Ол бұ жолы да әбден тізесі батқан
Ұлтанның аңдытып қойған ... ма деп ... ... ... ... бұл ... көрген Алпамыс батыр: «Әкеме кім екенімді көңілін
орнықтырған соң ... ... ... ... деп ... Ақсақал, ел қыдырған жолаушы едім,— деді Алпамыс,— дауысыңызды естіп
бұрылдым. Зарыңызға қосып жүрген балаңыз қайда кетіп еді? ... ... ... ... ... Байбөрі өзімен-өзі болып, мұны да жақсылыққа
жорыған жайы бар.
Тәңірім-ау!—деп еді ол. — Көрер болсаң, көзімнің жасы аз ... жоқ ... құл хан ... тірі ... ... берген жоқ еді. Жапан түзде мейірімі
түскен жан қалмаққа кеткен жалғызым болмаса неғылсын?!
— Жоқ, ата,— деді Алпамыс,— балаңнан хабар ... ... ... ... соң ... едім. Енді тілімді алсаңыз, бүйтіп
жапа шеккенше, біреудің малын бағып, отын жақпай-ақ қойсаңыз деймін.
Сол-ақ екен, Байбөрінің ... алды ... иегі ... ... қоя
берді.
— Тәңірім-ау, рас па, өтірік пе!.. Ата деген даусыңнан айналдым...
Бәсе.. бәсе... ... ... ... ... бұрқырап ед.. Бұл кезде
Алпамыстың да шыдамы таусылып, атынан домалай түскен бетінде әкесіне ... ... Сол ... қушиып шүйкедей болып қалған Байбөріні құшағына
қысып тұрып қалды. Бір ... ... ... жан ата, ... ... ... ... даусы
дірілдей шығып.
Байбөрі Алпамысын аймалап, мауқын басып, өзіне-өзі ... бие ... ... ... соң ғана түсі ... өңі ... көзі ... тілге келіп
еді.
— Ата, елдің жайы қалай?—деді Алпамыс.
— Е, шырағым, еліңнің басы мына мендей болған соң ... ... Сен ... мен ... тілі ... ... қорлықты айтып
жеткізе, санап тауыса алар деймісің. Онан да өзің көзіңмен көр. Мына қырдың
астында Құлтай бабаң жүр. ... ... ... кем ... жоқ ... сол ... сәлем бер,— деді Байбөрі. Әкесінің ақылын жөн көріп атқа
мінген Алпамыс кешікпей-ақ бір отар қойдың ... ... ... ... ... ... қағып айнала жүре беріп еді, қой бастаған қос серке
мүйізі қақырайып Алпамысқа ... ... Жай ... жоқ, үзеңгісін
иіскеп, алды-артын орап, соңынан ілесе берді. Бұлар Алпамыстың өзі барда
серке қойған екі лақ ... ... ... ... жеті жыл өтсе де, ... үйіріліп түрған сыңайы еді.
Мұны білген Құлтай жоқ. Қөлденеңді көк аттыға қос ... ... ... соң, ... ... ... ... болып, артында қалған қос серке-ау!—деп дауыстады
Құлтай. — Көлденең көк аттыға ілесетіндей не қара көрінді. Ертең ... ... ... серкелерім қайда десе, не айтамын... Шөрей, жаным,
шөрей!
Осы кезде Алпамыс жақындап келіп:
— Е, ата, аша ... айыр ... ... бола несін күңіренесің. Мен де
бір балаңмын, мына серкелер өздері мойын бүрып тұр ғой, біреуін бере ... ... ... ... деп сөге ... ... атты ... осыдан
жеті жыл бұрын жауға аттанғанда, аманат етіп кетіп еді. ... кисе ... киіп ... жоқ, ... ... ... бар. Айып ... Құлтай
қалбалаңдай берді.
— Жеті жыл аз уақыт емес қой, ... ... ... ба? ... ... бар еді? — деді ... ... Ай, несін айтасың, тұлғасы нар, көкірегі толы ар еді ғой, — ... ...... ... қалы ... шетіне жанын сағыныш қажап шалдығып жеткен Алпамыс осы сәт ... ... Жан ата, ... ма еді! — деп, ... ... ... ... шарадай болған Құлтай Алпамысты бас салып құшақтап, еңіреп қоя
берді. Айдалада екеуі ботадай боздап, мауқын ... ... Бір ... ... түзеп, есін жиып, тіл қатты.
— Балам, — деді ол, — ел ... ... ... ғой, ... ... өз ... көре ... Алдымен мына қырдың астында қол-аяғы
кісендеулі, қозы жайып жүрген Жәдігер балаңды қуантып қайт.
... ... ... ... да, ... ғой. Онан да, мына менің
атыма мініп, өзіңіз сүйінші сұрап қайтыңыз, — деді ... ... ... жоқ, қауқылдап жүріп шұбар атқа мінді де, жел қайықтай ... ... ... ... ... жиырма бестегі жігіттің қызуы бар деген сөз
рас ... ... ... соң, ... ... қозсын. Оның үстіне
Алпамысты ... ... ... сыймай көтеріліп% осы күйінде хан
болған Ұлтан ... қыр ... ... ... еді. Сол ой делебесін
қоздырып, Жәдігерге соғуды да ... ... Бұл ... ... құл Гүлбаршынға
үйлену тойын қыздырып, түрлі бәсеке-белдесу ойындарына кезек берген.
Байлық не істетпейді, Ұлтан құл ... ... ... неке ... көкпарға деп құнан атасын. Небір атан жілік, аптал жігіттер еліріп
келіп, олай-бұлай айналдырған болып еді, ... ... ... алмады. Осы
көріністің үстіне шұбар атты сыдыртып Құлтай баба ... ... ... ... ... ... ... ердің қасына іліп сүйрей жөнелсін.
Жұрт шу етіп, астындағы шұбар аттың тегеурініне қайран ... қала ... ... той ... ... ... алды ... құлға келіп: «Көкпар
тартып, құмарымыз тарқамады ғой, бір мал ... — деп, ... ... ... ... Уа, жарандар, — деген, — мен сендерге адам көрмеген қызық көрсетейін!
Ендігі көкпарларың анау жүрген Жәдігер ... ... да ... сөз шынында да жиналған көпшілікке бұрын адам естімеген кереметтей
әсер етіп еді. Біреулер: «Қойыңдар, кешегі ... ... көзі емес пе ... деп, ... ... шырай танытты. Енді біреулері: «Ой, тамаша!» — десіп
даурығып, Жәдігерге ... ... ... Шет жағасын жаңа айттым ғой,— деді Тортай көзінің ... ... құл бек ... соң, ... тілеуімді тілемей, Алпамыстың тілеуін
тілейсің деп, әкеңді түйе бағуға ... ... Атаң ... қой жаяды.
Өзіңнен қалған жеті айлық балаң Жәдігер ... аяқ, ... бас, ... қозы ... жүр. ... не ... әсіресе өзіңнің Гүлбаршын
жарыңды Ұлтан құл аламын деп отыз күн ойын, қырық күн тойын жасап, ... ... ... қосылмақшы болып қиғылық салып жатыр. Енді ... ... ... Тілімді алсаң, тезірек қимылда.
Алпамыс батыр бұл жайды естігенде, сабыр ... ... ... Дереу
орнынан тұрды. Қостан шығарында:
— Ал, Тортай, тәрізі өз ішімізден шыққан қара шұбар жыланды індетпей
болмас. ... ... ... ... жан ... білмесін,— деді.
Тортай болса, бір күліп, бір жылап: ... бұл ... ... ... ... пе»,— деп қала берді.
Бұл сұмдық жеті жасар Жәдігердің жанын түршіктіріп ... ... ... не ... бар еді... Жан сауға!—деп
шырылдаған Жәдігер әркімге бір тығылып, араша сұраумен болды. Бірақ ... ... ... ... ... білмес өңшең әңгүдік жігіттер
Жәдігердің сөзіне құлақ аспады. ... ... жаны ... көзі ... ... ... көкпаршыларды қарғай бастап еді.
— Ой, өңшең ... ... ... ... ... ... Ешкі ... аспай жер жастаныңдар... Ағайын-туған, дос-
жарандарың сырт беріп, бастарыңнан қасірет тұманы арылмасын! ... ... ... ... ... деп сұрар-ау, сазайларыңды ... Ал ... ... ... сәт ... ... даусын сырт жақтан өктем шыққан үн бөліп
жіберді. Бұл Алпамыстың көзін көрген, қадірін білетіндер еді. Жаңағы: «Ой,
тамаша!»—деп ... ... ... ... ... осы ... ... тұрған есерсоқ жігіттерді жасқап, ұрысып, Жәдігердің
жанынан қуып жіберді. Жәдігер болса, осынша ... ... ... ... қол-аяғын кажаған кісенді ауырсынып, құмыға жылап отырып қалды.
Бір мезгілде астында ... ат, ... ... ... дырылдата
сүйретіп Құлтай баба келе жатыр. Екі езуі құлағында, бүгілгенбелі жазылып,
түлеп шыға келген. Мүны көрген Жәдігер ... ... да ... аңырып
отырып қалды.
— Шырағым Жәдігер, сүйінші!—деп қуана дабдырлады Құлтай,— сүйінші...
Мына көкпарды, абырой серік болып, мен алып ... ... ... әкеліп
салғаным ғой...
Құлтай осы сөзді айтып, құнанды сылқ еткізіп ... да, ... ... ... есі шығып жүріп, Алпамыстың келгенін айтуды да ұмытып
кетті. Жәдігер болса, бабасының бұл қылығына одан ... ... ... ... қүл келінін алғалы жатқанда, бабамның мұнша ... деп ойға ... ... ... аты ... ... итке сүйек
тастағандай етіп алдарқатқан сыйы болар... Ал мына көкпарды қайтемін...
Көкпар шабар күнім ... ... ... ме едім... Қой, басқаға өкпем болса
да, бабамның ықыласын елеусіз қалдырмайын, мұны ... ... ... тым ... ... ... жігіттерге асып берсін». Осындай ... ... ... ... ... ... ... күйі ауылға сүйрей
жөнелді. Қол-аяғы кесіндеулі болса да, есік пен ... ... ... Тері ... ғана ... ... барады. Бұл жайды сыртта жүрген
Ұлтан құл көріп қалған. Құтырған құл ... қана қоя ма, бір жағы ... ... ... ... ... жағы сол жойқын күштен ... ... ... қоя ... «Ә, бөрінің баласы бөрілігін жасамай қоймайды
екен,—деп ойлады,— мына күшімен бір күні жазым етіп ... Оның ... ... ... ... ... ... көзін құртпаса,
болмас!» Ұлтан құл осы ниетпен ... ... де, ... тіл ... Әй, ... деді ... ... жіберіп,— сен жылдам Жәдігерді
алып маған кел. Бөрінің ... ... ... ... жай ... ... сөзді естігенде, Қарлығаш еңіреп қоя берді.
— Тәңірім-ау, енді көрсетпегенің осы ма ... ... ... ... тел ... ... ... жалғыз көзін өлімге қиып қалайша жер
басып жүрермін!
... деп ашу ... ... құл ... бір ұрып ... кезде көкпардың құнанын сүйретіп Жәдігер де келе қалмасы бар ма.
Ақылынан ашуы ... ... ... құл ... де бір салып қалды. Сол-ақ
екен, ... ... келе ... ... ... сарт ... ... алып
сығымдай жөнелді. Мұны көрген Қарлығаш шыр-пыр болып арашаға жүгірді.
Жәдігердің тегеуріні ... ... ... ... ... ... ... жылыстай жөнелді.
— Қарағым, Жәдігер-ау!—деді осы ... ... ... етін
бозбалаға асып беріп, сауық-сайран ... күн бе еді? Бұл ... ... ... ... деп, Жәдігер үлкен адамдай сабырмен тіл қатты,—
қайбір еркелік дейсің, ... уын ... ... ... соң, ... бөлінсін деп едім...
Мұны естігенде, Қарлығаштың көңілі босап, онан сайын ағыл-тегіл жылап
еді. Осы кезде бұлардың даусын естіп, Қарлығаштың анасы, ... ... ... ... де ... Бір-біріне сүйеніп, зар еңіреген қос ... ... де ... ... ... жүзін жаспен жуды. Үш мұңдыққа
жылау таңсық емес, әрі-бері шер ... ... алды да, ... ... ... ... ... бәйбіше шөмшек теруге кетті. Қарлығаш
үйіне қайтты. Жәдігер болса, кісенін сылдыратып қозы соңынан ілесті. Бұл
кезде Құлтайдың есі ... ... ... ... ... ... Алпамыс
Байшұбарына мініп, сабыр-тағаты қалмай Жәдігерді көрмекке келе жатқан. Келе
жатса, бір қырдың астында бытырай ... ... ие бола ... ... ... көріп, алдымен Жәдігер тіл қатады.
— Ей, диуана, жол ... ... ... ... болса, мына
қозыларымды бір қайырып бере кет. ... ... ... ... бар,
егер уақытың болса, бір бал ашып бер.
Артында қалған ... ... дәл ... ... ... деп Алпамыс еш
ойламаған. Қазір де мына ... ... ... деп ... де ... еді.
Бірақ іштей: «Менің де жалғыз құлыным осындай болып ... ... ... ... бұра ... Осы кезде Жәдігер тесіле қарап, тағы да
тіл қатты.
— О, тәңірім!—деді ол таңдана тұрып,— ел ақтаған диуана ма ... ... ... ... ел үшін ... ер ... ғой ... Құдай көз
жасымды иіп, әкем болмасаң неғылсын! Түр-түсіңді ... де, ... ... ... ... жүруші едім. Сол елесім шын ... сен ... ... дәті ... ... болса да, мына сөзді естігенде шыдап тұра
алмады.
— Жәдігерім, жалғызыміт- деп, аттан сыпырыла түскен ... ... ... Туғалы жетімдіктің қасіретін белшеден кешіп келе ... ... ... әкесінің бар екенін дәл осы сәт білгізіп, төбесін
көкке жеткізгендей болды. Көрген ... ... ... ... түстей
сейілтіп жіберді.
Алпамыс сол жерде-ақ Жәдігердің қол-аяғындағы кісенді бұрап ағытып,
лақтырып жіберді. Сонан соң:
— Ал, балам, Жәдігер,— ... ел ... ... ... ғой, енді ... Сен ... осылай жүре тұр, мен есірік Ұлтан құлдың жайын таптырып
қайтайын.
Жәдігердің уыз беті албырап қан ... ... ... нұры ... ... ЖЕТКЕН АЛПАМЫС
 
Гүлбаршын сұлуға үйленемін деген дәме Ұлтанды әбден есіртіп жіберген.
Сонан соң да ... неке қияр ... ... дүрліктіріп, өзінше бір ерекше
сән-салтанатпен өткізген болып жатыр еді.
Алпамыс батыр диуананың ... ... ғана ... тойдың нағыз
қызу кезі екен. Төрде обадай болып Ұлтан отыр. Екі езуі екі құлағында, осы
тірлігіне ... риза ... ... ... ... ... сөздер айтып, елді күлдіруінің
әбестігі жоқ. Сол дәстүрмен Ұлтанға ... ... ... та бір
сарынды бастап жіберіп еді. Алдымен «әу» деп өлең ... ... Мына ен ... Ұлтанның еншісі емес екенін, әкім болып ел-жұртты
қан қақсатып ... ... Онан соң ... аумалы-төкпелі екенін, бақ
дегеннің сынаптай тұрақсыздығын айта келіп, енді осы ... осы ... ... ... деп ... ... диуананың бұралқы сөзі деп ойлап, өздерінше мәз болып
еді. Бірақ Ұлтан құл әлгі сөзден кәдуілгідей тіксініп, диуананы ... ... ... да, өлең ... ... ... Маған мына диуананың өлеңі ... түк ... ... ... әмір ... ... ... жандайшаптар қандай, демде
Алпамысты қақпалап, шеттетіп жіберді. Бұл жайды ... ... ... да ... ... Жай ... ... диуананың жүріс-тұрысынан,
бітімінен, даусынан бір ... ... ... ... еді. Мұны
өзінше бір жақсылықтың нышаны болар деп ... ... ... көрсететін
Мафия деген сақау әйелді шақырып алған.
— Мафия,— деді Гүлбаршын ... ғана ... ... сен ... мына сегіз тілләні бер де, бал аштырып келші.
Мафия сөзге келген жок. Тек ... ... соң: ... ... ... ... ... онан да жайтысын өжім алып, ейтең базайға байып,
киім алып ... ... ... ... ойнап-күлейін, диуананың ежуіне
ши.ейін, төйтеуін бейсем де аждық қылмаш»,— деп, төрт ... ... да, ... ... әкеліп берді.
— Әй, Мафия,— деді сонда Алпамыс,— ... ... ару ... ... ... керек еді ғой. Диуананың сегіз пірі бар екенін, оның
әрқайсысына арнайы садақа бермесе, ... ... ақ ... ... де, ... ... ... Неге алдайсың, сақау қар, аруағымды
шақырып, қол-аяғыңды буып тастайын ба ... Мұны ... ... көзі
шарасынан шығып, зәресі ұшты. Аяқ астында ... ... да ... ... ... қалған төрт тілләны да Алпамыстың қолына ... ... ... тағы да бір жұрт ... ... қалғысы келген
ниетпен, тойды өзінше қыздыра түспек болып еді.
— Уа, халайық,— деді ол ... ... ... ... оң ... ... ... жамбы ілінеді, кімде-кім атып түсірсе, бәйгесіне түйеші
Байбөрінің қызы Қарлығашты беремін.
Ұлтанның жарлығынан кейін бір топ ... ... ... ... ... Дарақ орнатылып, жамбы ілінгенше, той басқарушылар көптің
ішінен өлеңшілерді сүзіп, айтыс ұйымдастыруды ниет етіп еді. ... ... де ... ... ... ... «Тілдері жеткен менің бек
болғанымды ... ... деп ... ... бар деп ... ... жұртқа күлкі болғысы келсін, Ұлтанды
мадақтайтын ақын көп ішінен суырылып шыға ... Осы ... ... ... сақау қатыны бір жағынан ... ... ... ... ... ортаға жұлқына шықпасы бар ма! Оған бағанағы Мафия сақау
қосылды. Екі сақаудың тілі шолтаңдап, сызыла жөнелгенде, ... ... жан ... Оны елеп ... Бадамша мен Мафия бар ма, Ұлтанды жер-
көкке сыйғызбай мақтасын-ай келіп. Олардың айтуынша, әділ де ... ... ... ... да, дәулетті де, сәулетті де Ұлтан.
Мұны естіп тұрған Алпамыс шыдамай ... ... ... ... ... шақырды. Ұлтан құлды арқа тұтып, бұлғаңдап отырған
Бадамша тартынсын ба, ... кел» ... шап ете ... Айтыс басталды
да кетті. Сондағы Бадамша мен ... ... ... былайша болып еді.
Б а д а м ш а :
«Айшық мүйіз ақ сейке
Қойды баштай, жай-жай,
Бейі қыпша ... ... ... мақтап өйен айт,
Бек бойдың деп, диуана,
Кеулі кейсе Бадамша
Теңге таштай, жай-жай!»
 
А л п а м ы с :
«Бісмилле деп өлеңді
Кеп айтамын, ... ... ... жар-жар!
Мәні-жайын қандайын
Білгенім жоқ, жар-жар,
Ел қыдырған диуана
Нені айтайын, жар-жар?»
 
Б а да м ша :
«Бісмәйдә деп өйенді
Көп ... ... ... ... шикін-ау,
Құтты болшын тоқайың,
Деп айтыңыз, жай-жай!»
 
А л п а м ы с :
«Бісмиллә деп тойына
Келе алмаймын, ... ... ... ... ... ... де ... сен күңсің,
Ол Гүлбаршын — бәйбіше,
Сен бәйбіше болады
Дей алмаймын, жар-жар».
 
Б а д а м ш а ... ... ... ... ... ?
Қайжияма, жай-жай.
Үйтан бегім төбеңді
Ойып қояд, жай-жай.
Бет алдыңа бижияп
Сандияма, жай-жай».
 
А л п а м ы с :
«Сен де шаптың бәйгеге,
Менде ... ... ... ... ... ... ... сақау қар,
Ұлтан құлдан сен қанша
Опа таптың, жар-жар?!»
 
Б ад амш а ... де ... ... де ... ... бетіңнен
Иттей қаптым, жай-жай.
Мен мақтамай, кім мақтайд
Ұйтанымды, жай-жай
Заманымда дидадан
 Шашбау тақтым, жай-жай».
 
А л п а м ы с :
«Өлең ... ... мен, ... ... ... мен, ... тағыпсың
Тіллә шашбау, жар-жар,
Осы тіллә шашбауды
Қесейін мен, жар-жар».
 
Бада м ш а:
«Өйен айтып айдымнан
Жейдей ешші, жай-жай.
Бұй Байшында жағадай
Ейдей көші, жай-жай.
Шашбау түгіл дамбайым
Бауы ... ... ... ... ... л п а м ы с ... ... Бадамша,
Отым жағып, жар-жар!
Жүруші.еді
Ұлтан құл
Малым бағып, жар-жар.
Қалай-қалай сөйлейсің,
Ей, сақау қар, ... ... ... ... ... ... айтқанда, түсін суытып, даусы қаһарлана шығып
еді. Айтысып отырған Бадамша сол сәт әлденеден ... жел ... ... ... Іле етек-жеңін қағынып, орнынан тұрып: «Құйысын
өйеңі, бұ кім өжі... ... ... ... ... ... ... ... құрылып, жамбы ілініп, тойшылар енді осы ... ... ... Қарлығаш тігілген соң, ел ішінің небір саңылақ
жігіттері де бақ сынап көруге қамданған.
Осынау ... ... ... ... ... әйелі Гүлбаршын сұлу
отырған отаудың тұсына елеусіз ғана жақындап келген. Ұлтанның әумесер
күзетшілері де қазір ... ... ... ... ... ... ... Қарлығашты еншілесем-ау!»— деген есек дәмемен жүргенде, күзетті
жайына қалдырған. Оның ... ... ... кейпі едеусіз де ... ... ... мұң, ... жас болғанымен, бағанадан бері осы
диуанадан көз жазбай отырған. Енді, міне, диуана кейпіндегі Алпамыс ... ... ... ... ... тіл ... Гүлбаршынның ет
жүрегі торға түскен торғайдай тыпырлап қоя берді.
— Байсынның жерін, Қоңыраттың елін көргенім осы еді,— деді ... ... ... той ... тап ... Той иесі өзің ... соң, екі-үш
ауыз өлеңмен келіннің .көңілін көтеруді жөн көрдім.
— Ей, диуана-ай!—деп Гүлбаршын күрсіне жауап қайырды.— Сен не ... ... бұл емес еді ғой. Жеті жыл ... ... ... осы ... ... өлімін жібергенін қалап едім.
— Қой, келін шырақ!—деп, диуана ... ... ... осы ... ... тіл ... ... мұның қалай, аузыңды ашқаннан өлімді айтқаның. Әлде
Ұлтанда ... бар ма ... ... ... ... ... «Е ... көз жасымды
көрдің бе... Мына опасыз жалғанмен бүгін қоштасармын деп отырғанда, ... ... ... ... емес ... — деп, ... қалпы отаудан
шықты. Алпамыс та шыдап тұра ... ... ... ... ашып,
Гүлбаршынды бауырына қысқан қалпы тұрып ... ... ... ... неше ... қайғы-қасірет көпірі лақ етіп ақтарылғандай, сол
қасірет көпірін бір-біріне ... ... ... ... бір ... ... еді. ... та, Гүлбаршын да елең етіп, ... ... ... тұрып қалды. Саулы інгендей аңыраған шерлі үн естіген жанның
сай-сүйегін сырқыратып, бірте-бірте жақындап ... пен ... ... ... қараса, арқасында бір бума шөпшек,
шүйкедей болып Картайған Аналық бәйбіше. Соңғы кезде басқа шаруадан қалған
соң, Ұлтан құл ... ... ... ... қойған. Соңғы жеті жылдан
бері Аналық бәйбішенің көзінен жас кетпегенін ... ... ... бүгінгі зары тіптен өзгеше еді. ... ... ... ... қапа болды. Аяулы енесінің көз алдында болып жатқан мына тойдың азабы
қандай ауыр ... ... ... ... ... ... бәйбішенің бүгін айрықша зарлануының басқа себебі бар
еді. Осыдан үш күн бұрын түс көрген. Түсінде ... ... ақ ... ... жүр ... ... кейін-ақ жүрегі алып-ұшып, Айпамысын асыға
күтіп, бөлек бір күйге түскен. Енді, міне, бүгін таң ... иіні ... ... ... ... қос ... ... шыдатпай қойды. Қазіргі сәтте
Аналық бәйбішенің зарға қосып келе жатқаны да осы гәп Бұл ... ... ... анасын бірден таныды. Таныды да, дүниенің ... ... ... ... жая ... Бар ... «Апа!»— деген жалғыз
ауыз сөз.
Алпамыстың: «Апа!» — деуі мұң ... ... ... тас ... ... Аналық бәйбішенің құлағы шайдай ашылып қоя берді. Аспан асты: «Апа!»
— деп жаңғырығып кетті. Осылайша ана мен бала ... ... ... ... ... дидарындағы ең аяулы сезімге кезек
берді... Мұнан әрі Алпамыс уақыт ... ... енді ... ... жоқ еді. ... соң да ширақ қимылдай жүріп Байшұбарын мініп, жамбы
атып жатқан топтың ... ... Осы ... ... дарақы дауыспен:
— Кезекті диуанаға беріңдер! Енді диуананың әуселесін көрейік! — ... ... жоқ, ... ... ... ... сыңғыр еткізіп
атып түсірді.
Мұны көрген Ұлтан мына диуананың тегін емес ... енді ғана ... ... қана ... ... дәл өзі ... жазбай танып, жанын қоярға жер
таппаған еді. Шуылдаған жұртта да ... жоқ, енді ... ... ... ... сол еді:
— Уай, Ұлтан, тоқта! — деді Алпамыс, — Ұлтан, тоқта.
Бұл жалғаннан көрген қызығың бір ... асып ... ... енді ... жер ... кез ... ... баж еткен Ұлтан енді найзамен шаншуға оқталған
АлпаМысты: «Көке!»—деген дауыс кідіртті. Жалт ... ... ұлы ... ... осы ... ... ... Үйреніскен жауым ғой, өнерімді
бір көрсетейін,— деді. Алпамыс сөзге келген жоқ, шегініп кетті. Жәдігер
болса, ... ... ... ... ... ... қақпалап жүріп,
тірсегінен тілді де, ағаш бұтағына іле салды...
Қиянатпен қабырғасы ... ... ... ... деген осы екен,
Ұлтанның зібірі осымен тынды. Тойға жиналған жұрт та Алпамысты ... ... бірі ... бірі ... ... ... сүйінші сұрап, бірін-бірі қуантуда болды. Сүйінші
сұраушылар Қарлығашқа да жетті. Бір ... жөні ... емес пе, ... ... бір ат жетектетіп жіберді. Іле өзі де құстай ұшып жетіп, ағасы
Алпамыспен құшақтасып көрісіп еді. ... ... ... ... көкем,
келдің бе?.. Азып-тозған, еліңді, қайғылы ... ... ... балаң
Жәдігерді көрдің бе?.. Өлімге бас байлап кетіп едің, қанатың өртке шалынбай
есен-сау жеттің бе?..
Құлағым талай шулап еді, жау ... ... ... ... ... мұны ... ... сай-сүйегі босап, көзіне жас алмағаны
қалмады...
Жиделібайсын жеріндегі енді ... ... ... бәрі ... жасы еді.
Нағыз той Жиделібайсын жерінде Алпамыс ... соң ... ... ... ... болып, иесіз қалған ... ... ... ... ... ... Үлкенді құрметтеп, кішіге қамқор болатын-
тәртіп орнатты. Ол тәртібі ұрпақтан-ұрпаққа ... ... ... ... ... мен анасын боз биенің сүтіне шомылдырып, үлде мен бүлдеге
орап, неше жылғы шеккен азабын көрген түстей ... ... ... ... ел-жұртының қамын ойлар қария болды. Алпамыс батыр алыста қалған
аяулы серігі ... да, ... ... ер ... да ұмытқан
жоқ. Жьіл сайын екі рет ат ізін салып, ... ... асыл ... ... бөленіп қайтып жүрді. Мұнан әрі Алпамыс батырдың жағы жамандық
көрмегенін, ұзақ өмір сүріп, ... ... ... ... ... ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 80 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі6 бет
Алпамыс батыр жырын оқыту арқылы тәрбие жұмыстарының құзыреттілігін арттыру4 бет
Батыр сөзінің шығу тарихы6 бет
Батырлар жыры5 бет
Батырлар жыры мен «Шаһнама» дастанындағы тақырып үндестігі7 бет
Сәбит Мұқанов өмірі мен шығармашылығы3 бет
Фольклорлық шығармалардағы елдік рухы4 бет
Қазақ фольклористикасы21 бет
Әдебиетті оқытудың инновациялық әдістемесі, технологиясы230 бет
Төле би жайлы37 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь