Delphi және мәліметтер қоры


Кіріспе 3
1 Мәліметтер қорын жобалау және ақпараттық жүйелер 4
1.1 Деректердің шамадан тыс қайталануы және аномалиялар 4
1.2 Ақпараттық жүйелерді жобалау 6
2 Delphi ортасында мәліметтер қорына рұқсат алу механизмдері 14
2.1 ADO провайдерлері 17
3 Мәліметтер қорын құру және басқару 20
3.1 Мәліметтер қоры кестелерін құру және басқару 20
3.2 Мәліметтер қоры кестесімен жұмыс 30
3.3 Клиенттік қосымшада жоғарғы мәзір құру 36
3.4 Мемо.өрістер, бағандарды жөндеу және деректерді іздеуді ұйымдастыру 40
3.5 Сұраныс құру 44
3.6 Есеп құру 52
4 Delphi7 ортасында локальды деректер қорын қолданып ақпараттық жүйелер құру 65
4.1 «Кадрлар бөлімі» ақпараттық жүйесінің жобасы 65
4.2 Мәліметтер қоры өзгерісін журналға тіркеу 89
5 Серверлік мәліметтер қоры және interbase серверімен танысу 95
5.1 INTERBASE локальды сервері 95
5.2 Индекс құру 99
5.3 Delphi7 және мәліметтер қоры серверлері 100
5.4 Генераторлар мен триггерлер 106
Қортынды 109
Әдебиеттер тізімі 110
Қосымша А 111
Оқу құралы 5В011100-«Информатика» мамандығының студенттеріне жүргізілетін «Мәліметтер қоры және ақпараттық жүйелер» және 5В070300 - «Ақпараттық жүйелер» мамандығының студенттеріне жүргізілетін «Мәліметтер қоры жүйелері» пәндерінің негізінде жазылды. Оқу құралында «Мәліметтер қорын жобалау және ақпараттық жүйелер», «Delphi ортасында мәліметтер қорына рұқсат алу механизмдері», «Мәліметтер қорын құру және басқару», «Delphi7 ортасында локальды деректер қорын қолданып ақпараттық жүйелер құру», «Серверлік мәліметтер қоры және Interbase серверімен танысу» тақырыптары қарастырылып, әрбір тақырыпқа қысқаша теориялық мағлұматтар және оларға сәйкес мысалдар келтірілді. Қазіргі техника мен технологияның дамып, маңызы артқан XXI-ғасыр заманында мәліметтер қоры адамзат баласы өмірінің бір бөлшегіне айналып отыр. Ал мәліметтер қоры қазіргі таңда кез келген сферада қолданылып жүргені бәрімізге мәлім. Бұл туралы тұрақты анықтама жоқ, себебі бұл ұғымның қасиеттеріне байланысты аясы кең болып саналады. Мәліметтер қорын деректер қоры деп те айтады. Екеуінің мағынасы бір. Сондықтан оқу құралында мәліметтер қоры сөзінің орнына деректер қоры сөзі де қолданылады. Delphi-дегі мәліметтер қоры – бұл ең дамыған механизм, мұнда мәліметтер қорының бағдарламасын жасауды қамтамасыз ететін кітапханасының күшті қоры құрылып, ол әмбебап интерфейс арқылы жүзеге асырылады. Мәліметтер қоры деп бір немесе бірнеше компьютерден қолдануға болатын ақпараттың электрондық жинақтамасын айтады.
Қазіргі қолданбалы программаларды дайындау технологияларының өте мықтылығына қарамастан, егер программаның жобасын жасауға, шешілуге тиісті мәселелерді анықтау кезеңіне барынша назар аударып, әбден пысықтамаса, соңында оны жөндеуге көп уақыт кетуі мүмкін. Егер программа құрылымы, жобасы дұрыс келістірілмеген болса, программаға жаңа функция енгізу немесе ондағы кемшіліктерді жөндеу үлкен қаржы шығынына да ұшыратуы мүмкін. Қолданбалы программаларды жобалаудың негізгі кезеңдері бар:
1 Мәселенің қойылымы
2 Мәселелердің шешілу тәртібін анықтау
3 Алғашқы мәліметтерді таңдау
4 Мәліметтер құрылымын анықтау
5 Қолданбалы программа дайындау
6 Программаның дұрыстығын бақылау, жетілдіру.
Бұл кезеңдерді локальды мәліметтер қорын қолданып BorlandDelphi7 ортасында орындау әрі жеңіл, әрі тиімді. Осы орайда мәліметтер қорын қолдана отырып ақпараттық жүйелерді құру және автоматтандырудың жобасы жасалынып, оның орындалуына әдістемелік нұсқаулар жазылды.
Оқу құралында келтірілген әр мысалдың Дельфи тілінде жобалық пішіні жасалып, бағдарламалары құрылуы оның практикалық маңыздылығын арттырады деген ойдамыз.

Пән: Информатика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 100 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге




ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

С. АМАНЖОЛОВ АТЫНДАҒЫ
ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ

Б.А. Кабланбекова, Б.М. Кабланбеков

Delphi және мәліметтер қоры

Оқу құралы

Өскемен
С.Аманжолов атындағы ШҚМУ баспасы
2011

ОӘЖ 002 (075.8)
ҚБЖ 32.973я73
К 12

С.Аманжолов атындағы ШҚМУ әдістемелік кеңесімен
баспаға ұсынылған
№5 хаттама 22 маусым 2010 ж.

Пікір жазғандар:

Ахметжанов Б.К., физика-математика ғылымдарының кандидаты, доцент
Тұрғанбаев Е.М., физика-математика ғылымдарының кандидаты, доцент
Сыздыкпаева А.Р., техника ғылымдарының кандидаты

К 12 Кабланбекова Б.А., Кабланбеков Б.М. Delphi және мәліметтер қоры: Оқу
құралы. - Өскемен: С.Аманжолов атындағы ШҚМУ баспасы, 2011. - 145 б.

ISBN 978-601-80142-1-5

Оқу құралы информатика, ақпараттық жүйелер мамандықтарының мемлекеттік
стандарты мен типтік бағдарламасына сәйкес жазылды.
Құралда Delphi7 ортасында мәліметтер қорына рұқсат алу механизмдері,
ADO провайдерлері, Delphi7 ортасында локальды деректер қорын қолданып
ақпараттық жүйелер құру, серверлік мәліметтер қорын InterBase ортасында
құру туралы қысқаша теориялық мағлұматтар және әртүрлі мысалдар мен олардың
бағдарламалары келтірілген.
Жоғарғы оқу орындарының 5В011100-Информатика, 5В070300-Ақпараттық
жүйелер мамандығы студенттеріне курстық жұмыс, диплом жұмыстарын жазуда
көмегін тигізетін қосымша құрал ретінде ұсынылады.

ОӘЖ 002 (075.8)
ҚБЖ 32.973я73

ISBN 978-601-80142-1-5
© Кабланбекова Б.А., Кабланбеков Б.М., 2011
МАЗМҰНЫ

Кіріспе 3
1 Мәліметтер қорын жобалау және ақпараттық жүйелер 4
1.1 Деректердің шамадан тыс қайталануы және аномалиялар 4
1.2 Ақпараттық жүйелерді жобалау 6
2 Delphi ортасында мәліметтер қорына рұқсат алу механизмдері 14
2.1 ADO провайдерлері 17
3 Мәліметтер қорын құру және басқару 20
3.1 Мәліметтер қоры кестелерін құру және басқару 20
3.2 Мәліметтер қоры кестесімен жұмыс 30
3.3 Клиенттік қосымшада жоғарғы мәзір құру 36
3.4 Мемо-өрістер, бағандарды жөндеу және деректерді іздеуді 40
ұйымдастыру
3.5 Сұраныс құру 44
3.6 Есеп құру 52
4 Delphi7 ортасында локальды деректер қорын қолданып ақпараттық 65
жүйелер құру
4.1 Кадрлар бөлімі ақпараттық жүйесінің жобасы 65
4.2 Мәліметтер қоры өзгерісін журналға тіркеу 89
5 Серверлік мәліметтер қоры және interbase серверімен танысу 95
5.1 INTERBASE локальды сервері 95
5.2 Индекс құру 99
Delphi7 және мәліметтер қоры серверлері 100
5.4 Генераторлар мен триггерлер 106
Қортынды 109
Әдебиеттер тізімі 110
Қосымша А 111

КІРІСПЕ

Оқу құралы 5В011100-Информатика мамандығының студенттеріне
жүргізілетін Мәліметтер қоры және ақпараттық жүйелер және 5В070300 -
 Ақпараттық жүйелер мамандығының студенттеріне жүргізілетін Мәліметтер
қоры жүйелері пәндерінің негізінде жазылды. Оқу құралында Мәліметтер
қорын жобалау және ақпараттық жүйелер, Delphi ортасында мәліметтер қорына
рұқсат алу механизмдері, Мәліметтер қорын құру және басқару, Delphi7
ортасында локальды деректер қорын қолданып ақпараттық жүйелер құру,
Серверлік мәліметтер қоры және Interbase серверімен танысу тақырыптары
қарастырылып, әрбір тақырыпқа қысқаша теориялық мағлұматтар және оларға
сәйкес мысалдар келтірілді. Қазіргі техника мен технологияның дамып, маңызы
артқан XXI-ғасыр заманында мәліметтер қоры адамзат баласы өмірінің бір
бөлшегіне айналып отыр. Ал мәліметтер қоры қазіргі таңда кез келген сферада
қолданылып жүргені бәрімізге мәлім. Бұл туралы тұрақты анықтама жоқ, себебі
бұл ұғымның қасиеттеріне байланысты аясы кең болып саналады. Мәліметтер
қорын деректер қоры деп те айтады. Екеуінің мағынасы бір. Сондықтан оқу
құралында мәліметтер қоры сөзінің орнына деректер қоры сөзі де қолданылады.
Delphi-дегі мәліметтер қоры – бұл ең дамыған механизм, мұнда мәліметтер
қорының бағдарламасын жасауды қамтамасыз ететін кітапханасының күшті қоры
құрылып, ол әмбебап интерфейс арқылы жүзеге асырылады. Мәліметтер қоры деп
бір немесе бірнеше компьютерден қолдануға болатын ақпараттың электрондық
жинақтамасын айтады.
Қазіргі қолданбалы программаларды дайындау технологияларының өте
мықтылығына қарамастан, егер программаның жобасын жасауға, шешілуге
тиісті мәселелерді анықтау кезеңіне барынша назар аударып, әбден
пысықтамаса, соңында оны жөндеуге көп уақыт кетуі мүмкін. Егер
программа құрылымы, жобасы дұрыс келістірілмеген болса, программаға
жаңа функция енгізу немесе ондағы кемшіліктерді жөндеу үлкен қаржы
шығынына да ұшыратуы мүмкін. Қолданбалы программаларды жобалаудың
негізгі кезеңдері бар:
1. Мәселенің қойылымы
2. Мәселелердің шешілу тәртібін анықтау
3. Алғашқы мәліметтерді таңдау
4. Мәліметтер құрылымын анықтау
5. Қолданбалы программа дайындау
6. Программаның дұрыстығын бақылау, жетілдіру.
Бұл кезеңдерді локальды мәліметтер қорын қолданып BorlandDelphi7
ортасында орындау әрі жеңіл, әрі тиімді. Осы орайда мәліметтер қорын
қолдана отырып ақпараттық жүйелерді құру және автоматтандырудың жобасы
жасалынып, оның орындалуына әдістемелік нұсқаулар жазылды.
Оқу құралында келтірілген әр мысалдың Дельфи тілінде жобалық пішіні
жасалып, бағдарламалары құрылуы оның практикалық маңыздылығын арттырады
деген ойдамыз.

1 МӘЛІМЕТТЕР ҚОРЫН ЖОБАЛАУ ЖӘНЕ АҚПАРАТТЫҚ ЖҮЙЕЛЕР

Мәліметтер қоры қандай да бір пәндік аумақ, яғни адам қызметінің аумағы
туралы деректерден тұратын мәліметтерді сақтау және қолдану үшін құрылады.
Мәліметтер қорының қосымшалары қандай да бір мәліметтер қорымен өзара
байланысу үшін керек. Өзара байланыс деп мәліметтерді алу, оларды
қолданушыға тиімді форматта көрсету, жөндеу, өңделген мәліметтерді қайтадан
мәліметтер қорына қайтару сияқты процестерді айтады.
Мәліметтер қорын жобалау келесі пункттерден тұрады:
1. Мәліметтер қорының ақпараттық қажеттілігін анықтау
2. Мәліметтер қорында үлгілейтін шынайы әлемнің объектілерін – пәндік
аумақты талдау. Бұл объектілерден мағыналарды құрастыру және олардың
мінездемелерін беру. (мысалы, “деталь” мағынасының мінездемесі
“атауы”, “түсі”, “салмағы” т.б.) және олардың тізімін құрастыру.
3. Мағыналар мен мінездемелер арасында сәйкестік жасау – таңдалынған
МҚБЖ-не негіздеп кестелер және олардың бағандары (атрибут-өріс)
анықталуы керек. (Paradox, dBase, FoxPro, Access, Clipper,
InterBase, Sybase, Informix, Oracle және т.б.).
4. Әрбір объектіні ерекше-уникалды түрде анықтайтын атрибуттарды
анықтау
5. Мәліметтердің толықтылығын қамтамасыз ететін ережелерді құрастыру.
6. Объектілер арасында байланыс орнату. Кестені қалыптандыру.
7. Мәліметтердің қауіпсіздігін қамтамасыз ететін сұрақтарды жоспарлау
Мәліметтер қорын құру кезінде басты назар аударатын нәрсе – ол
құрылатын қордың қатынастарында қайталанулар санын азайту арқылы жобалауды
дұрыс бастау. Егер жоба басынан бастап дұрыс жобаланса, онда оны әрі қарай
дамытуға келгенде бөгеттер саны азаяды.

1. Деректердің шамадан тыс қайталануы және аномалиялар

Деректердің шамалы (қарапайым) және шамадан тыс қайталануы болады.
Қарапайым қайталану МҚ-н өңдеу кезінде бөгет жасамайды. Мысалы: ҚТ
(Қызметкер және Телефон) деген қатынас бар болсын (1- кесте). Бір жерде
жұмыс істейтін қызметкерлердің телефондары бірдей болуы мүмкін.

1-кесте- Қызметкерлер және Телефон қатынасы

Қызметкер есімі Телефоны
Алия 525458
Ғалия 525458
Берік 525458
Серік 562651

Мұндағы 525458 нөмірінің бірнеше адам үшін қайталануы қарапайым қайталану
болып табылады.
ҚТБ-қатынасы (Қызметкер, телефон, бөлме) бар болсын.

2-кесте- Қызметкер, телефон, бөлме қатынасы

Қызметкер есімі Бөлме Телефоны
Алия 111 525458
Ғалия 111 525458
Берік 111 525458
Серік 112 562651

3-кесте - Қызметкер, телефон, бөлме қатынасы
Қызметкер есімі Бөлме Телефоны
Алия 111 525458
Ғалия - -
Берік - -
Серік 112 562651

2-кестеде деректердің шамадан тыс қайталануы бар. Одан құтылу үшін 3-
кестедегідей қор құрсақ - таңбасы пайда болады, ол да қайталанады, оған
жадыдан орын бөлінеді және программалау кезінде осы таңбаны ескеру туралы
шарт болуы керек, сондықтан жұмыс күрделілене түседі. Одан құтылу үшін 4-5-
кестелердегідей ТБ(Телефон-Бөлме) және ҚБ(Қызметкер-Бөлме) қатынастарын
құру дұрыс.

