Ежелгі қазақ әдебиетінің тарихы және оның зерттелуі

Әдебиет өмір шындығының көркем бейнесі десек, әдебиет тарихы да халық тарихымен тығыз байланысты. Еліміздің рухани өмірінің жарқын көрінісі, елеулі бір саласы ретінде көркем сөз өнері ел тарихымен бірге қалыптасып дамыды. Адам санасы, ой-өрісі мыңдаған жылдар бойы жетілетін тарихи құбылыс екендігін ескерсек, әдебиет адамзат тарихындағы көркем ой жетістіктерінің бірі екендігі даусыз ақиқат.
Қазақ халқының қалыптасуына негіз болған ертедегі темір дәуіріндегі (б.з. д. VІ-VІІ ғ.ғ.) сақ, ғұн, үйсін, қаңлы тайпалары, б.з. ертедегі орта ғасырлық мемлекеттер тұсындағы қарлұқ, оғыз, қимақ тайпалары, дамыған орта ғасырлық мемлекеттер кезіндегі наймандар, керейіттер, жалайырлар, қыпшақтар тарихы мыңдаған жылдарға созылғандығын назарға алсақ, қазақ әдебиетінің тарихы да бұрынғы кеңес кезіндегідей XV ғасырдан емес, одан арғы дәуірден - көне заманнан басталады. Сол себепті ұлттық әдебиет тарихының негізгі мәселелерінің бірі дәуірлеу болып табылады. Себебі Қазақстан тәуелсіздік алғанға дейін екі мың жылға жуық тарихы бар қазақ әдебиетінің бүкіл елімізге ортақ дәуірлеу мәселесі қолға алынбаған еді. Бұл проблемаларға байланысты тоталитарлық жүйенің өзге ұлттардың тарихының даму процесін кеңестік тарихпен ғана байланыстырған біржақты ұстанымдарына қазіргі тәуелсіздік талаптары тұрғысынан батыл тойтарыс бере отырып, қазақ әдебиетінің көне заманнан бүгінгі күнге дейін дамуының өзіндік ерекшеліктерін есепке алу негізінде әдебиет дамуының кезеңдерін халықтың жалпы тарихи даму процесін дәуірлеуден бөлек алып қарауға болмайды. Қазақстан аумағындағы феодалдық мемлекет кезеңі VІ ғасырдан басталып, ХХ ғасырға дейін созылған ұзақ мерзімді қамтыды. Қазақ әдебиеті тарихының өткен дәуірлері де осы қоғамдық құрылыстың негізгі даму кезеңдері - қалыптасуы мен нығаюы, дамып өркендеуі, дағдарысы мен тоқырауы, қайта дамып күшеюі, ең соңында, құлап ыдырауы сияқты тарихи жолдарына сәйкес келеді және де, өз кезеңдері бойынша осы қоғамдық даму процесінің ерекшеліктеріне толыққанды сипаттама жасайды.
Қазақ әдебиетінің жүздеген ғасырлар бойғы дамуының әр тарихи дәуірлерін
        
        Ежелгі қазақ әдебиетінің тарихы және оның зерттелуі
Әдебиет өмір шындығының көркем бейнесі десек, әдебиет тарихы да халық
тарихымен ... ... ... ... ... ... көрінісі,
елеулі бір саласы ретінде көркем сөз өнері ел тарихымен бірге қалыптасып
дамыды. Адам санасы, ой-өрісі мыңдаған ... бойы ... ... ... ... ... ... тарихындағы көркем ой жетістіктерінің
бірі екендігі даусыз ақиқат.
Қазақ халқының қалыптасуына негіз болған ертедегі темір ... д. ... ғ.ғ.) сақ, ғұн, ... қаңлы тайпалары, б.з. ертедегі орта
ғасырлық мемлекеттер тұсындағы қарлұқ, оғыз, қимақ ... ... ... ... ... ... ... жалайырлар, қыпшақтар
тарихы мыңдаған жылдарға созылғандығын назарға алсақ, қазақ ... да ... ... ... XV ғасырдан емес, одан арғы дәуірден -
көне заманнан басталады. Сол себепті ұлттық әдебиет ... ... бірі ... ... ... Себебі Қазақстан тәуелсіздік
алғанға дейін екі мың жылға жуық ... бар ... ... бүкіл
елімізге ортақ дәуірлеу мәселесі қолға алынбаған еді. Бұл проблемаларға
байланысты тоталитарлық ... өзге ... ... даму ... ... ғана ... ... ұстанымдарына қазіргі
тәуелсіздік талаптары тұрғысынан батыл тойтарыс бере ... ... көне ... ... ... ... ... өзіндік
ерекшеліктерін есепке алу негізінде әдебиет дамуының кезеңдерін халықтың
жалпы ... даму ... ... ... алып ... ... ... феодалдық мемлекет кезеңі VІ ғасырдан басталып, ХХ
ғасырға дейін созылған ұзақ ... ... ... ... ... ... де осы қоғамдық құрылыстың негізгі даму кезеңдері ... мен ... ... ... ... мен тоқырауы, қайта дамып
күшеюі, ең соңында, құлап ыдырауы сияқты ... ... ... келеді
және де, өз кезеңдері бойынша осы қоғамдық даму ... ... ... ... әдебиетінің жүздеген ғасырлар бойғы ... әр ... ... әр ... бір-бірінен даралап тұратын өзіне тән
белгілері мен қасиеттерін, жанрлық, ... ... ... ... ... ... және орта ... әдебиет" ұжымдық
монографиясында қазақ ... көне ... ХІ ... ... ... кезеңі көне дәуір, ал ХІІ ғасырдан бастап, Қазақ хандығы құрылған
XV ғасырға дейінгі кезең орта ғасыр ... деп ... Көне ... жазба әдеби ескерткіштеріне сақ-ғұн дәуіріндегі әдебиет туындылары,
түркі және қытай халықтарына ортақ мәдени мұралар, Иран мен ... ... ... ... ... ... заманындағы әдеби мұралар,
көне түркі әдебиетіне жататын Орхон-Енисей руна жазба ескерткіштері, оғыз-
қыпшақ ... ... ... - "Қорқыт ата кітабы", құмандардың
"Кодекс Куманикус" жазба ... ... ... ... ... көрнекті өкілдері Жүсіп Баласағұнның ... ... ... ... ... Махмұд Қашқаридің "Диуани луғат-ит-түрік"
("Түркі сөздерінің жинағы") кітабындағы ... мен ... ... ... ... Бұл ... барлығын дерлік түркі
халықтарының ортақ рухани байлығы деп бағалаған жөн. ХІ-ХІІ ғасырлар ... ... ... туып, қалыптасуымен байланысты болса, әрі
бұл аралық кезең ... ... ... алдындағы дайындық кезең
болғандығын да ... ... ... ... ... ... көне түркі әдебиетінің жазба
ескерткіштерін көрнекті түркітанушы ғалым Х.Көроғлы ... ... екі ... көрсетеді: руна жазуымен бедерленген тарихи-эпикалық туындылар және
көне соғды ... ... ... ... ... пайдаланылған этикалық-
дидактикалық шығармалар. ... ... ... ... ... ... ... көне түркі әдебиетіндегі ... ... ... араб ... ... ... ... жазуындағы тарихи-эпикалық түркі жазба ескерткіштерінің ең көне
үлгілері түркі ... ... аса ... мемлекет қайраткерлері,
ержүрек қолбасшы Күлтегін туралы Кіші және Үлкен жазулар, Шығыс ... ... ... бірі ... қаған туралы және оның кеңесшісі
әрі әскер басы Тоныкөкті мадақтауға арналған жазулар ... ... ... ... ... ... ... әдеби ескерткіштері", ал
Енисей өзені бойынан табылған жазулар "енисей жазба ескерткіштері" деп
аталады. Көне ... ... бұл көне ... ... ... руна ... деген атқа ие болған.
Күлтегін және Тоныкөк жазба ескерткіштерінде ... ... ... кезден VІІІ ғасырдың басына дейінгі тарихи оқиғалар әңгімеленеді.
Шығыс ... ... ... мен ... түркі халқының Қытай
билеушілер құлдығынан құтылуы, ... ... ... мен басқа
қағандардың, қағанның дана кеңесшісі әрі әскербасы Тоныкөктің сыртқы жауға
қарсы әскери жорықтары баяндалады. Халық ... ... ... ... ... олардың ерлік істерін қаһармандықтың үлкен өлшемі
ретінде ... - ... ... тән ... ... Жазулардағы
мәтіндер ел билеушілері мен халықты ата-бабаның арман-мұратына адал ... ... ... ауыз ... ... ... ... түркі мемлекетінің беріктігі мен біртұтастығын
өзекті идея етеді. Орхон жазба әдеби ... көне ... ... Орта Азия мен ... ... қамтыған ұланғайыр аумақта түркі тілдес
халықтардың барлығына ортақ кең тараған әдеби тілі мен ... ... ... ... дәлелдейді. Көрнекті түркітанушы-ғалым
И.В.Стеблева сөзімен айтсақ: ... мен ... ... жанрлық
жағынан тарихи-батырлық поэмаларға жатқызуға болады ғой деп ойлаймыз.
Жазуларға ... ... мен ... ... мол ... ... күш пен нанымдылық беріп тұрады ". Ғалымның Орхон жазуларын
әдеби көркем туынды ретінде қарау жөніндегі бұл ... ... ... ... және ... ... ескерткіштеріндегі теңеу, эпитет,
гипербола ... ... ... ... мен ... ... ... шығарма екендігін айғақтай түседі. Екінші жағынан алғанда
бұл жазуларда өмір шындығын тарихи оқиғалар негізінде ... ... ... ... шығармаға ыңғайлы етіп жазу анық
байқалады.
ҮІІІ-ІХ ғасырларда ... ... ... ... ... ... жазылған ерлік эпостары - «Қорқыт ата ... мен ... сол ... ... ... өмір шындығын бейнелеумен
ерекшеленеді.
Қарахан мемлекеті тұсындағы немесе ислам ... ... ғ.) ... ... ... түркі халықтарының қоғамдық-мәдени даму тарихындағы
қайта өркендеу дәуірі ... ... ... ... ... ... ... Қашқаридің «Диуани лұғат ат-түрікң («Түркі сөздерінің
жинағың), Жүсіп Баласағұнның «Құтты білігің, Қожа Ахмет ... ... ... кітабың), Сүлеймен Бақырғанидің «Бақырғани кітабың және
т.б. осы дәуірдің зор ... ... ... Бұл ... ... түркі жазба әдебиетінің өркендеп, ілгері дамуына ... ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиеті
суырып салып өлең шығару, ауызша орындау және ауыздан-ауызға берілу түрінде
дамып өркендеді. Оның ... ... ... ... ... біршама тұрақтылығы мен мазмұнының нақтылығын, шығарманың
адресаты - ... ... ... ... ... ... автордың
даралығының болуын, оның өзінің "менін" көрсетіп отыруын атау ... ... ... ... ең ... ... ... ғасырларға
жатады. Бұл - "Ұлық жыршы" атанған Кетбұға (XІІІ ғ.) ... ... ... мен ... ... ... өте ... және
негізінен аңыз күйінде жеткен. Мазмұны мен жанры жағынан әр түрлі мәтіндер
сол дәуірдегі Алтын Орда қоғамының ... ... ... мен ... ... дәлелдейді.
Ең әуелде олар отбасындағы өлеңші болып дамыған, содан соң ру ішіндегі
жыршы сарбаз ретінде танылып, ... ... ... ... ... өлең ... бүкіл елге белгілі жыр ... ... Олар ақын ... ... ... қатысып барып,
әйгілі ақындардың бірін жеңгеннен кейін ғана ақын ... ие ... ... ... ... ... да, ... істерге де қатысумен
бірге салт-дәстүрлердің ... ... ... адам ... ... ... әр ... ырымдар мен әдет-ғұрыптар атқарған, ... ... ... мен ... ... және т.б. ... жырлар
шығарған. Мұндай туындылар арасында мадақ арнаулар да, ... ... ... мен ... да және т.б. ... салма жыр үлгілері болған.
Осындай естірту жырының бірі - Шыңғыс хан ... өмір ... ... ... Жыр ... үзінділерін XІІІ ғасырда араб тарихшысы
Ибн әл-Асир жазып алған. Ол ұлық жыршы Кетбұға мен ұлы билеуші ... ... өлең ... ... ... жолдардан үлкен көркемдік іздері аңғарылады. Қайғылы оқиға ... ... ... ... Қаза ... ... де
бейнелі түрде суреттеліп, "терек", "құлын", "аққу" деп аталады. Ал ұлынан
айырылған ... ... дәл ... ... параллелизм,
метафоралар, эпитеттер мен теңеулер арқылы сипатталады. Мұнда автордың да,
мезгілсіз қаза тапқан кейіпкердің де, ... ... ... де ... бар. ... ... белгілері де айқын көрінеді. Осының
бәрі келтірілген мәтінді жеке шығармашылық туындысы ретінде қарастырады.
Бір ғажабы, бұл жыр көп ... және ... ... ... облысы қазақтарының арасында қазіргі кезге дейін айтылып ... ... ... нақ ... ... ... және оны ... жырдың авторы деп санайды. Кетбұға есімі өз кезінің беделді биі
ретінде ХҮ-ХҮІ ғасырларда өмір сүрген атақты жырау ... ... ... ... ... кеңес сұрар күн қайда?!").
Дешті Қыпшақ даласының әйгілі ақындарының бірі болған Қотан шежірелік
аңыздарға сәйкес арғын ... ... ... ... ... ал екінші
бір деректер бойынша Қотан (Қодан, Кодон, ... - ... бірі ... ... қоныс аударуын ... бірі де ... деп ... ... ... жолы ғана ... ол оның ұлы Ақжолдың
(бір нұсқада Дайырқожа) қарақыпшақ ... ... ... қаза табуына
байланысты шығарылған жоқтау өлеңінің үзіндісі табылды.
Жырда қайғы ... қарт ... ұлын ... деп ... ... бір ... өне бойын жайлаған қасірет пен өкініш, ... пен ... ... ... ... ... (Дайырқожа) Әбілқайыр хан тұсында барлық даулы мәселелерді
әділ шешкені үшін Ақжол атанып, атақты би ... ... Ол 1456 ... Егер оның ... сол ... тоқсанға таянғанын ескерсек, Қотан ақын
1370 жылдарда туған деп ... ... ... ... ... әйгілі жыршыларының бірі - Сыпыра
жырау Сұрғантайұлы өмір сүрді. Ауыз әдебиеті дәстүрі біздің заманымызға
Сыпыра ... қиын ... ... ... ... ... ... сол
кездегі билеушілеріне арнаған бірнеше толғау-монологын жеткізді. Бұл толғау-
монологтарда ... ... ... оның ата-бабалары мен
төңірегіндегілерді сипаттап, қалыптасқан жағдайға баға ... ... ... ... ... ... Оның қиын ... өзінен көмек
сұрап, хандармен жауласқан батырларды ... ... ... ... Бұл ... Сыпыра жыраудың негізінен мәңгілік жыршы
және бітістіруші болғандығын дәлелдейді. ... ... ... ... Тоқтамыс ханға арнаған өлеңі оның толғауының классикалық үлгісі
болып табылады. Арнау ... ... ... ... өзін ... соң
өзінің Тоқтамыстың сегіз атасын, соның ... ... ... да көріп-
білгенін айтады, олардың әрқайсысына ... ... ... ... ... ... қашуы кездейсоқ емес екендігін, оның Темірмен одақ
құрып, қайта келіп соғыс ашуы мүмкін ... ... ... ... ... ... ... ұлысы мен тұтқынға түскен қыздары мен
әйелдерінің тағдырын әдемі ... ... жол ... үшін ... ... Едігеге елші жіберіп, онымен татуласуға, ал сонан соң оны ... ... ... ... толғауы нақты ақындық сипаттамалар мен бейнелі
сөздерге толы. ... ... ... ... ... ... айшықты суреттеп,
тарихи тұлғаларға бейнелі анықтамалар береді. Тоқтамыстың алдында ... ... ... ... өміріндегі соңғы толғау болды және ... ... ... Егер аңызға сүйенсек, сол кезде жырау 180 жаста болған, яғни
Сыпыра жырау шамамен 1210 жылы туған деп санауға негіз бар. Бұл оның ... ... ... ... да ... деген сөз.
Алтын Орда дәуірі тек қана қиратып-күйретумен ғана емес, сонымен қатар
қалалардың өсуімен, ... ... және ... ... жандануымен, жазу-
сызу мен әдебиеттің дамуымен сипатталады. Бұрынғы мәдени дәстүрлер қайта
түлеп, Солтүстік Кавказды қоса ... ... ... Орта Азия мен Еділ
бойындағы барлық этникалық топтарға ... жаңа ... ... ... ресми монғол-қыпшақ қос тілділігі орын алғанымен қыпшақ тілі
анағұрлым кең ... Араб және ... ... де кең ... ... ... мәмлүктік Мысырда көркем әдебиеттің ... ... ... ... ... ... шығармаларды негізінен сарай төңірегіндегі талантты
ақындар жазған, олар әдетте мемлекеттік қызметте ... ... ... өз туындыларын көбінесе билеушілерге арнаған не оларға сыйға тартып
отырған.
Алтын Орда ... ... ғғ.) ... ... түркі
халықтарының әдебиеті мүлдем жаңа сапалық деңгейге көтерілді. Сол кезеңде
жасалған туындылар ... ... ... ... ... ... ... Хорезмидің "Мұхаббат-наме", Құтбтың "Хұсрау-
Шырын", Сәйф ... ... ... ... ... ... әнбия" атты шығармаларын және т.б. ... ... ... ... (XІV ғ.) - ... ... Дунайға дейінгі ұлан-
байтақ жерді қамтыған қыпшақтар үстемдігі кезіңде туған еңбек. Оған көркем
әдебиеттің үлгілері де ... ... мен ... ... бұл ... -
Ордаға түрлі мақсаттармен келген және латынша білетін ... ... ... келген қыпшақтарға (парсыларға да) арналған
арнайы сөздік және қыпшақ ... ... ... ... екі ... Түркітанушылардың пайымдауынша, оларды түрлі мақсаттар көздеген
бірнеше автор жазған. Итальяндықтар жазған болуы мүмкін деген ... ... ... үш ... ... ... ... болып
табылады. Бұл бөлім қолжазбаның 110 бетін қамтиды.
Одан әрі бірнеше бетте ... ... ... ... ... ... өзі сөздікті лексикография принциптерін жақсы білген ... ... ... тіл ... ... ... көмек көрсету мақсатын
ғана көздеген адам құрастырғанын байқатады. Ғалымдардың пікірінше, бірінші
бөлімді құрастырушы латыншаны өте ... ... ал ... ... ... деп ... болмайды.
"Кодекс Куманикустың" екінші бөлімін негізінен алғанда фольклорлық
материалдар құрайды. ... ... ... ... ... және христиан уағыздары мен Мария ананың, Христос пен ... ... ... ... ... ... 161 ... қамтиды,
оны тегінде миссионерлік мақсатпен немістер құрастырған ... ... ... ... сөздер құман-неміс тілінде, ал өзге лексикалық ұғымдар
құман-латын тілінде берілген. Мысал ретінде ... ... ... сол ... ... ғана ... ... қатар Дешті Қыпшақтың көркемдік
мәдениетін де сипаттайды. Сөздер мен сөз ... ... ... жұмбақтар, мақал-мәтелдер, нақыл сөздер мен қанатты сөздер қазіргі
қазақ тілі мен фольклорында сақталған.
XІV ғасырдың басында Насреддин Рабғузидің халық арасында ... ... ... ... ... ... ... Рабғузи" деген қолжазба кітабы
пайда болды. Қолжазба ғасырлар бойы бірнеше рет ... ... ... ... елдерге тарады. ХҮ ғасырға ... ең ... ... мұражайында сақтаулы. Ол 1990-1991 жылдары Ташкентте ... ... ... Рабати Оғыз деген жерде ... ... ... бүркеншік аты да содан шыққан).
Кітап Мұхаммедке дейінгі ... ... мен ... ... оқиғаларын және Мұхаммедтің өзі мен мұсылман халифтарының өмірін
баяндауға ... Онда ... ... ... жер ... топан су басуы
туралы және Жер бетінде жаңа тіршіліктің ... ... ... түрлі аңыздар, ертегілер мен мысал әңгімелер бар. Жекелеген
хикаялар ерте орта ... ... ... ... ат-Табари
"Тарихына" барып тіреледі.
"Қисса-и Рабғузиге" енгізілген шығармаларды идеялық-тақырыптық мазмұны
бойынша үш топқа ... ... а) ... ... жердің пайда болуы
туралы, адамның, ... ... және ... да тіршілік
иелерінің шығуы туралы әңгімелер; ә) пайғамбарлар мен халифтар, ... ... ... ... ... ... ... мен ертегілері; б)
хижраның алғашқы он жылындағы ... ... ... ... ... ... атаулары туралы, мұсылман күнтізбесіндегі ... ... ... ... бәрі ... діні ... баяндалады. Бірақ
мұнда халықтың дүниетанымы мен кейіпкерлерді фольклорлық ... ... ... ул-әнбия" құран сюжеттерін, уағыздары мен сүрелерін
баяндап ... ... ... ... ғана емес, онда автордың үлкен
дарын иесі екенін дәлелдейтін дидактикалық әңгімелер мен ... көп. ... ... пен ... ... ... ... сипатындағы өлең жолдары
ерекше назар аударарлық. Ал құран хикаялары мен ... ... ... ... да ... ... баяндалған. Олардың діни
ғана емес, танымдық мағынасы да зор, оларда өмір ... мен ... ... ... ... түркі халықтарының ғана емес, хикаяттарда
айтылатын басқа халықтардың да әдет-ғұрыптары туралы мәліметтер бар.
Алтын Орда дәуіріне жататын елеулі ... бірі - ... оның ... - ... тегі ... Құтб ... Ақын ... туралы
толық мәліметтер жоқ. Оның 1330-1340 жылдарда Ақ Орданың астанасы - Сығанақ
қаласында туып, өз ... ... ... бұл ... ... Тыныбек
пен оның әйелі Мәлике ханымға арнағаны мәлім. Автор дастанының түпнұсқасын
билеушіге тарту еткен ... ... ... ақын ... өзін ... ... ... Құтбтың тілегін орындаған. Алайда Тыныбек елді
ұзақ билеген жоқ, кейбір деректер бойынша - 1337 ... 1340 ... ... деректерге қарағанда 1342 жылғы наурыздан 1343 жылдың басына
дейін ғана билік ... ... ... ... ... өз ... өлтірген, ал Құтбтың одан арғы тағдыры туралы деректер жоқ.
Негізінен Құтб өз дастанын 1341-1342 жылдарда ... ... ... көшірмесі болса керек. Дастанның бір көшірмесін қыпшақ
ақыны Берке Факих ... ибн ... ибн Едгу ... ... алып кетіп,
онда 1383 жылы өзінің туысы Құттықожаның өтінуімен ... ... ... бұл ... ... Париждің ұлттық кітапханасында 312-нөмірмен
сақтаулы. Оның Парижге қалай жеткізілгені жұмбақ ... ... ... (Александрияда) болған қолжазбаның Наполеон экспедициясының
Солтүстік Африкаға жорықтары кезінде әкетілген болуы әбден ... ... ... нақ осы қолжазбаны ғылыми айналымға енгізді және ол қазір де
зерттелуде.
Құтбтың "Хұсрау-Шырын" дастаны Низамидің осы аттас ... ... ... ... жазылған. Құтб Низами поэмасының бүкіл желісін
сақтап, негізгі эпизодтары мен басты кейіпкерлерін өзгеріссіз ... ... ол да өз ... ... таза ... пен ... билеуші
тақырыптарын өрбітеді. Екі тақырып та шексіз ... ... - адам ... ... ... негізгі кілт, махаббат - адамды тазартып, оған
ізгілік беріп қана қоймай, оны ... де ... ... идеяға сүйенеді.
Әділ билеуші және мінсіз (ізгі) ... ... ... ... және Ибн Сина, әл-Фараби мен басқа да ойшылдардың ғылыми
трактаттарында ежелден сөз болып ... ... Ол ... Құл ... ... көрініс тапты. Жүсіп Баласағұнның "Құтты білік" дастаны
Құтб үшін ... ... көзі ... ... да екі ... мінсіз билеуші
мен әділетті қоғам тұжырымдамасы үндесіп жатады. Құтб пен Баласағұнидың
ойларынша, халықты дана әрі әділ адам ... ... ол ең ... игілігін ойлап, өз маңындағы адамдарға, ұлықтар мен шенеуніктерге
қатаң ... ... және ... ... үшін ... ... ... Егер әмірші мұндай болмаса, ол ел қарғысына ұшырайды.
Құтб "Хұсрау-Шырын" сюжетін көркемдік жағынан дамытуда Низамиді барлық
жағынан қайталамайды. Құтб ... ... ... ... ... өмір ... ... тұрмыс сипатымен ауыстырады:
сасанид билеушілерінің емес, Алтын Орда хандарының ... мен ... ... Қыпшақ табиғатын суреттейді. Құтб өз кейіпкерлерінің,
әсіресе әйел кейіпкерлердің бейнелерін әйелдердің ... ... ... ... Орда ... ... ... қоғамдық жағдайына
сәйкес бейнелейді.
Хорезми Равандидің "Мұхаббат-наме" атты лирикалық поэмасы ... ... ... тамаша үлгісі болып табылады. Оның авторы ... ... ... ... ... ... ... бар. Онда
Хорезмидің көп саяхат жасағаны, Рум (Византия) мен ... ... ... ... Ақ ... ... ... Сырдария жағасында 754 жылы
(хижра бойынша), яғни 1353-1354 жылдарда бітіргені айтылады. Автордың өзі
жазғандай, поэма қоңырат бегі Мұхамедқожаның ... ... ... ... жылы ағасы Тыныбекті өлтіріп, төңкеріс жасау барысында таққа ... ... ... ... елді 1342-1357 жылдары билеген.
Біздің заманымызға дейін жеткен Хорезми ... ... ... ... ... ... ... "Мұхаббат-наменің" екі көшірмесі
сақталған деп санап келді: бірі - ... ... ... қарпімен жазылған,
екеуі де Британ мұражайында сақтаулы. Алайда түрік ғалымдарының жинақтаушы
еңбегінде "Мұхаббат-наменің" ... ... тағы да екі ... екені айтылады.
"Мұхаббат-наме" - орта ғасырлардағы түркі әдебиетіндегі түрі мен
мазмұны жағынан жаңа ... ... Ол ... ... өз ... ... түрінде жазылған. Поэма бірнеше бөліктен тұрады: құдіреті
күшті ... ... ... ... ... ... бекті
мадақтау, сүйіспеншілік өлең хаттары, рақым жасауды өтініп, құдайға қайта
жалбарыну, ... ... және өзі ... ... ... мен ... ... арасында автордың тыңдаушылар мен шарап
құюшыларға ... ... ... ... ... таза ... Лирикалық кейіпкер 11 өлең хат жолдайды, оларда өз сүйіктісін
көркем суреттеп, оған өзінің ғашықтық ... ... оның сырт ... ... сипаттайды.
Хорезмидің "Мұхаббат-наме" поэмасы Дешті Қыпшақтың рухани мәдениетінде
қарапайым адамның жоғары ... ... жаңа ... негізі
қаланғандығын айшықтады.
Жалпы алғанда, көне түркі және орта ғасырлар әдебиеті ... ... ... ... ... ... ... Қарахандықтар тұсындағы
әдебиеттен бастап түркі нәсілді халықтар ... ... ... өлең ... жыр ... ... пайдаланды. ХІІ ғасырдағы
сопылық поэзияның негізін салған Қожа Ахмет Йасауидің ... ... ... ... одан ... ... ... тұсындағы әдебиетте
жалғасын тауып, XVІ ғасырдағы Бабыр жырларымен сабақтасты. Сол ... ... өмір ... ... ... ақыны, ойшылы Жүсіп Баласағұнның "Құтты
білігіндегі" жыр ... ... ... ... ... жинағындағы
бәйіттерге түр жағынан ғана емес, ... мен идея ... да ... ... Орта ... ... ... түркі поэзиясының
ортақ дәстүр бойынша дамып, өркендегені анық ... ... ... ... тарихының" 2-томында ежелгі дәуір әдебиеті
мен орта ғасырлардағы көне түркі жазба ескерткіштері, ... және ... Орда ... ... тұтастай қамтылып, жан-жақты
зерттелген. Бұрындары зерттелген ... ... ... ... ... айналымға алғаш рет енгізіліп отыр. Зерттеу барысында тек
қазақ тіліндегі ғана емес, түркі халықтары тілдеріндегі, араб, парсы, ... ... ... ... ... ... ... дерек көздері
пайдаланылды.
Зерттеушілердің еңбектері арқылы ежелгі ... ... шегі ... ... даму ... ... Соның
нәтижесінде әдебиетіміздің тарихи дәуірдегі әдебиетке қатысты жәдігерлер,
көне түркі әдебиеті, ... ... ... және ... ... деп төрт ... бөлініп қарастырылып, әр бөлімнің алдында кезең
әдебиеті туралы кіріспе мақалалар берілген. Монографиялық ... ... ... ескерткіштері - "Күлтегін", "Тоныкөк" жырлары, "Қорқыт Ата
кітабы", "Оғыз-нама" дастаны талданып, ... ... ... ... ... А.Иасауи, А.Иүгнеки, С.Бақырғани, Хорезми, Рабғұзи,
С.Сараидың шығармашылықтары жан-жақты зерттелген. "Кодекс ... ... ... ... әдеби ескерткіш тұрғысынан қаралған. Әлидің
"Нахджул-Фарадис" атты ... ... рет ... ... ... көп ... ... даму үрдісі сақ-ғұн дәуіріндегі әдебиет, Түркі-
Қытай арасындағы мәдени мұралар, Иран мен Тұран ... ... ... ... ... ... мәдениет аясында қарастырылып,
орта ғасырлардағы қазақ даласында ислами әдебиеттің қалыптасуына әкелгені
туралы тұңғыш рет ... ... ... ... ... ... 10 томдығының 2 томында ежелгі қазақ
әдебиетінің маңызды кезеңдері тарихи жүйелікпен алғаш рет кең көлемде ... ... ... ... ... қатысқандар және оның құрылысы мен мазмұнына тоқтала
кетсек, төмендегідей: ҚР ҰҒА академигі, ... ... ... ... және ... ... кандидаты, доцент
С.С.Қорабай («Кіріспе»), филология ғылымдарының ... ... ... ... Иасауи»), филология ғылымдарының
докторы, профессор Н.Келімбетов («Сақтардың қаһармандық дастандарың, «Алып
Ер тоңға», «Шуң дастаны», ... ... ... «Аттиллаң дастаны»,
«Көк бөрің дастаны», ... ... ... ... ... ҚР ҰҒА ... ... ғылымдарының докторы, профессор
Р.Бердібай және ... ... ... ... Ш.Ыбыраев
(«Қорқыт Ата кітабы»), филология ғылымдарының ... ... ... ... әдебиет», «Жүсіп Баласағұн»,
«Махмұт Қашқари»), филология ғылымдарының кандидаты Т.Қыдыр ... ... ... ... ... («Кодекс Куманикус»),
филология ғылымдарының кандидаты А.Әлібекұлы («Сақ-ғұн ... ... ... ... ... ... А.Әбдірәсілқызы («Әл-
Фараби») филология ғылымдарының кандидаты, филология ... ... ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ежелгі дәуір әдебиеті үлгілерінің сипаттамасы мен ерекшеліктері32 бет
Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі көне Түркі ескерткіштері13 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері"3 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет
Ежелгі дәуір әдебиеті55 бет
Ежелгі дәуір әдебиеті туралы ақпарат19 бет
Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері9 бет
Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері (мектеп бағдарламасы бойынша)11 бет
Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері (мектеп бағдарламасы бойынша) /конспект/ - "Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері" /таныстырылым"Алып Ер Тоңға" дастаны /әдеби талдау12 бет
Қазақ әдебиетіндегі мінәжат жанры: ежелгі поэзия мен қазіргі әдебиеттегі көрінісі49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь