ҚҰНДЫ ҚАҒАЗДАР ТУРАЛЫ ТҮСІНІК


Жұмыс түрі:  Курстық жұмыс
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Жоспар:
Кіріспе
І Тарау. ҚҰНДЫ ҚАҒАЗДАР ТУРАЛЫ ТҮСІНІК
1.1. Құнды қағаздар нарығы
1.2. Құнды қағаздардың экономикадағы қызметтері

ІІ Тарау. АКЦИЯЛАР ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ҰҒЫМ
2.1. Акцияның түрлері
2.2. Жай және артықшылықты акциялар иелері құзіреттіліктерінің айырмашылығы

2.3. Акция иесінің құндылықтары
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер

Кіріспе
Құнды қағаздар орта ғасырлардан бері қарай қолданыла бастады. Сол
кезеңде ұлы географиялық жаңалықтардың ашылуымен байланысты сауданың аясы
кеңіді, ал осы мүмкіндіктерді пайдаланып қалғысы келген кәсіпкерлердің ірі
капитал сомасына деген қажеттілігі туды. Оның үстіне теңізден шалғай рынок
пен шикізат кезін игерумен байланысты орын алатын шығындарды жекелеген
адамдар көтере алмайтын да еді. Нәтижесінде ағылшын, голландық компаниялары
акционерлік қоғамы Ост-Индия, Грудзон бұғазы компанияларымен сауда жасаумен
байланысты дүниеге келді. Міне осылар құнды қағаздарды бірінші шығарған ірі
компаниялар болды. Олардың акциялары күні бүгінге дейін Лондон мен Торонто
биржаларында сатылуда. XVI—XVII ғғ. Англиядағы акционерлік компаниялар
капиталды көп қажет ететін көмір өндірісін қаржыландыру үшін де ұйымдасқан
болатын.
ХІХ ғасырдың 60-жылдары тағы да бір маңызды оқиға болды. Германияда
ауыр өнеркәсіпті дамытуға шығарылған құндықағаздармен делдалдық
операцияларды жүргізуді универсалды инвестициялық банктер өз қолдарына
алды.
Ресейге брокерлік бизнес осы Гермаииядан келді (аз мөлшерде
Франциядан) "Маклер", "биржа", "акция" деген ұғымдар осындай финанс
инвестициясының тәжірибесімен бірге санаға енді.

1. Құнды қағаздар нарығы

Құнды қағаздар рыногы дегеніміз не? Ол финанс рыногының бір бөлігі
екен. Қалған бөлігін банк қарызы рыногы құрайды. Банк, шын мәнінде,
коммерциялық банк болса (мемлекеттік мекеме емес), қарызды бір жылдан астам
уақытқа өте сирек береді. Ал құнды қағаздарды шығара отырып (облигациялар,
акциялар) олардан түсетін ақшаны ондаған жылдар бойы пайдалануы мүмкін.
Финанс рыногын осылайша бөлу капиталдың, айналмалы және негізгі болып
бөлінуімен байланысты. Құнды қағаздар рыногы банктың кредит жүйесін
толықтырады, өзара байланыста әрекет етеді. Мысалы, коммерциялық банктер
құнды қағаздар рыногында аралық қызмет атқарушыларға жаңадан шығарылған
бағалы қағаздарға жазылу үшін қарыз береді, олар банктерге артық бағамен
сату үшін құнды қағаздардың бір блогын бередi;
Құнды қағаздар рыногының маңызды бөлігі ақша рыногы болып табылады,
онда қысқа мерзімді (бір жылға дейін) қарым міндеттемелері бар казначейлік
вексельдер (билеттер) айналыста болады. Ақша рыногы қолда бос тұрған
ақшаларды мемлекетке берудің икемді жолын қамтамасыз етеді, сөйтіп
корпорациялар мен жеке адамдардың уақытша бос ақшаларын табыс табуға
пайдалануға мүмкіндік жасайды. Онсыз толыққанды финанс рыногының орын алуы
мүмкін емес.
Барлық рыноктар сияқты, құнды қағаздар рыногы да сұраныс пен
ұсынысқа, олардың бағасына тәуелді. Яғни құнды қағаздар рыногы сатып алу,
сатумен байланысты экономикалық қатынастар жүйесін құрайды. Рыноктың
мөлшері қоғамдық еңбектің мамандануы дәрежесімен тікелей байланысты.
Құнды қағаздар рыногы тікелей алғашқы және қайталама рыноктан
тұрады. Алғашқы рынокта мемлекеттік және муниципиалды облигациялар, сол
сияқты акциялар мен облигациялар эмиссиясы жүзеге асырылады. Оны финанстық
және финанстық емес профильдегі әр қилы акционерлік компаниялар шығарады.
Алғашқы рынокта құнды қағаздардың тікелей инвесторлары коммерциялық және
инвестициялық банктер, биржа фирмалары, сақтандыру компаниялары, зейнетақы
қорлары, финанстық емес корпорациялар және жеке адамдар (жеке инвесторлар).
Олар биржа фирмалары мен инвестициялық банктер арқылы акциялар мен
облигациялар сатып алады. Құнды қағаздардың қайталама рыногы эмитент құнды
қағаздарды орталықтанған немесе орталықтанбаған сатып алу мен сатуды
түсіндіреді. Құнды қағаздар — спецификалық тауар, барлық тауар сияқты
тұтыну құны мен бағасы бар. Құнды қағаздардың тұтыну құнының мәні белгілі
дәрежеде табыс келтіреді, яғни процент (облигациялар бойынша) және дивиденд
(акциялар бойынша) төлегенде, сонымен қатар құндықағаздардың күн курсының
өсуі нәтижесінде келетін табыстар. Құнды қағаздардың өздері туралы айтар
болсақ, оның үш түрі бар. Олар: акциялар, облигациялар және олардан
туындайтын қағаздар.
Акцияларды корпорациялар шығарады, акциялар шығарудың өзі
корпорациялар ұйымдастырудың әдісі. Акцияны ұстаушы корпорация мүлігінің
бөлігіне иелік ететін болады. Корпорациялар акцияларды шығарып, ірі
инвестициялық жобаларды жүзеге асырып, сөйтіп финанстың қуаттылығы артады.
Акция иесі корпорация пайдасының бір бөлігін дивиденд ретіңде алып отырады.
Облигацияларды корпорациялар да, үкімет те шығарып отырады.
Облигация шығарушылар белгілі бір мерзімде (қарызды) және қарыз процентін
төлеуге міндеттенеді. Ол — зайым арқылы алынатын пайданың бір бөлігі.
Дивидендтен проценттің өзгешелігі тұрақты, әрі банк ставкаларының
өзгерісіне тәуелсіз. Сондықтан да облигацияларды белгілі бір табыс әкелетін
құнды қағаздар деп атайды. Әдетте процент зайымының қызмет мерзімі бойына
бірдей үлеспен төленеді.
Акция мен облигациялардың инвестициялық сапасы бірдей емес, яғни
инвесторлар үшін тартымдылығы әр түрлі. Облигациялар, әдетте, акцияларға
қарағанда жинақты сақталу кепілділігі молырақ. Әсіресе мемлекеттік
облигациялардың төлем қабілеті өте жоғары.
Құнды қағаздардың басқа да түрлері бар. Мысалы, ордерлер
қозғалмайтын мүліктерге қатысты құнды қағаздар, опциондар, фьючерлік
келісімдер. Олар тәжірибелі инвесторлар үшін де, алып сатарлар үшін де
тартымды. Инвестицияның сенімділігі мен табыс әкелу тұрақтылығы түрғысьнан
ең сапалысы мемлекеттік облигациялар, әсіресе казначейлік билеттер. Олардаи
кейін жеке облигациялар және ірі компаниялардың "көп дауысты" акциялары.
Белгісіз, жаңадан ұйымдасқан фирмалар шығарған акциялар сапасы төмен
дәрежеге жатады. Осыған қарамастан АҚШ-та 120 миллион қызметкердің 47
миллионы акционерлер болып табылады. Осыншама адамды қамтитындай
акциялардың қандай тартымдылық күші бар? Біріншіден (бұл ең бастысы),
болашақта ескі инвестициялардың еселеп өсуімен байланысты. Айталық, бір
акцияны 100 долларға сатып алдыңыз делік, ал 10 жылдан кейін, егер
кәсіпорын жақсы жұмыс істейтін болса, ол акция 1000 доллар табыс әкеледі.
Екіншіден, акция ұстаушыларға дивиденд төленіп отырады (оның қатаң заңды
нормасының болмағандығына қарамастан). Үшіншіден, акцияны ұстаушының дауыс
беру құқы бар және кәсіпорын иесі ретінде басқадай да құқықтары бар.
Төртіншіден, акцияларды сатып жіберу өте жеңіл.
Құнды қағаздардың қозғалысы мынадай үш фазадан тұрады: аптаның үштен
екісі, жаңадан құндықағаздарды ойластыруға, шамамен осындай уақыт оны
алғашқы орналастыруға кетеді, ал осылардан кейін құнды қағаздардың өзіндік
айналымы басталады.
Құнды қағаздарға деген сұраныс халықтың әлеуметтік-тұрмыс дәрежесімен
анықталады. Тұрмыс дәрежесі жоғары болган сайын, табыстың басым кепшілігі
жинақталады да, адамдар құнды қағаздарды сатып алуда мүдделілік көрсетеді.
Құнды қағаздар ұсынысы, онда сұраныспен анықталады. Құнды қағаздарға
сұраныстың дамуы финанс жүйесін қайта құрумен тікелей байланысты. Құнды
қағаздар рыногында қандайлық дәрежеде болмасын белсендiлiк күтер болсақ,
салық жүйесiн жетiлдiрiп отыру да бүгiнгi уақыт талабы, рынок талғамы.
Бағалау қағаздары бұл белгілі бір өзіндік формада шығарылатын мүліктік
құқықтық міндетті көрсеткіштері көрсетілетін шығарушы мен оларды
иеленушілер арасындағы қарым – қатынасты бейнелеп, қолдан қолға сатылатын,
сондай-ақ мәлімдеу барысында төлемдерді алуға құқық беретін, қандай-да бір
қаражат салғандығын куәландыратын ақшалай қаражатты білдіреді.
Құнды қағаздардың мәні мынада, яғни капиталды иеленушінің қолында
капиталдың өзі емес, құнды қағаз түріндегі жалған капитал формасы болады.
Жалған капитал деп құнды қағаздың аталуы олардың өзіндік ішкі
құндарының болмауын айтады.

2. Құнды қағаздардың экономикадағы қызметтері

Құнды қағаздар экономикада мынандай қызметтер атқарады:
1. Қайта бөлу қызметі, яғни құнды қағаздың көмегімен экономиканың салалары
арасында, аймақтар мен елдердің арасында, халық пен эканомиканың салалары
арасында, халық пен мемлекет арасында және т.с.с. уақытша бос ақша
қаражаттары бөлінеді.
2. Құқықтық қамтамасыз ету қызметі, басқару ісіне араласуға, эмитенті
туралы оның қаржылық жағдайы туралы ақпарат алуға, табыс алуға құқық
береді.
3. Айналым шығынын үнемдеу қыметі. Ақшалық төлем құралы қызметін атқаратын
бақылау туралы түріне байланысты.
Құнды қағаздар өзіне тән белгілеріне байланысты төмендегідей
жіктеледі:
1) Эмитентіне байланысты:
- мемлекеттік құнды қағаздар (Үкімет, Қаржы министірлігі (қазынашылық
тұлғасында), Ұлттық банк, жергілікті басқару органдары эмитенті бола
алады);
- мемлекеттік емес құнды қағаздар (ашық және жабық акционерлі қоғамдар,
соның ішінде өнеркәсіптік кәсіпорын, сауда ұйымдары, коммерциялық банктер,
зейнетақы қорлары, сақтандыру компаниялары, қор биржалары, брокерлік
фирмалар, ЖШС; шетелдік қаржы – несие ұйымдары және т. б.);
2) Экономика табиғатына байланысты:
- үлестік құнды қағаздар (үлес қосқандығын куәландыратын акциялар ғана);
- борыштық құнды қағаздар (қарыз бергендігін, алғандығын куәландыратын
облигациялар, вексель, чек);
- төлемді, туынды құнды қағаздар, бұл екінші ретті құнды қағаздар;
3) Операция сипатына қарай:
- негізгі құнды қағаздар (акция, облигация);
- қосымша құнды қағаздар (чек, вексель, сертификат);
- туынды құнды қағаздар (қалғандары);
4) Айналым мерзіміне байланысты:
- мерзімсіз (айналым мерзімі көрсетілмеген акция, яғни эмитенті
банкроттыққа ұшырамағанша);
- мерзімді, яғни қысқа (1 жылға дейін), орта (1 – 3 және 5 жыл аралығы)
және ұзақ (5 жылдан жоғары) мерзімді;
- мерзімі өткен, яғни көзделген мерзімде өтелмеген;
5) Қаражат салу сипатына қарай:
- инветитцияланатын құнды қағаздар, яғни қаражат салуға мүмкіндік беретін
акция, облигация, фьючерс, депозиттік құжаттар, ипотекалық куәліктер,
депозиттік және жинақ сертификаттары;
- инвеститцияланбайтын құнды қағаздар, яғни төлем құралдары қызметі
сипатында қазмет атқаратын құнды қағаздар;
6) Шығарылу формасына қарай:
- құжатты құнды қағаздар, яғни бекітілген формасына қарай шығарылатын
сиртификатты құнды қағаздар немесе материалды формасы бар құнды қағаздар;
- құжатсыз формада шығарылатын құнды қағаздар, яғни құнды қағаздар иесіне
немесе қаражат салушының атына “депо” счетын ашу арқылы берілетін құнды
қағаздар;
7) Иелік ету сипатына қарай:
- атаулы құнды қағаздар;
- атаусыз құнды қағаздар;
- ордерлік, яғни басқа үшінші тұлғаның атына меншіктелген;
8) Нарықта айналу сипатына қарай:
- нарықтық құнды қағаздар;
- нарықтық емес құнды қағаздар (жинақ сертификаттары, варрант, коносамент,
ұлттық жинақ облигация, ұтыс облигациялар, ипотекалық куәліктер);
9) Басқару ісіне араласуына байланысты:
- дауысты құнды қағаздар (дауысқа ие болатын);
- дауыссыз құнды қағаздар;
10) Табыс төлеу әдісіне қарай:
- дивидентті (таза табысқа байланысты);
- дисконтты (өзінің номиналды құнынан төмен бағамен сатып алынатын құнды
қағаздар);
- купондық, яғни табысты құнды қағаздар;
- пайыздық табыс әкелетін құнды қағаздар, яғни тұрақты пайда әкелетін,
өзгермелі табыс әкелетін;
11) Аумақтық белгісіне қарай:
- ұлттық, яғни мемлекеттің шеңберіндегі;
- аймақтық;
- халықаралық, мемлекет аралық айналыстағы;
12) Қамтамасыз ету сипатына қарай:
- қамтамасыз етілген, яғни шығарушының мүлкімен активтерінің құнымен
жабдықталатын;
- қамтамасыз етілмеген, ешқандай да мүллікпен қамтамасыз етілмеген,
шығарушының уәдесімен, кепілдікпен қамтамасыз етілмеген құнды қағаздар.
Егер де біреу ламбард иесінен қарызға ақша алса, ол кепілге құнды зат
қалдырады. Қарыз өтелмеген жағдайда ломбард иесі сол затты сатып өз
шығындарын жабуы мүмкін. Бұл келісім шарттары кепілдік квитанциясында
жазылады. Егер де жеке тұлға автомобиль алу мақсатында қарыз алса, несие
беруші сол автомобильге деген иелік құқығын несие көлемі толық өтелмегенше
сақтайды. Несие өтелмесе несие беруші автомобильді сатып өз шығындарын
жабады. Бұл жағдайда иелік ету құқығын растайтын мемлекеттік сертификат
несиені қамтамасыз ететін құрал ретінде қолданады.
Жалпы айтқанда бір бет қағаз инвестордың қандай да бір меншікке деген
құқығын және сол құқықтарды қолдану шарттарын анықтайды. Мүлік құқығын
куәландыратын бұл бір бет қағазбен бірге барлық құқықтар мен
міндеттемелерге ие болады. Құнды қағаз дегеніміз – нақты шарттар бойынша
күтілетін және болашақ табыстарды алуға құқық, бұл құқық заңдармен
куәландырылған.
Құнды қағаз түрлері көп. Олардың түрлерінің көптігі оларды сатып
алушылар (инвестор) мен шығарушылырдың (эмитент) мойнына жүктелетін
міндеттер мен құқықтардың болуымен ерекшелінеді. Бірақ та олардың көбі
бухгалтерлік есепте бір-бірімен ерекшеленбейді (бірнеше ғана құнды
қағаздарды ашып көрсетуге болады).
Құнды қағаздардың кейбір түрлері бухгалтерлік есепте өз
ерекшеліктеріне ие болады:
• олардың жарғылық қормен әр түрлі қатынасы кезінде;
• құнды қағаздардың номиналды құны мен сатылу бағасы арасындағы
айырымның болуы;
• табыстардың аударылуына байланысты және т. б.
1) Эмиссиялық бағасы, осы баға бойынша құнды қағаздар бірінші ретті құнды
қағаз нарығына орналастырылады.
2) Нарықтық баға – құнды қағаздардың екінші ретті нарығында қайта сату
бағасы.
3) Баланстық баға – қаржылық есеп беру құжаттары негізінде анықталатын
бухгалтерлік баға.

ІІ Тарау. Акциялар туралы жалпы ұғым
2.1. Акцияның түрлері
Акция - акционердің қоғамдағы үлесін немесе меншігін куәландыратын
бағалы қағаз. Ол иемденушісіне компанияның капиталының, мүлкінің, кірісінің
бір бөлігіне заң жүзінде меншік құқын береді. Компания қанша уақыт жұмыс
істеп тұрса, акция да сонша уақыт қолданылады. Бірақ осы уақыт ішінде
акцияның иесі сан рет өзгеруі мүмкін. Акционер оны екінші нарықта сатуына
болады.
Акцияны шығару мына жағдайларға байланысты жүргізіледі:
жаңадан акционерлік қоғам құрып, оның жарғылық капиталын
қалыптастырғанда;
меншікті акцияландырғанда, яғни жұмыс істеп тұрған кәсіпорынды
акционерлік қоғам ретінде қайта құрғанда;
қоғамның жарғылық капиталын қосымша молайтқанда.
Сөйтіп, шығарылған акциялардың бастапқы жиынтық құны қоғамның
жарғылық капиталын құрайды. Ол, өз кезегінде, айналымдағы капитал (жай және
артықшылықты акциялар) және компанияның портфелінде қалған бағалы қағаздар
болып бөлінеді. Оларды компания кез келген уақытта өз ойынша пайдалана
алады.
Акция белгілі бір жағдайда акционерлік қоғамның өз капиталын
ұлғайтуға және оны инфляциядан қорғау үшін жұмсауға болатын бағалы
қағаздардың бірден бір түрі. Акция - компанияның акционерлер алдындағы
қарыз міндеттемесі. Компанияның өз акциясын қайта сатып алатын құқы бар.
Бірақ бірсыпыра елдердің заңында, егер корпорацияның төлем қабілеті жоқ
болса, онда ол акциясын қайта сатып алатын құқықтан айырылады деген де
ереже бар. Дәл осы жағдай, егер қайта сатып алу корпорацияның төлем
қабілетін нашарлататын болса да қаралған. Заң жүзінде акцияны бөлуге де
болады. Айналымдағы әрбір акцияны бірнеше бөлікке бөлуге болады.
Акция бірнеше түрге жіктеледі. Бір жағынан, бір акционерден басқа
біреуге беру тәсілі бойынша: атаулы және иесі ұсынушы болып екіге бөлінсе,
екінші жағынан, корпорацияны басқаруға қатынасу құқығы бойынша - ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Құнды қағаздар рыногі туралы
Құнды қағаздар
Құнды қағаздар нарығы. Құнды қағаздар - қарыз міндеттемесі
Құнды қағаздар рыногі жайлы
Құнды қағаздар нарығының түсінігі
Құнды қағаздар нарығы
Құнды қағаздар рыногы
Құнды қағаздар рыногі
Құнды қағаздар нарығының даму ерекшеліктері
ҚҰНДЫ ҚАҒАЗДАР ЖӘНЕ ҚОР БИРЖАЛАРЫ
Пәндер
Stud.kz
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рақмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Жабу / Закрыть