4-кесте - Телефон-Бөлме қатынасы
Телефоны Бөлме
525458 111
562651 112

5-кесте - Қызметкер-Бөлме қатынасы
Қызметкер есімі Бөлме
Алия 111
Ғалия 111
Берік 111
Серік 112

Әр бөлменің телефоны МҚ-на бөлек жазылады да басқа қатынасқа бөлмеде
тұратындардың аты-жөні жазылады. Бұл қатынастың тиімділігі мысалы: Ғалия
жұмыстан шығып кетсе, ол туралы деректерді МҚ-нан өшірсек те, 111-ші
бөлменің телефоны туралы дерек өшпейді. Мұндай процесті қатынастарды
қалыптандыру дейді.
Деректердің шамадан тыс қайталануы картеждерді өңдеу кезінде қиындықтар
туындатады, оларды қатынасты жаңалау аномалиясы дейді. Олар кейбір
картеждерді өшіру, жаңадан толтыру, жөндеу кезінде бөгет жасайды.
Аномалия дегеніміз МҚ-да деректерді өңдеуді қиындататын, қайшылықтар
туындадатын процестер.
Аномалияның 3 түрі болады:
1. жөндеу
2. өшіру
3. жаңадан қосу
Жөндеу аномалиясында деректің бір мәнін жөндеу үшін барлық қатынас
жазуларын тексеріп, оған байланыстыбасқа қатынастағы жазуларды өзгерту
керек болады. Мысалы: 2-кестеде 111-бөлменің телефоны өзгерсе, осы
таблицаның басқа жазуларын да қарап шығу керек, сосын осы бөлмеде тұратын
бүкіл қызметкерлердің телефонын өзгерту керек.
Өшіру аномалиясы қатынастан қандай да бір деректі өшірген уақытта осы
дерекке қатысы жоқ қажетті бір дерек өшіп қалатын жағдайда анықталады.
Мысалы: Серік туралы деректі өшірсек, бөлменің нөмірі мен телефоны қоса
өшіп қалады. Ал ол бөлмеде жалғыз тұратын болғандықтан ьөлменің бос
екендігі, оның телефоны неше екендігі туралы дерек сақталмайды.
Жаңадан қосу аномалиясы қатынас толық толтырылғанға дейін жаңа
деректерді осы қатынасқа енгізуге болмайды, әйтпесе жаңадан жазу қосу
кезінде қатынасты тағы да тексеру керек. Мысалы: ҚТБ қатынасына жаңадан
бөлменің нөмірі мен телефонды қосу мәнсіз, ол бөлмеде біреудің тұратыны
белгісіз болса. Бұл қатынаста Қызметкердің аты-жөні кілттік атрибут болып
отыр, оның мәні толмайынша кестеге жаңа жазу енгізу мүмкін емес.

2. Ақпараттық жүйелерді жобалау

Ақпараттық жүйелерді үйренген кезде мәліметтер қорының алатын орны
ерекше. Мәліметтер қорын жобалау және құрастыру өнерлілікті, іскерлікті
талап етеді. Қолданушының талаптарын түсініп, оны тиімді мәліметтер қорының
жобасына айналдыру шығармашылықты процесс болып табылады. Ал осы
шығармашылық процесті толық-қанды және жоғары өнімді қосымшалар көмегімен
физикалық тұрғыдағы мәліметтер қорына айналдыру – инженерлік процесс болып
табылады. Екі процесс те бас ауыртарлық, қызықты интеллектуалдық
күрделілікке толы. Деректер қорын қолдану арқылы үлкен ақпараттық жүйе де
құруға болады. Ақпараттық жүйені құрмас бұрын онда қолданылатын деректер
қорын жобалау арқылы ақпараттық жүйенің үлгісін жасап алған дұрыс.
Ақпараттық жүйені жобалау жалпы бірнеше кезеңнен тұрады. Олардың
негізгілері төменде келтірілген.
Концептуалдық жобалау -  программада қарастырылатын негізгі мәселелер
мен функциялар анықталып, өңделетін алғашқы информацияны талдау мен оның
құрылымын анықтау.
Логикалық жобалау - ER–диаграмма негізінде реляциялық жүйелердің
мүмкіндігі ескерілген мәліметтердің логикалық моделі, мәліметтер қоры
кестелері арасындағы байланыс түрлерін анықтау.
Физикалық жобалау -   мәліметтер қорын басқару жүйелері құралдарымен
орындалады: мәліметтерді сипаттау тілі (МСТ), мәліметтерді манипуляциялау
тілі (ММТ). Физикалық модельдеудің соңғы этабында ЭЕМ жадысында мәліметтер
қоры файлдары және іздеу структурасы файлдары пайда болады.
Пәндік аймақты модельдеу төмендегідей кезеңдерден тұрады: инфологиялық
модельді құрастыру, даталогиялық және физикалық жоспарлау, концептуальды
жобалау. Инфологиялық модельді құрастыру кез келген ақпараттық жүйе
саласымен байланысты. Пәндік аймақ дегеніміз сол еңбек саласындағы негізгі
объектілер жиынтығы болып табылады. Жұмыс жасау аймағын модельдеу үрдісінде
қарастырылып жатқан ақпараттық жүйедегі негізгі объектілер олардың
қасиеттері және объектілер арасындағы байланыстар анықталады (1-сурет).
Ақпараттық жүйелерді жобалау жұмысы барысында құрылған инфологиялық
модель негізінде даталогиялық модель құрылады.
Оның инфологиялық модельден айырмашылығы жүйедегі құбылыстар уақыт
мерзімі бойынша нақтыланады. Әрі қарай физикалық модель жасалады. Бұл жұмыс
кезеңінде ақпараттық жүйеде қолданылатын мәліметтер қандай құрылғыларда
сақталып, қандай жадтың түрлерін талап ететіні анықталады.

1-cурет - Инфологиялық модельдің негізгі бөлшектері

Мәліметтер қорының концептуалды жобалануы.
Мәліметтер қорын жобалаудағы үрдістің бірінші фазасы кәсіпорынның
талданатын бөлігі үшін мәліметтердің концептуальді моделін құру болып
табылады. Оның құрылуы нақты бір ретпен орындалады: бастапқыда мәліметтерді
қолданушылардың ұсыныс моделі толық құрылады; содан соң олар мәліметтердің
коңцептуальді моделіне интегралданады.
Осы орайда келесі мысалды қарастырайық. ШҚМУ студенттері мәліметтер
қорын құру керек болсын.

1 1-кезең. Концептуальды жобалау кезеңі.

Бұл кезең жалпы мәні бар, жауапты және программистен, мәліметтер қорын
әрі қарай өңдейтін техникалық құралдардан тәуелсіз этап болып табылады.
Мұнда талаптарға шолу және жалпы жобаны құрастыру жасалады, бұл кезеңде
кәсіпорынның немесе оның бір бөлігінің жоғары дәрежелі интегралданған
негізі қарастырылады.
Бұл кезеңнің мақсаты: ақпараттық қажеттілік және қолданушының
концептуальдық талаптарын талдау, жаңа мәліметтер қорында мүмкін болатын
ақпараттарды өңдеу жұмыстарын анықтау, ақпараттық объектілерді және олардың
арасындағы байланысты анықтау, заттық аумақтың инфологиялық моделін тұрғызу
және талдау нәтижелерін құжаттандыру.

1 2-кезең. Заттық аумақтың сипаттамасы.

Мәліметтер қорын құрастырудың алдында заттық аумақты қарастырып аламыз.
Мәліметтер қорын жобалау кезіндегі заттық аумақ (домен)– ШҚМУ. Ішкі жүйесі
– студенттер мәліметтер қоры. Автоматизациялауға студенттер туралы
деректерді топтастырып сақтау жұмысы жатады. Заттық аумақтың атрибуттар
(өрістер) жиыны 6-кестеде келтірілген.

6-кесте-Заттық аумақтың атрибуттар жиыны

№ Атрибуттар атаулары Идентификатор
1 2 3
1 Студенттердің аты-жөні Fio
2 Туған датасы data
3 Ұлты Naz
4 Факультет fakult
5 Мамандығы Spez
6 Курс Kurs
7 Топ Group
8 Мекен-жайы Adres
9 Келісім нөмірі (оқуға ақы төлеуге N_dog
арналған)
10 Ақы төлеу түрі Forma_opl
11 Ақы сомасы Summ
12 Жанұялық жағдайы Sem_pol
13 Жеңілдіктер Lgota
14 Жеңілдік түрі Vid_lgot
15 Жатақхана Obshag
16 Жатақханада тұру мерзімі Srok_proj
17 Жатақханаға орналасу мерзімі Data_viezda
18 Бөлме нөмірі N_kom
19 Студенттік билет нөмірі N_bilet

3-кезең. Заттық аумақтың мінездемесі.
Студенттерді тіркеу бөлімі ШҚМУ студенттері туралы деректерді сақтау
және есеп жүргізу жұмысын атқарады. Әрбір оқуға түскен студентке
қайталанбас нөмірі бар билет береді, ол нөмір тек қана бір студентті
анықтайды. Студент оқуға түскенде оқуға ақы төлеу үшін келісім жасайды,
келісімнің қайталанбас нөмірі болады, ол да тек бір студентті анықтайды.
Сонымен қатар студенттерге ақы төлеу кезінде, жатақхана беру кезінде
жеңілдіктер қарастырылады.
4-кезең. Заттық аумақтың шектеулері және мүмкіндіктері.
Бұл заттық аумаққа қатысты келесі шектеулер мен мүмкіндіктер қолдануға
болады:
1 Студенттік билеттің нөмірі 5 символдан тұрады, онда топ коды және
студенттің нөмірі көрсетіледі.
2 Ақы төлеу келісімінің нөмірі 5 символдан тұрады, онда мамандық
атауының әрпі және келісімнің үштаңбалы нөмірі көрсетіледі.
3 Жеңілдіктер былай анықталады:
- алғашқы төленген ақы сомасы ескеріледі
- жазғы және қысқы сессияның қортындысы ескеріледі
- жанұялық жағдайы ескеріледі
4 Жатақхана тек қана басқа қаладан келген студенттерге беріледі және
ескерерлік себептер болса ғана.

2 5-кезең. Заттық аумақтың ER-диаграммасын тұрғызу.

ER-диаграмманы тұрғызу үшін заттық аумақтың объектілерін, атрибуттық
құрамын анықтау керек. Атрибуттар тізімі негізінде келесі (кестелер)
мағыналар анықталады:
1 Студент (fio, data, naz, adres, N_blilet)
2 Мамандық (fakult, spez, kurs, group, N_bilet, N_dog)
3 Ақы (N_dog, forma_opl, summ, lgota, vid_lgot)
4 Жатақхана (N_bilet, obshag, srok_proj, data_viezda, N_kom)
Алынған мағыналық кестелер арасында келесі байланыстар болады:
студент ( оқиды(мамандық
мамандық( төленеді(ақы
жатақхана ( бөлінеді(студент
ER-диаграмма қортындысынан 2-суреттегі сызбаны аламыз.

2–сурет-ER-диаграмма

2 6-кезең. Логикалық жобалау кезеңі.

Бұл кезеңде қандай да бір таңдалынып алынған МҚБЖ құралымен өңделетін
модель құрылады.

1 Деректер моделін таңдау.

Деректер моделі – деректер форматы және оларға қолдануға болатын амалдар
құрамы.
Деректердің иерархиялық, желілік, реляциялық модельдері бар.
Кез келген модельде 3 негізгі компонент болады:
1 деректер структурасы – қолданушының көзқарасын сипаттайды.
2 деректер структурасына қолданылатын амалдар
3 толықтылықты шектеу – формальды түрде сипатталған деректер структурасы
негізінде заттық аумақтың сәйкестігін қамтитын механизм
Бұл жобада деректердің реляциялық моделі қолданылады, себебі онда
байланыс орнату және жаңа байланыстарды орындау, кез келген деңгейдегі
деректерді қолдану кесте түрінде жеңіл орындалады.
Деректер структурасы.
Бұл модель негізінде қатынас ұғымы бар, ол деректерді модельдеу құралы
ретінде қолданылады. Қатынасты таблица түрінде көрсетеді.
Кесте жолдары картеж деп аталады, ол бір объектіні сипаттайды, оның
мазмұны кесте бағандарымен анықталады. Бағандар атаулары атрибуттар деп
аталады. Мәні бірмәнді анықталатын атрибут кілттік деп аталады. Егер картеж
бірнеше абрибуттар мәндерінің тіркесі арқылы анықталса, онда қатынас
құрмалас кілтті деп аталады. Кілттердің біреуі әрқашан алғашқы және оның
мәні жаңаланбайды, қалған кілттер мүмкін кілттер деп аталады. Кортеждер
арасындағы ассоциацияны бейнелеу үшін кілттердің көшірмелері қолданылады.
Толықтылықты шектеу.
Мұнда 2 негізгі талап бар:
1 Сілтемелер толықтылығы – күрделі объектілер реляциялық мәліметтер
қорында (РМҚ) өзара байланысқан бірнеше қалыптандырылған қатынастар
картеждері түрінде көрсетіледі. Бұл кезде анықталған қатынастар арасындағы
байланыстар функционалды тәуелділік (ФТ) терминімен сипатталады. Әртүрлі
қатынастардың картеждері арасындағы ФТ-ті бейнелеу үшін аналық (негізгі)
қатынастың алғашқы кілтін балалық (бағыныңқы) қатынасқа көшірмелеу
қолданылады. Негізгі қатынас кілтінің көшірмесі болып табылатын атрибуттар
сыртқы кілттер деп аталады. Сілтемелер толықтылығы келесіден тұрады:
бағыныңқы қатынастағы әрбір кілттің әрбір мәні үшін негізгі қатынаста дәл
сондай мәнмен алғашқы кілті бар картеж сәйкес келуі керек.
2 Мазмұнды толықтылық – кез келген қатынастың әрбір картежі бұл
қатынастың басқа картежінен ерекше болуы керек, (яғни кез келген қатынаста
алғашқы кілт болуы керек), егер бұл талап орындалмаса онда мәліметтер
қорында бір объекті туралы қарама - қайшы деректер сақталуы мүмкін.
Берілген мәліметтер қорының ақпараттық объектілерін келесі сәйкес
кілттері мен атрибуттары бар қатынастар түрінде қөрсетуге болады:
Студент қатынасы -
N_biletfiodatanaz adres...

Мамандық қатынасы-
spez fakultkursgroup N_biletN_dog ...

Ақы қатынасы -
N_dog Forma_opl summ lgotaVid_lgotSem_pol

Жатақхана қатынасы
N_biletobshag Srok_projData_viezda N_kom

2 Қатынастарды қалыптандыру.

Қалыптандыру деп қарастырылып отырған қатынаста қажет емес функционалдық
тәуелділіктен (ФТ) құтылу үшін ұсақ қатынастарға бөлетін қадамды процесті
айтады. ФТ ақпараттың атрибуттары арасындағы семантикалық байланысты
анықтайды. ФТ ұғымы 2 немесе одан көп атрибуттарда қолданылады. Егер кез
келген уақытта А атрибутының әрбір мәніне Б атрибутының 1 мәні сәйкес
келсе, онда Б атрибуты А атрибутынан ФТ немесе А атрибуты Б атрибутын
функционалды анықтайды дейді.
Толық ФТ.
ФТ толық деп аталады, егер Б атрибуты кез келген А тура ішкі жиыннан
функционалды тәуелсіз болса, яғни А+С(Б ФТ болса және А(Б немесе С(Б ФТ
болмаса.
Транзитивті ФТ.
ФТ транзитивті деп аталады, егер А(С және С(Б ФТ бар С атрибуты бар
болса, және ол мына С(А ФТ-ға сәйкес болса.
Екі немесе одан көп атрибуттар өзара байланыссыз болады, егер осы
атрибуттардың бірде біреуі басқа атрибуттардан ФТ болмаса.
Қатынастың атрибуттар құрамы келесі талаптарды қанағаттандыруы керек:
1 атрибуттар арасында қажетсіз ФТ болмауы керек.
2 атрибуттарды топтау деректердің минималды қайталануын, олардың
бөгетсіз жаңалануы мен өңделуін қамтамасыз етуі керек
Бұл талаптарды қанағаттандыру қатынасты қалыптандыруды білдіреді.
Ұсынылып отырған жобада қатынастар 3-ші қалыпты формада, себебі барлық
кілттік емес атрибуттар алғашқы кілттен тәуелді, басқа ФТ жоқ.

3 Деректердің даталогиялық моделі.

Бұл кезеңде қатынастың атрибуттық құрамы толық ашылады (7-10 кестелер):
деректер типі, ұзындығы тағайындалады.

7– кесте - Студент қатынасы

Атрибут Деректер типі Символ саны
Fio Мәтін 20
Data Мерзім Автоматты түрде
Naz Мәтін 10
Adres Мәтін 25
N_bilet Санаушы +

8 – кесте - Мамандық қатынасы

Атрибут Деректер типі Символ саны
Fakult Мәтін 50
Spez Мәтін 7
Kurs Бүтінсан Автоматты түрде
Group Мәтін 5
N-bilet Бүтінсан Автоматты түрде
N_dog Мәтін 5

9 – кесте - Ақы қатынасы

Атрибут Деректер типі Символ саны
N_dog Мәтін 5
Forma_opl Мәтін 20
Summ Бүтінсан Автоматты түрде
Lgota Мәтін 3
Vid_lgot Мәтін 50

10 – кесте - Жатақхана қатынасы

Атрибут Деректер типі Символ саны
N_bilet Мәтін 5
Obshag Мәтін 3
Data_viezda Мерзімдік Автоматты түрде
Srok_proj Мәтін 15
N_kom Мәтін 4

Келесі кезеңде деректердің логикалық моделі қатынастар схемасы түрінде
тұрғызылады. Ақпараттық объектілердің реляциялық мәліметтер моделі 3-
суретте көрсетілген.
Бұл құрылатын қорда аномалия жоқ, кестелер қалыптандырылған болып
саналады. Енді мәліметтер қорынбасқару жүйесін таңдап, ол бағдарламаның
көмегімен физикалық жобалауға көшуге болады.
Үлкен көлемді мәліметтерді сақтау, өңдеу және іздеу үшін компьютерде
арнайы бағдарламалар бар. Мұндай бағдарламалар мәліметтер қорын басқару
жүйелері деп аталады.
Мәліметтер қорын басқару жүйесі (МҚБЖ) – бағдарламалық жабдық, оның
көмегімен мәліметтер қоры құрылып, оны әрі қарай бағдарламалық басқаруға
болады, соның негізінде ақпаратты іздеу жүйесі құрылады. Ақпаратты іздеу
жүйесі дегеніміз – мәліметтер қорының жиынтығы және оларға қызмет көрсетуші
бағдарламалар. Қолдану түріне байланысты МҚБЖ дербес және көпшілік
қолданушы деп бөлінеді. Дербес МҚБЖ бір компьютерде жұмыс

3-сурет - Реляциялық мәліметтер қоры кестелерінің байланыс сызбасы

істейтін локальді (желілік) мәліметтер қорын құруды қамтамасыз етеді.
Дербес МҚБЖ-не Paradox, dbase, FoxPro, Acces және т.б. жатады. Көпшілік
қолданушы МҚБЖ клиент-сервер архитектурасында жұмыс істейтін ақпараттық
жүйелерді құруға мүмкіндік береді. Көп қолданушы МҚБЖ-не Oracle, Inter
Base, Microsoft SQL, Server, Informix және т.б. жатады.
2-БӨЛІМ. DELPHI ОРТАСЫНДА МӘЛІМЕТТЕР ҚОРЫНА РҰҚСАТ АЛУ МЕХАНИЗМДЕРІ

Delphi7 бағдарламалау ортасында бірнеше мәліметтер қорына қатынау
механизмдері бар: InterBase, Informix, IB Server, BDE, ODBC және де ADO
технологиясы. Солардың ішінен біразына тоқталып өтейік.
BDE және ODBC механизмдері
Delphi көмегімен құрылған және файл-серверлік мәліметтер қорымен жұмыс
істеуге арналған бағдарламалар арнайы BDE (Borland Database Engine –
Borland корпорациясының мәліметтер қорының машинасы) бағдарламалар
кітапханасына негізделеді. BDE әр түрлі форматтағы төмен деңгейлі DLL
кітапханасының жиынтығын ұсынады. BDE Delphi-ді орнатып жатқан кезде
автоматты түрде орнатылады және Windows-тің 32-разрядты нұсқамасында
тіркеледі. BDE МҚБЖ-ның көптеген кестелерімен жұмыс атқара алады, мәселен,
файл-серверлік (dBase, Paradox, FoxPro, Clipper), сондай-ақ клиент-
серверлік (Inter Base, Microsoft SQL Server, Oracle және т.б). BDE
механизмінде SQL тілінің өзінің интерпретаторы бар, яғни соның арқасында
тек мәліметтер қорының серверіне ғана емес, сонымен бірге, файл-сервер
кестелеріне де сұраныс құра алады.
Компьютерде BDE орнатылмаса және тіркелмесе Delphi-де жасалған және BDE
механизмін қолданатын бірде бір мәліметтер қоры жұмысын жалғастыра алмайды.
Бұл жағдай бағдарламаны таратуды қиындата түседі, себебі бағдарламамен
бірге BDE кітапханасының жиынтығын да бірге жіберу керек болады.
BDE механизміне ұқсас ODBC (Open Data Base Connection – мәліметтер
қорымен ашық байланысу) драйверлер жүйесі де қолданылады. ODBC драйверлері
де BDE механизмінің функцияларын, яғни төмен деңгейлі мәліметтер қорына
қатынас құрады және бағдарламамен бірге таратылады.
Microsoft фирмасының өңдеуімен жасалынған МҚБЖ мүмкіндіктерінің өзара
байланысы болып табылады. Ол қолданып отырған МҚБЖ мен деңгей
қосымшаларының арасындағы байланысты орнатады. ODBC қызметі - қосымшалардан
таңдалып алынған ақпарат бойынша сұраныстар қабылдау және оларды мәліметтер
қоры ядросының тіліне аудару .
ODBC механизмінің негізгі тағайындалуы: қосымшаларды абстрогирлейді,
яғни сол арқылы серверлік мәліметтер қоры кез келген клиенттік қосымшаларға
ашық, қол жеткізімді бола алады.
ODBC механизмінің артықшылығы болып оның қосымшаларды өңдеудегі
қарапайымдылығы және МҚБЖ-ның кез келген қорына қатынау мүмкіндігінің болуы
табылады.
Негізгі МҚБЖ-ның мүмкіндіктерін пайдаланып, клиент-серверлік қосымша, ал
SQL Server-дің мүмкіндіктерін пайдаланып, сервер бөлігін тағайындауға
болады.
Негізгі кемшілігі мәліметтер қорына қатынау жылдамдығын баяулататын
сұраныстар трансляциясы болып табылады. Клиент-сервер жүйесінде бұл олқылық
сұранысты клиент-компьютерінен сервер компьютеріне ауыстыру арқылы
жойылады.
Delphi7-де BDE мен ODBC- ден басқа кеңірек қарастырылып отырған ADO
механизмі қолданылады.
ADО механизмі.
Delphi-де мәліметтер қорына қатынаудың Borland Database Engine және
ODBC сияқты дәстүрлі құралдары сияқты Microsoft ActiveX Data Objects (ADO)
технологиясын да қолдануға болады, яғни бұл технология СОМ мүмкіндіктеріне,
соның ішінде OLE DB интерфейсіне негізделген.
ADO технологиясы әмбебаптылығының арқасында өңдеушілер арасында
танымалдылыққа ие болды. Енді OLE DB интерфейсінің базалық жинақтамасы
Microsoft операциялық жүйесінің барлығында бар десек те болады. Сондықтан
да осы жолмен мәліметтерге қатынау үшін тек ADO байланыс провайдерін
көрсетіп, қажет мәліметтер қоры мен ADO орнатылған кез келген компьютерге
бағдарламаны тасымалдай аламыз.
Delphi компоненттерінің палитрасында мәліметтерге ADO арқылы
қатынасатын, мәліметтер қорының толық қосымшасын жасай алатын компоненттер
жиынтығынан тұратын ADO парағы бар.
Microsoft ActiveX Data Objects (ADO) МҚ қосымшаларынан мәліметтерге
әмбебап қатынауды қамтамасыз етеді. ADO технологиясы мен OLE DB интерфейсі
қосымшаға әр типті мәліметтер негізіне бірегей қатынау әдісін қамтамасыз
етеді (4-сурет).
Мысалы, ADO-ны қолданатын қосымша корпоративті SQL серверде сақталатын
мәліметтерге де, электронды кестелерге де, жергілікті МҚБЖ-ға да бірдей
қиындықты операцияларды қолдана береді. ADO арқылы кез келген мәліметке
жіберілген SQL сұраныс орындалады.
Мынадай сұрақ туындауы мүмкін: бұл сұранысты деректер көзі қалай атқара
алады?
МҚ серверлерін көп ойлап қажеті жоқ, SQL сұраныстарын өңдеу – олардың
басты міндеті. Файлдық тізбек, электронды кесте, электронды почта және т.б.
үшін ADO механизмі мен OLE DB интерфейсі шақырылады. OLE DB мәліметтерді
өңдеудің стандартты функцияларын инкасулирлейтін арнайы СОМ объектілер
жиынтығы мен объектілер арасында деректер алмасуды қамтамасыз етіп отыратын
арнайы деректер көзінің функциялары мен интерфейстерді ұсынады.
ADO технологиясына сәйкес кез келген дерек көзі (мәліметтер қоры,
электронды кесте, файл), мәліметтер провайдерінің көмегімен қосымшаға
қатынасатын мәліметтер қоймасы деп аталады. Қосымшадағы минимальді
компоненттер құрамына байланыс объектісі, деректер тобының объектісі,
сұраныстар процессорының объектілері кіреді.
Жалпы, ADO технологиясы тек өзіне OLE DB объектілерін ғана емес, қосымша
мен деректер объектілерінің өзара қатынасын реттейтін механизмдерді де
енгізеді.
Мұндай архитектура объектілер жиынтығы мен интерфейсті ашып әрі
кеңейтеді. Объектілер жиынтығы мен сәйкес провайдер кез келген деректер
қоймасына ағымдағы ADO құрылымын өзгертпей-ақ құрылуы мүмкін. Осы кезде–ақ
мәліметтер ұғымы кеңейе түседі, яғни дәстүрлі емес кестелік деректерге
объектілер жиынтығы мен интерфейсті өңдеп шығуға болады. Мысалға,
геоақпараттық жүйенің графикалық деректері, жүйелік реестрдегі

ADO негізі

4–сурет-Мәліметтерге ADO арқылы қатынау схемасы

ағаштық құрылымдар немесе CASE – құралдарының деректері және т.б. болуы
мүмкін.
ADO технологиясы Windows-тің жүйелік механизмі болып табылатын СОМ
стандартты интерфейстеріне негізделгендіктен бағдарламалық кодтың көлемін
азайтып, МҚ қосымшаларын қосымша бағдарламалар мен кітапханалардың
көмегінсіз таратуға мүмкіндік береді.
OLE DB спецификациясы объектілерді келесі типтерге бөледі:
Тізімдеуші (Enumenator) дректер көзін немесе басқа да тізімдеуіштерді
іздестіреді. ADO провайдерлерінің функционерленуін қамтамасыз етіп отырады;
Деректер көзі объектісі (Data Source Object) деректер қоймасын ұсынады;
Сессия(Session) бір деректер қоймасына жүгінетін объектілер жиынтығын
біріктіреді;
Транзакция (Trasaction) транзакцияны орындау механизмдерін инкапсулирлейді;
Команда (Command) өзінің бұйрық мәтініне ие және оның орындалуын
қадағалайды. Команда ретінде SQL сұранысы, мқ кестелік ұсынысы және т.б.
болуы мүмкін;
Қатарлар жиыны (Rowset) - ADO бұйрығының орындалу нәтижесі болатын деректер
жолының жиынтығы;
Объект қатесі (Error) ерекше жағдай жайлы ақпаратты қамтиды.

Өзін өзі бақылау сұрақтары

1. Дельфи ортасында деректер қоры кестесіне қалай қатынауға болады.
2. Рұқсат алу механизмдері деген не?
3. InterBase механизмі қалай жұмыс істейді?
4. BDE механизмі қалай жұмыс істейді?
5. ODBC механизмі қалай жұмыс істейді?
6. ADO механизмі қалай жұмыс істейді?

2.1 ADO провайдерлері

ADO провайдерлері мәліметтерді ADO арқылы қолданатын қосымшаны деректер
көзімен (SQL сервермен, жергілікті МҚБЖ –мен, файлдық жүйемен және т.б.)
байланыстырады. Әр мәліметтер қоймасында ADO провайдері болуы тиіс.
Провайдер деректер қоймасының қайда орналасқанын және оның мазмұнын
біледі, сұранысы бар мәліметтермен жұмыс істеп, қосымшаға оны қайтару
мақсатында ақпаратты интерпретациялайды.
Операциялық жүйеде орнатылған провайдерлер тізімі TADOConnection
компонентімен байланыс орнатқан кезде мүмкін болады.
Microsoft ActiveX Data Objects инсталляциясы кезінде операциялық жүйеде
келесі стандартты провайдерлер орнатылады:
- Microsoft Jet OLE DB Provider ОАО технологиясының жабдықтауымен Access
МҚБЖ мәліметтеріне байланыс орнатады;
-  Microsoft OLE DB Provider for Microsoft Indexing Service файлдарға
және Microsoft Indexing Service Internet-ресурстарына тек оқу қатынасын
орнатады;
-  Microsoft OLE DB Provider for Microsoft Active Directory Service
каталогтар қызметінің ресурстарына қатынас орнатады (Active Directory
Service);
-  Microsoft OLE DB Provider for Internet Publishing, Microsoft
FrontPage, Microsoft Internet Information Server, HTTP-файлдары
ұсынатын ресурстарды қолдануға мүмкіндік береді;
-  Microsoft Data Shaping Service for OLE DB мәліметтердің иерархиялық
жиынын қолдануға мүмкіндік береді;
-  Microsoft OLE DB Simple Provider OLE DB-ның тек базистік
мүмкіндіктерін қолдайтын деректер көзіне қатынау ұйымдарына арналған;
-  Microsoft OLE DB Provider for ODBC drivers ODBC драйверлерінің
көмегімен жазылып қойғанмәліметтерге қатынас орнатады.
Бірақ осындай жат нұсқалар байланысын пайдалану қиындыққа әкеледі. ODBC
драйверлерінің өзі ақырын жұмыс істегендіктен қосымша сервистердің қажеті
де болмайды; Microsoft OLE DB Provider for Oracle Oracle серверімен қатынас
орнатады.
ADO-ны Dеlphi-де жүзеге асыру.
Мәліметтерге ADO арқылы қатынасатын механизмдер, көптеген объектілер,
интерфейстер, Dеlphi-дің ADO беттерінде, VCL-де компоненттер жиыны ретінде
орналасқан. Компоненттер жұмысын қамтамасыз етіп тұрған барлық интерфейстер
\Delphi7\Source\Vcl бумасында OleDB.pas және ADODB.pas файлдарында
көрсетілген.
ADO компоненттері.
TADOConnection компоненті тізімдеуіштің, деректер көзінің және
транзакцияны қабылдау мүмкіншіліктері бар сессияның мүмкіндіктерін
жинақтады. ADO-ның мәтіндік командалары  TADOConnection компонентінде
жасақталған.
Қатарлар тізімін TADOTable, TADOQuery, TAOostoredProc компоненттерінің
көмегімен алуға болады. Осылардың әрбіреуі деректер қоймасындағы
мәліметтерге қатынас орната алады. Осыдан былай деректер көзінен
қайтарылатын жолдар жиынын Inprise құжаттамасына сәйкес жазбалар жинтығы
деп айтсақ та болады.
ADO компоненттерінің әдістері мен қасиеттері МҚ қосымшасына қажет барлық
функцияларды қамтамасыз етеді. ADO компоненттерін қолдану VCL-дің басқа да
стандартты компоненттеріне аса ерекшеленбейді. Бірақ, қажет кезінде өңдеуші
сәйкес ADO объектілері арқылы ADO интерфейсінің барлық мүмкіндіктерін
пайдалана алады. Объектілерге бағытталған сілтемелер компоненттерде болады.
ADO деректер көзімен байланыстыратын механизмдер.
ADO мәліметтеріне қатынайтын компоненттер деректер көзіне байланысатын
екі нұсқаны пайдалана алады. Яғни, стандартты ADO мен Delphi әдістері.
Бірінші жағдайда, деректер көзіне тікелей қатынау үшін компоненттер
connectionstring қасиетін қолданады. Ал, екінші жағдайда, байланысты
кеңірек басқаратын және мәліметтерге біруақытта бірнеше компоненттермен
қатынасатын арнайы TADOConnection компонентін қолданады.
Соnnectionstring қасиеті ADO объектісімен байланысатын ақпаратты
сақтауға арналған. Мұнда үтірлі нүкте арқылы барлық параметрлер
тізімделеді. Ең аз дегенде, байланыс провайдерлері мен қашықтатылған сервер
атаулары болуы керек:
Connectionstring:='Remote Server=ServerName;Provider=Provider Name';
Қажет жағдайда қашықтатылған провайдер жолы :
Connectionstring:='Remote Provider=ProviderName';
және провайдерге қажетті параметрлер көрсетіледі:
'User Name=User_Name;Password=Password';
ADO деректер көзіне қатынайтын әр компонент Соnnectionstring қасиетінде
байланыс параметрлеріне сұраныс қоя отырып өз бетінше байланыс ашады.
Қосымшада неғұрлым көбірек ADO компоненттері бар болса, бір уақытта
соғұрлым көп байланыс ашылуы мүмкін. Сондықтан да ADO механизміне
байланысты арнайы TADOConnection компоненті арқылы орнатқан тиімдірек болып
келеді. Сонымен қатар бұл компонент Соnnectionstring қасиеті ұсынған
байланысты да аша алады және де өңдеушіге байланысты басқарудың қосымша
мүмкіндіктерін ұсынады. Бұл байланыс түрімен жұмыс істейтін компоненттер
TADOConnection компонентіне property Connection: TADOConnection; қасиетінің
көмегімен қосылады. Ал бұл қасиет ADO деректерін инкапсуляциалайтын әр
компонентте болады.
Бұл технологияны қолданып, Қазақстандағы кадрлық іс жүргізу жұмысын
автоматтандыруды қарастырайық.

Өзін өзі бақылау сұрақтары

1. Провайдер деген не? Атқаратын қызметі?
2. ADO провайдерлері деген не?
3. Қандай стандартты провайдерлер бар?
4. ADO-ны Dеlphi-де қалай жүзеге асырады?
5. ADO компоненттері деген не? Оларды ата.
6. ADO деректер көзімен байланыстыратын механизмдері қандай?
3-БӨЛІМ. МӘЛІМЕТТЕР ҚОРЫН ҚҰРУ ЖӘНЕ БАСҚАРУ

Қолданылатын мәліметтер қоры бір немесе бірнеше кестелерден тұрады.
Келесі қадамда белгілі бір мәліметтер қорын басқару жүйесімен (ДББЖ)
мәліметтер қорының архитектурасын таңдау керек. Ол үшін көбіне локальды
ДББЖ алынады (Мысалы: Paradox7). Мәліметтер қорын жеке қапшықта (каталогта)
сақтау керек. Қапшық атауын Alias деп аталатын бүркеншік атаумен беруге
де болады. Алиас қапшық орналасқан жолдың жазылуын, ізделу уақытын
қысқартады.
Мысалы: vkgu каталогын оның ішінде Primer алиасын құру керек болсын.
1. Жоғарғы мәзірдің TOOLS – DATABASEDESKTOP командасын
орындаймыз.
2. Пайда болған терезеде TOOLS – ALIAS MANAGER – NEW
командасын орындап деректер қорының атауын енгіземіз,
деректер қорының атауы мен қапшық атауы бірдей бола береді,
сондықтан Primer деп енгіземіз.
3. Осы терезенің драйвер типі жолында DRIVERTYPE – STANDART
деп көрсетеміз.
4. Осы терезедегі BROWSE батырмасын басып құрылған қапшық
жолын көрсетеміз
(C:\ProgramFiles\Borland\Delphi\Pro ject\vkgu) сосын ОК
батырмасын басамыз.
5. Алиасты BDE-ге жіберу керек пе? Сұрағына ИӘ деп жауап
береміз.

1. Мәліметтер қоры кестелерін құру және басқару

Жаңа кесте құру.
File – New – Table командасын орындаймыз.
1. Кесте форматын таңдау үшін TableType жолында Paradox7 дегенді көрсетіп
OK батырмасын басамыз.
2. Келесі терезеде кестенің құрылымын анықтаймыз. Кестенің құрылымы кестеге
енетін өріс атауларын (FieldName), типтерін (Type), өріс жазуларының
ұзындықтарын (Size), кілттік өрісті (Key) көрсетуден тұрады. Бұл ортада
кесте өрістерінің атаулары латын әріптерімен теріледі. Ал өріс типтері
келесідей мәндер қабылдайды:
Alpha – мәтіндік өріс, ұзындығы 255 символға дейін .
Number – нақты тип, -10307 нен +10308 дейін.
$(Money) – ақшалық тип, алдыңғы тип сияқты.
Short – қысқа бүтін тип, -32768 ден +32767 дейін
LongInteger – ұзақбүтін тип, -2147483648 ден +2147483647 дейін.
#(BCD) – жоғарғы дәлдіктегі нақты тип.
Date – дата типі.
Time – уақыт типі.
@(Timestamp) – дата және уақыт типі.
Memo – ұзақ мәтіндік тип, ұзындығы 255 символдан артық.
Formatted Memo – форматталған мәтіндік тип (һаріп – шрифт түсі, стилі,
бейнесі көрсетіледі).
Graphic – Графикалық тип.
OLE (Object Linking and Embedding) – осы технологияны ұстанатын
ақпаратар типі.
Logical – логикалық тип.
+(Autoinctement) – санаушы, автоматты түрде мәні 1-ге өсіп отырады.
Binary – еркін ұзындықтағы екілік деректер типі.
Кілттік өрістің атауы тізімде бірінші орналасып соңына ID әріптері
тіркеледі де Key бөлігінде жұлдызшамен белгіленеді.
Осы терезеде өрістердің қасиеттері көрсетіледі:
Required Field – міндетті түрдегі өріс.
Minimum Value – минималды мәні (сандық әрістер үшін).
Maximum Value – максималды мәні (сандық әрістер үшін).
Default Value – үндемеген немесе атап көрсетпеген жағдайда шығатын мән.
Picture – енгізу маскасы.
Кестені сақтау үшін Save As батырмасын басып шыққан терезеде файл атауын
(мысалы student.db), алиас атауын (мысалы vkgu) көрсетеміз де сақтаймыз.
Кестенің әрбір жолы өріспен сәйкес келеді. Бағаналардың тағайындаулары:
– Fields Name - өріс аты;
– Type - өріс типі;
– Size - өріс өлшемі (жолдардың өрісі үшін);
Key - '*'жұлдыздан құралады, егер өріс алғашқы кілттің құрамына енсе.
Кестені құру шеберін қолдану
Деректер қоры кестесін құру үшін Database Desktop (DBD) (Пуск
ПрограммыBorland Delph7DatabaseDesktop) утилитін жүктеу қажетті. Утилит
жүктелгеннен кейін жұмысшы псевдонимі утилитін орнатамыз. Бұл псевдоним
өздігінен үндемей (по умолчанию) жұмыс істейін утилит. Егер жұмысшы
псевдонимі орнатылмаса, онда DBD жұмыс істеген сайын псевдонимді көрсетіп
отыру керек, бұл уақытты көп алады.
Жұмысшы псевдонимін орнату үшін бас менюдан FileWorking Directory
элементін таңдау керек және Aliases түсетін тізімінде псевдоним атын
PRIMER-ді таңдау, одан кейін Ok батырмасын басу керек.
Осыдан кейін деректер қоры (ДҚ) кестесінің структурасын анықтау
терезесі пайда болады (5-сурет).
Кесте құрылымын анықтау. ДҚ кестесін құру үшін бас менюден File New
Table элементін таңдау керек. Create Table терезесінде көрінген
(Paradox7) құрылған кесте үлгісі өзгертусіз қалдырамыз және Ok батырмасын
басамыз . Осыдан кейін белгілі ДҚ кесте құрылымы терезесі көрінеді.
"Student" кестесіне енгізілетін өрістерді анықтаймыз. FieldName бағанасына
FIO өрісін енгіземіз. Өріс типін анықтау үшін Type бағанасына шертуге
болады немесе бос орын (пробел) пернесін басыңыздар. Бұған жауап ретінде
керек өріс типін таңдау үшін типтер тізімі шығады (6-сурет).
FIO өрісінің типін Alpha деп таңдаймыз және Size - өріс ұзындығы
бағанына 20 мәнін енгіземіз.
Дәл осылайша n_bilet өрісін енгіземіз. Бұл студенттердің билет нөмірі
қайталанбайтын болғандықтан Key бағанына жұлдызшаны қою арқылы осы өрісті
алғашқы кілт құрамына енетінін білдіреміз. Кесте алғашқы кілтпен
индекстеледі. Кілттік өріс тізімде бірінші тұруы керек, сондықтан тышқанның

5–сурет - Database Desktop утилиті: ДҚ кестесінің құрылымын анықтау
терезесі

көмегімен тістеп алып, тізімнің басына көтереміз.

6–сурет - Өріс типін таңдау

Student кестесінің басқа бағаналарына анықтамаларды 6-суретке қарай
отырып, өз беттеріңізбен орындай аласыздар. Әрбір өрісті мәндермен міндетті
түрде толтыру талабы сақталауы керек. Бір өрісті міндетті өріс деп таңдау
үшін, оны белгілеп Required Field командасына белгі қою керек, сонда бұл
өріс экранда әрі-бері жылжымай әрқашан көрініп тұрады. Басқа өрістердің
мағынасына шектеу қою үшін мына қасиеттерді пайдаланамыз:
- Minimum value - өрістің ең минималды мәнін анықтайды
- Maximum value - өрістің барынша үлкен мәнін анықтайды
- Default value – өріс мәнін үндемей өзі анықтайды

7-сурет-Materialy кестесінің құрылымын анықтау

Picture – өрістің бейнелену шаблонын анықтайды. Шаблон құру үшін
Assist батырмасын басу керек.
Төменде келтіріліп отырған қатынастарды қолдана отырып және 7-суретті
басшылыққа ала отырып, өз беттеріңізбен mamandik, aki, zhatakhana
кестелерін құрыңыздар:
мамандық қатынасы

Атрибут Деректер типі Символ саны
Fakult Мәтін 50
Spez Мәтін 7
Kurs Бүтінсан Автоматты түрде
Group Мәтін 5
N-bilet Бүтінсан Автоматты түрде
N_dog Мәтін 5

ақы қатынасы

Атрибут Деректер типі Символ саны
N_dog Мәтін 5
Forma_opl Мәтін 20
Summ Бүтінсан Автоматты түрде
Lgota Мәтін 3
Vid_lgot Мәтін 50

жатақхана қатынасы
Атрибут Деректер типі Символ саны
N_bilet Мәтін 5
Obshag Мәтін 3
Data_viezda Мерзімдік Автоматты түрде
Srok_proj Мәтін 15
N_kom Мәтін 4

Кестелерді толтыру және есте сақтау. Кесте құрылымын
конструкциялағаннан кейін Database Desktop-та (DBD) таблицаны толтыруға
болады. Содан соң С:\PRIMER каталогында student.db файлы құрылады (8-
сурет).

8-сурет-Кестені сақтау терезесі

Құрылған кесте құрылымын өзгерту.
Егер ДҚ бар кестелерге өзгерістер енгізу керек болса, FileOpenTable
меню элементін таңдау керек, пайда болған диалогты терезеден кесте атын
таңдап Ок батырмасын басу керек. Кесте мазмұны көрсетіледі. (9-суретте
student кестесінде жазулар жоқ болады, өйткені біз оған мәліметтерді
енгізген жоқпыз).

9-сурет-Student кестесінің мазмұны

Біз DBD-дан кестені жаңа жазбамен толтырғымыз келсе F9 батырмасын
басуымыз керек.
Кесте құрлымын өзгерткіміз келсе TableRestructure меню элементін
таңдаймыз. Ізінше кесте құрлымын анықтайтын диалогты терезе көрсетіледі.

Кестені индекстеу.

Кесте деталі болып табылатын екінші кесте ("mamandik") құрылымын
анықтаймыз (10-сурет). Ол кестенің құрылымы мамандық қатынасымен
анықталады (11-кесте).

11-кесте - мамандық қатынасының кестелік моделі

Атрибут Деректер типі Символ саны
Fakult Мәтін 50
Spez Мәтін 7
Kurs Бүтінсан Автоматты түрде
Group Мәтін 5
N-bilet Бүтінсан Автоматты түрде
N_dog Мәтін 5

Өз еркімізбен кесте жазбаларын санаушы ретінде Number өрісін кілттік өріс
деп тағайындаймыз. 10-суретке көңіл аударсаңыздар, бұл кестеде де student
кестесінде кілттік өріс ретінде сақталған N_bilet өрісі бар, бірақ кілт
емес. Бұл ерекшеліктен N_bilet өрісінің сыртқы кілт, яғни student кестесі
мен

10-сурет-Mamandik кестесінің құрылымы

mamandik кестесін байланыстырушы кілт екенін бақылауға болады. Тағы бір
ерекшелік - N_bilet өрісінің типі санаушы болса, тура осы өрістің
mamandik кестесіндегі типі бүтінсандық. Бұдан шығатыны: сыртқы кілттің
атауы да, типі де негізгі кестедегі кілттен өзгеше болуы мүмкін, бірақ
мәндері сәйкес келуі - тиістілік шарты. Бұл арада сыртқы кілтті санаушы деп
бермей отырған себебіміз - mamandik кестесінде оның қабылдайтын мәндері
қайталануы мүмкін. Егер біз сыртқы кілттің типін де санаушы деп берсек,
оның мәні қайталанбайды, ол мынандай жағдайда тиімсіз: егер қандай да бір
студент 2 мамандықта қатар білім алып жатса, 1-ші мамандығы күндізгі
бөлімде, 2-ші мамандығы сырттай оқитын бөлімде болсын делік.

Ескерту.
Өте сирек кездесетін ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Мәліметтер қоры. Delphi ортасы
Delphi және мәліметтер қоры сервері
Delphi программалау ортасы және мәліметтер қоры
Delphi және мәліметтер қоры сервері. мәліметтерге ado арқылы қатынау
Мәліметтер қоры
Мәліметтер қоры туралы ақпарат
Мәліметтер қоры және мәліметтер қорын басқару жүйесі
Delphi ортасында мәліметтер қорымен жұмыс
Мәліметтер қоры (Ms Access)
Delphi программалау ортасы. Мәліметтер базасы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь