Экология ( лекциялар )

ДӘРІС № 1. Экология ғылымының анықтамасы, оның қалыптасуы және дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
ДӘРІС № 2. Организм және қоршаған орта ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
ДӘРІС № 3. Аутэкология ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
ДӘРІС № 4. Демэкология.популяциялық экология ... ... ... ... ... ...
ДӘРІС № 5. Синэкология.қауымдастық экологиясы ... ... ... ... ... ..
ДӘРІС № 6. Биосфера туралы В. И. Вернадскийдің ілімі ... ... ... ...
ДӘРІС № 7. Тұрақты даму концепциясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
ДӘРІС № 8. Табиғи ресурстар және табиғатты қолдану . тұрақты дамудың бір аспектісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
ДӘРІС № 9. Табиғи ортаның ғаламдық экологиялық мәселелері.
ДӘРІС 10. Су және топырақ ластану мәселелері ... ... ... ... ... ... ... .
ДӘРІС № 11. Қазіргі кезеңнің әлеуметтік.экологиялық мәселелер және тұрақты даму ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
ДӘРІС № 12. Энергетикалық кризис және оны шешу жолдары ...
ДӘРІС 13. Табиғатты қорғау және тұрақты даму ... ... ... ... ... ... ...
ДӘРІС 14. Қазақстанның өзекті экологиялық мәселелері және тұрақты даму ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
ДӘРІС № 15. Қазақстанның табиғи ортасының тұрақсыздану үрдістері. Қазақстанның тұрақты дамуын қамтамасыз ететін іс.шаралар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
        
        Евразийский национальный университет им. Л.Н.Гумилева
БЕЙСЕНОВА Р.Р.
ЭКОЛОГИЯ ЖӘНЕ ТҰРАҚТЫ ДАМУ ... ... ... - 2010
ББК 28.080я73
Бейсенова Р.Р. «Экология және тұрақты даму пәнінен лекциялар жинағы»:
Экология және ... даму ... ... ... ... ... ... оқу құралы. – « » ... ... 2010 – 151 ... ... ... және ... даму» курсының негізгі ... ... ... ... ... ... ... ететін
ағзалар топтарының сипаттамалары берілген. Сондай-ақ қоршаған ... ... ... қорларды сақтау және тиімді ... ... ... ... ... берілген. Қазіргі кездегі ... ... ... мен оны шешу ... тұрақты даму
концепциясының негізгі қағидалары берілген.
ББК 28.080я73
Сыртқы пікір: Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік ... ... ... ... ... Г.П.
Ішкі пікір: Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің қоршаған
ортаны қорғау және инжиниринг кафедрасының меңгерушісі, ... ... ... ... ... ұлттық университетінің ғылыи әдістемелік
кеңесінде талданып, бекітілген.
Баспаға Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ... ... ... ... ... ... ... № 1. Экология ғылымының анықтамасы, оның қалыптасуы және| ... ... | ... № 2. ... және ... |14 ... | ... № 3. |23 ... ... | ... № 4. ... |33 ... | ... № 5. ... |37 ... | ... № 6. ... туралы В. И. Вернадскийдің |47 ... | ... № 7. ... даму |56 ... | ... № 8. ... ресурстар және табиғатты қолдану – тұрақты | ... бір |76 ... ... | ... № 9. Табиғи ортаның ғаламдық экологиялық мәселелері. |89 ... 10. Су және ... ... |95 ... | ... № 11. ... кезеңнің әлеуметтік-экологиялық мәселелер | |
|және тұрақты |100 ... ... | ... № 12. ... кризис және оны шешу жолдары.... |104 ... 13. ... ... және тұрақты |111 ... | ... 14. ... ... ... мәселелері және | ... |127 ... ... | ... № 15. ... ... ... тұрақсыздану | ... ... ... ... ... ететін | ... ... | ...... ... ... анықтамасы, оның қалыптасуы және дамуы
Жоспары:
1. Экологияның ғылым ретінде анықтамасы.
2. Экологияның қалыптасуы және ... ... ... ... ... пайда болуы.
4. Экология бөлімдері.
5. Экологиялық зерттеу әдістері.
Дәріс мақсаты: Студенттерді экологияның даму тарихымен таныстыру,
ғылымның ... ... ... эколгогия пәнімен, оның міндеттерімен,
мазмұнымен және негізгі әдістерімен таныстыру.
Дәріс ұзақтығы: 1 сағат
1. Экологияның ғылым ретінде ... ... бір ... және ... жататын топтары белгілі бір жерде қоныстанып өмір сүреді, сол
ортада табиғи ортамен және өзара ... ... ... ... ... ... өсімдіктер басқа да тірі организмдер өзара
ынтымақтастық немесе қастастық әрекеттері, олардың өмір ... ... орта тірі және өлі ... ... өзара тығыз
байланысқан біртұтас жүйе. ... ... ... ... мен
өзгерістер осында өтеді.
Қоршаған ортада өмір сүретін организмдерді зерттетін, олардың басқа
организмдермен және ... ... ара ... ... ... ... ... қоршаған ортада өмір сүретін
ағзаларды зерттейтін және ғылыми тұрғыдан ұсыныстар жасайтын ғылым ... ... ... ... ... ... сақтаудың ғылыми
негізі болып саналады.
Ол гректің “oicos”-“үй, тұрақ ететін орта, мекенжай” ... ... Ең ... «экология» деген сөзді 1858 жылы ... ... ... ... ... ғылымға бірінші болып енгізген 1866 ж.
белгілі табиғат зерттеушісі, дәрігер, аса ... ... ... ... ... ... анықтамалар көп. Э.Геккель экологияға
мынадай анықтама берді. Экология табиғаттың ... ... ... тірі ... осы ... басқа органикалық және органикалық
емес заттардың ара қатынасын, өсімдіктер мен жануарлардың, олардың ... ... ... байланыстарын зерттеу. Ол қоғам өмір сүруінің маңызды
жағдайы ретінде ... ... ... ... ол тек ... ... сонымен бірге экономикалық факторларды да қарастырады.
Экология организмдер мен ортаның өзара байланыстары және ... ... ... ретінде биологиялық білімдер дамуының белгілі
кезеңінде ... ... ... «табиғи үйімізді» зерттейді және сонда тұратын барлық
ағзаларды және өмір сүру үшін қажетті сол «үйдің» ... ... ... ... ... ... айтқанда, экология – ағзалар
мен оларды қоршаған ортаның арасындағы байланыстары туралы ғылым.
Сонымен экология пәнінің арнайы мақсаты мен ... ... ... ең ... мақсаты – биосфера шегіндегі ғаламдық
мәселелерді бақылай отырып, ондағы ... ... ... тепе-
теңдігін сақтау.
Экология ғылымының негізгі міндеттері:
- организмдердің бір-бірімен ... мен ... ... зерттеу;
- табиғи ресурстарды, оларды тиімді пайдалану және ... ... ... ... ... ... табиғат арасындағы үйлесімдік байланыстарды реттеу;
- биосфера шегіндегі географиялық заңдылықтардың ... ... ... ... қалыпты сақтауды ғаламдық ноосфералық деңгейге
көтеру;
- көпшілікке үздіксіз экологиялық білім мен тәрбие беру және экологиялық
санасын, мәдениетін қалыптастыру;
- экологиялық қауіпсіздікті сақтау.
2. ... ... және ... ... ... даму ағымы өте ерте кезеңді қамтиды. Организмдердің
ортамен ... және ... ... орта жағдайларына тәуелділігі
туралы пікірлер антикалық ... ... ... Мысалы
Аристотель (б.э.д. 384-322ж.ж), Эмпедокл (б.э.д.IVғ.), Теофраст (б.з.д. 371-
280ж.ж.) пен Үлкен Плиний (б.э.д. 23-79), ... ... ... ... Ж.Бюффон (1707-1788) еңбектерінде ... ... ... Александр Гумбольдтың (1769-1859) еңбектері елеулі болды.
Ол Оңтүстік және Солтүстік Американы, Орталық Европаны, Сібір, Алтай, Қытай
жерлерін зерттеп, ... ... ... Ол оны жер ... ... ... туралы ерекше ғылым ретінде қарастырып,
өсімдіктер ... ... ... ... ... негізін салды.
XIXғ. соңында Ч.Дарвиннің ілімі негізінде экология – организмдердің
адаптациясы туралы ғылымға айналған. Жоғарыда айтылған Дарвиннің ... ... ... үшін ... ... ... ретінде,
табиғаттағы барлық күрделі қарым- қатынастарды зерттейтін ғылым дейді. XXғ.
60-жылдарының басында, экология дамуында жаңа кезең басталды, ол ... ... ... жылдам өсуімен сипатталады.
XXғ. 60-жылдарынан бастап экология дамуында жаңа кезең басталды, ол
барлық елдерде экологиялық ... күрт ... ... Ұдайы
болатын экологиялық мәселелер ақпараттар санының өсуіне әкеледі. Мысалы,
қоршаған ортаның өзгеруі ... ... ... ... және ... саны ... түсті.
Қазіргі кездегі экология адамзат мүддесін ескере отырып, биосфераны
ғылыми ... ... ... ... ... ... типін
қалыптастырады, ол табиғатты оңтайлы пайдалануға, табиғи ... ... ... және молайтуға бағытталған. Жиырмасыншы ... ... ... ... ғылымның «экологизациялануы» жүрді. Бұл
экологиялық білімнің ролі зор екенін мойындатумен байланысты, яғни қоршаған
ортаға адам ... тек қана зиян ... оған ... әсер етуімен,
адам өмірінің жағдайын өзгерте, адамзаттың ... ... ... ... ... ... әсері қалай болатынын түсіну, жағдайдың
өзгеру шегін табу, экологиялық дағдарысты жіберуге ... ... ... табиғи ресурстарды оңтайлы пайдалану үшін экология ... ... ... ... даму ... бірнеше негізгі кезеңдерді бөлуге
болады.
1 кезең - экологияны әртүрлі организдердің бір – бірімен және қоршаған
ортамен ... ... ... ... Бұл кезең -
биоэкологиялық зерттеулердің жаппай сипат алу ... ... К. ... – 1788), Ж. ... ( 1744 – 1788), А. ... (1806 – 1893), П. С.
Паллас (1741 – 1811), И. И. Лепехин (1740 – 1802), А. ... (1769 ... К. Ф. ... (1814 – 1858), Н. А. ... (1827 -1885), Н. А.
Бекетов (1823- 1902), Ч. ... (1809 – 1882), К. ... (1825 – 1908), ... (1834 – 1919), Е. ... (1841 -1924), В. В. ... (1846 ... т.б. табиғат зерттеуші биологтар, ... ... ... ... сипаттағы ғылыми – зерттеулер жүргізіп,
экология ғылымының дамуына өз үлестерін қосты. Осы тұстардағы жарық көрген
Ж.Б.Ламарктың “Жануарлар мен ... ... А. ... ... ... ... ... “Өсімдіктер географиясы”, Ч.Дарвиннің “Түрлердің шығу тегі”,
В.Докучаевтың “Ландшафтар мен табиғат зоналары туралы ілімі”, т.б. ... ... ... қалаған еді.
2 кезең –20 жылдардың ортасына қарай ”Экология” термині организмдер
бірлестігін ... ... ... ... Бұл - ... ... ... ретінде қалыптасу және даму кезеңі. Бұл кезең Э.Геккель, Е.Варминг,
К.Мебиус, т.б. ... ... ... ... орыс ғалымдарының
есімдерімен байланысты. Атап айтқанда ... ... ... ... Б.М.Житков, Д.Н.Қашқаров, ... ... т.б. жан – ... ... ... сол ... Қазан университетінде Н.Ф.Леваковский,
С.И.Коржинский, А.Я.Гордягин, ... ... т.б. ... ... дамыта түсті. Отандық ғалымдарының еңбектерімен қатар
шетелдік экологтар А. Пирсанның “ ... ... ” (1934), ... ... ...... ” (1939) ... жарық көрді.
3 кезең – 50 жылдардағы ғылымға ғылыми зерттеулердің ... ... ... және ... ... ... Экология ғылымы жіктеле бастады. Әсіресе, осы ... ... және ... ... ... ”, ... А.Тенслидің “Экожүйелер туралы ілімі”, орыс ботанигі
В.Н.Сукачевтың “Биоценоз”, В.И.Вернадскийдің ... ... ... ... ... Оны біз су ... экологиясы
(Л.А.Зенкеевич, Г.Г.Винберг, Г.В.Никольский, Б.Г.Ноганзиян), топырақтағы
организмдер ... ... ... экологиясы
паразитологиялық экология негізін салушылар сүтқоректі, құс және бауырымен
жорғалаушылар экологиясы, өсімдіктер экологиясы деп ... Осы ... ... ... ... әр түрлі салалары бойынша
теориялық ... ... ... ... ... ... А. П.
Шенниковтың “ Өсімдіктер экологиясы” (1950), Б. Г. Иогансеннің “ Экология
енгіздері” (1959), Н. П. ...... ... ” (1963), т.б.
еңбектер қазірге дейін маңызын жойған жоқ.
4 ... – 70 ... ... ... ... болатын облыстар
аймақ болып саналатын, ал маңызды экожүйе – ... жете ... ... ... ... ... көп ... ғылыми – зерттеу
жұмыстарының негізінде монографиялар, оқу құралдары, анықтамалар жарық көре
бастады. Ю. Одумның “Экология және ... ... ... ... т.б. ... соңғы жылдары жарық көрген құнды еңбектер
қатарына жатады.
Осы ... ... ... ... ... ... тиіс. Атап
айтқанда, ғалымдар: В. А. Плющевский – Плющик, П. Ф. ... А. ... С. В. ... И. К. ... Л. С. ... В. В. ... Б. ... Г. А. Новиков, Г. Г. Винберг, Л. М. Сушени, т.б. өз ... ... ... шоқтығы биік тұрды.
5 кезең – биосфераның құрылуындағы адамның ерекше ролі және оның жауап
кемшілігі ... ... ... Бұл - ... ... ... ... заманғы экология бүкіл әлемдік ғылымдар мен ... ... және ... ... ... ... ... орай, экология ғылымының қолданбалы және адам экологиясы бағыттары
дами түсуде. Экологияның жаңа салалары ... ... және ... ... жылдары экология ғылымының негізгі салаларының бірі ... ... ... эколгиялық білім мен тәрбие беру) адам
экологиясы және халықтық экология “ ... ... дами ...... өмір ... ... биосферадағы тіршіліктің тұрақты
сақталуы – адамның ақыл ойына тікелей тәуелді екендігі ... ... уды. ... 21 ғасыр адамзаттың ақыл - ойы ... ... ... ... ... жер ... бүгінгі тағдыры мен
болашағы адам баласының ақыл – ... ... ... қатысты.
3. Экология бөлімдері.
Экология зерттеу объектілерінің көлемі бойынша ... ... ...... ... ... экологиясы.
Аутэкология бір түрдің өкілінің (особьтың) қоршаған ортамен ... ... ... ... ... осы ... ... орта
факторларының әсерін және оларға осы особьтың табиғи ... Одан әрі ... ... ... ... ... алады. Нәтижесінде жеке организмнің биоэкологиялық
қасиеттері арқылы жалпы түрге, оның ... ... ... ролі ... айнала қоршаған ортаның өзгерісі, тазалығы, ластану деңгейі,
маусымдық өзгеруі мен адамның іс - ... ... ... ... ... ... сипаттама беріледі.
2. Демэкология - популяциялық экология.
Популяция дегеніміз белгілі ... ... ұзақ ... ... етіп,
еркін будандаса алатын бір түр особьтарының жиынтығы.
Демэкология популяцияның қалыптасу ... ... ... ... Ол ... ... ... бұл құбылыстың
себептерін зерттейді. Бір түрге жататын организмдердің топ құрып тіршілік
ету ... ... ... (жас, жыныс, көбею, өлу,
табиғаттағы санының, тығыздығы, таралуы, т.б.) табиғаттағы сан ... мен ауыл ... ... ... ... қарастырылады.
3.Эйдэокология – түр мен оның ... ... ... ... ... ... қарастырады. Өйткені, особь, популяция
белгілі бір ... ... ... ... эйдэоколгия, особь,
популияция, түр, биоценоз – биогеоценоз (экожүйе) – биосфера ... - ... ... ... ... ... ... – қауымдастық немесе бірлестік экологиясы.
Қауымдастық дегеніміз белгілі ареалда мекендейтін, әртүрлі түрлерден
құралған, тірі ... ... ... тіршілік жағдайларын, өзара және қоршаған
ортамен қарым-қатынасын зерттейді. Синэкология экожүйелердің шекараларын
салумен айналысады, ... оны ... ... деп те
атайды. Организмдер бірлестіктерінің қалыптасуы, ... ... - ... ... және зат ... ... және сапалық
өзгерістер, биоэкологиялық өнімділік пен бірлестіктердің тұрақтылығы туралы
жан – жақты мәселелер қарастырылады.
Қазіргі уақытта экология ғылымының ... ... ... ... ... ... ... ортамен
байланыстарын зерттейді.
2. Ғаламдық экология- биосфераның бірлігін және тұтастығын зерттейді.
Табиғат және табиғи іс - әрекетінен туындайтын биосфера ... ... ... ... ... мен ... ... Мәселен,
ядролық қауіп - қатер, экологиялық апаттар, әлемнің климаттық ауытқуы,
жаппай қырып жоятын ... ... ... т.б. Осы ... ... ... ... (ғаламды) қамтитын проблемаларды қарастырады.
3.Қоғамдық экология – қоғам мен қоршаған орта жүйесіндегі байланыс пен
тәуелділікті қарастырады.
4.Геоэкология - әртүрлі ... ... және ... өзгерістер әсерін зерттейді. Бұл бағыт экологиялық жүйелерді
биосфералық ... ... ... пен дүниежүзілік мұхиттардағы
экожүйелер, ондағы қарым - қатынастар пен ... ... ... ... құрылымы, бірлестіктер ... пен ... ... ... ... ... агро ... экожүйелер, олардың практикалық маңызы туралы ... ...... ... мәнін, оның тіршілік ортасының
денсаулығының экологиялық ... ... ... ... ... мен ... халықтарының сандық және халықаралық қатынастарды
үйлестіру, көпшілікке ... ... ... мен ... ... ... этика, моральдық жағынан парасаттандыру, адамдардың
эколгиялық құқын қорғау және ... ... ... ету ... ... ... – агрожүйе байланыстарын, қала экожүйесін,
техносфераның қоршаған ортамен байланысын зерттейді.
7.Экологиялық мониторинг – бұл ... орта ... ... ... мен бақылау жүйесі.
8. Нооэкология – адам, табиғат, ... ... ... ... және ... ... ... - қатынастарды бір–бірімен
үйлестіре зерттей отырып, одан ... ... ... парасатты
ақыл – ойымен шешуді қамтамасыз ... ... ... ... ең жоғарғы дәрежедегі жаңа технологиясын жасау, ... ... азық - ... ... және ... ... ... мен ұлттар арасындағы достықты, ауызбірлікті қалыптастыру,
этноэкология, экололгиялық білім мен ... ... ... құқық, т.б.
Адам мен биосфера шегіндегі тұрақты дамудың адами жоспарларын жасап, оны
жүзеге ... ... ... кезде экологиядан көптеген пәндер қатары бөлінеді. ... ... ... ... ... ... өндірістік
экология, өсімдік, жануар және адам экологиясы. Бұндай ... ... ... даралығының негізінде тірі организмдердің
қоршаған ортамен ... ... ... биологиялық идеялар жатады.
Сондықтан қазіргі экология – жан-жақты, күшті дамыған, біздің ... ... үшін ... ... ... ... ғылым. Уақыт
өте келе экологиялық заңдылықтар организмнің жиынтығы популяцияларға,
бірлестіктерге ... ... ... тірі ... ... бастады. Өткен ғасырдың 60 – 70 жылдарға ... ... ... ... Адам бұл ... ... себебі оның қоршаған
ортамен өзара қарым-қатынасы биологиялық емес ... ... ... ... ... орынын екі жақта қарастыруға болады.
Бірінші жағынан ол биологиялық түр ретінде планетаның ... ... ... Екінші жағынан биологиялық емес әлеуметтік мәдени
қажеттіліктермен даму механизмі тән.
Экология ғылымы – ... ... және ... ... ... ... прогресіне тәуелді болуы мүмкін.
4. Экологиялық зерттеу әдістері.
Экологиялық ғылымның далалық, лабораториялық және ... ... ... ... ... – далалық жағдайда ... ...... популяция, түр және олардың табиғи ... ... ... т.б. болуы мүмкін. Далалық зертеулер
белгілі бір түр, популяция, биоценоз, ... ... ... ... ... ... немесе сапасы, ауытқулар мен
өзгерістер, абиотикалық, биотикалық, антропогендік факторлардың ... пен ... ... ... ... ... кетуі, апаттардың болу
себептері ... ... ... мен ... ... ... ... барлық мезгілінде және бірнеше жылдар бойы
жүргізіледі.
Лабораториялық зерттеу ...... ... ... ... Дүниежүзілік стандартқа сай лабораториялар қазіргі
заманғы – ... ... ... құралдар,
аналитикалық таразылар, топографиялық құралдар, термостаттар, хромотограф,
электронды микроскоптар, компьютерлік т.б. керекті құралдармен жабдықталуы
тиіс.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... жүргізіледі. Тірі табиғатта болып
жатқан ... ... ... оқуда, эксперименталдық әдістер үлкен көмек
көрсетеді. Лабораториялық тәжірибеде организмдерге әр түрлі жағдайда ... ... ... ... ... ... ... жатқан
құбылысты тереңірек талқылауға болады, организмдердің жасанды жағдайда ... ... ... ... ... ... ... ғылым болып
табылмайды. Табиғатта тірі организмнің ортамен өзара байланысын ... ... ... бұл оңай ... ... қарапайым ортаның өзін
есепке алғанда қиын. Сондықтан ... ... ... ... ең ... орын алады. Сонымен қатар экологтардың
эксперименталдық тексеруінің мүмкінсіздігі ... ... ... ... әкеледі. Осы құбылыстың табиғатын ... ... ... ... ... ... мен ортаның қатынасының
жиынтығын барлығынан бөліп көрсетеді. Әрине, яғни ... ... ... ... елестетінін ұмытуға болмайды.
Экологияда математикалық әдістер мен модельдеу жиі қолданылады. ... ... ... мен ... ... ... мониторинг қолданылып жүр.
5. Тұрақты даму туралы түсінік.
«Тұрақты даму» термині 1987 жылы БҰҰ үшін жасалған ... ... ... Тұрақты даму дегеніміз – қазіргі уақыттың мұқтаждығын
қанағаттандыратын, ... ... ... ... ... ... табиғат пен қоғамның бірігіп даму түрі.
1992 жылы 3-14 маусым аралығында Рио-де-Жанейродағы ... ... ... ... ... қабылданды. Бұл Концепцияның
негізгі тұжырымы – «табиғат-қоғам» жүйесін коэволюция ... ... ... ... ... даму үшін – ол ... талап-мүдделердің
өзегі болмақ. Ол табиғатпен үйлесімдік тауып, салауатты және ... ... ... ... даму ... ... ұзақ әлеуметтік сенімді
экономикалық дамуында қоршаған табиғи ортамен үйлесімді ... ... ... ... мен ... ... ғылым ретінде анықтамасын беріңіз.
2. Экологияның міндеттері мен ... ... ... ... ... ... мен даму ... анықтаңыз.
4. Әртүрлі критерийлерге сәйкес экологияның бөлімдерін көрсетіңіз.
5. Экология мен басқа іргелі пәндер арасындағы қатынасты көрсетіңіз.
6. ... ... ... ... ... ... Бейсенова Ә.Б. Экология және табиғатты тиімді пайдалану. Оқу құралы.
Алматы, 2004.
2. Сағымбаев Ғ.Қ. Экология негіздері. Оқу ... ... ... Оспанова Г., Бозшатаева. Экология. Оқу құралы. Алматы, 2000.
4. Бродский А.К. Жалпы экологияның ... ... Оқу ... 1997, қаз.ауд. Көшкімбаев Қ.С.
5. Мәмбетқазиев Е., Сыбанбеков Қ. Табиғат қорғау. Оқу құралы. Алматы,
«Қайнар», 1990.
6. ... Е.Ү., ... Р.М. ... ... және ... мен ... Алматы, «қазақ университеті», 2000.
7. Фурсов В.И. Экологические проблемы окружающей среды. Алма-Ата, «Ана
тілі», 1991.
8. Байтулин И.О. ... ... ... ... № 2
Тақырып: Организм және қоршаған орта
Жоспары:
1. Тірі жүйелер ұйымдасуының сатылама деңгейлері.
2. Биосфера эволюциясы.
3. Организмдердің негізгі ... ... су ... ортасы;
ә) құрлық -ауа тіршілік ортасы;
б) топырақ тіршілік ортасы;
в) тірі ағзалық тіршілік ортасы;
4. Биологиялық ырғақтар. Фотопериодизм.
Дәріс мақсаты: Студенттерді ... ... болу ... ... ... ... ... ұзақтығы: 1 сағат
1. Тірі жүйелер ұйымдасуының сатылама деңгейлері. Тірі ... ... ... ... ...... ...
Ұлпалар мен мүшелер деңгейі → Ағзалық (Особь) деңгей → ... ...... деңгей → Биогеоценоздық деңгей → Экожүйелік
деңгей → Биосфералық деңгей.
Планетамызда 2 млн. ... тірі ... түрі ... ... мен ... жер ... ... таралмаған. Климаттық жағдайларға
байланысты арнайы өсімдіктер қауымдастығы қалыптасады - тропикалық жауынды
орман, таулы орман, тундра, тайга, саванна немесе шөлдала. ... ... тек ... жағдайларға бейімделген жануарлар түрі
тіршілік етеді.
Биогеографиялық облыстар:
1. Голарктикалық – ... ... ... ... ... ... ... Солт. Африка)
2. Палеотропикалық – Оңтүстік Африка, Мадагаскар, Индия және ... ... ... Жаңа ... Жаңа ... ... ... (Оңт. және Орт. Америка)
5. Антарктикалық (Антарктика)
Биогеографиялық облыстардың геологиялық тарихы.
1. Палеозой эрасында - ... ... ... ... ... триас кезеңінде 2 бөлімге бөлінді:
Солтүстік бөлімі (Лавразия): ... ... ... мен ... ... ... Оңтүстік Америка, Африка, Антарктида,
Австралия, Индия.
3. ... ... ...... ... ... Биосфера эволюциясы.
Жер бетінде тіршіліктің пайда болуы бірнеше теориялар арқылы
түсіндіріледі. ... ... ең ... ... ... ... ... пайда болуы)
2. Биогеноз теориясы (тіріден тірінің пайда болуы)
А.И.Опарин 1924ж. «Химиялық ... ... ... ... ... ... ... эволюция биологиялық эволюцияға
ауысады, кейін ерекше жүйе ... ... ... сыртқы ортамен өзара
әрекеттесуге қабілетті) ( протобионттар эволюциясы жүреді.
Протополимер-катализдік белсенділігі бар ... - зат ... және ... ... ... ... ... млрд. жыл, күн жүйесінің жасы 10 млрд. жыл. ... ... ... ... ... мен ... ... функциясы болып табылады.
Нуклеин қышқылы-нуклеотид полимерлері болып табылады, ал ол ... ... ... ... және фосфаттан тұрады. Ақуыздар-
бұлар да полимерлер және амин ... ... ... ... ... ... ... сәйкес, тіршіліктің пайда болу тарихы 3
негізгі бөлімге бөлінеді: атомнан молекулаға ... ... ... ... ... дейін.
1-сатысында өмір үшін сипатты метаннан және аммиактан аралық молекула
қалыптасқан. Олар, негізінен ... ... ... жай
күрделілігі бар қосылыстар-амин қышқылдар және органикалық негізді-аденин.
Олар Опаринмен Холдейн гипотезаларына сәйкес ... ... ... ... ... саналады.
2-сатыдағы процесс - бұл молекулалардың полимеризациялануы, ... алып ... ... ... ... ... ... оны
біз тіршілік деп атаймыз.
3-сатысында организмдердің дамуы және ... ішкі ... ... ол жай ... ... ... деңгейге ауысу,
яғни қоршаған өлі табиғаттан даралану. Осы этапта ... ... ... ... тірі табиғатта күрделі компоненттері дами бастады. ... ... ... жүйе пайда болды, ол жүйе жоғары
ұйымдасқан тірі тіршілік иелеріне тән - ... ... ... ... ... ... ... болуы нағыз тіршілік бастамасын береді.
Тіршілік дамуының көп түрлілігі және күрделілігі осыдан ... ... ... протерозой эрасында (700млн. жыл бұрын) - бактериялар, балдырлар,
қарапайым омыртқасыздар пайда болды.
2. палеозой эрасында (365 млн. жыл ... – жер беті ... ... ... ... ... (185 млн. жыл ... сүтқоректілер, құстар,
қарағай өсімдіктері пайда болды;
4. ... ... ... жыл ... – қазіргі заманғы өсімдіктер
мен ... ... ... ... Организдердің негізгі тіршілік орталары:
Тіршілік ортасы дегеніміз – ... ... ... ... ... ... табиғи, тарихи қалыптасқан орта.
Қазіргі кезде жер шарында негізгі төрт тіршілік ... бар. ... ... ... және организдердің өзі.
а) Су тіршілік ортасы.
Гидросфера – планетамыздың ең үлкен көлемін алып жатыр. Су – ... ... ... 71% ... ... ... қорын, яғни 94 %
мұхиттар мен теңіздер құрайды. Қалған 6 % ... ... ... өзен ... ... ... Суларда жануарлардың 1,5 млн., өсімдіктердің 500
мыңнан астам түрлері тіршілік етеді. Мұхиттар мен ... екі ... ... су қалыңдығы-пелагиаль; судың түбі-бенталь.
Судың тіршілік ортасы ретінде бірқатар арнайы қасиеттері бар: ... ... ... оттектің құрамы, күн сәулесінің сіңіруі т.б.
Су ортасының мекендеушілерін ... ... деп ... ... ... гидробионттарды бірнеше экологиялық
топтарға бөледі.
Планктон дегеніміз судың беткі қабатында оның ... ... ... омыртқасыз жәндіктер мен өсімдіктер. Планктондардың өзі – зоопланктон
және фитопланктон деп ... ... су ... үшін
маңызы зор. Оларға: диатомды, көк-жасыл балдырлар, өсімдік қоректі
талшықтылар , т.б. ... Ал, ... ... мен ... тіршілік етуге бейімделген. Оларға: ... ... ... ... және ... құрттәрізділер
жатады.
Нектондар дегеніміз судың терең қабаттарында еркін жүзіп ... т.б. ... ... суда ... ... ... жүзу
қанаттары, жақсы дамыған сезім және ... ... бар. ... ... ... киттер, тюленьдер, морждар, дельфиндер
жатады.
Бентостар дегеніміз ... ... ... ... ... организдердің жиынтығы. Бентостар: ... ... деп ... ... бәрі де баяу ... ... өмір ... Кейбіреулері шөгінді астында тіршілік етеді.
Теңіздердегі фитобентосты бактериялар мен балдырлар құрайды.
Судағы ... ... ... ету сипатына қарай: гидрофиттер
және гидатофиттер деп бөледі.
Өсімдіктердің суға қатынасына байланысты ... ... ... ... (грек тілінен аударғанда hydor , hydatos - су ) – су
өсімдіктері, денесінің бір бөлігі ... ... суға ... (элодея, тұңғиық гүл және т.б.).
2) Гидрофиттер (грек тілінен аударғанда hydor- су) – құрлық – ... суға тек ... ... ғана ... ... Гигрофиттер -(грек тілінен аударғанда hydros- ылғалды) – ылғалдығы
жоғары жағдайларда өсуге бейімделген құрылық ... ... ... (папоротниктер), батпақтарда – батпақ өсімдіктері, су
қоймаларының жағаларында өседі.
4) ... ( грек ... ... mesos – ... ... орташа ылғалды жерлерде өсетін өсімдіктер. Мезофиттерге
шалғындықтың ... ... ... ... ... ... ... көптеген ауылшаруашылық дақылдары, арамшөптер жатады.
5) Ксерофиттер (грек тілінен аударғанда xeros - ...... ... ... Олар ... ... Суккуленттер, слерофиттер.
а) суккуленттер (латын тілінен аударғанда ... ... суды көп ... ... ... өсімдіктер (кактустар,
алоэ, агава).
ә) склерофиттер (грек тілінен аударғанда skleros – ... ... ... ... ... төмендететін қатты, тері тәрізді
қабықшасы бар өсімдіктер (сексеуіл,жантақ, боз селеу).
Құрлық ... ... ... ... ... ... Гидрофилдер- ылғал сүйгіш ... ... ... мен амфибиялар).
2. Мезофилдер-орташа ылғалдылық жағдайында тіршілік ететін жануарлар
(көптеген бунақденелілер, құстар, сүтқоректілер).
3. Ксерофилдер-жоғары ... ... ... ете ... ... ... ... шөлдің кемірушілері мен
бауырымен жорғалаушылары).
ә) Құрлық – ауа тіршілік ортасы.
Құрлық – ауа ... ...... ... ... ... беті ортасының жарық тәртібіне өсімдіктер мен ... ... ... тірі ағзаның тіршілігі үшін энергияның ... ... ... ... көзі күн ... ... табылады.
Егер Жерге дейін жететін күн энергиясын 100% деп ... ... оның 19% ... арқылы сіңіріліреді, 34% кері космостық
кеңістікке ... және 47% жер ... ... ... күн сәулесі -
әртүрлі толқынды электромагниттік сәулелерден ... ... 1-ден 5% ... ... ... ... 16-дан 45% дейін,
инфрақызыл сәулелер -49-дан 84% дейін.
Ультракүлгін сәулелер ұзынтолқынды (290-380нм), қысқатолқынды ... үшін өте ... іс ... толықтай 20-25 км биіктікте озон
экранымен сіңіріліп кетеді. Ұзынтолқынды УКС көп ... ағза үшін ... аз ... бактерицидтік әсері бар және ... Д ... ... ауруына қарсы пайдаланылады.
Биосферадағы ең маңызды процесс – фотосинтез тек жарықта ғана ... Тірі ... ... ... екі жақты қарастыруға болады:
бір жағынан жарықтың тікелей жасуша ... ... ... ... мүмкін, ал екінші жағынан – ... ... ... ... реттік көзі.
Жарықтың мөлшері радиация жиынтығымен анықталады. Полюстерден
экваторға қарай мөлшері артады. ... ... ... үшін ... ... де, яғни альбедо (латын тілінен аударғанда albus – ақ ) есепке
алу қажет.
Жарық жағдайының ... ... ... 3 негізгі
экологиялық топтарға бөледі:
1) Жарық сүйгіш (гелиофиттер) өсімдіктер (грек тілінен аударғанда
helios – күн, phyton - ...... ... түсетін ашық
жерлерде өседі. Күнбағыс, итошаған, қойжелекен тәрізді ... ... ... жарыққа қарай күн бағытымен
бұрылып отырады.;
2) Көлеңке сүйгіш (сциофиттер) ... ... ... skia – ...... ... көтере алмайды,
үнемі көлеңкеде орманның көлеңкесінде өседі (орманда өсетін
шөптесін өсімдіктер, папоритниктер, мүктер);
3) Көлеңкеге ... ... ... ... ... жағдайында өседі, бірақ көлеңкені де жақсы ... ... ... ... өсімдіктері, орман
шөптері мен бұталар).
Өсімдіктер мен ... ... ... ... зат
алмсуға, қорек тұтынуға, көбеюге, т.б.) елеулі тікелей неесе ... ... ... фактордың бірі температура.
Сонымен, тірі ағзлардың жер бетінде ... ... ... - температура. Өсімдіктердің денесінің өзіндік температурасы болмайды.
Олардың жылу реттеуінің анатомо-морфологиялық, физиологиялық ... ... ... ... ... ... ... әсерінен қорғауға бағытталған
өсімдіктердің физиологиялқ ... ... ... ... ... ...... ( латын тілінен
аударғанда trans- арқылы, spiro – тыныс алу, ... ... ... ... ... ... ... хлорофиллдің күн
сәулелеріне енуіне қарсылық қасиеті.
Бергман ... ... ... ... ... ... ... тобында
дене мөлшері ірі, жылықанды жануарлар анағұрлым салқын аудандарда таралған.
Аллен ережесі бойынша дене температурасы тұрақты жануарлардың салқын
климаттық ... ... ... ... кішірейеді.
Мысалы, экологиялық жағынан бір – біріне жақын мына түрлердің
құлақтарының мөлшерін салыстырсақ, ... ... ... ... ең кіші, қоңыржай белдеулерде мекендейтін түлкінің құлағы ... ... ... ... ... өте ... алмасу процесінің жылдамдығы олардың денесінің ... ... ... ішкі ... орта ... өзгеріп отырады. Қоршаған орта температурасы тұрақты болмағандықтан
заттек алмасу процесінің жылдамдығы да ... ... ... ... ... ... байланысты жануарлардың экологиялық екі типін бөліп
көрсетеді:
1) Пойкилотермдік жануарлар - салқын ... ... ... ... –алуан түрлі)- бұл ағзалардың тіршілігі мен белсенділігі сырттан
келетін жылуға байланысты және дене t0 ... ... ... ... Бұларға омыртқасыз жануарлар, балықтар, қосмекенділер жатады.
2) Гомойотермдік жануарлар- жылы ... ... ... ... - ... ... тұрақты оптимальды дене t0 –рын ұстауға
қабілетті . Бұларға жоғарғы сатыдағы омыртқалы ... ... ... ... ... ... ауа ... – экологиялық фактор ретінде тұрақты газдың ... ... ... ... ... ... ... 21 %, көмірқышқыл газы
0,03 %, азот 78 %, ал ... ... ... ... 0,97 % құрайды. Ауаның
құрамындағы аздаған өзгерістер мен ауытқулар тіршілік үшін қауіпті.
Ауа ағыстарының маңызды қызметтерінің бірі - ... ... кең ... себебін тигізуі.
Ауаның қасиеттері - ауа химиялық қоспалар мен су буынан тұратын
күрделі ... Ол ... ...... және ... ... шартты және метерологиялық режимнің маңызды факторы.
Атмосферадағы жекелеген компонеттердің қатынасы оның радиацияға, жылу және
су режиміне, өздігінен ... ... ... Атмосфераның газды
құрамы, су буы және әр түрлі қоспалар жер бетіне күн радияциясының ... және жер маңы ... ... ... ... ... ... қоспалар болмаса, онда жер бетіндегі орташа жылдық ... емс, -180С ... ... ... ... оның жылдам араласуы мен үлкен ара
қашықтыққа орын ауыстыруы, басқа сфералармен, ... ... ... ... араласу нәтижесінде мұхит атмосферадағы көміртегінің қос
оксиді мен ... ... ... газ және ... ... ... қосылыстардың басым бөлігін өсімдіктер сіңіреді және ... ... ... ... ... ... ... мен оның
ластануды таратуы, сонымен қатар жергілікті ... ... ... фактор болып табылады. Атмосфераның әр түрлі параметрлерін және
қасиеттерін, оның ... ... жылу ... орын ... электромагниттік фон және т.б әсер етеді.
б)Топырақ тіршілік ортасы.
Жер ... ... ... ... ... ... биогеохимиялық
айналымның жемісі. Организм тіршілігінде топырақтық факторлар да маңызды
рөл атқарады. Өсімдіктердің ... мен ... ... ... және құрамымен, қасиетімен ... ... ... ... үшін қолайлы болғандықтан көп түрлілігі жөнінен
де сан алуан болып келеді. Оның негізгі үш экологиялық тобын ажыратамыз.
Геобионттар – ... ... ... иелері. Олардың барлық
тіршілігі топырақта өтеді. Негізгі ... ... ұсақ ... ... құрттары т.б.
Геофильдер – тіршілігінің біраз ... ... ... Оларға: шегірткелер, қоңыздар, қандалалар, ... т.б. ... де ... ... ... ... ... жер бетінде
тіршілігін жалғастырады.
Геоксендер – топырақ қабаттарын уақытша немесе тұрағы (мекені) үшін
ғана пайдаланушылар. Оларға: қоңыз, қандала, сол ... ... да ... топтарға бөлінетін жәндіктер жатады.
Өсімдіктердің ағаш тектес тұқымдарының ... ... ... ... тоңы бар ... аз ... орналасады және көлденең жайылады.
Топырақтың әр түрлі қасиетіне ... ... ... топтарға бөлуге болады. Мысалы,топырақтың қышқылдығына қарай:
1) ацидофильді түрлерге;
2) нейтрофильді;
3) базофильді;
4) индифферентті.
Топырақтың жалпы құрамына қарай, осы фактормен ... ... ... - ... заттарды (оның ішінде минералды
заттарды) көп қажет етпейтін ... мен ... ... ... ... мүгі, қарағай);
2) эвтрофтыларға- пайдаланатын қоректік заттарының түрлері көп, әр
түрлі құнарлығы бар ... күй ... ... ... мен
жануарлар (атжалман, емен);
3) мезотрофтыларға-қоректік заттарды, соның ішінде минералды заттарды
аса ... ... ... ... ... ... көп топырақта өсуге бейімделген, мол өнім беретін
өсімдік түрлерін (бидай, зығыр, күнбағыс, ... ... ... ... ... ... деп атайды. Тұзды жерге бейімделіп
өсетін өсімдіктер тобы ... деп ... ... жануарлардың келесі тобы жатады.
1) Микрофауна (ұсақ топырақ жануарлары).
2) Мезофауна – буынаяқтылар.
3) Макрофауна – ірі топырақ ... ағза ... ... ... өзі – ... ортасы. Өсімдіктер, жануарлар және
микроорганизмдердің ішінде мекен ететін көптеген екінші бір организмдер
өкілдерін - ... ... ... деп атайды. Барлық паразиттер:
эктопаразиттер (иесінің сыртқы денесінде кездесетін – ... ... ... т.б. ) және ... ... ішкі ... - ... бактериялар, вирустар, қарапайым паразит өкілдері
т.б.) деп ... ... ... ... ... және ... паразиттік
тіршілік етеді.
4. Биологиялық ырғақтар. Фотопериодизм
Жердегі бүкіл өмір клеткадан бастап биосфераға дейін белгілі ритмге
тәуелді. Жер ... ... ... ... және географиялық
белдеулердің жіктелуі Күн сәулесінің түсуіне және мұхиттардан алыс немесе
жақын орналасуына байланысты. ... ... ... ... келіп
отырған факторларға байланысты өсімдіктер мен жануарлар тіршілігінде табиғи
құбылыстарға үйлесе дамитын бейімделушілік қалыптасады. Осыған орай, әрбір
өсімдік пен ... ... ... ... мен ... Ол – анатомиялық-морфологиялық, физиологиялық, биохимиялық, т.б.
түрдің жеке өзіне тән қасиеттерімен ... ... ... ... тән жыл
маусымдарына, айнала қоршаған табиғаттың өзгерістеріне қарай даму, көбею,
таралу ... ... ... ... ырғақты ауысу мерзіміне
байланысты әрбір ... де ... ... ... қайталанып
отыратын даму ырғағы пайда болады. Бұл құбылыс ... үшін ... ... бойы ... даму эволюциясының жемісі. Мысалы, күзге қарай
ағаштардың жапырақтарын ... ... ... ... ... тері асты май ... ... ұйқыға кету, т.б.). Осы
құбылыстарды биологиялық ырғақтар дейді.
Кез-келген табиғи ағзалар үшін табиғи ... ішкі ... ... ... ... ... ... циклдық өзгерістер) деп
бөледі.
Фотопериодизм дегеніміз организмдердің тәуліктік жарық пен қараңғы
мерзімінің ұзақтығына ... оған ... беру ... ... ... ... 3 тобын ажыратуға болады.
Олар: қысқы күнді өсімдіктер (гүлдеуі мен тұқымның жетілуі 8-12 сағаттық
жарық ... ... ұзақ ... өсімдіктер (16-20 сағаттық жарыққа
тәуелді) және жарық мерзіміне тәуелсіз өсімдіктер.
Сұрақтар мен ... ... ... ... ... ... ... Тірі ағзалардың ұйымдасу деңгейлерін анықтаңыз.
3. Тіршілік орталарын атаңыз.
4. Су ағзаларының экологиялық жіктелуін беріңіз. Әр топтың ... ... ... және ... ... ... ... көрсетіңіз.
Әдебиет:
1. Бейсенова Ә.Б. Экология және табиғатты ... ... ... ... ... ... Ғ.Қ. ... негіздері. Оқу құралы. Алматы, 1995.
3. Оспанова Г., Бозшатаева. Экология. Оқу құралы. Алматы, ... ... А.К. ... ... ... ... Оқу ... 1997, қаз.ауд. Көшкімбаев Қ.С.
5. Мәмбетқазиев Е., Сыбанбеков Қ. Табиғат қорғау. Оқу ... ... ... Жамалбеков Е.Ү., Шілдебаева Р.М. Жалпы топырақтану және топырақ
географиясы мен экологиясы. Алматы, «қазақ университеті», 2000.
7. ... В.И. ... ... ... ... Алма-Ата,
«Ана тілі», 1991.
8. Байтулин И.О. Экология Казахстана. Алматы, 2003.
ДӘРІС № 3
Тақырып: Аутэкология
Жоспары:
1. Аутэкология –экологияның бір ... ... ... экологиялық факторлары:
а) абиотикалық факторлар;
ә) биотикалық факторлар;
б) антропогенді факторлар.
3. Ортаның негізгі факторларының ағзалар тіршілігіне тигізетін әсері.
4. Экологиялық факторлар әсеріне ... ... ... ... заңы және ... толеранттық заңы.
Дәріс мақсаты: Студенттерді ағзаларға әсер ... ... ... осы факторлардың жіктелуін көрсету, минимум ... ... ... және олардың табиғаттағы әсерін көрсету.
Дәріс ұзақтығы: 1 сағат
1.Аутэкология - ... ... бір ... ... ... ... ортамен өзара
қарым-қатынасын зерттейтін ... бір ... ... ... осы ... ... орта факторларының әсерін және оларға
осы особьтың табиғи реакцияларын ... ... тірі ... өзін ... ... ... ... тығыз
байланыста ғана өмір сүре алады. Олар – топырақ, су, минералды ... ... және ... әр ... ... орта – ... ... субъектімен тікелей байланыста
болатын сыртқы ортамен бірдей орта. Қоршаған табиғи ... ... – жер, ... ауа, су, ... және ... да ... ... табиғи ресурстар, табиғи кешендер (қорықтар, заказниктер,
ұлттық табғи саябақтар, табиғат ескерткіштер ) ... ... ... (ірі немесе ұсақ бөліктері) тірі
организмдерге оң немесе ... әсер етуі ... ... әрбір
организмнің өзіне ғана қолайлы ортасы немесе мекені болуы тиіс. Мәселен,
көлбақа үшін ... ... ... орта ... мол көл ... ... дала немесе шөлейтті жерлер олар үшін қолайсыз, өмір сүре ... ... ... ... та ... үшін ... барлық элементтері
белгілі мөлшерде қажет және жиынтық ... әсер ... ... ... ... ... ... ал үшіншілері мүлдем қажет емес, зиянды болуы
мүмкін.
Мекен ету ортасы деп, әдетте организмнің табиғи денелермен және ... ... ... ... ... ... ... түсінеміз.
Сонымен, жоғарыда айтылғандай, орта дегеніміз – ... ... ... мен ... ... ... әсер ... айнала
қоршаған орта компонентерінің жиынтығы. Ал, организмге қажетті жағдайлар
деп – тек сол ... үшін ... ... ... ... айтамыз.
Мекен ету ортасы терминінің орнына «экологиялық ... ... ... ... ... ... де пайдалануға болады. Қазіргі
кезде «Қоршаған орталық ортаны», «Техногендік ... ... ... ... ... ... жиі пайдаланады. Осы аталған орталар
адаммен өзгертілген. Ортаның организмге әсері жеке ... ... ... ... ... ... факторлар - тірі организмдерге олардың дербес дамуының бір
ғана кезеңінде болса да ... ... ... әсер ете алатын, ортаның кез-
келген әрі ... ... ... ... ... ... қозғаушы күш ретінде ыкпалын тигізетін күштерді ... ... деп ... ... ... ... ... ықпалына ұшырап отырады. Тіршілік иелері ... ... ... ... қабілеттерінен тысқарыда өлім
факторы болады) кез келген орта жағдайының ішкі және ... ... ... ... ... ... организмдегі және
экожүйелердегі процестердің жылдамдығы мен ... ... ... ... факторлар жиынтық күйінде әсер етеді. Организмдер
болса факторлардың әсеріне әр түрлі ... ... ... ащы ... ... организмдер үшін тұз және минералды заттар шешуші роль
атқарса, ал тұщы организмдер үшін ... ... ... ... үшін жоғарғы температура, ылғалдың
аздығы қолайлы фактор болса, ал орман өсімдіктеріне бұл ... ... ... ... Міне осы ... мен ... ... бейімделуі ұзақ жылдар бойы қалыптасқан ... ... деп ... ... ... мен ... ... географиялық белдемдері айқындалады.
Экологиялық факторлардың мынандай критерийлерін ерекше атап өту ... ... ... ... ... одан әрі ... су қоймасының тереңдігін немесе тіршілік ету орнының ... ... ... ... ... ... болмайды,
себебі тереңдік суды мекендеуші организмдерге тікелей емес, қысымның артуы,
жарықталудың кемуі, температураның төмендеуі, еріген оттегінің ... ... ... т.б. арқылы әсер етеді; биіктіктің ... ... ... төмендеуі арқылы жүзеге асырылады.
Шын мәнінде температура, жарық, тұздылық және т.т. тірі ... әсер ... ... ... ... ... ретінде
білінеді.
2. Экологиялық фактордың әсері тікелей емес, аралық буындар ... ... яғни ... ... ол көптеген себеп-салдарлық
байланыстар арқылы ... ... ... ... ... арқылы ықпал етуінің мысалын құс базарынан көруге болады.
Құс ... ... ... көп ... ... басты рольді
биогендік заттар атқарады; құстардың саңғырығы суға ... ... ... ... ... ... осы ... шоғырланады. Бұл өз кезегінде планктондық организмдердің,
негізінен шаян ... ... ... әкеліп соғады.
Соңғылармен балықтар қоректенеді, ал олармен базарды мекендеуші құстар
қоректенеді. Демек бұл ... құс ... ... фактор ретінде
көрінеді.
Экологиялық факторлар табиғаты жағынан қаншалық әр алуан болмасын,
олардың әсерінің нәтижелері ... ... ... келеді,
өйткені әрқашанда организмдердің ... ... ... ... ал бұл ақырында популяция санының өзгеруіне әкеліп соғады. Осы
тәуелділікті талдау, оның төмендегідей ... атап ... ... ... белгілі бір мәндерінде организмдердің тіршілік етуі үшін
ең қолайлы жағдай туады, бұл жағдайлар ... ... деп ... ... ... ... жағдайдан неғұрлым көбірек ауытқыса,
дара организмдердің тіршілік әрекеті де ... ... ... ... ... ... ету аймағы айқындалады.
3. Фактор мөлшерінің дара организмдер қалыпты тіршілік ете ... ... ... деп ... ... ... және жоғарғы
шектері ажыратылады.
Сонымен, қоршаған орта факторлары 3 топқа ... ... ... – өлі ... ... (климат, температура,
ылғалдылық, жарық және т.б.
2) Биотикалық факторлар – тірі организмдердің әсері.
3) Антропогенді факторлар – адамның әртүрлі іс-әрекетінің ... ... ... тiрi ... ... немесе жанама
түрде әсерiн тигiзетiн бейорганикалық ... ... мен ... ... ... Ортаның абиотикалық факторлары Жердегi
тiршiлiктiң тұрақтылық шегiн анықтайды, олардың табиғаты ... ... ... ... ... ... ... Мысалы: климаттық факторлар жердiң бетiне күн энергиясының келу
ерекшелiктерiнен, ауа массаларының ... жылу мен ... ... ... ... және ... да
метеорологиялық элементтерден тұратын факторларды айтады (ауаның
ылғалдылығы, ... ... ... ... жарық мөлшері, күн
мен түннің ұзақтығы, желдің әсері, ауа қысымы, ауа құрамы);
Эдафикалық фактор - ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері);
Гидрологиялық факторлар (судың тұнықтылығы, күн сәулесінің түсуі,
құрамы, қысымы, ластануы т.б.) жер ... ... ... ... ... тіршілік әрекетіне байланысты бір-
біріне тигізетін сан алуан әсерлері жатады. Биотикалық факторларға тірі
организмдердің ортаға ... не ... ... ... ... тобы
жатады. Биотикалық факторлар дегеніміз бір организм тіршілігінің екінші
организм тіршілігіне, сондай-ақ өлі мекен ортасына тигізетін әсер ... ... ... зоогенді (жануарлар әсері), фитогенді
(өсімдіктер әсері), ... ... ... факторлар
жатады. Мысалы, кейбір өсімдіктер (фитонцидтер) газ тәрізді (ұшпа) заттар
бөліп шығарады, ол микроорганизмдерге (бактериялар, саңырауқұлақтар) ... ... ... ... ... ... және ... Ал неше
түрлі вирустар мен микроорганизмдер өсімдіктердің жұқпалы ауруларын кең
таратады.
Организмдер арасындағы қарым-қатынас өте ... және ... ... ... түрде тікелей және жанамаға бөлуге болады. Тікелей байланыс
қоректену жолымен анықталады, өзінің тіршілігіне энергияны кейбір жануарлар
өсімдіктерді ... ... ... жеу арқылы алады. Өз кезегінде
олармен басқалар қоректенеді.
Жанамалық қарым-қатынаста бір организмдер ... орта ... ... ... ... ... және ... ортатүзуші
функция тән, олар топырақты және суды ... ... ... ... ... морфологиясына байланысты пайда ... ... ... ... ... жануарларының, шөп өсімдіктерінің, мүктің
өсіп-дамуына жағдай туғызып отырады. Су қоймаларында және ... ... ... өте ... абиоталық фактор -оттектің негізгі көзі болып
саналады.
Тірі организмдер топырақтың ... мен ... ... ... ... ... кезекте жасыл өсімдіктерді жатқызуға болады, олар
топырақтан қоректі химиялық заттарды алып өздерінің өлген ... ... ... ... ... қабатындағы элементтерді
беткі қабатқа жылжып ... ... ... ... миграцияға
жағдай туғызады.
б) антропогенді факторларды биотикалық факторлар қатарына жатқызып
келген болатын. ... ... ... ... ... табиғатқа
қарқынды, әрі жан-жақты ықпал етуіне байланысты ол жеке ... ... ... - ... ... ... ... баласы іс-әректінің тікелей немесе жанама әсері. Адам баласы өзінің
материалдық ... үшін ... ... ... ... ... ірі ... өнеркәсіп, зауыт, кен байыту, автокөліктер ... ... ... дами ... Ал олардан зияны әр-түрлі газдар,
қалдықтар, лас сулар, химиялық зиянды ... ... ... ... ... Зиянды заттардың көпшілігі табиғатта айналымға түспей, жинақталып
бүкіл тіршілікке кері әсерін тигізе бастайды. ... ... ... су ... ... жердің құнарсыздануы, қуаңшылық, өзен-
көлдердің тартылуы, өсімдіктер мен жануарлардың сиреп ... ... ... ... ... ... және жалпы биосфера шегіндегі бұрын-
соңды болмаған климаттың өзгеру ... үдей ... ... ... ... ... ортаға және жалпы биосфераға әсері айқын
біліне ... ... ... адам ... іс-әрекеті бақылауға алынып
табиғат тепе-теңдігінің бұзылмауына жол бермеу ... ... ... ... ... ... факторларының ағзалар тіршілігіне тигізетін әсері.
Экологиялық факторлардың организмдерге тікелей немесе жанама әсер етуі
олардың белгілі бір ... ... ... ... ... дегеніміз – организмдердің өзінің тіршілік ортасының
ерекшелігіне қарай морфологиялық жағынан бейімделуі. Әсіресе, ... ... ... ... өте күрделі. Жануарлардың ... ... Д. Н. ... жүйесі бойынша алынады:
1. жүзгіш формалар (нектон, ... ... ... суда тіршілік ететіндер (уақытша қорек үшін сүңгитіндер);
3. қазғыш формалар (жер бетіне ... жер ... ... ... ... а) ін қазбайтындар (жүгіргіштер, секіргіштер,
жорғалаушылар); ә) жартас жануарлары; б) әуе ... ... ... а) ... түспейтіндер; ә) ағаштарда жүретіндер;
6. әуе формалары: а) әуеде ... ... ә) ... ... ... классификациялауға негізінен толық
бір жүйеге келтірілмеген. Сондықтан, біз организмдердің тіршілік формаларын
жіктеуде ... ... ... ... ... ... ортадағы әр түрлі факторларға организмдердің бейімлуі
де түрліше болып келеді. Әсіресе, абиотикалық факторлардың ролі ... ... ... әсеріне көрнекті эколог А.К.Бродский
жоғары деңгейді жан-жақты ... ... ... факторлардың
әсерін және организм (особь), популяция, түр және экожүйе деңгейінде
қарастырған.
Жеке организмдер ... ... ... ең ... мінез-
құлқына әсер етіп, олардың көбею қабілетіне, ... ... және ... ... әсер ... Ал, өз кезегінде
организмдер жоғарыдағы факторларға екі ... ... бере ... Олар – ... және организмнің физиологиялық тұрғыда
қайта реттелуі. Нәтижесінде, организмдер тіршілігінде эволюция барысында
экологиялық факторларға қатысты ... ... ... факторлардың өзгеруіне түрлердің бейімделуінің негізгі
жолы – географиялық таралуды ... ... яғни ... ... және ... ықпал етеді. Бұл көрсеткіштер бір мезгілде бірнеше
факторға ... ... ... ... ... ... ... әсіресе, ауа
температурасы ерекше роль атқарады.
Дегенмен, көптеген факторлардың ішінде ... ... әрі ... ... болады. Ол бір организмдер үшін қорек, екіншілерінде ... ... ... ... т.б. ... ... Мәселен, қазіргі кезде
бұдан 60-70 жыл бұрын Еуропаға кездейсоқ жолмен енген ... ... ... ... ... ауыл ... қауіпті зиянкесіне
айналуда. Қазір Қазақстанның ... ... ... таралып, алқа
тұқымдастарға жататын картоп, томат, баклажан көкөністерінің ... ... ... ... ... бұл ... еркін таралуының
басты себебі – қоректік фактор.
Экологиялық жүйелер деңгейі – ... ... ... ... әсер ету ... ... климаттық режимін түзеді, түрдің
барлық тіршілік процестері және түрлердің өзара әсерлесуі соның ауқымында
жүзеге асырылады. Екіншіден, ... ... ... ... особьтар
абиотикалық факторлардың тиімсіз әсері особьтар санын кемітіп немесе жойып
жіберуі мүмкін. Нәтижесінде, ... ... ... ... ... Ал, бұл ... өз ... бүкіл экожүйедегі зат
және энергия алмасулар тепе-теңдігін, биологиялық өнімділікті ... ... ... ... ... мүмкін. Сондықтан, экофакторлар
экожүйеге ықпал ете отырып, сол жүйенің қасиеттерін, сипатын және ... да ... әсер ету ... және ... ... 3 ... Қатаң маусымдылықпен әсер етуші факторлар – тәулік кезеңінің уақыты,
жыл мезгілдері, ... ... т. ... Маусымдылықсыз әсер етуші факторлар - кейбір уақыттарда қайталанады -
ауа-райы құбылыстары, су ... жер ... ... т. б.
3. Бағытты әсер етуші факторлар. Олар әдетте бір бағытта ғана өзгереді
(климаттың жылынуы немесе суып кетуі т. ... ... әсер ... ...... ... ... жатады,
ағзалар мен олардың бірлестіктері үшін өте қауіпті.
Ортаның әртүрлі экологиялық факторларына организмдердің жауабы олардың
тіршілік ... ... роль ... ... ... ... ... өте маңызды. Жарыққа байланысты жануарларды күндізгі және түнгі
деп бөлеміз. Күн ... осы ... әсер ете ... ... ... және ... ... салтын, мінез құлығын, ұйқы мен демалу
ритмдерін анықтайды. ... ... ... сипаттары, тамақтану тәсілдері,
жыныстық белсенділіктері т. б.
Көптеген тіршілік орталарында жануарлар ауа және су ағымының ... ... Олар ... ... ... ортаның реттеуші
факторы болып табылады. Олардың әсері екі ... ... ... ... заттар және жылу әкелсе, екіншіден, олар жануарлардың
өзін басқа жаққа орнын ауыстыртады.
Ауа ағымдары горизантальды түрде ... жел ... және жер ... ... ... ... бөлінеді.
Су ағымының жылдамдығы ауа ағымына қарағанда аз болып ... ... ... ... м/секундқа дейін барады. Ең қуатты су ағымы
мұхитта болады, жылы Гольфстрим ... ... суық ... ... процесінде көпшілік жануарлар үшін оттегінің ролі өте зор.
Ол тыныс алуға қатысады.
Ересек адамдардың қанында гемоглобиндік байланысқан оттегінің мөлшері
1 ... ... ... ... ... ... таралады және
сіңіреді.
Жануарлар үшін О2 тіршілік үшін қажетті негізгі зат. Жер бетіндегі
оның таралуы түрлердің ... ... ... ... ... ... фактор болып табылады, одан жануарлардың әртүрлі ... ... ... ... Ортада О2 таралуына байланысты ауадағы оттегі,
топырақтағы О2, таяз ... О2, ... ... ... О2 ... мен ... әсер етуі. Антрактиканың шөлді мұзында
t0-ра -880С дейін төмендесе, Жердің ... ... ... +580С дейін
көтеріледі. Орталық Европаның ормандарында оңтүстік жағында ... ... ... жетсе, солтүстік жағында +200С ... ... ... ... тіршілік таралған. Бірақ бір тіршілік иесі әлемде бүкіл жердегі t0-
ра диапазонын көтеруі мүмкін емес. Сондықтан кез - ... ... ... ... ... ... олар сол температураға бейімделеді.
Жоғарыда айтылғандай, көптеген жануарлардың дене ... ... ... ... ... ... Мұндай
жануарлар өзгеруінің дене температурасын реттей ... ... ... деп ... ... түрлері дене температураларын белсенді реттей
алады, мұндай жануарлардың дене ... ... және ... деп атайды.
Қоршаған ортаның температурасының өзгеруіне өте төзімді жануарлар
эвритермдік, ал тек ... ... ... ғана аз ... ... деп аталады.
Ылғалдылықтың жеткілікті мөлшері- Жердегі барлық организмдердің өмір
сүруінің негізгі шарты. Организмдегі болатын барлық тіршілік процестері су
ерітіндісінде ... ... ... 50% ... ... ... Мысалы: үй
жануарларының 59%, адам денесінің 64%, ұлу 70%, ... 75% ... ... 99% т. б. судан тұрады.
Көптеген жануарларда ылғалдылықың көп немесе аз болуына байланысты
организмдерінде тірішілік ету ... ... ... ... ... қалыптасқан.
Август Тинеманн деген биологтың айтуынша «космостық шырмалымға» барлық
тірілер кіреді және соған бағынышты. Тіршілік көзі- күн ... ... ... ... өз тамағын табуға мүмкіндік беретін әртүрлі
бейімделушіліктер бар.
Филогенез барысында планетадағы ... ... ... сан ... ... Мысалы: Инфузорийлер суды жұта отырып, оны
сүзеді де, өз қорегін аулайды. Моллюскалар да фильтраторлар болып табылады.
Жануарлар әлеміндегі ең ... ... ... ... мен өсімдіктер.
Ертеде ассириялықтар мен вавилондықтар Екі ... ... ... ... (екі үйлі ... «Табиғаттың ашылған сыры» еңбегінде 1793ж. гүлді
өсімдіктердің (нектарник) ... ... Ол өз ... ... ... сол ... тозаңдыратын насекомдарға тәуелді екенін
айтты. Мысалы: эвглосса арасы нектар ... ... ұзын ... келеді.
Оңтүстік америка көбелегінің де тұмсықтары өте ұзын гүл ... ... ... Қоректену немесе трофикалық байланыс.
2) Топикалық байланыс-(грекше топос –орын), ... ету ... ... ... ... (латынша форас- сыртта)- бұл байланыс бір ағзаның басқа
ағзаға ... ... ... ... болады.
4. Экологиялық факторлар әсеріне организмдердің ... ... ... заңы және ... ... ... факторлардың организмге әсер етуі мен оған ... ... ... ... ... үшін ... ... жиынтығы ғана қажет. Ал басқа факторлар оның қалыпты тішілігіне
кері әсерін ... ... ... ... әсер ... ... және ... шегі болады және сол ағзаға ең аз мөлшерде қажет бір
фактор шешуші роль атқарады, ал оның жетіспеуі ... ... ... Ол ... ... немесе лимиттеуші фактор деп аталады. Бұл
заңдылықты ... ... ... (1948ж.) ашқан. Оны «Минимум заңы» дейді.
«Минимум» заңының өмірде практикалық маңызы зор. ... ... ... шектеуші факторларын біле отырып мол өнім ... ... ... тиімді пайдалануға жол ашады.
Шектеуші факторлармен қартар организмнің факторлар жиынтығына деген ең
жоғарғы төзімділік қасиеті болады. Төзімділік заңы ... ... ... ... – организмдердің факорларға ... ... Кез ... организмнің төзімділік шегі болады. Егер төзімділік
шегінен шығып кетсе организм тіршілігін ... ... ... ... ... факторлар
жиынтығына, оның шекті мөлшері ... ... ... ... ... экологиялық орталарда қалыпты тіршілігін жалғастыра
береді. Организмдердің бұл ... ... ... ... ... ... ондатра, көгілдір түлкі, бұлғынды, ал ... ... ... қоңызын, ақ қанатты американдық көбелекті, т.б.
көптеген арам шөптерді мысалға келтіруге болады. Кейбір ... ... ... ... ... болады. Оларды біз стенобионтты организмдер
дейміз.
Өзара әрекеттесу факторлар ережесі. Оның мәні ... яғни ... әсер ету ... ... ... ... немесе азайтуы мүмкін .
Мысалы, жылудың көп мөлшері ауаның ылғалдылығын төмендетеді.
Сонымен, оптимум аймағы әртүрлі ... үшін ... емес . ... ... ... ... көп, ... ағзалар эврибионттар тобына жатады
(грекше эури- кең, биос- тіршілік). Аз диапазонда ... ... деп ... ... тар). ... түрлер қолайсыз
экологиялық орталарда қалыпты тіршілігін ... ... мен ... ... ... ету ... ... Экологиялық фаткорлар дегеніміз не?
3. Экологиялық фаткорлардың жіктелуін көрсетіңіз.
4. Қандай факторлар шектеуші фактор деп аталады?
5. Антропогенді факторларға мысал келтіріңіз.Адамның ағзаларға және
қоршаған ... ... ... және ... ... қандай?
6. Қандай ағзалар стенобионтты, ал қандай ағзалар эврибионтты деп
аталады?
7. Негізгі ... ... ... ... ... ... маңызы неде?
8. Ағзалардың жылуға, ылғалдылыққа, жарыққа қатысты экологиялық жіктелуін
беріңіз. ... ... ... Ә.Б. ... және табиғатты тиімді пайдалану. Оқу ... ... ... Ғ.Қ. Экология негіздері. Оқу құралы. Алматы, 1995.
3. Оспанова Г., Бозшатаева. ... Оқу ... ... ... ... А.К. Жалпы экологияның қысқаша ... Оқу ... 1997, ... ... ... ... Е., Сыбанбеков Қ. Табиғат қорғау. Оқу құралы. Алматы,
«Қайнар», 1990.
6. ... Е.Ү., ... Р.М. ... ... және ... мен ... ... «қазақ университеті», 2000.
7. Фурсов В.И. Экологические проблемы окружающей среды. Алма-Ата, «Ана
тілі», 1991.
8. Байтулин И.О. Экология ... ... ... ... ... ... «Экология» Алматы 2001ж.
10. А.Ж.Ақбасова. Г.Ә.Саинова. «Экология.Жоғарғы оқу орындарына арналған
оқу құралы» Алматы 2003ж.
11. А.К.Бродский «Жалпы экологияның ... ... ... ... № 4
Тақырып: Демэкология-популяциялық экология
Жоспары:
1. Популяция туралы жалпы мағлұмат.
2. Популяцияның статикалық және динамикалық сипаттамалары.
3. Популяциялық гомеостаз – ... ... ... Ағзалар арасындағы қатынастар
Дәріс мақсаты: ... ... ... ... ... және ... ... беру.
Дәріс ұзақтығы: 1 сағат
1. Популяция туралы жалпы мағлұмат.
Егер экожүйе биосфераның элементтері болса, популяция табиғатта жеке
түрінде кездеспейді.
Популяция ... ... ... ұзақ мекендейтін, өзара еркін
будандаса алатын, ақпарат бере алатын, бір ... ... ... жиынтығы.
Популяция деңгейінде негізгі адаптациялар, табиғи ... ... ... ... ... көп түрлілігі, оның ортаны
меңгеру, икемделу қабілеттілігін ... ... үшін ... ... түрлердің популяциясы үшін особьтар санының азаю шегі болады.
Особь кіші болған сайын олардың саны көп ... ... ... және ... ... ... сипаттамалары:
1) Жыныстық сипаты бойынша;
2) Жас ерекшелігі – әртүрлі жастағы особьтар қатынасы бойынша;
3) Территориялық таралуы бойынша;
4) Этологиялық ... ... ... жас ... ... ... ... - барлық жастағы даралар тең болуы қажет. Егер
популяцияда кәрі ... көп ... онда олар ... ... ... ... ... популяция немесе өліп бара жатқан
популяция деп аталады. Популяцияда жас ... көп ... ... ... деп ... ... өмір жастары қорқыныш туғызбайды,
бірақ особьтардың саны өте көп ... ... ... ... ... ... ... қалыптаспаған.
Өнімдерді алу саны және оның алу тәсілі популяцияның биологиялық
ерекшеліктеріне байланысты ойластырылады. ... ... топ ... ... ... ... ... дейін алуға болады, одан көп алса,
тіршілік процесі оптимизациясын жоғалтады.
2) Популяцияның ... ... ... оның ... жатады. Ол
даралар санының ауытқуы жағымсыз салдарды туғызады. Соған ... ... ... ... ... ... ... потенциал – ұрпақты көп қалдыру –
тән. Әдетте, неғұрлым биотикалық потенциал ... ... ... ... ... төмен болады. Мысалы, ашытқы саңырауқұлақ.
Популяция динамикасының екі түрі ... ... ... ... байланысты биотикалық факторларға тәуелді
динмика. Бұл жағдайда особьтар санының өсу түрі J- тәрізді қисықпен
жүреді: Мұндай өсу түрі ... деп ... Бұл ... тән. Ол ең ... ... ... ... Бұл өсу түрінде популяциядағы особьтардың өсу санын
биотикалық ... ... ... Оны ... ... ... атайды.
2) Особьтар санының тығыздығына байланысты емес түрі – ... ... ... ... Бұл ... ... ... өсуі
S-тәрізді қисықпен сипатталады: мұндай қисықты логистикалық ... ... өсу ... ... ... әсер етеді
(ауа-райы құбылыстары, тамақтың бар-жоқтығы, әр-түрлі апаттар т. б.).
Осындай ... ... ... шексіз өсуіне, сондай-ақ 0-ге
дейін төмендеуін қамтамасыз етіп отырады. Осындай ... ... деп ... ... ...... ... реттеу.
Популяциялық гомеостаз дегеніміз популяцияның сандық мәнін белгілі бір
шегінде ұстап тұру ... ... ... ... ... ... ... жыртқыш-жемтік типтегі ағзалардың қарым-
қатынасы жатады. Жемтіктің көп саны жыртқыштардың ... ... ... ... ... ... ... және түрішілік ағзалардың қарым-
қатынас деңгейінде жүреді.
Гомеостаздың түраралық механизмдеріне жыртқыш-жемтік, паразит-қожайын
типтегі қарым-қатынастар жатады. ... ... ... ... Оның екі түрі бар: 1) ... түрішілік гомеостаз-
каннибализм; 2) Жайлы түрдегі түрішілік ...... ... ... ... береді. Бұл механизмде күшті особьтар сыртқы
ортаға тежеуіш ... ... ... ... ... ... ... арасындағы миграция.
4. Ағзалар арасындағы қатынастар:
1. Симбиоз (мутализм, протокооперация) – ... екі ... ... ... әр түрге жататын организмдер бір-біріне қолайлы жағдай
туғыза отырып селбесіп тіршілік ету. Бұл ... ... ...... ... түрі – мысалы, қыналар:
саңырауқұлақтар мен балдырлардың ... ... ... ... ... өнімдерін жасайды, ал саңырауқұлақтар
балдырлар үшін субстрат және ... ... ... ... саңырауқұлақтар мен өсімдіктер тамырлары, жануарлар асқазанындағы
микроорганизмдер де ... ... ... ... ... емес түрі болып табылады.
2. Комменсализм- екі ... ... ... ... ... бір түр ... түрге (комменсалға) тамақ немесе тұратын
орын ... ... ... ... ... ... («+-»).
Комменсализм- басқа түрге зиян келтірмей, бір ... ... Мыс: ... мен ... ... акула мен оның қасында
жүретін ... ... ... ... ... ... шабақтары, қи
қоңыздары денесіндегі кенелер т.б.
3. Нейтрализм - бір территориядағы екі түрдің бірлесіп тіршілік ететін
және олар үшін жағымды не ... ... жоқ ... ... ... тиіндер мен бұғы бір орманда мекендейді, бірақ бір-
бірімен ешқандай қатынасы жоқ. Алайда ... ... ... ... ... екі түрге де әртүрлі деңгейде әсер
етеді.
4. Бәсекелестік-экологиялық талаптары ұқсас түрлер ... ... яғни бір ... ... ... ... организмдердің
өзара қорек, мекені, т.б. ресурстардың жетіспеушілік жағдайындағы
қарым-қатынастардың көрінісі. Мұндай түрлер бірлесіп мекендейді,
бірақ екі ... да ... әсер ... Г. Ф. Гаузенің
«бәсекелестік шығарып ... ... ... өз еңбектерінде
«бәсекелестік сәйкестенбеу» туралы ертеден көрсеткен.
5. Жыртқыш-жемтік – бір түр ... ... түр ... ... ... ... қарым-қатынас.
Жыртқыш пен жемтік үшін әрқайсысына тән әртүрлі ... ... ... – бір түр ... ... бір түр өкілін қорек немесе
тіршілік ... ... ... ... ... ... ... – бір түр екінші түрге теріс ықпалын тигізіп, ал ... ... өмір ... ... те, ... да әсер ... ... ықпалын тигізу арқылы қарым-қатынас жасаудың
тағы бір түрі.
Сұрақтар мен тапсырмалар:
1. Популяцияға анықтама беріңіз.
2. Популяцияның жастық және жыныстық ... ... ... ... ... ... көрсетіңіз.
4. Туылу, өсу жылдамдығы, өлу дегеніміз не?
5. Туылу мен өлімнің типтері қандай?
6. Биотикалық потенциал дегеніміз не?
7. Биотикалық факторлардың түрлері ... ... Ә.Б. ... және ... ... ... Оқу құралы.
Алматы, 2004.
2. Сағымбаев Ғ.Қ. Экология негіздері. Оқу құралы. Алматы, 1995.
3. Оспанова Г., ... ... Оқу ... ... ... ... А.К. ... экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы.
Алматы,«Ғылым», 1997, ... ... ... ... Е., Сыбанбеков Қ. Табиғат қорғау. Оқу құралы. Алматы,
«Қайнар», 1990.
6. Жамалбеков Е.Ү., Білдебаева Р.М. ... ... және ... мен ... ... «қазақ университеті», 2000.
7. Фурсов В.И. Экологические проблемы окружающей среды. ... ... ... ... И.О. ... ... ... 2003.
ДӘРІС № 5
Тақырып: Синэкология-қауымдастық экологиясы
Жоспары:
1. Синэкологияның зерттеу обьектілеріне жалпы сипаттама:
а) Биоценоз
ә) Биогеоценоз
б) Экожүйе
2. Қоректену тізбегі
3. Экожүйедегі ... және ... ... ... ... және оның типтері.
5. Экожүйенің тұрақтылығы мен динамикасы. Экологиялық сукцессиялар.
Дәріс мақсаты: Студенттерді «биоценоз» терминімен таныстыру және
биоценозға тән ... ... ... түрдің кездесу жиілігі,
түр басымдығы терминдерін түсіндіру.
Дәріс ұзақтығы: 1 сағат
1. ... ... ... ... ... ... ... аударғанда syn-бірге) - әр түрге жататын
өсімдіктер, жануарлар мен микроорганизмдердің ... ... ... ... ... мен ... ортамен өзара әсерін
зерттейтін экологияның бөлімі. Жеке ... ... ... ... ... ... ... Конгресте бөлініп шықты. «Синэкология» ұғымын
ғылымға енгізген швейцар ботанигі К. Шретер болып ... әр ... ... ... ... ... ... биоценоздар түзетін организмдердің тіршілік
жағдайларын, өзара және ... ... ... ... ... ... салумен айналысады, сондықтан оны
биогеоценологиялық экология деп те атайды.
Табиғатта әртүрлі популяциялар ... ірі ... ... құрайды. Синэкологиядағы «син» деген сөздің өзі «бірге»,
яғни бірлесіп, қауымдасып ... ету ... ... ... ... ... ареалда мекендейтін, әртүрлі түрлерден
құралған тірі организмдер жиынтығы.
Синэкологияның зерттеу ... ... ... ... ... ... ... koinos-жалпы) – табиғи ... ... ... ... өсімдіктер, жануарлар және ... ... ... ... ... рет ... неміс зоологы
К.Мебиус (1877). Кез ... ... ... жеке дамымайды. Ол
әрқашанда өлі табиғатпен бірлестікте ғана өмір сүреді.
Қауымдастық ... ... ... - ... ... микоценоздардың өзара байланыстарының
жиынтығы.
ә) Биогеоценоз
Ешқандай биоценоз қоршаған ортадан тәуелсіз, не одан тыс өздігінен
дами ... ... жеке ... ... ... ... тірі және өлі ... жиынтығынан тұратын белгілі бір
кешендер түзіледі. Белгілі бір дәрежеде біртекті жағдайлармен сипатталатын,
ағзалардың ... бір ... ... ... ... ... тілінен аударғанда topos – орын) деп аталады. Егер биотопты
биоценоз өмір ... орын ... ... онда ... ... ... ... тән, тарихи қалыптасқан ағзалар комплексі деп қарастыруға
болады. Кез-келген биоценоз биотоппен бірігіп, одан да ... ... жүйе – ... түзеді. «Биогеоценоз» ұғымын 1942 жылы ... ... ... В. Н. Сукачев (1880-1967) биогеоценозға мынадай
анықтама берген – «жер ... ... бір ... табиғи жағдайлары
біртекті (атмосфера, тау жыныстары, өсімдіктер, жануарлар ... ... ... және ... ... бірлестік,
ол өзін құрайтын компоненттердің өзара әсерлесу ... ... зат және ... ... ... да ... ... ішкі
қарама-қайшылықты біртұтастықпен сипатталатын, үнемі ... ... ... екі ... ... ... ... әртүрлі түрлерінің (популяцияның) өзара
байланысы;
2) «биотоп» немесе «экотоп»- мекен ету ортасы.
Экологияда жиі «бірлестік» терминін пайдаланады.
Сонымен, биогеоценоз - «био»-тірі ағзалар, «гео»- өлі ... ... ... тірі ... мен олардың мекен ететін физикалық
ортасымен ... ... ... ... – тірі ... мен ... жиынтығы емес, ерекше келісілген, динамикалық, өзара байланысты,
тұрақты, теңестірілген жүйе. Ол – ұзақ ... ... ... ... ... ... ... фитоценоз
негізінде жасалады.
б) Экожүйе
Экологияның негізгі ұғымына «экожүйе» жатады. Экологиялық жүйе, немесе
экожүйе – тірі ... ... ... өсу және ұрпақ беру
мақсатында белгілі бір тіршілік ету кеңістігін бірлесе пайдалануының тарихи
қалыптасқан жүйесі. ... ... аз ... ... да, ... ... ... бар кез-келген бірлікті экожүйе деп атауға
болады. Бұл терминді ... 1935 ж. ... ... ... – тірі
тіршілік иелері мен олардың мекен ету ... ... ... ... табиғи жүйе.
Экожүйенің құрылымы: Экожүйе = биоценоз + биотоп
Экожүйе бір-бірімен қарым-қатынастағы екі негізгі құрауыштан экотоптан
немесе биотоптан (жансыз бөлігі) және ... ... ... тұрады.
Экотопқа литосфера, гидросфера, ... ... ...... ... ... және редуценттердің
қауымдастығы, яғни осы тірі экологиялық құрауыштардың ... ... ... ... ... қасиеттері:
1) зат айналымына қатысу қабілеттілігі;
2) сыртқы әсерлерге ... ... ... ... ... оның құрамына кіретін өсімдіктер мен
жануарлардың әрекетіне байланысты. ... ... ... ... ... ... және судың қорын пайдалану әртүрлі мөлшерде
жүреді.
Биомасса мен энергияның ауысып, өзгеріп отыратын кездерінде тіршілік
қорлары барынша толық ... ... ... деп, ал ... толық пайдаланылатын экожүйелерді қанықпаған деп айтады.
Экожүйе деген түсінік белгілі бір дәрежемен, өлшеммен, күрделігімен
немесе пайда болу жолдарымен шектелмейді. ... жай ... ... еккен дала, космос кемесі), сонымен қатар организмдер мен олардың
тіршілік ортасынан тұратын күрделі табиғи ... (көл, ... ... ... биосфера) үшін осы экожүйе деген терминді қолдануға болады.
Экожүйенің деңгейлері:
1) микроэкожүйе – кішкене су ... ... ... ... ... ... ... бірге аквариум, жайылым , су
тамшысы т.б.
2) мезоэкожүйе – орман, өзен, тоған, т.б.
3) макроэкожүйе – ... ... ... ... ... ... экожүйе – биосфера.
Табиғатта бейорганикалық химиялық элементтер айналымынан ... ... ... ... ... ... айналым
жүзеге асырылады.
Сонымен, экожүйе мен биогеоценоз- тірі ағзалардың және ... ... ... ... ... ... ... қоректену
тізбегіне біріктірілген. Өзара қосылу және айырылу нәтижесінде белгілі
буындардан күрделі трофикалық тор құрылады. ... ... ... ... тұрады). Мысалы, ағаш – құрт – құс – ... құс. ... ... ... ... ұзын: фитопланктон-зоопланктон- майда
балықтар- жыртқыш балықтар- адам.
Қоректену тізбегінің бірнеше деңгейі болады:
I-трофикалық деңгей- автотрофты ... ... ... ... ... бейорганикалық қосылыстар
есебінен құратын автотрофтық организмдер жатады. Олар өздерінің тіршілік
етуіне ... ... ... күн ... ... ... немесе бейорганикалық заттар тотығуынан өздігінен
өндіре алатын тірі организмдер. Автотрофты организмдерге ... ... ... ... мен ... бактериялар жатады.
Мұнда автотрофты жасыл өсімдіктер органикалық заттар түзіп, алғашқы
биологиялық ... ... ... ... (ІІ-ІІІ т.б...трофикалық деңгейлерге)
консументтер жатады. Консументтер – бұлар гетертрофты ... ... ... ... өндірген органикалық заттарды қорек
көзі ретінде пайдаланатын ... ... жаңа ... трансформациялайтын
организмдер. Бұларға ... ... ... ... ... паразиттік және жәндік қоректі өсімдіктер жатады.
Консументтер бірінші және ... ... ... ... ... ... - ... жануарлар немесе фитофагтар – I-
қатардағы консументтер немесе тұтынушылар, бұған өсімдік қоректі ... ... ... ... жануарлар немесе зоофагтар- II-
қатардағы консументтер.
IV- трофикалық деңгей - ірі жыртқыштар IIІ-қатардағы консументтер.
V- ... ... - өлі ... ... және ... ... редуценттер, немесе қайта қалпына келтірушілер.
Оларға микроорганизмдер ... ... ... ... ролі ... ... ... сапрофагтарға - өлі органикалық
заттар мен жануарлардың тіршілігінен пайда ... ... ... ... ... ... бунақ-аяқтылар) жатады. Олар
экожүйені тазалау функциясын атқарады және топырақтың, жертезектің, су
қоймаларының ... ... ... ... өлі ... заттармен қоректенеді, оларды ыдыратып
қайтадан бейорганикалық қосылыстарға айналдырады. ... ... ... ... ... ... элементтер және көмір қышқыл
газы қайтарылып отырады. Яғни, редуценттер заттарды ... ... ... зат айналымын жалғастырып отырады.
Редуценттерге негізінде өліктер мен экскременттерде мекендеп, оларды
біртіндеп ыдырататын ... ... ... ...... ... ... өсімдіктердің клеткаларын, ал бактериялар жануарлар өлекселерін
ыдыратуға қатысады. Микроорганизмдер басқа да функцияларды ... ... ... ... немесе, керсінше, жылдамдатқыш –
заттар (мысалы, кейбір витаминдер) түзеді, олардың экологиялық маңызы ... ... та осы ... ... ... ... тізбектегі I-IV деңгейлер- жеу тізбегі; соңғы – ... ... ... ... ... ... бір ... деңгей
қалыптасады. Ол өзінен өтетін зат және ... ... ... ... – трофикалық деңгейдегі көп мөлшері тыныс алуға
кетеді, ал қалғаны энергия мен биомассаның өсуін ... ... ... ... және ... белгілері бойынша
ерекшелінеді, функционалдық жіктелу экожүйеге келіп ... ... ... және ... ... ... жіктелуі өсімдіктер типіне және ландшафттық
негізгі ... ... ... ... ... ... белгілері, ал су экожүйелері – геологиялық және физикалық ... ... ... ... ... ... ... ғаламшарды төмендегі
экожүйелерге бөледі:
1. құрлық жүйелері – тундра, тайга, орманды дала, дала, шөлейт, ... ... тұщы су – ... су (көл, ... және ... су (өзен, бұлақ,
жылға), батпақтар мен батпақты ормандар экожүйелері;
3. теңіз экожүйелері – теңіздер мен ашық мұхит.
3. ... ... және ... айналымы.
В.И. Вернадскийдің биосферадағы тіршіліктің тұрақты дамуы ондағы тірі
заттардың (биогенді) табиғаттағы ... ... ... нәтижесі
екенін айтқан болатын. Өйткені, тірі заттардың элементтері қоршаған табиғи
ортаға түсіп, одан соң тірі организмдер ... ... ... ... ... ... ... тірі организмдерді әлденеше рет пайдаланып
отырады. Соның нәтижесінде жер бетінде тіршіліктің дамуы үнемі даму ... ... ... ... ... жүзеге асырады. Бірақ та,
заттардың биогенді айналымын ... ... деп ... ... Себебі,
айналымдағы заттар бір трофикалық деңгейден екіншісіне өткен кезде әлсін-
әлсін зат айналымына түсіп, ... ... ... ... жер
шарында органикалық заттардың қоры (торф, көмір, мұнай, газ, жанғыш сланц)
жинақталады. Бұл қорлар да өз ... ... ... ... ... ... ... (шексіз) процесін жалғастырып жатады.
Биогенді айналымның негізгі көзі жер ... ... ... болып, фотосинтез құбылысы басталғаннан бастау алады. ... ... ... тірі ... ... ... алу т.б.) 2000,
көмір қышқыл газы 300, ал су 2 000 000 ... бір рет өтіп ... ... ... ... үшін ... ауадай қажет. Оның
негізгі көзі – автотрофты (жасыл өсімдіктер ) организмдер сіңіретін күн
радиациясы. Күн энергиясы ... ... ... ... Күн ... ... ... сол, ол үнемі жұмсалып отырады. Ал, зат айналымы
тек бір деңгейден ... ... ... ... ... ... ... 30 % атмосферада сейілсе, 20 % атмосфера қабатында сіңіріледі
де, ал 50 % құрлық және мұхиттар бетіне жылу ... ... Тек ... 0,1-0,2 % ғана ... ... ... ... үлесіне
тиіп, әлемдік зат айналымын қамтамасыз етіп ... Оның ... ... ... ... тыныс алуына жұмсалып, ал қалған
бөлігі қоректік тізбектің желісіне түседі.
Энергия – материяның ... ... ... мен ... ... ... табиғаттағы барлық құбылыстардың өзара байланысты
болуы ... ... ... ... ... ... ... бірінші заңы – энергияның сақталу заңы ... ... ... ... ... ... және жоғалып кетпейді, ол тек ... ... ... айналады. Бұл өзгерістер кезінде энергия ... ... ... барлық процестер осы заңға бағынады.
Термодинамиканың екінші заңы ... ... бір ... ... ... жылу энергиясы ретінде шашырап ... ... ... синтезделуші органикалық заттардың химиялық
байланыстар энергиясына) айналу эффективтілігі әр ... ... ... ең ... термодинамикалық көрсеткіші – оның ... және ... ... ... яғни ... ... күйін
сақтап тұруға қабілеттілігі. Егер де жүйенің ішінде оңай пайдаланылатын
энергия шашыратылып, пайдаланылуы қиын ... ... ... ... оның энтропиясы төмен болғаны – экожүйенің реттелгендігі, яғни
биомассаның ... ... ... ... ... алуы ... ... алу кезінде реттелу қауымдастықтан үнемі ығыстырылып
шығарылып тұрған сияқты болады. Қауымдастықтықтың ... ... ... ... ... ... болады:
(CH2O) + O2 = CO2 + H2O + Q
Экожүйедегі тыныс алуға, яғни оның тіршілігін ... ... (R) ... ... ... ... (B) ... реттелу өлшемі (R/B) деп атайды.
Экожүйе қоршаған ортадан тек энергия емес, зат та ... ... ғана ... ... яғни нақты жүйелер – энергетикасы және
құрылымы бойынша ашық жүйелер болып табылады.
Термодинамиканың екінші заңы ... ... ... Осы
концепцияға сәйкес, бойымен энергия ағыны өтіп жатқан ... ... ... күйіне қарай дамуға бейім болады және де оның ... ... ... Экожүйені сипаттайтын энергияның жалпы
ағыны күн сәулесінен және ... ... ... ... ... жылу сәулесінен құрылады.
Көпшілік жағдайларда жалпы бастапқы өнім қауымдастықтың тыныс алуынан
басым болады, ... ... ... органикалық заттардың тас
көмір, жанғыш тақта тастар, қураған жапырақтар және ... ... ... орын ... ... ... мен пайдаланылуының
теңгерілмегендігінің экожүйе үшін маңызды ... ... ... ... және оның типтері.
Биоценоздағы қоректік тізбектегі қоректің (азық) барлығы бірдей
организмнің өсуіне немесе ... ... ... Оның ... ... қуатына: тыныс алу, қозғалу, көбею, дене температурасын
ұстап тұруға жұмсалады. Сондықтан бір тізбектің биомассасы ... ... ... Егер ондай болған жағдайда табиғатта қор ресурсы
таусылған болар еді. Осыған ... ... ... ... ... ... ... биомассасы азайып отырады. Нәтижесінде, бір трофикалық
деңгейден екіншісіне ... ... ... ... құрамы және энергия қоры
азайып отыратыны анықталған. Бұл заңдылықты кезінде эколог Ч.Элтон зерттеп
өзінің есімімен ... ... деп ... ... ... 3 типі ... Саны ... сандық пирамида организмдердің жеке сандық көрсеткішін
айқындайды.
2) ... ...... ... ... ... ... немесе
«өнімділікті» анықтайды.
3) Энергия мөлшері бойынша – энергия пирамидасы - ... ... ... жылу ... ... ... жоғары деңгейге дейін белгілі заңдылықпен азаяды,
оны “пирамида ережесі» деп атайды.
Экологиялық пирамидалар ережесі
Егер энергияны, өндірілген өнімдерді, биомасса ... ... ... ... деңгейде үшбұрыш масштабында бейнелесек, онда
олардың орналасуы пирамида ... ие ... ... ... ... саны организмде болатын әрбір
келесі трофикалық деңгейде алдыңғысына қарағанда мәні аз ... ... ... тұрақтылығы мен динамикасы.
Табиғатта абсолютті түрде ұқсас даралар, популяциялар, түрлер мен
экожүйелер болмайды. Тіпті бір жұмыртқадан ... ... өзі бір ... ... ... тіршіліктің алуантүрлілігінің кедейленуі адамзаттың іс
- әрекеті нәтижесінде үлкен ... ... ... ... зор
территорияларды таза тұқымды, тұқым ... ... ... ... ... алып ... ... экожүйелер бұзылып, мәдени ландшафтпен
ауыстырылуда, практикалық жағынан да ... ... ... түсіндірудің маңызы зор.
Түрлік алуантүрліліктің жоғары болуы осы күрделі жүйелердің төмендегі
қасиеттерін қамтамасыз етеді.
1. ... ... бірі – ... ... ... ... ... пайдалануда бір – бірін толықтыратын түрлер
бірігіп тіршілік етеді. Мысалы, жалпақ жапырақты орманда ... ... ... ... 70 – 80%-ын ... алады.
Екінші белдеуде толық жарықтың 10-20%-ы жеткілікті болатын ... ... ... ал ... ... мен ... жарық ағынының
бар болғаны 1-2% үлесінің өзінде фотосинтез жүргізуге қабілетті.
Бір – бірін толықтыра отырып, өсімдіктер күн ... ... ... бір – ... ... яғни органикалық затты
жасаушылар мен ыдыратушылар, биологиялық зат алмасудың негізінде жатыр.
2. Түрлердің бір – бірін ... ... кез ... ... ... ... мен функциялары ұқсас түрлермен алмастыруға
болады. Мысалы, қылқан ... ... ... ... әр ... шалғындықтағы тозаңдандырушы – бунақденелілер.
3. Реттеушілік қасиеті. Өздігінен реттелуге қабілеттілік - ... өмір ... ... ... Өздігінен реттелу кері
байланыстар негізінде пайда ... Бұл ... ... ... және түраралық өзара қарым – қатынастардан
көрінеді. Жемтіктерінің санының артуы жыртқыштар мен паразиттердің
санының ... алып ... ... ... етудің сенімділігі. Биоценоздың экожүйедегі
негізгі қызметі - органикалық затты ... оны ... ... ... реттеу болып табылады. Бұл функцияны көптеген бір –
бірін ... ... ... ... ... санын көптеген әр түрлі тамақпен ... одан ... ...... ... өте ... – инфекциялық ауруларды туғызушылар немесе бәсекелестік
қатынастар мен популяция ... ... ... ... ... ... – Жердегі тіршіліктің тұрақтылығының басты
шарты.
Осы алуантүрлілікке байланысты Жердегі тіршілік миллиардтаған ... ... ... ... қиын ... ... ... жойылып, алуан
түрлілік төмендеген. Жаңа түрлер пайда болды және олар ... ... ... ... ... отырды. Сондықтан табиғи және
антропогенді жүйелердің тұрақтылығына нұқсан ... ... ... жол ... керек.
Биоценоздардағы организмдер тобының тәулік, жылдық, ... ... ... ... организмдер түнде активті келсе,
кейбіреулері керісінше болып келеді. Сондықтан биоценоз құрамындағы ... және сапа ... да ... ... ... Бұл ... ... жер
шарының климаттық белдеулері мен табиғат аймақтарына да көп байланысты.
Автогенді өзгерістерді экожүйенің дамуы немесе экологиялық сукцессия
деп атайды. ... ... ... ... ... ... 3 ... тиіс:
1) Сукцессия қауымдастықтың, яғни экожүйенің биотикалық компонентінің
ықпалымен жүреді. Өз ... ... ... ... ... ... даму ... межелейтін физикалық ортаның
өзгерістерін туындатады.
2) Сукцессия дегеніміз ... ... ... және ... өтіп ... ... өзгеруіне байланысты жүретін экожүйенің
реттелген дамуы. Сукцессия ... бір ... ... ... оны ... ... шарықтау шегі (кульминациясы)-энергия ағымы бірлігіне
шыққанда максималды саны келетін биомасса түр аралық ... ... ... ... қалыптасуы болып табылады.
Өзгерістердің жүру жылдамдығы мен тепе-тең күйге жету үшін қажет уақыт
әртүрлі экожүйелер және ... ... ... үшін әртүрлі болады.
Жалпы биомассаның өзгеру қисық сызығының пішіні ... ... ... жалпы
бастапқы өнімнің өзгеруі қисық сызығы ойық болады. Орман ... таза өнім ... ... ... ... ... кезеңдерде кемиді.
Сұрақтар мен тапсырмалар:
1. Биоценоз, биогеоценоз, экожүйе терминдеріне анықтама беріңіз.
2. ... ... ... ... ... ... тізбек, трофикалық деңгей, қоректік торларды сипаттап
беріңіз.
4. 10% заңдылығын түсіндіріңіз.
5. Экологиялық пирамида (сандық, ... ... ... ... ... ... ... не?
Әдебиет
1. А.Н.Ақбасова, Г.Ә.Сайнова «Экология», Алматы 2003ж;
2. ... Ә.Б. ... және ... ... ... Оқу ... ... Сағымбаев Ғ.Қ. Экология негіздері. Оқу құралы. Алматы, 1995.
4. Оспанова Г., Бозшатаева. ... Оқу ... ... ... Бродский А.К. Жалпы экологияның ... ... Оқу ... 1997, ... ... ... Мәмбетқазиев Е., Сыбанбеков Қ. Табиғат қорғау. Оқу құралы. Алматы,
«Қайнар», 1990.
7. Жамалбеков Е.Ү., ... Р.М. ... ... және ... мен ... ... «қазақ университеті», 2000.
8. Фурсов В.И. Экологические проблемы окружающей ... ... ... 1991.
9. Байтулин И.О. Экология Казахстана. Алматы, 2003.
ДӘРІС № ... ... ... В. И. ... ... ... - ... экожүйе ретінде.
2. Биосфераның негізгі қасиеттері.
3. «Тірі заттар»-биосфераның негізі.
4. Зат айналымы және ... ... ... азот ... ... ... күкірт айналымы;
в) фосфор айналымы.
Дәріс мақсаты: Студенттерді биосфера түсінігімен, ... ... ... компоненттерімен таныстыру.
Дәріс ұзақтығы: 1 сағат
1. Биосфера - ғаламдық экожүйе ретінде.
ХІХ ғасырдың басында ғылымға «биосфера» ... ... ... Ж.Б. ... ... болған. «Биосфера» терминін
тіршілік бар Жердің қабықшасын анықтау үшін «гидросфера», ... ... ХІХ ... ... ... ... ... Э.Зюсс (1831-
1914) ұсынады. В. И. Вернадский (1863-1945) бұл ... ... ... ... ... ... В.И. Вернадский биосфера деп планетаның
тіршілік бар немесе болған, ... тірі ... ... ... ... ... айтады (литосфераның жоғарғы бөлігі, гидро- ... ... ... Зюсс бойынша, Жер қабығының 3
сферасындағы (қатты, сұйық, газ ... тірі ... ... ... И. ... ... ең ... роль тірі ағзаларға геохимиялық күштерге
бөлінеді. ... ... ... ... түрлілігімен, барлық жерлерде
таралуымен, Жер тарихындағы тіршілігінің ұзақтығымен, ... ... ... және ... ... компоненттерімен
салыстырғанда химиялық белсенділігінің жоғары болуымен анықталады.
Сонымен, биосфера түсінігіне ... ... ... ғана ... ... ... де ... өзгертуші іс-әрекеті кіреді.
Тірі ағзалары бар қазіргі уақыттағы биосфераның бөлімін ... ... ... ... деп ... ал көне биосфераға
палеобиосфера немесе өткен биосфера жатады.
Планетадағы ағзалардың барлық жиынтығын В.И. Вернадский тірі зат ... Оның ... ... ... ... ... ... мен
энергиясының жиынтығын қарастырды. В. И Вернадский ... заң ... ... тірі ... мөлшері тұрақты шама
болып табылады. Жердің бетін өзгертуші маңызды ... ... ... Оның ... тек ... ... жылдамдығына ғана
байланысты емес, кейбір реакциялар қалыпты температура мен қысымда, ағзадан
тыс жүрмейді. В.И.Вернадский биосфераның ... ... ... ... көзқарасты жасады. Бұл жүйеде геохимиялық және ... ... ... ... ... ... ғаламдық ашық
жүйе болып табылады. Оның «кірісі» бұл космостан ... күн ... ... ... қызметінде түзілетін заттар. Биосфера өздігінен
реттелетін кибернетикалық жүйе. Оған геомеотаз қасиеті тән.
1926 жылы В.И. ... ... ... ... ... ... шекарасын анықтайтын жағдайлар:
1. Көмірқышқыл газы мен оттегіні жеткілікті мөлшерде болуы.
2. Судың жеткілікті болуы (міндетті түрде сұйық күйде).
3. ... ... тым ... және тым ... болмауы керек.
4. Минералдық қоректену элементтерінің жеткілікті болуы.
5. Су ортасының белгілі бір тұздығы.
Қазіргі ... ... жер ... ... ... ... атмосферасының төменгі қабаты (тропосфера) және Жердің ... ... ... ... ... ... емес. Тірі заттың шоғырлануы, ... ... ... ... яғни ... мен ... арасында, мұхиттың
жоғарғы қабаттары, су қоймаларының түбінде, әсіресе литоральда ... ... ... ... ... су астында қалатын
және қайту кезінде құрғайтын теңіз ... ... ... ... өзен ... өте көп ... болады.
Тірі ағзалар ортаның химиялық жағдайларының кең диапазонында тіршілік
ете алады. Жердегі алғашқы тіршілік иелері оттексіз ... өмір ... зат ... ... ... ... ішінде көп жасушалы ағзаларға
тән. Бірқатар микрооргранизмдер тұздардың концентрленген ерітінділерінде де
тіршілік ете алады. ... ... ... ... радияцияның әсері
жағдайында да тіршілік ете алады. Мысалы, бірқатар инфузориялар ... ... ... ... ... 3 млн. есе ... көтере алады. Кейбір бактериялар ядролық ... да ... ... көзқарас бойынша неосфера ... ... озон ... ... ... 8-10 км., ... 17-18 ... жер беттерінде 20-25 км.), гидросфераны түгелдей, сонын ... ... (11022 м.) ең ... ... да алып жатыр. Литосферадағы
тіршілік бірнеше метрге дейін топырақ қабатын алып жатыр.
Палеосфера шекаралары атмосферадағы необиосферамен сәйкес келеді, ал
су ... ... тау ... ... да жатады, В. И.
Вернадский бойынша барлығы тірі ағзалардың үндеуінен ... ... ... ... ...... ... Биосфераның орталық буыны тірі
ағзалар (тірі заттар) болып табылады (антропоцентризм).
2) Биосфера –ашық жүйе. ... өмір ... ... ... мүмкін емес. Биосфераға әрқашан күн сәулесі түседі.
3) Биосфера – өзін-өзі реттеуші жүйе. Бұл жүйеге ұйымдасқан ... ... – көп ... ... ... Көптүрлілік кез-
келген экожүйенің және биосфераның тұрақтылығының негізгі шарты.
5) Биосфераның маңызды қасиеті – заттар айналымын қамтамасыз ... ... және ... ... жеке химиялық элементтердің
және олардың қосылыстарының таусылмастығы.
3. «Тірі заттар»-биосфераның ... ... ... ... В. И. ... ... Ол ... масса, энергия және химиялық құрам арқылы көрінетін ... ... ... деп ... ... өлі ... заттары жатады. (Мысалы, минералдар
жатады). Табиғатта сонымен бірге, «Биокосты» заттар кең таралған.
«Тірі заттар» - ... ... ... аз ғана ... құрайды.
Тірі заттардың ең жоғарғы орта өзгерткіш іс ... ... ... ... ... ... еркін кеңістікті тез меңгеру қабілеттілігі. Берілген қасиет
бойынша В. И. ... ... ... ... ... ... үшін тірі ... саны тұрақты болды.
2) Қозғалыстың белсенділігі. Еркін қозғалу – биосферадағы ... ... тән ... ... ... ... және ... кейін тез арада ыдырау.
Тірі ... ... ... ... ... ферменттер және т.б.
тек тірі ағзаларда ғана тұрақты болады.
4) Әртүрлі жағдайларға жоғарғы бейімделушілік ... ... ... ... ең жоғарғы жылдамдығы. Тірі және өлі ... ... ... жылдамдығынан көрінеді.
6) Тірі заттардың жаңаруының жоғарғы жылдамдығы.
7) Биосфераның тірі заты ... ... ... ... Тірі зат өлі ... ... біршама жоғары морфологиялық және
химиялық көп түрлілікпен сипатталады.
9) Биосферадағы тірі зат ... әр ... жеке ... ... ... зат ... тән ... ие бола отырып биосферада белгілі бір
биогеохимиялық функциялар атқарады.
1) Энергетикалық функциясы. Биосфералық планеталық ... ... ... күн ... ... жүзеге
асырады.
Энергетикалық функция екі биогеохимиялық принциптен тұрады.
1-принцип: биосферада геохимиялық биогендік ... көп ... өз ... ... ... ... ... эволюция процесінде тіршілігін сақтап қалады.
2) Газдық: белгілі мекен ету ... ауа ... ... өзгерту
мен тұрақы ұстау қабілеттілігі. Газдардың миграциясы мен өзгерісін ... ... ... ... ... ... етеді.
3) Тотығу-тотықсыздану функциясы: тірі заттардың ықпалынан ортаны О2
байытуға байланысты ... ... ... О2 ... ... ... ... байланысты жүретін тотықсыздану процесі.
Тотығу дәрежесі өзгермелі атомдары бар заттардың химиялық ... ... ... мен ... биогенді процестері басым болады.
4) Концентрациялық – шашыранды ... ... өз ... ... ... ... ортаның биогенді элементтерін
тірі ағзаларын жиналуынан ... ...... ... ... мен «косты» заттардың
ағзалармен және олардың ... ... ... ... ... ... ... мен бактериялар жатады). Өлімнен
соң ағзалардың ыдырауымен байланысты ... Оның ... ... ... ... Нәтижесінде биосфераның биогенді
және биокостық заттары түзіледі.
6) Транспорттық – ... ... ... ... ... ... ... тасымалдануы. Ауырлық күшіне қарсы, горизонтальды бағытта
заттардың тасымалдануы жүзеге асырылады. Тірі заттың кері төменнен ... ... ... ... ... бірден бір фактор.
7) Орта өзгерткіштік – бұл ... ... ... ... ... ... Орта түзуші функция. ... ... ... ... өлшемдері де өзгереді.
8) Информациялық.
4. Зат айналымы және ... ... ... нәтижесінде
бұзылуы.
Заттар айналымы 2 түрге бөлінеді:
1) Үлкен немесе геологиялық (құрлық пен мұхит арасында).
2) Кіші ... ... ... ... ... Күн ... Жер ... жылу балансымен
термиялық режимін анықтайтын негізгі қуат ... ... ... ... Жер ... ... Күн ... интенсивтілігі Жер - Күн
қашықтығының өзгеруіне ... жыл бойы ... ... Жер мен ... аз ара қашықтығы 147 млн. км. шілденің басында байқалады. ... ... Жер ... ... радиацияның тәуліктік мөлшерінің
ауытқуына әкеледі. Жер Күн шығаратын энергияның тек 5* 10-10 бөлігін ғана
алады. Бұл ... ... 5,42* 1024 Дж ... құрайды. Бұл энергия
Жер бетіне атмосфера, мұхит және құрлық бетін қамти ... ... ... ... энергиясының 33% бұлт пен құрлық беті, атмосфераның
жоғарғы қабатындағы ұсақ дисперсті ... ... 67% ... мен же беті ... де, ... ... соң кеңістігіне
қайтарылады.
Кіші зат айналым геологиялық зат айналымның бір ... ... азот ... ... көзі атмосфера болып табылады. Өсімдіктер азотты
ыдыраған өлі органикалық ... ... ... ... ... ... алатын түрге өткізеді. Атмосферадағы бос ... ... ... ... ... мен көк ... ... азотты байланыстырып, топыраққа ... ... ... [N] ... (NO3) ... енеді. Нитраттар азот
бекітуші ағзалардың іс-әрекеті нәтижесінде түзіледі.
[N] өсімдіктер үшін ... көзі – ... ... ыдырауы
нәтижесінде, атап айтқанда, белоктың ерекше тобы аммоний түзуші-ағзалар.
(NH2–>NH3–>NO2–>NO3).
Азоттың атмосфераға ... ... ... ... ... ... ... айналым схемасы:
ә) көміртегі айналымы;
Атмосферадағы С фотосинтез процесі ... ... ... еніп, әрі қоректену тізбегіне қатысады. Фотосинтез ... көзі ... ... суда ... ... газы ... Ағзалардың тыныс алу процесінде С ... ... С ... ... өлі ... ... ... арқылы
(бактериялар, саңырауқұлақтар) бөлінеді. Өсімдіктер түзген органикалық
заттың құрамында көміртегі ... ... ... ... не өлі ... ... өтіп, тыныс алу, ашу немесе отынның жануы нәтижесінде
көмірқышқыл газы ... ... ... ... ... ... ... айтуынша, заттар айналымнан торф, көмір, мұнай, су
экожүйелеріндегі карбонаттар түрінде «геологияда минералдар түзуге кетеді».
Көміртегі ... ... ... ... ... ... байланысты. Сонымен қатар өсімдіктер бірлестігінің ауданы мен
өнімділігінің өзгеруі нәтижесіне де ... Осы С бір ... ... газы мен ... ... ... «жылыжай әсерінің»
пайда болуына ықпал етеді.
Көміртегі айналым схемасы:
б) ... ... ең ... және көп таралған ауа ортасының ластаушысының бірі. S-
айналымының негізгі бұзылуы органикалық заттарды ... ... ... ... ... ... бұзылуымен байланысты.
Күкірт бұл кезде атмосфераға улы қосылыс ... ... ... ... енеді.
Күкірт айналым схемасы:
в) фосфор айналымы.
Фосфор айнымалының газ тәрізді фазасы болмайды. ... ... рет ... ... ... пен сулы ... ... түрінде
түбіне кетеді. Фосфордың қайтып оралуы ... ... ... яғни ... қажеттілігін толтыра алмайды. Фосфорды
пайдалану тұнбалық ... ... ... процесс болғандықтан, ағзалар
үшін фосфордың жетіспеушілік қаупі туады. Сондықтан оның ... ... ... ... ... ... ... бір бөлігі
құрлыққа мұхиттан теңіз өнімдерінен енеді.
Фосфор айналымының схемасы:
Фосфор мен күкірт тау жыныстарында болады. Тау ... ... ... ... ... ... де, ... өсімдіктер пайдаланады.
Редуцент ағзалардың тіршілік қызметі нәтижесінде олар қайтадан топыраққа
қайтады. Азот пен фосфор қосылыстарының бір бөлігін ... ... ... ... бен ... ... шайып, оны балдырлар қолданады.
Оттегінің циклі. Жердегі оттегінің циклі шамамен екі мың жылда, ... екі млн ... ... ... Бұл ... ... жер ... әр
түрлі тірі зат арқылы өткен. Атмосферадағы ... ... ... ... алты жүз млн ... зат ... ... мен сипаты
қазіргі кездегі деңгейіне жақындады. Биосфера үлкен үйлесімді экожүйе
ретінде жұмыс істейді.
«Ноосфера» ... ... ... ... рет ... математик, палеонтолог және антрополог Эдуард Леруа және
палеонтолог Пьер ... ... ... ... ... ... ғалмдары
адамның санасы пайда болған кездегі табиғаттың эволюциялық сатысын атады.
Вернадский бойынша ноосфера «адам санасының ролі және ол ... ... ... өсіп келе ... ... ... айналатын биосфераның
даму сатысы болып табылады.
Ноосфера сана, ақыл ой қабаты, экологияның төрт заңы. Ағылшын ғалымы
Б.Коммонер тірі және өлі ... ... ... ... өзара
қарым қатынастарды төрт заңға біріктірген.
1. Барлығы барлығымен байланысты. Бұл заңның ... тірі ... ... ... ... ... принцип бойынша табиғаттағы
күрделі трофтық немесе басқа да байланыстарда қандай да бір ... ... ... ... ... мүмкін. Әр түр көптеген
басқа түрлермен байланыста ... ... ... ... ... болмайды, ол бір түрден екінші түрге
өтеді. Кез келген табиғи жүйеде бір ... ... ... ... үшін азы ... ... ... тыныс алуы
нәтижесінде бөлініп шығатын қалдық көмірқышқыл газы жасыл өсімдіктер
үшін қорек. Өсімдіктер жануарлар тыныс алуы ... ... ... Табиғат өзі жақсы біледі. Табиғи жүйеге кез келген ірі ... ... ... егер оны ... жолы ... ... жаңа
органикалық зат жасалмайды. Тірі ағзада ... кез ... ... ... фермент болады.
4. Тегін еш нәрсе жоқ. Ғаламдық экожүйе біртұтас бүтінді құрайды. Адамның
еңбек қызметі ... ... ... ... ... ... Біздің көптеген қателіктеріміз табиғаттағы барлық
құбылыстардың өзара байланысын ... ... ... туындап отыр.
Сонымен, биосфера дегеніміз тірі ағзалардың және осы ... ... ... ... ... ... және оның қызметінің
жиынтығынан тұратын Жердің қабықшасы.
Сұрақтар мен тапсырмалар:
1. Биосфера ... мәні ... ... ... және ... ... ... қағидалары
қандай?
3. Биосфераның ерекшеліктері қандай?
4. Биосфераның тірі зат компонентін түсіндіріңіз.
5. Коммонер заңдарының мәнін түсіндіріңіз.
6. Биогенді миграция заңдылығының әсер ету принципі қандай?
Әдебиет:
1. ... В.И. ... М., 1975. ... В.И. Живое
вещество. М., 1987.
2. Вернадский В.И. Размышления натуралиста., 2 кн. ... ... ... явление. М., 1977.
3. Тейяр де Шарден П. ... ... М., ... ... А.А. ... , Москва «Юрайт», 2002.
5. Одум Ю. Основы экологии. М., 1975.
6. Воронков Н.А. Экоогия общая, ... ... М., ... ... Г., Родионов А. Экология М., Просвещение, 1996.
ДӘРІС № ... ... даму ... ... ... ... ... мәселелері
2. Қоршаған ортаны қорғаудағы халықаралық қарым-қатынас.
3. Киото хаттамасы
4. ЕҚТТ-ның (Ерекше Қорғалатын Табиғи Территория) жалпы
мәселелері
5. Қоршаған орта және әлем ... ... ... ... ... ... Орталық Азия аймағында экологияны сауықтырудың басты бағыттары
Дәріс мақсаты: Студенттерді тұрақты даму ... ... ... ... ... ... қорғаудағы халықаралық
қарым-қатынастарымен таныстыру.
Дәріс ұзақтығы: 1 сағат
1. Тұрақты даму, мақсаты, міндеттері, мәселелері
Тұрақты даму дегеніміз – ... ... өз ... ... зиян ... бүгінгі күн қажеттіліктерін
қанағаттандыратын даму үрдісі. Тұрақты даму табиғи ... ... ... ... ... ... етіп тиімді пайдалануға бағытталған.
Ол адам дамуы мәселелеріне денсаулық, ... ... пен тағы ... ... бірқатарын ескере отырып кешенді түрде қарау қажет
деген ұғымды ... ... ... ... ... міндеттеріне мыналарды
жатқызамыз:
• Қоршаған ортаның ... ... ... ... және қоршаған ортаны қорғауды басқарудың тиімді
жүйесін құру;
• Табиғи ... ... ... ... қалау.
Экологиялық мәселелерге байланысты осы міндеттерді іске асыру, тұрақты
даму мәселесін шешу жолдары ... ... ... ... қорғау бүкіл адамзаттың бірігуін талап етеді.
Тұрақты даму мәселесін шешу үшін, ең ... ... әр ... ... ... бастау керек. Адамның ең негізгі мақсаты
– биосфераны қорғау және сақтап қалу.
Қазіргі кезде экология ... ... ие. Жер ... халық санының
өсуі, көптеген елдердің индустриялды дамуы, табиғат ресурстарын пайдалнуды
еселеп ... ... ... ... ... түсуде. Кейбір елдерде
қоршаған ортаның жағдайының ... ... ... денсаулығына кері
әсер ете бастады. Осының бәрі ... ... ... ... ... ... ... табиғатты сақтау және қалпына келтіру мәселелерімен
жақсырақ айналысуға, сондай-ақ оның ресурстарын ... ... ... тек оның ... нашарлату арқылы ғана әсер етпеу
керек, шамалы табысқа бола ... ... ... ... ... ... ... үшін зиянды қалдықтармен ластауға болмайды. Осыған
байланысты алдыңғы кезекте, табиғатты ... ... ... мен
жобалауды кең қолдану, сондай-ақ табиғатты пайдаланудың ... ... ... ... туындайды. Осылар қалыптасқан
экологиялық жағдай адамдарды қиындықтар мен дағдарыс туралы сөз ... ... ... ... тежей отырып және табиғат ананың
мүмкіндіктерімен есептесе отырып нақты істерге көшуге итермелеуі тиіс.
Адамзат қоғамының алдында ... ... ... оның ... даму ... орын алып ... қоғам мен демографиялық жарылыс кезеңінде адамзаттың
табиғатқа кері әсерінің нәтижелері, ғаламдық ... ие ... ... мәні – ... ... тепе – теңдікті
бұзбай, миллиардтаған ... ... ... және ... ... ету. ... ... тіршілік адам қызметінің
сипатына тәуелді. Адамзат қоғамының үздіксіз, ұзақ ... ... ... және ... ... ... ... тұрақты даму деп атайды. Бірақ бұл үшін адамдардың ... ... ... мен ... ... ... ... айтылып өткендей, адамзат қоғамның алдында тұрған экологиялық
мәселеллер оның дамуының барлық тарихи кезеңдерінде орын алып отырды. Бірақ
өндірістік қоғам мен ... ... ... адамзаттың табиғатқа
теріс әсерінің нәтижелері ғаламдық сипатқа ие болды.
Қазіргі кезең адамның ерекше ... ... ... қорғау
мен сақтап қалу қызметімен анықталып отыр.
Экологиялық мәселелердің алдын алу үшін адам ретсіз ... ... ... пен ... даму ... негізделген дамуға өтуі
тиіс. Тек осы кезде ғана адамзат қоғамының дамуы үздіксіз, ұзақ ... ... ... және ... ... ... жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) Дүние жүзілік ... ... даму ... ... жалпы болашағымыз» атты есебінде «Қоршаған орта
үшін қауіпсіз жолда экономикалық дәуірге» аяқ басуға шақырды. Осында алғаш
рет «Тұрақты ... ... ... ... маусым айында Рио – де – Женейро қаласында өткен Біріккен
Ұлттар ... (БҰҰ) ... ... ... орта мен даму ... ... болашағымыз» атты конференциясы «Тұрақты даму» конференциясын
және «ХХІ ғасырдың күн тәртібіне» атты ауқымды бағдарламасын ... ... ... болашақта тұрақты дамуды қамтамасыз ететін жалпы
мәселелер қарастырылған. Солардың ... ... ... ... Кедейлікпен күрес. Еңбек ақыны қамтамасыз етуі, кедейлердің өзін-өзі
қамтасыз етуі мен бай елдерден тәуелділігін кеміту. ... ... ... арттыру. Табиғат ресурстарын сақтау және тұрақты даму.
Білім беру жүйесін жетілдіру. Отбасын жоспарлау.
• Тұтынудың құрылымын өзгерту: ... және ... ... ... таза технологияларды дамыту.
• Халық және тұрақтылық: 1993 жылы ... ... саны ... астам болды. Ғалымдардың болжауынша 2020 жылы 8 ... Адам ... ... мен ... ... ... ... жағдайына байланысты болады.
• Тұрақты тұрғын жерлер (Урбанизация).
• Атмосфераны қорғау: Атмосфераға қалдықтарды шығарудың
негізгі көзі- энергияны ... мен ... ... ... ... Топырақ пен суды, атмосфераны
қорғауда, өсімдіктер мен ... ... ... ... ... роль атқарады. Үкіметтерге
ормандардың тұрақты дамуына арналған ... ... ... ... ... қажет.
• Шөлдену мен құрғақшылықпен күрес;
• Мұхиттарды қорғау мен тиімді пайдалану;
• Тұщы суды қорғау мен тиімді пайдалану;
• Улы ... ... ... ... ... ... ... мен шайынды суларды жою;
• Радиоактивті қалдықтарды жою;
• Балалар мен жасатардың тұрақты дамудағы ролі;
• Тұрақты даму мақсатындағы ғылым мен ... ... ... ... ... ... тіршілігін сақтау
мақсатында жұмыс істейді. ХХІ ғасырда биосферада қауіпті өзгерістер болуы
мүмкін. Ғалымдар төмендегі мәселелерді ... ... ... ... ... ... ... ортаның адам
денсаулығына әсері және т.б. ... ... ... ... ... ... мен даму мәселелері бойынша білім алуын қамтасыз етуі керек.
Экологиялық білім беру – ... ... ... қажетті шарты.
Сонымен қатар конферецияда мәлімдеме мен екі концепция – климаттың
өзгеруінің алдын алу мен ... ... ... ... ... ... Бұл ... кешенді ғылыми тұрғыдан шешуге болады.
Бұл үшін экологиялық, экономикалық және әлеуметтік дамудың барлық ... ... ... ... қарастыру керек.
Қазақстан Республикасының Үкіметі ұсынған «Қазақстан ... ... ... ... ... ... Әбішұлы
Назарбаевтың Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) Бас ... ... ... ... ... ... мәселелерін шешудегі еліміздің
белсенді қызметін дәлелдейтін нақты мысалдар келтірді.
1998. жылдары аралығында Қазақстан тарихта ... ... ... ... ядролық қарудан бас тартты. Аралды сақтап
қалуға арналған интеграциялық процестердің ұйытқысы болды.
Қазіргі кезде ... ... ... іс- ... ... экожүйелерді қалпына келтіруді қамтамасыз етуді ету;
• Суды тиімді пайдаланудың нақты шараларын анықтау;
• Жерді пайдалану, ауыл шаруашылығының тұрақты дамуын ... ... ... ... ... ... іс ... қабылдау.
Биологиялық алуантүрлілікті сақтау концепциясына сәйкес биологиялық
алуан түрлілікті қорғаудың Ұлттық баяндамасы қабылданады.
Тұрақты дамуды ... ету ... ... ... ... Қаржы ресурстары және оларды пайдалану механизмі;
• Экологиялық қауіпсіз технологияларды қолдану;
Тұрақты дамуды ғылыми және ақпараттық ... ету. Бұл ... ... ... дамуын қамтамасыз етуде маңызы ерекше. Бұл
мәселелерді шешудің міндеттері «Қазақстан Республикасының ... ... ... ... Республикасының
Президентінің шешімімен бекітілген, 30 сәуір 1996 жыл). ... ... ... ең ... ... ортаға антропогенді
немесе табиғи әсердің нәтижесінде жеке адамға, ... пен ... ... ... нақты және мүмкін болатын қауіптен қорғауды
қамтамасыз ету процесін түсінеміз. Экологиялық қауіпсіздік ... мен ... ... және ... ... арасындағы тепе-
теңдікті ұстап тұруға бағытталған медициналық, ... ... ... ... ... Алда ... маңызды мәселенің бірі
адамды қоршаған ортаға мүмкін болатын шекті экологиялық ... ... ... байланыстары, қарым-қатынастары, олардың біртұтастығы
сақталатын антропогенді факторлардың әсер етуінің максималды ... ... ... ... ... ... ... бөліктері күшті
антропогенді әсерге ұшыраған. Арал маңы аймағы экологиялық қатер аймағы
болып табылады. ... ... ... нәтижесінде қоршаған орта
қайтымсыз өзгерістерге ұшыраған, Аралдың экожүйесі ... ... ... мен ... ... байқалып отыр.
Қазақстан Республикасының «Экологиялық қауіпсіздігінің стратегиялық
мақсаты мен міндеттеріне» экологиялық білім және тәрбие беру жүйесін ... ... ... ... ... ... қауіп төндіретін табиғатқа
антропогенді әсер ету. Қазіргі кезде адам мен оны ... орта ...... ... ... ... Жер шарындағы халық санының жедел
өсуі мен өндіргіш күштердің күрт ... ... ... ... ... ... ХХ ... екінші жартысынан бастап, адам мен
табиғат ... жаңа ... ... ... Адамзат қажетіне керек
шикізатқа сұраныс материалдық өндірістің көлемін арттырды, жер қойнауы мен
мұхит ... ... ... ... ... ... оны өз
игілігімізге қолданамыз, бермесін тартып аламыз» деген көзқарас ... ... ... жер бетіне тигізген әсерін табиғаттың өзіне тән
құбылыстардан – ... ... пен, су ... жер ... ... асып ... бетіндегі экологиялық жағдайдың өзгеруі, ... ... ... ... байланысты. Ғаламат жаңалықтармен бірге
өндірістің жедел дамуы, зауыттардың еселеніп салынуы, жер ... ... ... 1953- 1962 ... тың игеру, қазақ жеріндегі сынақ
алаңдары күнделікті тіршілікке араласып, жетістігімен қатар апатын да ... ... ... ... ... шеңберде проблема
тудыратын мәселеге айналып отыр. Кеңес дәуірінде ірі өндіріс ... ... ... табиғат мәселлелерін ескермей, тек қана мол өнім
алуға көңіл ... ал ... ... ... ... зиян
әкелгенін енді ғана біліп отырмыз.
Жалпы ірі өндіріс орындарын дамыту 3 ... ... ... ... Адам ... Су ресурстары
Осы үш фактордың арақатынасын сақтамай ірі өнеркәсіп орындарын дамыту
мүмкін емес. Біздің ірі өндіріс орындарының ... ... ... ... ... Ірі өндіріс орындарынан шығатын улы
газдар, ауыр металдар, өндіріс орындарынан ... лас су ... ... ... ... ... топырақтың, ауаның
құрамының өзгеруіне үлкен әсер етуде. ... ... ... ... ... деп айта ... Қазақстандағы 182
миллион гектар жайылымның 110 миллионы (60 %) әр ... ... зиян ... ... ... ... ... жойылып кетті. Ауыл
экологиясының нашарлауы негізінен шаруашылық көзінің ... ... ... ... отыр. Мәселені шешуде Елбасының ауыл ... ... қоюы ... қызу ... тапты. Еліміздегі экологиялық
дағдарысқа химия , мұнай, металлургия, отын өнеркәсібінің ... және ... ... да ... әсер ... сайын Қазақстан су қоймаларына химиялық қоспалармен ластанған 6
миллиард м3 ағын су құйылады, 3 млн. ... ... ... ауа ... 200 млн. ... ... ... тасталады. Басқа да шикізат
көздерін игеру ауаны ... ... ... ... ... қалыптасқан экологиялық мәселелерге байланысты бірнеше өнеркәсіптік
аймақтардың экологиялық жағдайына тоқтала кетейік:
Батыс Қазақстан өнеркәсіптік ... ...... маңы
ойпаты, мұнай өндіру мен өңдеу, металлургия, құрылыс материалдарымен және
тағы да басқа салаларға ... ... ... ... ... ... Бұл ... негізгі мәселелер – Табиғи ортаның мұнаймен
ластануы, адам денсаулығына және экожүйелерге әсер ... ... ... биокөптүрліліктің жойылуына әкелуде.
Шығыс Қазақстан өнеркәсіптік аймағына – Шығыс Қазақстан облысының
аудандары ... ... ... ... ... дамыған, түсті
және қара металлургия, энергетикалық кешені, полиметалл кендері шоғырланған
аймақ. Бұл ... ... ... – қоршаған ортада өндірістік
қалдықтардың жиналуы, атмосфералық ... ... ... ... ... ... Тек Өскемен бойынша әуе кеңістігіне
тарайтын 60% осы түрлі-түсті ... ... ... ... ... ... аймағына – Республикамыздың
солтүстігі ... ... ... ... Қостанай облыстары
кіреді. Бұл аймақтағы мәселе азық-түлік және жеңіл өнеркәсібі маңызды орын
алады. ... ... ... ... ... мен ... орасан зор әсер етуде. Жыл сайын улы қалдықтардан
келетін шығын 300 миллион АҚШ ... ... ... 266 миллион АҚШ
долларды құрайды. Егістік ... улы ... ... да заңды
алаңдаушылықты тудырады. Ауыл шаруашылығының зиян ... ... ... және ... ... баяу көшуіміз кері әсер етуде.
Аталған фактілердің барлығы Қазақстандағы экологиялық ... ... ... да ... үкіметі қоршаған ортаның
тұрақты дамуын ... ету ... шешу үшін ... ... ... құжаттардың кең шеңберін әзірледі және қабылдады.
2. Қоршаған ортаны қорғаудағы халықаралық қарым-қатынас.
Әлемдік экологиялық проблемалардың ...... ... ... ... ... жатыр, бұнда адамзат
цивилизациясының тіршілігінің негізгі әрететін қозғап өтіп, өзінің ... ... ... ... ... ... Осы ... атап
көрсету қажет, кейбір табиғи ресурстардың халықаралық ерекше статуста
екенін әлемдік мұхит ресурстары, ауа ... ... ... ... ... ... біріктіре отырып, оларды, ұтымды, тиімді, жоспарлы,
табиғаттың тепе – теңдігіне экологиялық зиян ... ... ... шараларын жүзеге асыру ... мен ... ... ... баса ... ... проблемасы қойылып отыр.
Адамзат баласының экологиялық ... ... күш ... ХХ ... ... В.Н. ... айтқан болатын. Әлемдік даму
моделінің нәтижесі ... ... ... ... шешуге міндетті түрде өте жауапкершілікпен келу керектігі,
яғни ... ...... ... негізгі бағыттарын бөліп
көрсетуге болады:
1. Шаруашылық қызметті жүзеге ... ... ... баласының қолы
тимеген және экологиялық тепе – теңдікті ұстап тұруға ... ... ... ... ... ... ... пайдалану, оның ішінде табиғи ортаның
ассимиляциялық потенциалын қорғау;
3. ... ... ... тиімді жүйелерін жасау (соның
ішінде, әскери қимылдар кезінде қоршаған ортаны ... ... іс ... асыру, біршама шамаларды қарастырады,
олардың ішінде атап көрсетсек, экономикасы дамыған елднрдің ... ... ... және техникалық көмегі, ... ... ... ... ... ... қажеттілігін
экологиялық таза өнімдерге бұру ... ... ... өзгерістер жасау, экологиялық бағыттағы халықаралық форумдар
ұйымдастыру, ... ... ... ... ... құру, экологиялық салық салымдарын ... ... мен ... ... ... ... ... шешу.
Халықаралық ынтымақтастықтың келесі формаларын бөліп көрсетуге болады:
3. Парламентаралық ынтымақтастық, ... ... ... шешуді қамтамасыз жасауға бағытталған, бұнда заңдылық
қызметін үйлестіреді. Осында экологиялық заңдар модельдерін ... ... ... ретінде.
4. Жекеленген мемлекеттердің атқарушы құрылымдарын, өзара қарым ... ... БҰҰ ... ... ... экологиялық
бағдарламалар бағытын реттеп отырады.
5. Конвенциялық (арнаулы мәселе жөніндегі халықаралық шарт) жекеленген
территориялармен обьектілердің нақты экологиялық ... ... ... Ғылыми – техникалық ынтымақтастық ғылыми сипатта ... ... ... ... ... ... ... табиғат қорғау
зерттеулерін, кешенді түрде ... мен ... ... ... мен ... жүргізуді.
Жоғарыдағы келтірілген негізгі халықаралық ынтымақтастықтар қоғамдық
ұйымдардың, іскер адамдардың, мемлекетаралық ... ... ... асып ... ... ... кездесулерде әр елдегі экологиялық
жағдайын талқыға ... оны ... ... ... ... ... ғана оны қаржыландыру жөнінде шешім қабылданады. Мысалы,
Қазақстандағы Арал ... ... ... атом ... зардабын жоюға АҚШ,
Англия, Германия, Жапония мемлекеттерінің қаржылай, техникалық, әлеуметтік,
гуманитарлық көмегін атап айтуға болады.
Екі жақты және көп ... ... мен ... конвенциялар
әртүрлі елдердің табиғат қорғау күштерін қадағалайды. Бұндай келісім –
шарттардағы серіктес ... ... ... ... мен мемлекеттер аймақтағы
табиғи ортаны сақтаудың жалпы мүдделері және кейбір ресурстарды ... ... ... тұрады. Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан
мемлекеттерімен оңтүстіктегі сырдария өзеніне ... ... су ... ... келісім – шартқа отырған.
Халықаралық табиғат қорғау ынтымақтастығының тарихы әлемдегі жануарлар
әлемін сақтау және пайдалануды реттеу ... ... ... ... 127 жыл ... 1875 жылы ...... және Италия
құстарды қорғау декларациясына қол қойған. 1882 жылы ... ... ... ... ауыл ... пайдалы құстарды қорғау
жөніндегі бірінші конвенцияға қол қойды. Халықаралық ... ... кит және ... жануарларын қорғау үшін жасалады. Солтүстік мұхиттағы
балық аулауды реттеу жөніндегі тәртібі 1882 жылы ... ... ... осы
сала бойынша 70-тен астам келісімдер бар. 1954 жылы ... ... ... жөнінде Лондонда 20 ел қойған конвенция, теңізді ... ... ... қол ... ... ... мұнай және
мұнай қоспаларын қол қойған елдердің жағалауларына 80-250 ... ... ... ... ... ... осы сферада жаңадан
конвенцияларға (1972, 1973 ж.ж.) қол ... онда ... ... және
радиоактивті қалдықтарды тастауға қатаң шаралар қарастырылған. Қазақстан
әлемнің дамыған елдерімен ғарышты бірігіп пайдалану ... ... ... ... ... ... экологиялық тепе – теңдікті және ондағы
табиғи ... ... ... ... Ресей, Өзбекстан, Түркменстан
елдерімен ынтымақтастық шарттарға қол ... ... ... қорғау саласындағы халықаралық ынтымақтастықтың
ең алғашқы қадамдары бұдан 32 жыл бұрын басталған болатын. 1970 жылдардың
басында, қоғам мен ... ... ... ...... ... әлемдік қауіп туғызатын, оның салдарынан планета
биосферасына үлкен өзгерістер болатындығы белгілі болды.
Қоршаған орта ... оның ... кең ... ... (1972 ж.) ... ... БҰҰ шешіміне сәйкес жеке ұйым
құрылған болатын, оған табиғат ... ... ... ... ... ... ... жүктелген еді. Бұл
оған қоршаған ортаны қорғау саласындағы БҰҰ бағдарламасында ЮНЕП ... Осы ... ... ... ... ... ... оның штаб пәтері
Найроби (Кения) орналасқан. Айнала ... ... ... көп ... ... екені белгілі, бұған байланысты ЮНЕП қызметіне қосымша
оның кейбір жеке аспектлерімен ... ... ... ... ... ... ЮНЕСКО – “Адам және биосфера” ... ... ... адам мен ... орта байланысы және оның
әлеуметтік – экономикалық факторларының дамуында зерттеулержүргізеді;
ЮНЕСКО БҰҰ ... ... ... пен ... ... ... жүргізуге ықпал жасайтын арнайы мамандырылған мекеме. Оның негізі
1946 жылы құрылған. Штаб – пәтері ... ... ... ...... ... өңдеу және өндіруді жақсарту міндетін
атқарады, ... ... ... топырақ құнарлығын арттыру мен
жер ресурстарын ұтымды пайдалану,қорғау; жаңа және өзгеше энергия көздерін
өндіруді, ... ... ... ... ФАО ... 1945 жылы
құрылған. Бұл мекеменің штаб – пәтері ... ... Рим ... ... ... сақтау ұйымы) - әлем халықтарының ... ... ... ... ... жүктелген, оған тұщы
сумен қамтамасыз жасау, тамақ және қалдықтарды жою міндеттері қамтылған.
ВОЗ мекемесі 1946 жылы ... ... ... ауру ... қарсы емдеу
шараларын іздестіреді, халықаралық деңгейдегі ... ... ... – ақ емдеу дәрілердің сапалық жағын тексереді. Дамушы
елдердегі халықтардың деңсаулығын ... ... Штаб – ... ... ...... жаңа ... тәртіпті бекіту және
өнеркәсіптің дамуына оң ықпал жасау мен қолдау жүктелген;
МАГАТЭ – ... ... ... ... ... ... ... радиоактивтік материалдарды айнала ортаға экологиялық
зиянын ... ... мен ... жою ... ... ... ... мақсатта пайдалану ісінде халықаралық ... ... ... ... ... Қазіргі кезде бұл агенттік барлық
елдердегі атом электр ... ... ... ... 1957 жылы БҰҰ ... құрылған, штаб – пәтері Вена қаласында
орналасқан.
ВМО (Әлемдік метеорологиялық мекеме) – бұл мекеме ... 1873 ... ... 1947 ... ... БҰҰ ... ... ВМО басшылығымен
әлемдік ауа райын бақылау қызметі жұмыс істейді, оның ... ... ... ... мен ... ... жалпы мәліметтер мен
бақылау жасау. Бұл ұйым метеорологиялық ... мен ... ... ... ... сондай – ақ ұлттық метерологиялық
қызметтің жұмысын үйлестіру. Штаб – пәтері Женева қаласында орналасқан.
МСОП (Табиғатты және ... ... ... ... ... ... одақ ... және ФАО жанындағы халықаралық кеңес пен ұсыныс беруші
мекемк. МСОП ... ... ... ... ... және ... ... орындау жөнінде ұсыныс береді. МСОП 1948 жылы ... ... ... Глан (Швецария).
Қоршаған табиғи ортаны қорғаудың халықаралық ынтымақтастығы қызметі
халықаралық экологиялық құқығымен реттеледі. Оның ... ... ... ... ... мен ... жатыр. Осы принциптердің
қалыпасуына маңызды үлес қосқан БҰҰ қоршаған ортаны ... ... ... ... (1972 ж.), ... ... хартиясы
мақұлдаған (1982 ж.) және Халықаралық БҰҰ ... ... ... және ... Рио – де – ... (1992 ж.). ... ... экологиялық принциптерінің даму тарихын үш кезеңге бөліп көрсетуге
болады:
1. Қоршаған орта ... БҰҰ ... ... (1972 ж.)
мемлекеттер және халықаралық қоғамдастықтың экологиялық саясатындағы
маңызды кезеңі ... ... ... ... қорытындысы бойынша
Декларация қабылданды, бұнда әлемдік қауымдастықтың айнала қоршаған ... ... ... ... жасау бағыты анықталды. Стокгольм
конференциясы 5 маусымды Халықаралық ... орта ... күні ... ... БҰҰ ... орта ... тұрақты жұмыс органы
құрылды, оның штаб – пәтері Найроби қаласы (Кения) ... ... ... ... үш ... ... қорғау жұмысын
ұйымдастыру мен жоспарлауда:
- қоршаған ортаны бағалау - әлемдік ... ... ... ортаны басқару;
- көмекші шаралар, қоршаған орта сферасында білім беру және мамандар
даярлау;
Аталған ұйым басқа халықаралық ұйымдардың ... орта ... жер, су, ... өсімдік және жануарлар әлемін қорғау, сақтау, қалпына
келтіру жөніндегі жұмыстарды ұйымдастырып үйлестіреді.
Әлемдік табиғат хартиясы БҰҰ Бас ... 28 ... 1982 ... ... ... ... Әлемдік табиғат хартиясы
Халықаралық қауымдастықтың экологиялық ... ... ... бұл мемлекеттердің экологиялық саясаттарын әрі қарай қалыптасуына
өзіндік үлесін қосты. Ғалымдар мен мамандардың зерттеулері бойынша ... ... ... ... қорғау және табиғи ... ... ... ... ... дамыту жолында
ілгерілеушілікке қол жеткізеді. ... ... ... ... адам баласы, табиғаттың құрамдас бөлігі екенін саналы түрде ұғынады.
Сондықтан, ... ... ... оның негізгі принциптерін
бұзбауға тиіс;
- жер бетіндегі өмір тіршілігінің генетикалық негізі қауіке тірелмеу
керек. Әрбір түрдің ... ... ... ... үй ... ... туғызылуы, яғни қажетті ... ... жер ... ... ... ... теңіз болсын қорғау
заңдылықтарына бағынышты болғаны жөн, бөлек қорғалумен қамтамасыз
етілуі қажет, ... ...... ... ... және ... бара ... флора, фауна тіршілік ортасы;
- табиғи ресурстарды қолдауда ысырап ... жол ... ... тиіс ... ... хартиясы принципі талап етуі
бойынша биологиялық ресурстар ... ... келу ... ғана пайдаланылғаны жөн, бірнеше рет ... ... суды ... айналымға жіберген дұрыс.
Хартия мәлімдегендей, табиғи ресурстарды аяусыз және ұтымсыз пайдалану
нәтижесі, ... – ақ ... мен ... ... ... экология –
экономикалық тәртіпті орнату қабілетінің жоқтығы цивилизация негізін жояды.
БҰҰ қоршаған орта және оны ... ... (Рио – де- ... 3 ... ... 1992 ж.) Рио – де – ... қаласында 114 мемлекет басшылары 1600
мемлекеттік емес ұйымдар ... бас ... Бұл ХХ ... ... ... ортаны қорғау жөніндегі тарихи конференция болды.
Конференция 5 негізгі құжатты мақұлдады:
- деклаларация қоршаған орта және оның дамуы;
- күн тәртібінде – ХХI ... ... ... ... ... сақтау және тұрақты дамудады басқару
принциптері;
- конвенция климаттық өзгеру проблемасы жөніндегі;
- конвенция биологиялық түрлер туралы.
БҰҰ конвенциясының ... қол ... ... факторларды қол жеткен
келесі факторларды мойындауды мақұлдады:
- қоршаған орта экономикалық даму ... бір – ... ... жер ... ... тепе – теңдігін қалпына келтіру, қорғау,
сақтау міндетіне байланысты барлық мемлекеттер серіктестік ... ... ... ... ... орманды қорғау және дамуы өзара байланысты және
бөлінбейді;
Мемлекеттердің әлемдік қауымдастығының ... ... ... ... даму ... ... атап ... тұрақты даму, оның мәнісі, экономикалық
даму мен экологиялық ... бір ... ... оған ... жоқ екендігі.
Осы конференцияға қатысқан өздері міндеттеме алған мемлекет тұрақты
даму жолына түсуі ... ... ... ... ... биосфера,
біркелкі және тұтас ... ... ... да ... ... ... ... тек барлық мемлекеттердің келісілген біріккен күші
негізінде мүмкін бола алады.
7. Киото хаттамасы
Қазіргі таңда 150 ел ... ... ... ... бұл
хаттамаға мүшелікке енуінің маңызы зор. Себебі бұл хаттамаға қосылу еліміз
экология мәселелерін шешудің тиімді жолдарын ... ... ... ауа ... әсер ... ... ... мәселелерін кешенді
түрде шешу үшін құрылғаны белгілі. Әсіресе, бүгінгі жер шарының ... ... ... бұл өте маңызды болып отыр. Өйткені, әлемнің
көптеген ... ... ... ... ... ... ... көрінеді. Арктикадағы, Тибет пен Альпідегі қалың тоңдардың
біртіндеп ери ... ... ... алып ... ықтимал екендігі
жайында ғалымдардың мәселе көтеріп келе ... да ... ... ... де жоқ емес. Егер ауа райының құбылысына көз жіберсек, онда соңғы 10-
15 жылдың ... оның 1,5-1,8 ... ... ... ... да әлемдік қоғамдастықтың бұл мәселеге көз жұма қарауына ешқандай
қақылары жоқ десе де ... басы АҚШ ... ... елдер Киото хаттамасын бекітуге әлі асығар
емес. Олардың ... ... ... Бұл құжатты бекіту біріншіден,
көптеген экологиялық ... ... ... Екіншіден, Киото
хаттамасына мүше мемлекеттер планетамызды ластайтын нысандарды қайта құру
мен ... үшін ... ... ... ... ... ... көмірсутегі отынын тұтынатын, сондықтан да ... ... ... ... ... ... ауаны ластау деңгейін
азайтатын жаңа технологиялар орнатып пайдалану мүмкіндігін иеленеді. Осыны
көріп отырып ... ... ... ... ... ... өйткені экология проблемасы – жаһандық проблема.
Үшіншіден, хаттамаға мүше мемлекеттер экологиялық проблемаларды шешу
үшін ... ... ... мен ... алуына жол ашық. Мысалы,
Жапония еліміздің экологиялық мәселелерін шешуге ақша бөліп,ЖЭС-ке жаңа
қондырғы орнатуға олар еді. ... ... ... ең ... 50 ... қосу туралы мәселе қойып отыр. Ал ... ... ... осы ... ... оңды қадамдардың біріне санауға негіз бар.
Энергетика саласына инвестиция күюдің еліміз аумағындағы ғана ... ... ... ... ... ... шешуге ықпал жасайтыны
түсінікті болса керек. Егер Киото хаттамасына қосыла қалсақ, ауаны ластауға
қойылатын шектеу ... Бұл ... мүше ... ауаға зиянды
қалдық шығаруға квота беріледі. Мысалы, Қазақстан бұған дейін ауаны ... ... ... ... ... ... оның мөлшері 60 ... ... ... ... ... ... ... тартумен
шектеліп қана қоймай, экологиялық мәселелерімізді шешіп ... оң ... ... ... мүше мемлекеттердің ішіндегі Англия, Германия,
Франция сияқты дамыған ... ... ... ... шығарылатын улы
қалдықтардың көлемін қысқартып, экономиканы құраушы өндірістердің қуатын
арттыруға қол ... ... ... бәрі жаңа ... кен
орындарын игеруде көмірсутегін мөлшерден аз пайдаланудың және т.б. ... ... ... ... талаптары орнымен сақталса, атом
қуатын тұтыну ауаны мейлінше аз ластайтыны да дәлелдеуді қажет етпейтін
аксиома. ... ... өзі жылу мен ... ... 25-28 ... ... ... арқылы өндіреді. Сол сияқты АҚШ-та халық тұтынатын электр
қуаты мен жылудың 25 пайызы АЭС-тердің үлесіне тиеді.
Желдің қуатымен жұмыс ... ... да ... Мәселен, Голландия
мен Солтүстік Германия жаңа ... ... ... ... ... жұмыс шстейтін стансалардың өндірген электр қуатын
тұтынады. Қазақстанда да желді ... ... көп. ... бұл ... жаңа ... ... келуіне оң ықпал ететін болады деген
сөз.
8. ЕҚТТ-ның (Ерекше Қорғалатын Табиғи Территория) жалпы
мәселелері
Табиғат байлығын қорғаудың ... ... оны ... ... ... ... ... әсерін белгілі бір дәрежеде шектеу және
табиғат жағдайларын қалпына ... ... ... ... ... ... қорғай отырып, планетамыздағы генофондыны сақтауда,
әр түрлі экологиялық зерттеу ... ... ... ... ... ... ... территорияларының маңызы өте зор.
Табиғат комплексін бастапқы қалпында сақтау-мемлекеттің ... ... ... Республикасының Конституциясының 3-пунктінің
6-статьясында жазылған :”Жер және оның суы,өсімдіктері мен ... ... ... мемлекеттік меншік болып табылады ”.Сонымен
қоса Конституцияның 38-статьясында біздің де ... ... ... ... ... ... сақтауға және оның
табиғат байлықтарын үнемді , ұқыпты қарауға міндетті”.
Қазіргі таңда экономикада экологиялық бағытты дамыту –экологиялық ... ... ... орта ... жақсаруына алып келеді.
Олай болса, экологияның бір бөлігі юолып табылатын ерекше қорғалатын ... ... ... дамытушы фактор ғана емес, қоғамның әлеуметтік-
экономикалық тұрғыдан дамуына жағдай жасайтын бірден-бір көрсеткіш болып
табылады.
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... қатарына
жатады.1991 жылы еліміздің 272,5 млн. Гектар аумағының 218,7 млн. Гектарға
жері ұжымдар мен ... және ауыл ... ... ... ... ал 2001 жылы бұл үлес 93,4 млн. ... 3 ... ... Осы ... ... ... ерекше қорғалатын
табиғи аймақтарда байқалады. Мысалы, ... жылы ... ... ... ... жер ... 0,8 млн. ... 1,2 млн.
Гектарға көтерілді, яғни ерекше қорғалатын табиғи ... өсу ... ... ... ... 1991 жылы елімізде 7
қорық пен 1 ғана ... ... ... ... ... 15 ... ... мемлекеттік қорық және 7 ... ... ... бар. ... ... аймақтардың дамуы жөнінде және қоғамдағы экологиялық-
экономикалық ролі туралы ҚР Ата Заңында нақты көрсетілген.
ЕҚТТ-ды Бүкіл ... ... және ... мұра ... ЮНЕСКО-ның
қорғалатын табиғат ... және ... және ... ... ... ... ең ... жұмысы. Осы жоба
жұмыстары 1998 жылдан бері жасалуда.
Қазақстанның табиғат обьектілерінің Бүкіләлемдік мұра ... ... ... ... мен ... ... қорығы), «Іле Алатауы» және «Алтын Емел» мемлекеттік табиғи паркі,
«Ақсу-Жабағылы» ... ... ... бір ... ... бірі ЕҚТТ табиғат зоналары бойынша
біркелкі таралмауы болып табылады. Сонымен қоса Каспий ... ... ... қорғайтын қорық жоқтың қасы.
Кейінгі уақытта киікті ҚР Қызыл кітабына енгізу ұсыныстары айтылуда.
Бірақ киіктердің көшу ерекшеліктері мен оларды ... ... ... ... ... енгізбеу орынды болар еді. Осындай тұжырымға ... ... ... ... ... да ... ... Біріншіден
киіктердің екі ... және ... ... ... Түркіменстан республикаларына миграцияланады. ... киік ... ... ... ... жоғарыдағы елдермен
келісім қабылдап жасау көзделген. Мұндай жұмысты қазіргі уақытта орман және
аңшылық ... ... ... ... ... ... жоба ... халықаралық бағыт арқылы жүзеге асуда.
Конвенцияның басты міндеті- көп ... ... ... ... ... және ... ... сақтап, қорғау болып
табылады. Сонымен қоса «Шөлденуге қарсы күрес» Конвенциясына, «Мәдени ... ... ... ... және ... ... ... Халықаралық Конвенция мүшесі болып ... ... ... ... ... ... қорғауды жауапкершілікпен әлемдік
деңгейде атқаруда.
Осы мақсатты орындауда Конвенция көрсеткендей ... ... ... мен ... ... бойынша Қазақстан
Республикасының Үкіметі 2000 жылы ... ... ... 2030 ... ... дамыту, орналастыру Конвенциясы»
қарастырған.
Қазіргі уақытта ЕҚТТ төңірегінде орман және ... ... және ... ұйым ... көптеген жобалар жасауда.
Біріншіден ол «Батыс Тянь-Шань биологиялық ... ... ... Бұл ... банк ... ... асуда.Жоба 1997
жылдан өңделуде. Ол бес жылға жобаланған және жүзеге асыру жолында жұмыстар
атқарылуда. Ғаламдық Экологиялық ... (ҒЭҚ) ... ... мен ... ... ... ... көлемі 10 млн. АҚШ
долларын құрайды. Одан басқа ... ... 1,5 млн. АҚШ ... ... ... Екінші жоба- «Қазақстанның таулы агробиоәртүрлілікті
сақтау». Оны іске асыру жолында жұмыстар атқарылуда. Есептелген ... ... 34 млн. АҚШ ... ... Жоба Іле ... мен Жоңғар
Алатауындағы жабайы тұқымды өсімдік түрлерін, алма, өрік ... ... ... ... ... жоба- «Көшпелі құстар мекен ететін
Ғаламдық ... бар ... сулы ... ... ... ... және
қорғауға бағытталған». Грант көлемі 8 млн. АҚШ долларын құрайды.
Төртінші жоба- «Алтай-Саян аймағының биологиялық әртүрлілікті сақтау».
Бесінші жоба-«Стреха тырнасы және ... ... ... ... Азия ... ... батпақты-сулы аймақтарды сақтау». Оған
Ресей,Қазақстан, Қытай, Иран елдері кіреді. Бұған бөлінген (ҒЭҚ) ... ... АҚШ ... маңында.
Алтыншы жоба- «ЕҚТТ биологиялық әртүрлілігін сақтау мақсатында
ақпараттық жүйені күшейту». ... іске асуы 2004 ж. ... ... ... техникалық көмек көрсету және де ... ... ... ... ... ... ЕҚТТ арасындағы
ғылыми мемлекеттік емес мемлекеттік ұйымдармен ақпарат алмасу жүйесін іске
асыру, ЕҚТТ қызметкерлерінің тәжірибелік ... ... ҒЭҚ ... 175 мың АҚШ ... ... соңғы жоба таяу уақытта ҚР Парламентінде ... бұл ... ... ... ... деп ... Бұған
Бүкіләлемдік банктен 410 мың АҚШ доллары бөлініп, осы жылы толық мақсатта
іске асыру ... Іске ... ... ... ... 5 ... 35 ... долларын құрайды. Жоба: Шығыс ... ... ... іске ... ... айтарымыз, елімізде табиғаттың бастапқы қалпын сақтау
және дамыту үшін мемлекеттік ерекше қорғалатын табиғи территорияларды қайта
құру және ... ісін ... ... қою ... Осы ... ... ... жинаған қорықтар мен ұлттық парктер келесі
функцияларға басты назар аударуы тиіс: бұлар тек ... ... ... ғана ... ... ... ... олардан түсетін табыстан еліміздің
бюджет саласын толтыру және адамдардың табиғатқа кері әсерлерінің алдын
алу. Кеңес ... жаңа ... ... ... ... қалай күрессе,
қаазіргі кезеңде балабақшадан, мектептен,жоғары оқу орындарынан, жанұядан
бастап әрбір кәсіпорында ... ... ... сондай күрес
жүргізуіміз қажет. Экологиялық қауіпсіздік туралы тұжырымдама ар, оны әрі
қарай дамытатын заң ... ... ... ... бірқатар су қоймаларына ерекше қорғалатын табиғат аумақтары
мәртебесін беру жөніндегі жоба 90-жылдардың аяғында ... ... ... ... ... Жеті жылға арналып жасалған аталмыш
бастама Қазақстандағы экологиялық жобалардың ... ең ұзақ ... ... ... табылады. Жобаны БҰҰ-ның даму бағдарламасы және
Қазақстан Республикасы Үкіметі арқылы Басты экологиялық қор ... ... және ... ... жолы ... ... аң ... шаруашылығы одағы», «Аджип» компаниясы және Германияның экологиялық
НАБУ бейүкіметтік ұйымы өз үлестерін ... ... ... ...... ауыл шаруашылығы министрлігіне қарасты орман және аң
шаруашылығы комитеті. Жобаны ... ... үшін ... 34 млн. ... ... таңдар кезде мамандар бірқатар негізгі критерийлерге сүйенді.
Олар- экономикалық, әлеуметтік ... ... ең ... биологиялық
әртүрлілік деуге болады. Сөйтіп, таңдау үш аумаққа түсті. Біріншісі- Жоңғар
Алатауында орналасқан Алакөл-Сасықкөл көлдер ... мен ... ...... ... ұя ... жер бетіндегі әйгілі қос көлдің бірі.
Бұдан кейінгі маңызды су қоймаларының бірі – қос құс ... ... ... көлдер жүйесі. Сонымен қатар Каспий теңізі атырабына
жататын Жайық өзенінің сағасы да құстардың сүйікті ... ... ... ... ... ... ... құстар үшін қолайлы өлке көрінеді.
Қазақстан батысында Италия мен Финляндиядан, шығысында Якутиядан және
Арктика аймағы мен ... ұшып ... ... ... ... ... су құстарының 130 түрі өсіп- өнеді.Әрбір жарты жыл сайын
50 миллионнан астам құс ... ... ... ... ... ... ұя
салатын орындарына ұшып барады. Және күзге дейін ... ... ... ... ... ... ұя салады. Әйгілі Рамсар конвенциясы ... ... ... ... ... ... көздейді. Нақтырақ
айтқанда, конвенция аясында сулы-сазды алқаптарды бүкіл әлем бойынша ... ... ... ... тиімді пайдалану көзделіп отыр. Конвенция
шеңберінде оның ерекше қорғауына алынған халықаралық ... ... ... де ... Күні ... ... конвенциясына 144 ел
бірігіп отыр. Алакөл мен Теңіз-Қорғалжын көлдер жүйесінде ... ... ... ... ... бар. Оларға штатта жұмыс істейтін
күзетшілер тағайындалған. Оның үстіне ... ... ... ... Қоршаған орта және әлем қауымдастығы. ШЕКОА (Шығыс Еуропа, ... ... он жыл ... ... орта ... ... процесі шеңберінде
Люцернде (Швейцария) өткен Еуропаның ... орта ... ... және ... ... ... Қоршаған ортаны қорғау
жөніндегі іс-қимыл бағдарламасын іске асыру бойынша ... ... ... болатын.
Бұл бағдарлама аймақтарда болған экономикалық және саяси ... ... ... ... ... ... ... етті.
Бағдарламада неғұрлым күрделі экологиялық проблемаларды шешу үшін ... ... ... ... және ... ... кешенін әзірлеу және ресурстарды тиімді бөлу ... ... ... ... ... ... шамамен 2 млн. Еуроны құрап
отыр. Дания, Еуропалық Комиссия, Нидерланды,Норвегия, ... ... ... оның ... ... ... табылады. Дәл осы
бюджеттен шаралардың іске ... АЖТ ... өзі ... ... ... ... үшін ... әзірлеу комитеті(ЖӘК) құрылды.
Оның негізгі функциясы табиғат қорғау ... ... ... жұмыс істеуді қамтамасыз ету. Нәрлендірушілер халықаралық ... ... іске ... ... және ... грант
түрінде қаржы бөліп отыр. ЖӘК хатшылығы Еуропа қайта құру және ... ... ... Бұл комитеттің Еуропа елдерінің экологиялық
мәселелерін шешуде нәрлендірушілерді тарту кезінде ... мәні бар. ... ... 1995 ... ... 7 ... астам АҚШ долларына
инвестициялық жобалар тартылды. Негізінен, бұл қаражат Еуропа Одағына мүше
елдерге жіберілді.
Өткен жылдары АЖТ мен ЖӘК өзін ... және ... ... ... күш ... ... әрі «Қоршаған орта Еуропа үшін» процесін іске
асыруда ... рөл ... ... органдары іс-қимылдардың нәтижелілігін біраз арттырған
Еуропа және шығыс елдерінің қоршаған ортаны ... ... ... ... және іске ... ... Қазіргі уақытта Еуропа
Одағына қосылуға дайын 10 елге пәрменді көмек көрсетілді.
Шиеленіс аяқталғаннан кейін экологиялық ... ... ... іске ... ... ... да біраз жұмыс жүргізілген
болатын.
90-шы жылдардың ортасында Орталық және Шығыс ... ... ... ... дайындалды және экологиялық саясатты жетілдіру, олардың
стандарттарын ЕО талаптарына сәйкес келтіру жөніндегі ... үшін ... ... кең көлемді көмегі бөлінді. Ал енді бұрынғы ... жаңа ... ... ... ... ... ғана ... Сол кезде осы елдерде күрделі экономикалық және
әлеуметтік жағдай ... ... ... ... үшін Орхуста
1998 жылы қоршаған орта министрлігінің VI конференциясында Шығыс Еуропа,
Кавказ және ... Азия ... ... ... ... ... іске ... Арнаулы жұмыс тобына мандат берілген 2003 жылғы мамырда
министрлердің Киев ... ғана ... ... ... он ... ... Әзірбайжан, Беларусь, Грузия,
Қазақстан, Қырғыз Республикасы, ... ... ... ... ... және ... 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін
нарықтық экономика негізінде құқықтық демократиялық қоғамға көшу ... ... мен ... ... ... елдері көпшілігінің экономикасы табиғи ресурстарды шектен ... ... ... және ... жоғары пайдалануына,
қоршаған ортаның алапат ластануына негізделді. Бұл елдер өз табиғат қорғау
стратегиялары мен бағдарламаларын ... үшін ... ... ... қарамастан шешу жолдары Экологиялық стратегияға енгізілген
және әлі де шешімін таппаған ... ... ... ... қорғау саласындағы саясат пен заңнаманы үйлестіру;
қоршаған ортаның ластануын бақылау және ... ... ... ... ... ... ... басқару;
секторалдық саясатқа экологиялық талаптардың ықпалдасуы;
сыртқы берешекті, экологиялық конверцияны қоса қаржы ... ... ... ... ... қабылдауда
демократиялықты және жұртшылықты ақпараттандыруды қамтамасыз ету;
прцеске қатысушы елдердің трансшекаралық проблемаларын бірегейлендіру.
Үстіміздегі жылдың 5-6 қазанында Париж қаласында ... және ... үшін ... ... ... ... ... бағдарламасын іске
асыру жөніндегі арнаулы жұмыс тобының және ... ... ... ... ... кездесуі өтті.
Мәжіліске Шығыс Еуропа, Кавказ және Орталық Азия елдерінің 12 ... ... ... 10 елі және Еуропа Одағына қосылуға дайын
әлеуетті 5 елдің ... ... ... ... ... қаржы
ұйымдарының және Өңірлік экологиялық орталықтардың өкілдері қатысты.
Бюро мүшелері мен жұмыс тобы тең төрағаларының өкілеттіктері қызметін
мерзімдерінің аяқталуына ... ... ... ... ... ... ... келген Грузияның ниетіне және осы мәселені шешуді
бір жылға көшіру туралы хатшылықтың ұсынысына қарамастан, ШЕКОА ... ... ... Республикасының Қоршаған ортаны қорғау министрі
болатындығы туралы консенсуске қол ... ... ... Азия
елдерінен бюро мүшелігіне Тәжікстан өкілі де сайланды. Бұдан ... ... ... және ... ... өкілдері бюро мүшелері болды.
АЖТ тең төрағасы болып Айткүл ... ... ... ... ... жүйесін жетілдірудегі экономикалық реформалар мен
жетістіктерді ... ... ... ... ... деп ... ... стандартқа жетуі болып табылады.
Қазақстан нарықтық экономикаға көшу жағдайында қоршаған ортаны қроғау
жүйесін реформалау, Еуропалық Одақ заңнамасымен табиғат ... ... ... ... ... болу ... Онда нәрлендіруші
елдер бөлінетін қаражатты бөлуге нақты мүмкіндік пайда болады және ... және атап ... ... ... ... біраз ұлғайтуға
мүмкіндік береді.
Отырыста 2004 жылдың қазанында «Киев+1» ШЕКОА елдері ... ... ... өткізу орны туралы да мәселе өте күрделі
болды. Бұған үш ел ... ... ... ... және ... АЖТ бюросының отырысына деіін шегере тұру ұсынылды, онда елдер осы
конференцияны ... ... ... ету жөніндегі қосымша ақпаратты
береді.
Қазақстанның «Еуропа үшін қоршаған орта» ... және ... ... ... ... қатысуы біз үшін экономиканы,заңнаманы және
қоғамды ... алға ... ... іске ... өте ... Бұл экологиялық саясаттың басым бағыттары Үкімет
мақұлдаған және Мемлекет ... ... ... Экологиялық
қауіпсіздік тұжырымдамасының жобасында белгіленген. Оларды іске асыру
Қазақстанға қоршаған ортаның ... ... мен ... ... және өзге де ... әсер ... ... Орталық Азия аймағында экологияны сауықтырудың басты бағыттары
Орталық Азия аймақтық экологиялық орталығы (Орталық Азия АЭО) ... ... ... ... ... жалпыеуропалық конференцияның шешімі
негізінде 1998 жылы құрылды. Орталық Шығыс Еуропа мен ... ... ... бірі ... ... қалады. 1999 жылы Орта Азия
мемлекеттерінің үкіметі орталықтың штаб-пәтерін ... ... ... оның ... ... ... 2000 жылы ... Парламентте
Қазақстан Республикасы, Еуропалық комиссия және ... ... ... келісіміне қол жеткізілді. Ол- орталықтың негізгі заңдылық
құжатына ... ... ... ... берген тұрғылықты
ғимараты арқасында және Еуропалық комиссияның бөлген ... ... ... ... белсенді жұмысқа бет бұрды. Орталық ... ... ... және ... ... ортақ
халықаралық ұйым. Ол негізінен қоршаған ортаны қорғау және тұрақты ... ... ... жөніндегі іс-шараларды жүзеге асырады. Сондай-
ақ, ұлттық және халықаралық тәжірибелерді пайдалана отырып, аймақтық ... ... ... оны ... емес ... ... органдардың, кәсіпкерлердің және мүдделі топтар ... ... ... ... тұтады. Қалың жұртшылықты қоршаған ортаны
қорғауға байланысты қабылданатын түрлі ... ... ... ... ... мен ... ... Бұған қоса,
экологиялық проблемаларға арналған дөңгелек үстелдер, семинарлар және
конференциялар ұйымдастырады және ... ... ... ... баға
береді. Қысқасы, Орталық Азия аймағының бес елі өзара бірігіп, экологиялық
шараларды жүзеге асыру үшін ... ... ... ... ... табиғаттың бастапқы қалпын сақтау
және дамыту үшін мемлекеттік ... ... ... ... құру және ... ісін ... жолға қою керек.
Табиғаттағы өзгерістерге байланысты болжамдар жасап отыру- ғылымның
міндеті. Кез келген архитектуралық, шаруашылық ... ірі ... ... ... ... олардан келетін экологиялық шығынның
бағасын есептеу, табиғат кешендеріне тигізетін әсерін ескеру аса ... ... ... ... ... ... ... халықтың денсаулығына
тигізетін зардабын анықтау қажет.
Біз бүгін табиғат ... ... жүйе ... ... ... ... ... түсінеміз. Табиғат қорғауға еліміздің
барлық тұрғындары бірлесе қатысуға тиісті. Табиғатты құрту оңай, ал қалпына
келтіру ... ... ... өз ауласында, өз көшесінде, әрбір ауыл мен
қалада, біздің кең байтақ ... ... ... ... өз ... керек.
Бүкіл елдің экологиялық ахуалын шешу үшін ғылым жетістіктерін
қолданумен бірге ... ... ... білім беру жүйесіндегі
жаңалықтардың, жаңа ... ... ... жақтарын
пайдалану қажет.
Табиғат- біздің анамыз. Оны таза ұстау, қорғау, экологиялық ... ... ... адам ... келешегі үшін қажет.
Сондықтан экологиялық күрес- өмір үшін күрестің негізі ... ... мен ... ... ... сипаттама беріңіз.
2. Экологиялық жағдай типтері қандай?
3. Тұрақты даму дегеніміз не?
4. Тұрақты дамуды қамтамсыз ететін халықаралық бірлестіктер қандай?
Әдебиет:
1. ... Ә.Б. ... және ... тиімді пайдалану. Оқу құралы.
Алматы, 2004.
2. Сағымбаев Ғ.Қ. Экология негіздері. Оқу құралы. Алматы, 1995.
3. Оспанова Г., ... ... Оқу ... ... ... ... А.К. ... экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы.
Алматы,«Ғылым», 1997, ... ... ... Мәмбетқазиев Е., Сыбанбеков Қ. Табиғат қорғау. Оқу құралы. Алматы,
«Қайнар», 1990.
6. Жамалбеков Е.Ү., ... Р.М. ... ... және ... мен экологиясы. Алматы, «қазақ университеті», 2000.
7. Фурсов В.И. Экологические проблемы окружающей среды. Алма-Ата, «Ана
тілі», ...... ... ресурстар және табиғатты қолдану – тұрақты дамудың
бір аспектісі
Жоспары:
1.Табиғи ресурстар және оларды топтау.
2. Қазақстанның қазба байлықтары
3. ... ... және ... тиімді пайдалану.
4. Табиғи қорларды пайдаланудың жалпы инженерлік шаралары.
5. Табиғатты қорғаудың аспектілері
6. Табиғатты қорғаудың теориялық негіздері
Дәріс ... ... ... табиғи орта, табиғи қорлар
түсініктерімен таныстыру. Табиғи қорлардың жіктелуін көрсету және ... ... ... ... 1 ... ресурстар және оларды топтау.
Табиғат дегеніміз мезгіл мен кеңістікте шексіз, тұрақты қозғалыста,
өзгеруде,дамуда болатын ... және ... ... адамзат
қоғамының өмір сүруіне ... ... ... ... және әртүрлі табиғи құблыстардың жиынтығы.
Адам шарушылық қарекетінде табиғатпен байпанысты,оған тікелей немесе
аралық әсерін тигізеді.
Адам мен ... ... ... мәңгілікті және сонымен
қатар тұтас күрделі мәселе.Халықтың өмірлік қарекетіне,әсірісе денсаулығы
мен өсіп-өнуіне,тікелей немесе әлеуметтік-экономикалық жағдай ... ... ... ... ... мен ... жиынтығы-атмосфералық
ауа,табиғи сулар,топырақ жамылғысы,геологиялық құрылым,өсімдіктер мен
жануарлар,сонымен қоса төтенше ... мен ... ... ... ... ... ... адамзат өзінің көптеген қажеттілігін
қамтамасыз етеді.
Адам күрделі «табиғат-қоғам» жүйесінің бір бқлігіне жатады. ... ... тағы да ... ... ... үшін қазіргі
кезеңде немесе болашақта қолданылатын табиғи ортаның құрауыштары мен табиғи
құбылыстары табиғи ресурстар немесе табиғи ... деп ... ... ауа,су,топырақ,кен байлықтары,күн ... мен ... ... жер қабатындағы жылу энергиясы, т.б.
жатады.
Табиғат ресурстарымен ... ... ... ... да ... ... ресурстарынан ерекшелігі- олар адамның өмірі мен қызметіне
әсер етеді, бірақ берілген кезеңде материалдық өндіріске қатыспайды.
Табиғат ... мен ... ... ... ... нақты
емес. Мысалы, ауа егер бұрын тек табиғат жағдайы болса, қазір жағдай және
ресурс болып табылады.
Табиғи ресурстар ... ... ... ... ... ... қарай бөлінеді:
1) өндірістік;
2) денсаулықты сақтауға қажетті;
3) ғылыми;
4) эстетикалық;
Пайда болуына байланысты:
1. табиғи,
2. антропогендік.
Химиялық табиғатына байланысты:
1. органикалық,
2. миниралдық
Табиғаттың ... ... да ... жер.
2) су.
3) орман.
4) кен қазбалары.
Пайдалану саласына байланысты:
1. энергетикалық,
2. шикізат,
3. тамақ.
Табиғи ресурстарды мөлшеріне қарай 3 топқа ... ... ... (күн ... ... ... ... жел энергиясы); мұхит сулары.
2) Сарқылатын:
а) қайта жаңғырмайтын: жер қойнауының байлықтары, көмір, мұнай, рудалар.
б) қайта жаңғыратын: топырақ, өсімдік және ... ... ... минералдар
шикізаттар
Ресурстардың сарқылуы бойынша жіктелуінің маңызы – ол ... ... ... ... пайдалануға бағыттайды. Оларға
ең алдымен сарқылмайтын ресурстар жатады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... болмайды. Адам оларды
толық пайдалануға мүмкіндік беретін жолдарын жасауы қажет. Екіншіден,
қалпына ... ... ... ... бар. ... ... ... қалпына келетін және қалпына келмейтін болып
бөлінеді.Қалпына келмейтіндерге планетаның қойнауындағы пайдалы ... ... ... және ... ... қосылыстар(өнеркәсіптің металлургиялық,
химиялық және ... ... ... ... асты ... ... (мрамор,құм,гранит және т.б.), энергиясақтағыш көздері
(мұнай,газ,көмір,жанғыш сланец,жертезек) ... ... ... ... жоқ,себебі олар өткен геологиялық ... ... ... ... ... көмір мезозой дәуірінде
болған өсімдіктер фотосинтезінің өнімі.Қазіргі ... кен ... ... ... ... ... ... олардың
орнының тез арада толуы мүмкін емес.
Сарқылатын және қалпына ... ... ... ... және ... ерекше тоқталуға болады.Топырақ – барлық материалдық игілік
негізі,әр ... ... ... халі осы ... ... жағдайына
байланысты.Топырақтың негізгі қасиеті оның құнарлығы,яғни өсімдіктер өнімі
осы қабілетіне байланысты келеді.Топырақтың түзілуі өте күрделі және ... ... ... бірі.Оның алуан түрлі қосылыстардан басқа
ұара шіріктің негізіг мөлшерін жинақтайтын 1 см ... ... ... 100 ... см ... ... түзілуіне табиғатқа
кемінде 5-7 мың жылға дейін уақыт қажет.Ал осы қабатты ... ... ... көп ... ... де ... сағат ішінде
(нөсер жаңбырмен шайылуы немесе бір жолғы шаңды дауылмен ұшырылуы) ең ... ... ... (20-30 жылда жедел эрозия нәтижесінде) құнарлығынан
айыруға ... ... ... ... ... экстенсивті түрде жүргізілсе,ормандар алқабы қысқартылып
отырылса,бұл жағадайлар су және жел ... ... ... ... ... да ... ... жолдарының нәтижесінде
қолданылатын жерлер,соның ішінде өте ... ... ... ... ... ... қалпына келетін ресурс болғанымен,оны тек ... ... ... күту ... ғана ... ... ... бұзбай
отыруға болады. Дүние ... ... ... ... ... әр адамға шеккенде келетін егістік ... ... ... -0,63 га,Қытайда- 0,16 га,Германияда -0,15 ... ... -0,04 га, ... -2,25 га..Жылдан-жылға барлық
елдерде жарамды жер көлемі азаюда.
Салыстырмалы түрде қалпына келетін ... ... ... ... бірі ... ... ... ағашты жатқызуға
болады.
Сарқылмайтын ресурстарға негізінде біздің ... ... ... мен ... ... ... алдымен бұған космостық
ресурстар,соның ішінде күн сәулеленуінің энергиясы және одан ... ... ... энергиясы,су толқыны,ай мен күннің ... ... ... суының толысуы мен ... ... ... – атмосфералық ауа,жауын- шашын,жел,сонымен қатар
жер қойнауындағы жылу.
Сарқылмайтын ресурстардың жердегі қоры пайдаланған сайын ... ... ... ... қоры сарқылатын,табиғи процестердің
нәтижесінде орны толмайтын ресурстар сарқылатындарға жатады.
Ресурстардың ішінен судың орны ... ... ... ... жағынан) сарқылады,бірақ сандық сандық жағына сарқылмайтын
ресурс.Жердегі судың қорының ... ... оның жеке ... ... ... ... (сұйық,қатты,бу тәрізді) арасында
таралуы әртүрлі.
Табиғат ресурстарының сарқылу мәселесі жылдан-жылға өзекті мәселеге
айналып ... ... ... ... және оларды
пайдаланудың артуына байланысты.
Б.Скиннердің мәліметтері бойынша халық санының қазіргі өсу ... 1,7% ... ... ... ... ... 41 жыл сайын екі
еселену керек.Бірақ,мысалы,алтын өндіру жылына 4%-ға артып отырса,оның ... ... 18 ... ... ... орташа шамамен
жылына 7%-ға артып отырса,ал екі ... ... ... ... ... ... 800 жылдан бері өндіріш келеді,бірақ,оның жартысы ... ... ... ... тұратын ресурстарды пайдалану жылдамдығы
ерекше назар аударады.Себебі,олар энергия мен ... ... ... көзі болып табылады.Сонымен ... ... ... ... ... және т.б. туғызатын
атмосфераның ластануымен тығыз байланысты.
Қазіргі кезде табиғатта миллиондаған жылдар ... ... ... байлықтар бір жылда жағылады.Ғалымдардың жасған болжамдарының
біреуіне сүйенсек,жанғыш ... ... ... ... барланған мұнай қоры шамамен 30-40 жылға,газ – ... - 70-80 ... ... көп ... металдарға қатысты (темір мен алюминий)
Б.Скиннер ... ... ... ... ... ... ... бірінші орында
(алюминейден кейін).Оны пайдаланудың қиындықтары,олардың негізгі ... аз ... ... ... тұрғыдан темірді
қорыту күкіртті ... ... ... ... газымен ласт ану негізінен технологиялық процесте ... ... ... ... ... ... ... өте бай. Қазақстан дүние жүзінің 186
елінің ... ... ... және ... қоры ... ... ... күміс және цинк бойынша екінші, марганец және молибден- үшінші, мыс-
төртінші, ... ... ... ... ... қалайы мен
никель-сегізінші, көмір мен табиғи газ –тоғызыншы, мұнай ... он ... ... ... ... қорының үштен бір, уран ... ... бір ... темір кенінің оннан бір бөлігі орналасқан.
Қазақстанда барланған тас көмір және қоңыр көмірдің қоры 200 млрд.
тоннадан ... ... ... ... ... ... Жіліншік, Теңіз-Қорғалжын, Шу; Іле (Қалжат), Төменгі Іле (Оңтүстік
Балқаш) және Орал-Каспий (Жайық-Жем) жатады.
Қазір Қазақстан ... қоры ... ... ... ... бірі ... ... Мұнайдың барланған қорының көлемі бойынша 12-
орында, газ бен газды конденсат – 15-ші, ... ... ... ... барланған әлемдік мұнай қорының 2%-ына дейін (Каспий
шельфін қоспағанда) келеді. 200-ден астам мұнай мен газ кен ... қоры 2,2 ... ... конденсат – шамамен 700млн. тоннаны
құрайды. Еліміздің болжанып отырғанмұнай ресурстары шамамен 13 млрд. тонна.
Қазақстанның жер қыртысы ... мен ... ... бай. ... ... Каспий теңізінің жағалауын қоса алғанда мұнай қоры 7 ... ... ... ... жыл сайын 50-100 млн. тоннаға дейін көтеруге ... ... кен ... табиғи газ қоры 1,3 триллион куб метрді
құрайды.
Арал маңында да ... мен ... ... қоры табылған. Алдын ала
жасалған есептеулер бойынша мұнда 350 млн. тонна ... мен 100 ... ... газ бар. ... мен ... қатысты Торғай, Шу-Сарысу, Зайсан-Алакөл
провинцияларының ... зор. ... ... кен орындары барланған.
Темір кендерінің қоры 8 млрд. тоннадан астам. Оның 80% Торғай теміркен
бассейнінде орналасқан. Бассейннің ірі кен ... ... ... ... және Аят кен ... ... Металлургиялық процесте темір
кенінен басқа ванадий, алюминий оксиді, ... ... ... ... тыңайтқыш ретінде пайдаланылады.
Алатау темірмарганец бассейнінде шамамен 500-дей кен орындары ... ... ... ... ... кендерінің қоры 500 млн. тонна
және марганецті кендер-80 млн.тоннаны құрайды.
Ұлытаудағы ... ... кен ... 500 млн. ... ... ... ... орындары Кеңтөбеде (Қарағанды), Атансарда (Көкшетау),
Қаратаста (Жезқазған), Иірсуде (Оңтүстік Қазақстан) және т.б. ... ... ... ... ... басқа Сарыарқада,
Ұлытауда, Қаратауда, Маңғыстау мен Семейде анықталған.
Хромит кендері негізінен Ақтөбеде табылған. ... ... 30 кен ... ... ... 80 км, ені ... 30 км-ге
дейін созылған, қалыңдығы жүздеген метрге жетеді. Кендегі хром тотығының
мөлшері 20-дан 60%-ға ... Бұл кен ... ... ... тең келетін кен
орны жоқ. Хромий кенін өндіру бойынша Қазақстан ... ... ... ... кендері Қостанайдағы Жетіқарада, Құндыбайда, ... ... ... ... ... мен ... ... Кендегі ванадийдің
мөлшері шамамен 1% және молибден 0,22%. Кеннің ... ... ... ... кендер Шыңғыс тауларында, Бетпақдалада, Кіндіктаста, ... ... ... ... ... ... ... Көкшетада, Ақмола мен Ақтөбе облыстарында
барланған. Ұлытау, Оңтүстік Алтайда және Жезқазған ... ... ... ... және сирек металдардың көптүрлілігіме,
байлығымен ... ... ... ... ... орын ... Келешег бар
аудандарға Сарыарқаның батысы мен солтүстігі, Торғай ... ... ... ... маңы және Арал маңы ... ... Обоған,
Жоғарғы Тобыл, Теңіз, Таскөл және ... ... ... ... кен ... ... болады.
Алюминий шикізатының бокситтен басқа түрлері де барланған.
Никель және кобальт ... ... ... ... Қарағанды,
Павлодар, Семей және Жамбыл облыстарында таралған. Ақтөбедегі ... ... кен ... ... ... 14-і жұмыс істейді. Жоғары
сапалы никель кенінің үлкен қоры Қостанай облысындағы Аққарға мен Ақтауда
шоғырланған. Силикатты ... ... ... басқа Семей және
Жезқазған облыстарында ашылған. Олардан ... ... ... та ... ... Қазақстанның көптеген территорияларында таралған. ... ... ... республикамыздың батыс шекараларына дейін мыс
кендері барланған. Мыстың ірі кен орындары ... ... , ... және ... ... Батыс Торғайда, Теңіз
ойпанында, Ақтөбе маңында, Маңғыстауда, Атбасар-Терісаққанда, Солтүстік
Қазақстанда, Балқаш ... ... ... тауларында және т.б.
орналасқан. Дүние жүзіне белгілі мыс кен ... ... ... ... ... ... ... және т.б. еліміздің ұлттық ... ... ... ... қатар, қорғасын, цинк, молибден, күкірт және
т.б. компоненттер алынады.
Қорғасын-мырыш (полиметалл) кендері Кенді Алтайда, Сарыарқада, Қаратау
мен Жоңғар Алатауында ... ... ... ірі тау-кен байыту және
металлургиялық ... ... ... ... Қарағайлыда, Кентауда және т.б. жұмыс істейді.
Полиметалл кендерінің құрамында қорғасын мен ... ... мыс ... ... ... мен мыс ... тек мырыш болады.
Сарыарқада Атасу типіндегі полиметалл кедері Қарағанды және ... ... ... ... ... бар кен
орындары Балқаштың солтүстігінде орналасқан. Бірнеше ... ... ... іске ... Ащысайдан басқа Аралтау, Ақсоран, Байжансай кен орындары
бар. Жоңғар Алатауында Текелі, Көксу, Суықтөбе, Орталық ... және ... ... ... іске ... мен Іле ... да полиметалл кен орындары табылған.
Алтын мен күміс ертеден Қазақстанның ... мен ... ... ... ... ... Жусалы, Жаңғабыл, Төртқұдық
және т.б. кен орындары. Шығыста- Қалбы алтынды ... ... ... ... Алатауы мен Шу және Іле тауларында табылған.
Көкшетау жақынжылдары ... ... ... ... ... мөлшерін қазіргі жылына 10-15-тен 100-120
тоннаға дейін арттыруға болады.
Сирек металлдар Қазақстан жерінде кеңінен ... мен ... ... кен ... ... Ақмая, Шалқия, Сарсн, Батыстау және т.б.), Таулы Алтайда
(Көкшіл, ... Іле ... ... ... ... ... ... Бозшакөл, Саяқ) және Қаратаудың ванадийлі ... әр ... ... ... қоры ... ... ... мен Мұғалжарда таралған. Комплексті ниобий
кендері Семей және Көкшетау облыстарының гранитті ... ... ... ... мен ... ... ойпатында, Арал
маңы мен Мұғалжарда таралған.
Висмут қорғасынды, мырышт және мыс ... ... ... бір кен орны ... ... ... орналасқан.
Сынап Шара ауданында, Шу, Іле және Жоңғар Алатауында табылған.
Мышьяктың негізгі қоры ... кен ... ... Кенді Алтайда, Сарыарқа мен Қаратауда таралған. Оның қоры
қорғасынды-мырышты, мысты-мырышты кен ... ... ... ... өндіреді.
Галий Амангелді мен Торғай бокситінде, Алтайдың полиметалл кендерінде
кездеседі.
Индий Мырғалымсай, Текелі, ... ... ... ... Жезқазғанның мас кендерінен табылған.
Талий Алтай кендерінен (Лениногорск, Зыряновск, Ертіс маңы), ... ... ... ... ... және ... кен ... мен теллур Кенді Алтай, Майқайынның, Шыңғыс тауының полиметалл
кендерінен,Саяқ, Қоңырат, Бозшакөлдің, Шатыркөл, Жезқазған және т.б. ... ... ... ... мен ... ... ... еңбек сіңірген ғалым, ССРО-ның Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... қорының 25,7% тиеді (3,5
млн. тоннаның 900 мың тоннасы). Уран кен ... ... ... ... ... ... және ... бірқатар
ауданында орналасқан.
Қазақстан рудалы емес пайдалы қазбаларға да бай.. ... ... ... ... ресурстардың бірі болып табылады. Калий
тұздарының қоры ... ... ... ... ... кендерменәдетте серіктес болатын барит қоры Жалайыр,
Бадам, Шығанақ және т.б. кен орындарынан ... Жыл ... ... млн. ... ... ... ... өндіріледі.
Фосфориттерге Қаратау баурайы (барланған 40 кен орны бар) және Ақтөбе
тобы (8 кен орны бар) бай. ... ... ... ... ... 23-26, ... 30%, ал ақтөбелік фосфаттарда 6,1-14,1%-ға дейін ғана.
Күкірт темір және полиметалл кендерінде кездеседі. Шығыс Қазақстанда
жыл сайын полиметаллдық кендерден 700 мың ... ... ... қышқылы
өндіріледі. Ақтөбенің маңынан күкірт кен орны табылған.
Флюориттің айтарлықтай бай қоры Оңтүстік және ... ... ... ... ... деңгейде игеру Балқаш, Қарашаған;
Қашқантеңіз Үлкен Ажболат көлдерінде жүргізулуде.
Ас тұзы 20 көл мен 2 кен ... ... ... ... 1 ... жуық тұз ... Ол Қазақстанның, Орта Азия ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді. Індердің тастұзы,
Жамантұз және Тайқоңардың тұздары сода ... ... ... ... ... ... әктастың есебінен жүзеге
асырылады.
Жетңқара асбест кен орны Қазақстандағы ірі кен ... ... ... қоры Хантау және ... кен ... ... тоннадан асады.
Каолин кен орындары Ақмолада, Қаражігіт, Қордай, Алексеевка, Елтай
және т.б. ... ... ... Алексеев каолин комбинаты жұмыс
істейді.
Ыстыққа ... саз ... ... Май, ... кен ... ... ... Сарықұм кен орындарынан шығарылады.
Кварциттер Ерейментау, Тектұрмас, Мұғалжар, Жаңа Осакаровск кен
орындарында өндіріледі.
Цемент шикізатының 37 ірі кен орны бар. ... ... ... және т.б. ... ... Бұл кен орындарының негізінде Қазақстанның
ірі цемент зауыттары жұмыс істейді.
Керамикалық шикізат Ақмола Қашпағай, ... ... ... ... ... ... ... етеді. Көктөбе және
Төрген кен орындарын атауға болады.
Шыны өндірісне жарамды құм Мұғалжар, ... және ... ... өндіріледі.
Қазақстанда гипс қоры 11 кен орнында шоғырланған.
Қазақстанда мрамор мен гранит кездесетін мыңнан астам кен ... ... ... Ақмола және т.б. комбинаттарындағы мрамор
өндірісі 20 мың куб метр және ... 32 мың куб метр ... ... ... ... ... порфирит, туф,базальт
қолданылады.
Құрылыста пайдаланылатын құмның қоры 88 кен ... ... ... ... 32 кен орнының құмы, кәдімгі кірпіш өндіруге ... ... құмы ... барлық өнеркәсіп салаларының жедел дамуына қажетті
минералдқ-шикізат ресурстары жеткілікті.
3. Табиғи ресурстар және ... ... ... ... жағдайда пайдалы қазбалар қорының тозуы, тұщы сулардың
азаюы, өсімдік және жануарлар әлемінің ресурстарының азаюы, табиғи ... ... ... ... ... ... отыр.
Табиғи ресурстардың сапасы мен санына әрбір елдің экономика деңгейі
мен дамуы көптен-көп тәуелді. ... ... ... ... және
оларды тиімді пайдалану қоршаған ортаны қорғау жүйесінде маңызды орын алып
отыр. Табиғи ресурстар әртүрлі 3 ... ... ... ауа, су қорлары жатады.
Ғарыш қорларына-күн сәулесінің радияциясы, теңіз тартылуы мен тасуы
жатады.
Ауа-райы қорларына-атмосферадағы ауа, жел ... ... ... ... су ... жатады.
а) Жер беті қорларының ең басты бөлігіне топырақ ... ... өте ... Онда ... ... түрлі организмді заттар,
микроорганизмдер кездеседі. Жер бетінің толық ауданы 510 млн. км2, құрлыққа
тиесілі үлесі-149 млн. км2 (29,2 ... ... ... сарқылатын және салыстырмалы жаңғыратын ... ... ... ... ортаның жақсаруына, су мен жер
қорларының жақсы сақталуына тигізетін әсері мол. Жер бетіндегі ... ... ... ... ... оның ішінде құрлық бетіндегі көк ... ... ... ал орман ағаштары 38 млрд. тонна (60%) құрайды.
в) Минералдық қорлар-мұнай, газ, тас көмір, кен көздері және жер ... ... ... ... сарқылатын қор түріне жатады. ... ... ... ... ... емес ... деп бөлеміз.
Кейбір минералдық заттар адам тіршілігіне ауа мен судай ... ... ... әк, құм, ... ... тұздары т. б. Бұларға ... ... ... кен ... ... ... ... жыл сайын арта түседі.
Мысалы: соңғы 100 жыл ішінде-көмір, темір, марганец және никельді ... ... 200-1000 есе ... ... ... 17 км. тереңдікке дейінгі қабатын алып жатыр.
г) Энергетикалық қорлардың жаңғырмайтын қатарына-көмір, ... ... ... ... ал ... ... энергиясы, гидроэнергия, булану және жауын-шашын энергиясы, жел
энергиясы, жылу энергиясының түрлері ... ... Су қоры ... ... тұщы су ... қоры деп ... ... тіршілігінде көп пайдаланатыны - өзен сулары.
Су жүйелеріндегі су мөлшерінің толық қалпына келуі ... ... ... ... ... пайдаланудың жалпы инженерлік шаралары.
Адамзат табиғи қорларды, олардағы шикізат көздерін зат айналым циклына
қатыстырады. Табиғи қорларды пайдалану барысында тасымалдануы, ... ... ... ... ... ... деп аталады.
Табиғаттағы зат айналымы тұйықталған тізбек бойымен іске асады. Ал қор
айналымын немесе антропогенді тұйықталған тізбек бойымен іске ... ... ... теңізден буланған су қайтадан жауын-шашын түрінде қайта
оралса, ... ... ... ... ... ... ... кенге
келіп қосылмайды.
Табиғи қорларды тиімді пайдалануда ғылым-техника саласындағы озық
технологияны, инженерлік тиімді тәсілдерді пайдаланады.
Жалпы инженерлік ... ... ... ... ... ... ... пайдалану және сақтау.
Қоршаған ортаға зиян келтірмеу үшін, оларды жан-жақты талдап, жүйелі
түрде іске ... ... ... ... ... және т. ... салалары арқылы жүзеге асады.
2) Биосфераны оптимизациялау.
3) Табиғатты пайдалануды оптимизациялау.
Өнеркәсіп салалары мен шаруашылыққа шикізат ... ... ... ... үшін ... дәрежеде шешу жолдары.
4) Шикізат өндіру қарқынынан алынатын өнім қарқынының өсуі.
5) ... ... мен ... ... ... ... геотехникалық жүйелер құруы.
6) Өндірісті шоғырландыру.
7) Өндірісті экологиялық қауіпсіздендіру - қалдықсыз экологияны пайдалану
жатады.
Қоршаған ортаны бағалаудың экономикалық көрсеткіштері.
Қоршаған ... ... ... ... ... ... шығаратын
қоқыс қалдықтарды қайта өңдеу, зиянкес заттарды залалсыздандыру - барлығы
да белгілі бір дәрежеде қаржы бөлуді, еңбек күшін ... ... ... 2 ... жүреді:
1) Қоршаған ортаға зиянды заттар мен қалдық қоқыстарды азайтуға бөлінетін
қаржы.
2) Зиянды заттарды залалсыздандыруға және ... ... ... ... ... ... жол ... бөлінетін қаржы ... ... ... ... ... ... ... экономикасына жұмсалатын экологиялық шығын деп аталады. Бұл
қаржы ... ... ... мен ... ... жүзеге асыруға
жұмсалады:
1) зиянды әсерлерден ауыруға шалдыққан науқас адамдарға дәрігерлік
көмек көрсету.
2) Ортаның ластану салдарынан тұрмыстық-техникалық шаруашылық жұмыс
істеуі;
3) Еңбек ... ... ... мәселелер.
Адам және табиғат бір-бірінен ажырамайды және бір-бірімен тығыз
байланысты. Адам ... ... ... қоғам үшін де табиғат тіршілік
ету ортасы және өмір ... ... ... ... көзі болып
табылады. Табиғат және табиғат ресурстары - адамзат қоғамының өмір сүретін
және ... ... ... ... және ... ... ... – табиғат бөлігі және биологиялық түр ретінде өзінің тіршілік
етуінде басқа көптеген түрлер сияқты ұзақ уақыт ... әсер ... ... ... адам ... ... мен ... кеңейгенде
табиғатты қорғау түсінігінің мазмұны мен барысы өзгерді. Қазіргі кезде
«табиғатты қорғау» деп ... ... ... ... ... және табиғи ортаны ластану мен ... ... және ... ... және ... ... қанағаттандыру мүддесіне
сақтауға бағытталған халықаралық, мемлекеттік және қоғамдық жүйесін айтады.
Басқаша айтқанда, ... ... – бұл ... ... мен ... ... ... оптимизациялау бойынша жасалған ... іске ... ... ... ... ... ... ғылыми-
жаратылыстану және әлеуметтік-экономикалық мәселелерінің маңыздысының бірі
болып табылады, оның дұрыс шешімінен адамзаттың өмір ... ... ... ... ... пайдалану мен қорғау үшін оны жіктеудің
маңызы зор:
5. Табиғатты қорғаудың аспектілері
Бастапқыда ... ... ... ... ... ... деген қамқорлық болса, ал қазіргі уақытта ... ... одан әрі ... және ... ... ... қорғаудың келесі
аспектілерін бөлуге болады:
Экономикалық аспектісі – адамдар экономикасындағы табиғи ресурстардың
үлкен роль атқаратындығымен анықталады.
Сауықтыру-гигиеналық аспектісі – ірі ... ... ... ... ... ... ауаның және топырақтың өнеркәсіптік
қалдықтармен және шығарылымдармен ... жер ... ... ... және ... ... ... нәтижесінде адам денсаулығына,
тіпті халықтың біршама бөлігінің тұқым қуалаушылығына қауіп төнеді.
Тәрбиелік аспектісі – ... ... ... оған ... ... тірі ... иелеріне қамқорлық, патриотизм, мінез-
құлықтың жағымды жақтарын қалыптастырады.
Эстетикалық ...... ... ... ... табиғи кешендерді күту және сақтау.
Ғылыми-танымдық аспектісі – Табиғаттың ... ... білу ... оны бөлшекті түрде зерттеу үшін организмдердің барлық түрлерін,
табиғатқа тән ... және оның жеке ... ... ... қорғаудың теориялық негіздері
Табиғатты қорғаудың методологиялық негізі ретінде табиғат ... ... мен ... жалпы өзара байланыстылығы мен өзара
тәуелділігі туралы материалистік ... заңы ... ... Осы ... табиғаттағы ешбір өзгеріс көптеген басқа заттар мен құбылыстардың
әсерінсіз жүзеге аспайды. Әрбір құбылыс немесе зат табиғаттағы бүтіннің ... ... ... ... ... ... өзара байланыстар
болатындығы туралы мәліметтер жинақталған, бірақ ол туралы кең және ... тек ... және ... ... ... ... ... болды.
Табиғат пен қоғамның өзара әсерлерінің нәтижелері көп жағдайда
табиғатта болатын өзара ... ... ... есепке алу қоғамның
табиғатқа және табиғаттың қоғамға әсер ету ... ... үшін ... пен ... ... мен ... өзара байланыстарының
сапалық және сандық ерекшеліктерінен табиғат қорғау ... ... мен ... сипаты тәуелді.
Табиғатты тиімді пайдалану және қорғау ... ... және ... ... ... мүддесіне пайдалануды басқаратын
заңдылықтарды ескеру қажет. Осындай ... ... ... ... ... табылады. табиғат қорғаудың жаратылыстану-
тарихи негіздері болған, бірақ жаратылыстанумен табиғаттағы нақты өзара
байланыстар, ... ... ... ұзақ ... ... Тек ... ... К.Маркс пен Ф.Энгельстің идеялары негізінде жаратылыстану
ғылымының үлкен жетістіктері мен өндірістік ... ... ... жеке ... ... ... зерттеу, географиялық
орта туралы жаңа кешенді ғылымды жасау бірінші реттік міндет болып қойылды.
Бұл ғылымның теориялық негізін салған ірі орыс ... ... ... ... ... қорғау теориясына үлкен үлес қосқан
атақты орыс ... ... ... ... ... және жаратылыстану ғылымдарының жетістіктеріне сүйене ... ХХ ... ... Жер биосферасының жалпы шынайы синтетикалық
концепциясын қалыптастырды.
Табиғатты қорғау ісі үшін ... бар, ... мен ... ... ... ... ... барлық табиғат құбылыстарының көптеген мәндері бар;
5. рационалдық ереже;
6. жанамалық қорғау, біреуін басқасы арқылы қорғау ережесі,
кешенді міндет.
Организмдердің бір түрлі тобы және әр ... тобы ... бір ... өмір ... сол ортада табиғатпен және өзара байланыстар
жасайды. ... ... ... ... ... ... ... да
тірі организмдер өмір сүретін мекенжай, жылы мен ... ас пен ... ... мен ... ... орта тірі және өлі ... ... өзара тығыз
байланыстары бар біртұтас жүйе. Табиғатта ... ... ... ... ... өтеді.
Сұрақтар мен тапсырмалар:
1. Жер табиғи қорларына сипаттама беріңіз.
2. Табиғи орта, табиғи жағдай, табиғи кешен дегеніміз ... Жер ... ... ... қандай? Мысал келтіріңіз.
4. «Ластаушы зат» анықтамасын түсіндіріңіз.
5. Ластаушы заттардың жіктелуі қандай?
6. Ауаның ғаламдық, аймақтық, жергілікті ластануына мысал келтіріңіз.
7. Қандай қалдықтар ... ... ... ... ... ... ... Бейсенова Ә.Б. Экология және табиғатты тиімді пайдалану. ... ... ... ... Ғ.Қ. ... ... Оқу ... Алматы, 1995.
3. Оспанова Г., Бозшатаева. Экология. Оқу құралы. Алматы, 2000.
4. Бродский А.К. Жалпы экологияның ... ... Оқу ... 1997, ... ... ... Мәмбетқазиев Е., Сыбанбеков Қ. Табиғат қорғау. Оқу құралы.
Алматы, «Қайнар», 1990.
6. Жамалбеков Е.Ү., ... Р.М. ... ... және ... мен ... Алматы, «қазақ университеті», 2000.
7. Фурсов В.И. Экологические проблемы окружающей ... ... ... ... Байтулин И.О. Экология Казахстана. Алматы, 2003.
ДӘРІС № 9
Тақырып: Табиғи ортаның ғаламдық ... ... ... ... ... ... ауаның ластануы және атмосфералық ... ... ... ... эффектісі»;
4. «Озон тесігі»;
5. «Қышқылдық жаңбырлар»
Дәріс мақсаты: Студенттерді ... ... ... ... мәселелермен таныстыру, сондай-ақ ҚР негізгі өзекті экологиялық
мәселерімен таныстыру.
Дәріс ұзақтығы: 1 сағат
1. Қоршаған ортаның ... ... ... ... біз оған тән емес ... ... бар ... концентрациясының (химиялық, физикалық, биологиялық)
артуын,санның нәтижесінде қолайсыз әсерлер туғызуын түсінеміз.Ластандырушы
заттарға тек улы ... ғана ... емес ... ағзаға қажет заттың
оптималды концентрациядан артық болуы да жатады.
Ластануды жүйенің тепе-теңдегін бұзатын кез ... ... ... ... әр ... ... бойынша жіктеледі.
• шығу тегі бойынша:
табиғи және жасанды (антропогенді);
• пайда болу көзіне байланысты:
а)өндірістік,ауыл шаруашылық,транспорттық және т.б;
ә)нүктелік (өнеркәсіп ... ... ... ... (егістік танабы,бүкіл экожүйе),трансгрессивті (басқа аймақтар мен
мемлекеттерден енетін);
• әсер ететін ауқымына байланысты: ғаламдық,аймақтық,жергілікті;
• қоршаған ортаның элементтері бойынша: атмосфера,топырақ, ... оның әр ... ... ... ... ... ... асты
сулары,өзен сулары және т.б.);
• әсер ететін жеріне байланысты: қала ... ... ... ... ... және т.б;
• әсер ету сипатына байланысты: химиялық ... ... ... ... ... ... және т.б);
• әсер етудің периодтылығына байланысты (өнеркәсіп орындарының
қалдықтары),екінші ретті ... ... ... ... ... ... өте ... – жүз және мың жыл тұратын
(азот,оттегі,аргон және басқа инертті газдар),тұрақты -5-25 ... ... (су ... ... қостотығы,озон қабатындағы
фреон).
Неғұрлым ластаушы зат ... ... ... ортада жиналу
эффекті жоғары.Кез келген ластаушы ... үш ... ... ... ... ... түсетін көлеміне,улылығына және тұрақтылық
дәрежесіне қарай.Мысалы,көмірқышқыл газының ... ... ... ... ... ... және ұзақ сақталу уақытына,олай болса оның
жинақталуы және осыған байланысты парниктік эффектің ... ... ... ... тек 2-3%-ы ғана ... өнім ... ... қалдықтар (бос жыныс,шлактар және т.б.).
Адам қызметінің көңіл аударалық нәтижесіне қоршаған ... оған ... ... үшін ... ... ... шығарылуы
жатады.Табиғатта 2 мыңдай бейорганикалық және шамамен 2 млн ... ... ... 8 млн-нан астам қосылыстарды синтездей алады.Жыл
сайын олардың саны бірнеше мыңға артып ... ... ... жылулық ластанумен,яғни жер маңы
кеңістігінде қосымша энергияның жиналуымен байланысты.
Биосфераның жылулықбалансының бұзылуын атмосфераның шаңдануының артуы,
өсімдік ... ... ... пен су ... ... өзгеруі қамтамасыз етеді.Мұнайлы қабықша ... ... ... болжауы бойынша ауаның орташа ... 1-3 С-ға ... ... өзі ... термодинамикалық
немесе жылулық дағдырыс жаңдайына өтуіне әкеліп соқтыруы мүмкін.
2. Атмосфералық ауаның ластануы
Атмосфера- әртүрлі газдардың қоспасынан, су ... және ... ... газ ... ... ... ... зат алмасу
атмосфера арқылы жүзеге асады. Жер ... шаң мен ... ... ең ... газдарды сутек пен гелийді жоғалтады. ... ... ... ... ... ... ... аргон және көмір қышқыл
газы жатады.
Атмосфераның маңызды ... ... озон О3 ... Оның ... ... ... ультракүлгін сәулелерімен сіңіруіне байланысты. Озон
Жердің инфрақызыл ... 20% ... ... және ... ... әсерін
күшейтеді. Озон қабаты 122-124 км. биіктікте орналасатын бөлігін «озон
экраны» деп ... ... ... ... және ... жолдармен
жүреді.
Табиғи ластану көздері: космостық шаңдар вулкандардың атқылауы, ... ... тау ... ... ... ұшуы, орман, дала
өрттері т. б.
Антропогендік ластану көздері: өндірістік және транспорттық орындар,
ауыл шаруашылық және ... ... ... ... ... ... ... әрі улы, қауіпті.
Атмосферадағы ластанған заттардың негізгі бөлігі 3 ... ... ... ... ... ондағы шаңдық бөлшектер 1км дейін
көтеріліп, желсіз ауа-райында 300-500 ... ... ... ... ... ... жерге қонады. Есептеулер бойынша, жыл сайын Парижбен
Чикагода әрбір шаршы шақырымға. 260т. шаң ... ... ... ... 125т. шаң ... ... ... сақтау ұйымының мәліметі ... ... 20% ... ... ... аурулармен ауырады екен. Ауа дағы
шаң өкпе ауруларының бір себебі.
Ауа бассейнінің негізгі ... ... ... ... ... азот оксидтері және күл мен күл-қоқымдар ретіндегі
қатты бөлшектер жатады.
Арал теңізінен атмосфераға жыл сайын құм, шаң, ... 140 млн ... Ауыр ... ... қонып қалады, ал майда бөлшектері
Белоруссия, Литва басқа елдерге тарайды.
Екібастұз көмір бассейнінен атмосфераға 150 млн ... шаң, күл, ... ... Сібірге, Орта Азияға тарайды.
Ауаның мемлекеттік шекарасы болмағандықтан, ... ... ... ... ие болады.
Қазақстанда 1951ж. бастап ШПК(ПДК) нормативтері енгізілген, зиянды
шығарылымдар 446 химиялық ... мен 33 ... ... ... ... ... туралы заң 1981ж. қабылданған.
3. «Жылу эффектісі»
Жылу газдары ... жылу ... ... ... жер ... ... жоғарлауының мүмкіндігі «Жылу эффектісі» деп
аталады.
Американ ... ... ... жылу мүмкіндігін, яғни «жылу
эффектісін» болашақтағы ... зор апат ... ... 60 млн. жыл ... ... апат ... ... жануарлар мен
өсімдіктердің тұтастай жойылып кетуіне себеп болса және осы ... ... ... ірі астероидтың түсуінен болса, ол климат өзгеруіне байланысты
катастрофада жеке ағзалар ... ... ... ғана ... ... ... жылу газына көміртегі оксиді жатады және «жылу эффектісінің»
50-65% құрайды.
Басқада жылу ... ... азот ... (5%), ... ... көміртектер) және басқа газдар (10-25% жылу ... ... 30% жылу ... белгілі.
Жылу газдарының жылыту эффектісі атмосферадағы санына ғана емес, бір
молекулаға әсер ету белсенділігіне де байланысты. Мыс: СО2 -1; ... ... тең, азот ... үшін -165, ... үшін -11мың. Алынған мәліметтер
бойынша жылу газдары әсерінен жердегі ауаның ... ... ... ... ... ... ғ-да ... орташа жылдық t0- сы әртүрлі жерлерде 1-3,50С
көтерілуі ... егер ... ... 1,5-2 м. ... ... 5 млн.км2
жері су басып кетеді. ... бұл ... көп емес ... 3% ғана ... ... ... ауа-райының тұрақсыздануына табиғи зоналардың
шекараларының ауысуына, құйын мен дауылдың ... ... ... ... ... әкеліп соғады.
Мәңгі қатып жататын топырақтардың ауданы кішірейіп, олардан (әсіресе
бетпақты территориялардан) метан көп ... ал ол жылу ... ... 1979ж. ... ... ... өзгеру проблемасы бойынша ... ... ... «жылу
эффектісінің соңғы салдарын әлемдік ядролық соғыспен салыстыруға болады» ... СО2 ... ... ... ... ... жанар
майларды жағу болып табылады. Қазіргі кезде тек жылу ... ... бір ... 1т. ... енеді. Болжаулар бойынша XXI
ғасырдың бірінші жартысында ... енуі ... ... тең болады
екен. Климатологтар айтуынша 15-20 млрд.т. бөлінуі өте қауыпты.
Атмосферадан ... ... шығу ... ... ... ... «Озон тесігі»
«Озондық тесік» туралы құбылыс, озон тесігінің пайда болуының негізгі
себептері және атмосфераны ... ... іс- ... озон ... адам іс-әрекетімен байланысты екі
аспектісі бар:
1.Озонның жоғарғы қабаттағы бұзылуы ( «озон ... ... ... кеңістіктегі концентрациясының көбеюі.
Озон экранының шекарасындағы озон(О3) екі атом оттегіне ультракүлгін
сәулелердің әсерінен ... ... ... ... О3 ... ... О2 ... отырады.
Соңғы жылдары атмосфераның жоғарғы қабаттарында озонның азаюы ... ... ... бар, егер ... ... 1% ... онда тері
ісік ауруы 5-7% көтеріледі. Ең көп ... ... ... ... жерден соңғы 30 жылда озон қабатының 40-50% азайған.
Озон концентрациясының азаюын тіркейтен ... ... ... тесігі»
деп атаймыз.
«Озон тесігінің» пайда болу себептері осы күнге дейін анық емес . ... рет олар XX ... ... ... ... ... негізгі антропогендік факторге фреондар( ... деп ... ... өте тұрақты газдар, олар атмосферада 100 жыл өмір
сүріп, озон қабатына ... ... ... ... ... хлор ... 100 мың
озон атомын бұзады.
Монреальдық отырыста 1980ж.-2000ж. ... ... ... 50% ... және пропилленттерді басқалармен алмастыру.
Бірқатар елдерде(АҚШ, Ұлыбритания, Франция) фреондар (ХФС)–> (ГХФС)
гидрохлорфторкөміртекпен, (ГФС) алмастырылып ... ... өмір ... ... ... О3 ыдырату потенциялы ХФС-ға қарағанда 10 есе аз. ... ... ... ... ... ... Озон
қабатына этан мен пропан беру атомдық хлорды әлсіздендіріп ... Тағы да ... ... ... ... ... сәулелері, электр зарядтары ықпал етеді. Олар оттектің
фотодиссоциясын жақсартады және ... ... ... ... етеді
5. «Қышқылдық жаңбырлар»
Күкірт оксиді- қышқыл жаңбырдың пайда болуына ықпал ететін ... ... ... су ... қосылып, күкірт қышқылы ертіндісіне
айналады. Қышқылдық жанбырдың түзілуіне SO2 үлесімі 70% құрайды. Ал ... ... ... ... ... әсіресе, оның ішінде
СО2.
Алғашқы қышқылдық жаңбырлар 1907-1908жж. Англияда ... ... ... деп рН 5,5 ... аз ... ... Қазіргі уақытта
жаңбырдың рН 2,2-2,3. Мұндай мәндер лимон шырыны немесе тұрмыстық ... ... ... қышқылдық жаңбырлар Скандинавия елдері үшін,
Англия, ФРГ, ... ... ... ... АҚШ ... ... ... 70-90% атмосферадағы ластану, соның ішінде қашқылдық
жаңбырлардың түзілуіне автотранспорт ... ... ... ... ... Олар ... су экожүйелеріне, өсімдіктерге,
архитектуралы ескерткіштерге, басқа құрылыс обьектілерге әсер етеді.
Қала және ауылдардың ауа ... ... ... және
жоспарлық іс-шаралардың үлкен маңызы бар. Жоспарлау құрылымы микроклиматты
жақсартуға және ауа бассейінін қорғауға ықпал ... ... ... ортаның
негізгі ластану көздерін ескеру қажет.
Жасыл ағаштар зиянды қоспаларды, ... ... ... болып табылады.
Жалпы атмосфералық ауаны ластанудан қорғау тек аймақтық ... ... ғана ... глобальдық сипатта болуы керек.
Сұрақтар мен тапсырмалар:
1. Қазіргі ғаламдық экологиялық мәселелер қандай?
2. ... ... ... Озон ... ... себептері қандай?
4. Фреондар қандай зиян әкеледі?
5. Қышқылдық жаңбырлар түсу салдары қандай?
6. ... ... ... түсіндіріңіз.
7. Смогтар типтерін атаңыз және олардың адам денсаулығына әкелетін зиянын
көрсетіңіз.
8. Қандай заттар канцерогендер деп ... Ауа ... ... алу шараларын атаңыз.
Әдебиет:
1. Бейсенова Ә.Б. Экология және табиғатты тиімді пайдалану. Оқу ... ... ... Ғ.Қ. ... негіздері. Оқу құралы. Алматы, 1995.
3. Оспанова Г., Бозшатаева. Экология. Оқу құралы. Алматы, 2000.
4. Бродский А.К. ... ... ... курсы. Оқу құралы.
Алматы,«Ғылым», 1997, қаз.ауд. Көшкімбаев Қ.С.
5. Мәмбетқазиев Е., Сыбанбеков Қ. Табиғат ... Оқу ... ... ... Жамалбеков Е.Ү., Білдебаева Р.М. Жалпы топырақтану және топырақ
географиясы мен ... ... ... ... ... ... В.И. ... проблемы окружающей среды. Алма-Ата, «Ана
тілі», 1991.
8. ... И.О. ... ... ... 2003.
ДӘРІС 10
Тақырыбы: Су және топырақ ластану мәселелері
Жоспар:
1. Әлемдік су қорлары. Дүниежүзілік су ... ... Тұщы ... ... ... ... ... мәселелері. Қазақстандағы топырақ эрозиясы
және оның түрлері.
4. Шөлдену мәселесі. Топырақтың тұздануы және батпақтануы.
Дәріс мақсаты: Студенттерді су қорлары мәселеесімен ... ... ... ... және оны ... және қорғау жолдарын көрсетіңіз.
Студенттерді литосфераның экологиялық мәселелерімен таныстыру, оның ластану
көздерін көрсету және осы мәселелерді шешу жолдарын анықтау.
Дәріс ... 1 ... ... су қорлары.
Судың жердегі әлемдік қоры өте көп. Ол 1353985 мың км3. Жердің 2/3
бөлігін Әлемдік ... алып ... су ... ... ... су 97,5 % ... су 2,5 % ... % ... ... |1,74% ... ... су ... - ... ... жаңбыр буланумен теңесіп отырады.
Осы 2 шама жылына 577 мың км3 тең. Бұл жағдайда мұхиттағы булану ... 47 мың км3 ... ... бұл заңдылық керісінше-булану жаңбырдан
47 мың км3кемиді. Бұл ылғалдылыққа өзен ағысымен құйылады.
Қазіргі ... ... су ... ... қарай бағытталған. Мұхит
буланудан гөрі, суды көп алады. Осының нәтижесінде мұхит деңгейі біртіндеп
көтеріледі. (75% ... ... ... ... еруі ... 18 %-жер асты су қорларын пайдалану есебінен және ... ... ... ... су айналымының реттеу
қасиетін жоғалтуы. Экожүйедегі суреттеу факторларына топырақ пен ... ... ... ... ... ... континенттік, жерасты) әр түрлі
дәрежеде ұшыраған. Судың, әсіресе ауыз судың сапасы ... ... ... ... бірі ... ... Дүниежүзілік денсаулық
сақтау ұйымының мәліметтері бойынша судың сапасының төмен болуынан ... млн. адам ... ... де, әр ... ... уланған немесе ауырған
адамдардың саны 500 миллионнан 1 ... ... ... сулардың құрамында еріген заттар болады. Судағы көп кездесетін
элементтерге кальций, натрий, хлор, калий ... ... ... әдетте
онда еріген химиялық заттардың жалпы мөлшерімен немесе құрғақ қалдықпен
(г/л) анықталады. ... ... ... 35 г/л тұз болады. Суларда
органикалық заттар мен әр түрлі ... ... ... сонымен қатар
патогенді ағзалар да болады. Сулардың ластануы, ең ... рет ... әр ... ... ... ... түсуіне байланысты болады.
Ластаушы заттарға негізінен, топырақ ... ... ... улы химикаттар және тағы басқа заттар (азот, фосфор және
басқа биогенді элементтер мен ... ... ... ... ... ... мұнай және мұнай өнімдері) жатады.
Ластаушы заттардың басым бөлігін атмосфералық жауын-шашын ... ... ... ... ... өнеркәсіп
орындарының қалдықтарымен, су транспортымен ластану үлесі де жоғары.
Қазір бүкіл планетада іс жүзінде қандай да бір ... адам ... ... тұщы су ... жоқ ... ... ... тазалығы туралы түсінік те алдамшы. Бұл ... аз ... ... ... ... ... ... болуы мен
төмен температурасымен теңеседі. Осы уақытқа дейін мұхиттың ... ... ... ... түсінік қалыптасқан. Қазір бүкіл адамзат
мұхиттың дүнежүзілік қоқыс төгетін жер еместігіне ... ... ... француздың мұхит зерттеушісі Жак Кусто: «Егер мұхитты уландыру
тоқталмаса, оның тіршілігі жойылуы мүмкін» - деген қауіп айтады. ... ... ... ... ... ... мұнай мен мұнай өнімдері жатады.
Белгілі мәліметтер бойынша қазір мұхиттың суына жыл ... ... 50 ... ... ... ... Оның әр ... 12 км2 суды қабықшамен жаба
алады. 0,05 мг/л мұнай су құрамында ... су ... ... ... 0,5 мг/л ... ... су ортасымен байланысты ағзалар
тіршілігін жояды. Иістік құбылыстардың әсерінен балықтар мен тағы ... ... ... ... ... су ... шағылыстыру қабілетін өзгертеді. Ол жылу
балансының өзгеруіне және ғаламдық жылу мен ... ... ... Мұнайдың айтарлықтай ... ... ... ... ... ... келуіне өте көп уақытты
қажет етеді.
Егіншілікпен ... ... ауыл ... ... ... көзі ... табылады. Су топырақтың бұзылу өнімдерімен,
тыңайтқыштармен, улы химикаттармен, мал ... ... ... ... Мал ... кешендері кейбір аймақтарда негізгі
табыс көзі болып табылады. 100 мың ірі қара мал басы бар ... ... ... халқы бар қаламен бірдей ластандырады. Мұндай ... ... ... заттар мен азоттың әртүрлі қосылыстарымен
биологиялық байланысы.
Жер үсті ... жер асты ... ... ... немесе басқа заттардың түсуі судың ... көзі ... Тұщы ... ... ... судың негізгі бөлігі 70% полярлы мұздарда, мәңгі ... ... ... ... Тек 30 % ... суды өзен мен ... суды ... экологиялық негіздемесі деп жүйелерден алынған
судың көлемі, судың қоры және сапасы бойынша ... ... ... Осыған байланысты су қорларының жаңару жылдамдығын ескеру керек. Ол
өзен суы үшін 12-16 ... көл ... 17 ... ... ... ал жер
асты сулары 1400 жылда жаңарады.
Адамзат үшін судың жетіспеуі емес таза тұщы судың жетіспеушілігі төніп
тұр.
Тұщы судың ... ... ... ... ... ... ... санының тез өсуі мен су ... өте ... іс ... ... ... ... суға деген
қажеттіліктің көбеюі.
2) Су таситын өзендердің қысқаруы салдарынан тұщы судың ... ... су ... және ... құбырларының су
ластануы.
Қазіргі кезде адам тұщы судың табиғи қорынан ... ... Ең ірі су ... ауыл шаруашылығы жатады.
Ауыз су және шаруашылық мақсат үшін судың сапасын ... ... ... және ... ... Суды ... суда ... жүрген заттардан тазарту. (Тұндыру, сүзу).
Суды түссіздендіру-судағы түрлі-түсті боялған коллоидты ... ... ... Ол үшін ... ... суды ... (Хлор, калий перманганаты, ... ... ... ... ауру ... ... ... үшін жүргізеді. Ол үшін хлорлау, бактериялдық ... ... ... ... ... үйлесімділігі су
сапасының жақсартудың технологиялық схемасын құрайды.
Практикада су ... ... ... ... ... деп бөлінеді, мұндай схема ауыз суды, тұрмыстық және өндіріске
қажетті суларды дайындауда ... ... ... ... биологиялық және т. б.
әдістерімен тазартылады.
Ауылшаруашылығында мал комплекстерінін құбыр суларын тазалау үлкен
проблема болып табылады және ... жер ... ... ... ... мәселелері. Қазақстандағы топырақ эрозиясы
және оның түрлері.
Қазақстандағы жер қоры 2,7 млрд. га жалпы егістік, оның 1-1,2 ... ... ... жер ... көп ... ж. тың және ... жерлерді
игеру нәтижесінде егістік ауданы 2 есе ... ... ... ... ... және тиімді жерлердің барлығы ... ... ... сор, сортаң және құм жерлер қалады.
Топырақ эрозиясы дегеніміз желдің немесе судың әсерінен топырақтың
бұзылуы.
Топырақ ... су ... және жел ... деп ... ... ... күш ... ағын суы болып табылады, ал жел
эрозиясы - ауа ... ... ... ... ... күрт ... XX ғ. 50 жылдары эрозиялық алынуына жылына 3 млрд. т. ... ... ... ... 2000 ж. 55-60 ... т. ... Қазіргі кезде жел
эрозиясына 1,7 млрд. т. топырақ алынады. Эрозия көбінесе, табиғи ... жоқ ... ... ... ... ... топырақты
тамырлармен бекітеді, екіншіден, жер бетіндегі бөліктері су мен ... ... ... ... ... ... жер 18-20 млн. гектарды құрайды, олар
астық ... ... ... және ... ... орналасқан. Эрозиядан
өсімдіктер өнімі азайды. Эрозияға ... шөбі жоқ, ... ... ... ... ... ... және батпақтануы.
Қазақстандағы топырақтың шөлдену мәселесі ерекше ... ... 40% шөл және 23% ... шөл ... ... ... мен
жайылымдарда әртүрлі мақсатқа және тың көтеруде көп күш түсіргендіктен,
демалыссыз пайдаланылғандықтан ... ол ... өз ... келе ... шөп ... бұзылып жатыр, жайылым эрозиялық топыраққа, құмға
айналады. Әсіресе, Нарын, ... ... және ... ... ... қиын. Шөлдену нәтижесінде биологиялық түрлер азаяды, ауа райы ... ... ... соңында азық-түлік ресурстардың жетіспеулігіне
ұшырайды. Шөлденудің жылдам темпі Арал және Каспий өңірінде жүріп ... ... ... ... ... дегеніміз топырақтағы тез еритін тұздардың (Na2CO3,
NaCE-, SO42+ ) ... ол жер ... ... ... ... суармағанна болады-екіншілік тұздану. Тұз салмағы 0,1%
асқандық топырақ тұзданады, бұл ... үшін ... мен ... Тұщы су ... қандай?
2. Шайынды суларды тазарту негізгі әдістерін атаңыз.
3. Тұщы су қорларының таусылу ... ... Тұщы су ... ... қандай?
5. Су сапасын жақсарту негізгі әдістері қандай?
6. Суды зарарсыздандыруға қалай қол жеткізуге болады?
7. Топырақ құрамы мен құрылымын сипаттаңыз.
8. Пайдалы ... ... ... ... ... Жер пайдалы қазбаларын қорғауға қойылатын талаптар қандай?
10. Топырақ қышқылдануын азайтатын әдістерді атаңыз.
Әдебиет:
1. Экология. А.С. Степановских. Москва, 2001.
2. Экология. А.Н. ... ... ... ... Ә.Б. ... және ... ... пайдалану. Оқу құралы.
Алматы, 2004.
4. Сағымбаев Ғ.Қ. Экология негіздері. Оқу құралы. Алматы, ... ... Г., ... ... Оқу құралы. Алматы, 2000.
6. Бродский А.К. Жалпы экологияның ... ... Оқу ... 1997, ... Көшкімбаев Қ.С.
7. Мәмбетқазиев Е., Сыбанбеков Қ. Табиғат қорғау. Оқу ... ... ... ... Е.Ү., ... Р.М. ... топырақтану және топырақ
географиясы мен экологиясы. Алматы, «қазақ университеті», 2000.
9. Фурсов В.И. Экологические проблемы окружающей ... ... ... ... ... И.О. ... ... Алматы, 2003.
ДӘРІС № 11
Тақырып: Қазіргі кезеңнің әлеуметтік-экологиялық мәселелер және
тұрақты даму
Жоспары:
1. Өткендегі, қазіргі және болашақтағы ... ... ... ... ахуалы және Арал маңындағы әлеуметтік- экологиялық
мәселелер.
3. Қала экологиясы.
Дәріс мақсаты: Студенттерді ... ... ... ... ... және ... ... мәселелерімен таныстыру.
Дәріс ұзақтығы: 1 сағат
1. Өткендегі, қазіргі және болашақтағы демографиялық жағдайлар.
Елдегі немесе планетадағы, аймақтағы демографиялық жағдайларды зерттеу
адам экологиясының маңызды ... бірі ... ... Халық, қала
тұрғындарының тез санының өсуі экожүйелерге қосымша ... ... ... адам экологиясы демографиялық факторлар мен урбандалу
процесінің қоршаған табиғи орта жағдайына әсерін ... ... ... ... ... ... ... санының өзгеруін, оның
территориялық ауысуы мен құрамын осы ... ... мен ... әлеуметтік экономикалық факторлармен байланыстарын зерттейді.
Демографиялық тарихтағы ерекше феноменге демографиялық жарылыс (60-80
ж. ж) ... жыл ... ... санының өсуі: 1000 жыл бұрын-10/1 бөлігінің
%.
XX ғасыр басында-0,7 %.
1950 ж.-1 %.
60 ж. аяғында-2,1 %.
1970-1975 ж.-2,0 ... ж.-1,7 ... ... өсуі ... ... ... өскен. Соңғы 40-50 ж. ішінде
халық санының төменделуі байқалды: Шығыс және ... ... ... ... ... ... санының төмендеуіне қарамастан, халық санының
теңесуі ... ... ... ... асып ... мемлекет елдің ерекшелігін ескере отырып, өзінің демографиялық
саясатын ... ... ... ... ... отырып, жоғары
туылым мен халықтың өмір сүру ұзақтығына бағытталған.
Ғаламдық мағынасы бар 2-феномен-адамдардың қартаюы, яғни ... егде ... ... ... Бұл өлімнің азаюына байланысты.
Халық көбеюі-ата-аналық ұрпақтың балалармен алмасуы.
3-феномен ... ... ... ... аз ... ... ... борышы 2-планға шығуы, біріншілік-ол
әйелдердің қоғамға ... ... тыс ... ж. ж. 40 ... ... ... ... бала саны 4,4 тен 2,2
дейін түсті. Ауылда 2,6 жоғары, ал қалада 1,8 төмен ... ... жас ... ... ... ... қалыптасады,
ол өмірінің барысында ереже болып қалады.
Демографиялық жағдайларға ... ... ... әлемде 3,3 млрд.
адам күн сайын тоймайды және 5000 млн. ашығады.
1 млрд. астам- ... ... ... ... ... ... ... млрд. астам ересектер сауатсыз.
0,2 млрд.-бала мектепке бармайды.
Тамақтану проблемасы халық санымен ... 6,1 ... адам ... үшін мал өсіруді 4 есе, ал (өсімдік) астық өнімдеріні 3 ... ... ... ... ... және Арал ... ... экологиялық
мәселелер.
Бүгінде жер бетінің бір шетінде кішкене ғана экологиялық апат ... ... ... әсер етеді. Соның ішінде Арал мәселесі ерекше. Аралдың
экологиялық жағдайы жыл ... ... күн ... ... ... ... аспанға шапшып жатқан теңіз бүгінде әбден кеуіп, құрғап, өлі денеге
айналуда. Арал өңірінде атмосферада көмірқышқыл газының мөлшері 1860 ... ... ... 15 ... ал 2000 ... ... 1950 жылғымен
салыстырғанда 25 пайызға көбейді. Аралдың 66 мың ... ... ... ... ... 20 мың ... шақырымға жуық су айдыны ғана қалды.
Қазіргі деректер бойынша Арал теңізіндегі тұздың жалпы массасы ... млрд ... ... ... тұзы таза табиғи тұз емес, құрамында
тыңайтқыштар мен гербицидтердің қалдықтары, ... ... ... ... ... бар. ... ендігі жауы жел мен күн. Өйткені жер
бетіндегі ауа үнемі қозғалыста болады. Сол ... бір ... ... ... заттар екінші ауданға таралады. Табиғатта шекара жоқ. Арал теңізінің
кеуіп қалған табанынан көтерілген тұзды шаң ... ... ... жылдары
«Памир» сілемдеріндегі мұздықтарды да еріте ... ... ... ... ... ... ... орнына жып-жылы тұзды жауындар жаууда,
себебі бір ... ... ... ... ... мың ... шаң ... деректер бойынша жер шарындағы өлім-жетімнің 6 пайызы бүгінде
экология әсерінен болып ... ... мың ... ... ... нашарлап барады. Қазір әлемде жүрек талмасы, ми-қан
айналымының бұзылуынан, ақыл-естен айырылатын аурулардың саны ... ... кеше осы Арал ... елбасымыз Н.Назарбаев тұрақты даму
жөніндегі Йоханнесбургте өткен бүкіл әлемдік саммитте ... ... атап ... ... бара ... Арал ... ... отырып
мәселені шешуге өзге ... ... ... ... ... Ал мұның зардабын өзге елдердің енді өздері тартып отыр. Сондықтан
“Арал тағдыры-әлем тағдыры” деу де артық емес.
3. Қала ... саны мен ... ... тез ... ... ... ... ауыртпалық үнемі күшейіп келеді. Яғни, өзіміздің
еліміздің ішінде «урбандалу» жағы өте күрделене түсуде. Осы ... ... ... ... Ол ... «urds» латынша қала деген сөз
ертеден болғанымен. «урбанизм» немесе «урбанизация» термині халықтың қалада
тұруға ұмтылуы, қаладағы ... ... ... ... күшеюіне
алып келген болатын. Әуелгі бетте айтылып ... – ақ ... ... да, ... урбанизация әсерінен тысқары қалған
жоқ. Әсіресе, өнеркәсіп және қатынас ... ... салу мен ... ... жерлерді игеру кезінде (1954), қалалар саны, оның ішінде ірі
қалалар саны тез өсті. Олардың ... 45 ... 5 ... артық өсіп,
халықтың басым көпшілігі қалада тұратын болды. Болжам ... ... саны көп ... ... Бұл ... жақсылыққа апарып соғатын
жағдай емес. Қазіргі таңның өзінде-ақ қала ... ... ... ... Шымкент қалаларында бір шаршы километрге 200 км2 аса
адам келіп экологиялық жағдайдың үнемі ... ... ... ... қала экологиясына соқсақ біз жоғарыда урбандану процесін де айтып өткен
болармыз. Бұл әрине ... ... ... ... ... ... баласы кешегі кезеңнен гөрі ғылым мен техникаға бет бұруда. Соған
байланысты өндіріс, өнеркәсіппен айналысудың ... осы. ... ... ... даму ... ... ... көптеген өзгерістер
байқалуда. Мысалы үшін ... ... ... ... алғалы 10-12 жылдай
болды. Соған байланысты экологиялық тұрғыдан да өз ... ... де ... оның ... ... өзі өз ... өнім
шығарылуда. Бұл негізінен біздің байлығымыз әрі ... ... ... ... да зиян келтіру жағы көбірек. Мысалы казіргі таңдағы
автокөліктердің саны жағы да ... ... күрт ... ... саны жанармайлармен жүруі атмосферадағы ауа сапасын бұзуына
зор ықпал жасайды. Ал енді дүние жүзілік ақпарат ... ... ... ... елді мекендерге қарағанда қалалардағы
атмосферадағы ауа құрамында зиянды газ ... ... 10-25 есе, ал ... ... ... ... ұшырасады. Өнеркәсіп шоғарланған жерлерге қыс
айларында тұманның түсетіндігі ал ... ... 5-10 ... ... да ... мен ... Қазіргі кездегі әлеуметтік-экологиялық мәселелер қандай?
2. Адамның тіршілік ... ... ... ... тіршілік ортасының компоненттері қандай?
4. Адам қажеттіліктері қандай?
5. Халық санының өсу мәселесін сипаттаңыз.
6. Қандай зат ... ... деп ... Экологиялық мониторинг дегеніміз не? Оны ұйымдастыру принциптері
қандай?
8. Мониторинг типтері қандай?
Әдебиет:
1. Ақбасова А.Ж., Саинова Г.Ә.. Экология. ... оқу ... ... ... ... , ... Сағымбаев Ғ.Қ. Экология негіздері. Оқу құралы. Алматы, 1995.
3. Оспанова Г.С., Бозшатаева Г.Т. Экология. Оқу құралы. Алматы, 2002.
4. ... А.К. ... ... ... ... Оқу ... 1997, ... Көшкімбаев Қ.С.
5. Мәмбетқазиев Е., Сыбанбеков Қ. Табиғат ... Оқу ... ... 1990.
ДӘРІС № 12
Тақырыбы: Энергетикалық кризис және оны шешу жолдары
Жоспар:
1. Энергия ресурстары
2. Сарқылатын энергия ... ... ... ... ... ... ресурстары
5. Ресурстарды тиімді пайдалану мәселесі
Дәріс мақсаты: Студенттерді энергетикалық кризис және оны ... ... ... ... ... 1 ... ... ресурстары
Энергетикалық ресурстарға барлық механикалық, химиялық және физикалық
энергия көздерін жатқызуға болады. Энергетикалық ... ... ... және ... да ... ... байанысты
топтастырылады.
Энергетикалық ресурстартардың топтастырылуы
|Бастапқы (бірінші) қоры |Екінші қоры ... ... ... ... ... және ... газ, ... ... |байытқанда шыққан ... ... ... және ... ... |
| ... ... өнімдер, ағаш |
| ... ... ... |
| ... ... |
| | ... ... қайтадан орнына|Жаңғыш газдар(домна, кокс); |
|келетін (ағаш, гидроэнергия, жел ... ... ... |
|және күн ... ... ... ... ыстық |
|энергия, жертезек, термоядерлық |су, күш ... ... ... ... ... буы ... ... отын және уран ресурстарының көп мөлшері
өнеркәсібі ... ... ... ... ... ... мен
гидраэнергия негізінде дамып келе жатқан Азия, Африка және Латын Америка
елдерінде.
Жер қойнауындағы отын қоры ... ... ... газ және ... ... ... ... қоры 9-11 трлн. Тонна (шартты
оның түрінде ), оның ... 50% (6 ... т) ТМД ... ... ... орта ... ... жерден алынатын мөлшер
4,2млрд. Тонна.
Сарқылатын отын ... ... ... ... қоры ... ... ... елдердегі барланған кен орындарындағы көмірдің мөлшері, млрд.
Тонна: АҚШ- 430, Германияда-100, Австралияда-50, ... ... ... 290, оның ... ... 51, (40% кокс алатын өте сапалы
көмір). Орта есеппен жылына ... 80 млн. ... ... көмір
алынады, оның ішінде 40 % ашық әдіспен.
|Отын түрі ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... |609 ... ... |207-252 |72-98 ... ... |260-270 |49-74 ... ... отын |33-34 |6-9 ... ... ... | | ... млрд.т |342 |36 ... ... |3.2 |1.6 ... ... қоры 840 млрд. ... ... отын ... оның 10%- ... ал 90% ... қорлар. Дүниежүзілік
рынокты негізгі мұнаймен қамтамасыз ... Таяу және Орта ... ... 66% осы ... 4%- ... Америкада, 8-10%
Ресейде, қалған мөлшері басқа елдерде. Жапонияда, Францияда тағы да, басқа
көптеген ... ... ... кен ... ... ... газдың қоры 300-500 трлн.м3. Табиғи газдардың
үлкен қорлары Иракта, Сауд Аравиясында, ... ... ... ... ... ... Рда, Австралияда, Ұлыбританияда,
Норвегияда, Голландияда, Ресейде(30%), ... ... Жыл ... 800-850 ... табиғи газ өндірсе, қазақстанда 5-7млрд.м3 шамасында
өндіріледі.
Жоғарыда көрсетілген отын түрлеріқойнауынан алған ... жер ... ... топыпақтың құнарлы қабатының бұзылуы, атмосфера ... ... орын ... ... ... ортаны сақтау мақсатында
ғылымдардың болжамы бойынша 2020 ... ... жер ... ... 2,5 ... ... зияндығы аздау отын түрлеріне айырбасталып,
яғни сарқылмайтын энергия ресурстарына ... ... ... ... алынатын электроэнергияның мөлшері 8% ке дейін
жетеді. Кейбір ... ... ... ... ... төмендегі
кестеде берілген.
Жыл бойы жер бетіне түсетін күн сәулесінің күші 178 мың ГВт энергияға
тең, бүкіл адамзаттың ... ... ... бұл ... мың ... Осы ... 30% қайтадан космос әлеміне қайтарылады, ... 20% ... ... 0,06% ... ... жұмсалады.
|Энергия түрлері |Энергия көзі ... ... | ... ... |
| ... ... ... |0,028 |
| ... ... |
| ... |0.09 |
| |Жел |0.5-5.2 ... ... ... |0.1 -1.0 |
| ... бен ... | |
| ... ... ... қуаты |Жер ... | |
| ... ... |200-280 |
| |Жер ... |1570 ... ... ... |10 |
| ... мен ... | ... өте қуатты энергия көзі. Оның 22 күн ішінде жорге берген энергия
қуаты бүкіл Жер әлеміндегі органикалық ... ... тең. Күн ... пен ... жағдайында қалай қолдануға болатыны бұл да
шешілмеген проблеманың бірі. Аз ... да күн ... ... негізделген
кейбір қондырғылар белгілі. Жуковский қаласындағы Ковров механика зауыты
қуаттылығы ... 100 мың ... ... ... күн ... жылу ... ... та, Испарияда, Иорландияда электр тоғын алу үшін күн ... жылу ... ... іске ... ... ... ... аспаптарды қолданып күн сәулесі электр ... ... ... ... ... ... қоршаған
ортаға әсерін тигізбейді екен. Оларда жылжымалы бөлшектер болмағандықтан
шу болмайды және судың да ... жоқ. Күн ... ... ... ... ... ... ыстық сумен қамтамасыз етуге, әртүрлі
материалдар кептіруге, технологиялық қолдануға болады. ... ... ... болатын жерлерде электроэнергияны желден ... ... ... ... қолдану масатында Канада, Германияда, АҚШта,
Францияда, Швецияда ұлттық бағдарламалар жасалған.
Жел энергиясынан ... ... алу ... экологиялық тұрғыдан
қарасақ, мұны таза технологияға жатқызуға болады. Шу және ... ... тағы да ... бөгеуілдердің мәселесі шешілетін
проблемалар деуге жатады.
Қазақстанда жыл бойы жел болып тұратын аймақтар жеткілікті, ... жел ... біз үшін ... ресурс. Сондықтан жел
энергиясы кеңінен қолдану эколкгиялық жағынан да, ... ... ... ... әсері жоқ деп тағы бір ... ... ... бұл жер ... (5 км ... дейін) болатын
геотермалдық энергия. Дүние жүзінде осы энергия түрі негізіде ... жылу ... ... ... істейді. Ең қуаттылығы
жоғары ГэоЖЕС(50мВт) АҚШта.
Жалпы геотермалдық энергия қоры 200 гВт шамасында,негізінде ол ... ... ... ... энергия қоры Камчатка, Сахалин және Курил
аралдарында жалпы қоры 2000 мВт. ... кеде ... ... ... екі ... ... іске ... Курил аралдарында және Комчаткада
300-500 м тереңдікте судың температурасында ... ... ... ... ... ... ... сулардың
жылуын пайдалану немесе су сіңіретін тау жыныстарының қабатына қолданған
суды жіберіп, осы ... ... ... энергиясына айналдыру.
Тереңдіктегі жылуды пайдалану технологиясы экологиялық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... термалды
сулар тұрғындарды жылы сумен қамтасыз етуге бағытталған.
Жылы сулар қоры Қазақстанның да ... ... ... ... жылытуға, спорт кешендерінде, санаторийларда,т.б жағдайларда
қолдануын табуда.
Тағы бір энергия көзі­ биомасса. Оның ... ... ... ал ... ... бұл ... тиісінше,
2­3% және10­15% тең). Биомассадан алынған газды отын ретінде пайдаланып,
турбогенераторлардың көмегімен ... ... алу жолы ... ... ... алады. Биомасса қалдық ретінде көп мөлшерде қант пен
шарап зауыттарында борық қамысын өңдегенде шығады. ... ... ... алу дамып келе жатқан елдердің 80-де ... ... ... тек ... қамысын пайдалану арқылы бұл өсімдік ... ... ... мөлшерін алуды жолға қоюға болады.
Осы синтетикалық отын ХХІ ғасырдың негізгі энергия көздерінің біріне
айналуына толық ... бар. Ағаш ... ... ... ... жаққанда шыққан көміртек оксидінің мөлшері бензинді жаққанда
бөлінетін газ көлемінен 2 еседей ... ... ... ... өндірісінен шыққан биомассадан ферменрттер ... ... ... ... қолдануға болады.
Анаэробты микроорганизмдер штаммаларының арнайы түрлерін жасап биогаз
қолданудың экология мен экономика ... ... ... ... ... ... энзимдер қолдану арқылы
этанолдың бағасы бензинмен ... ... Және ... ... ... алу технологиясы өзін 5­3жылда ақтап, табиғи
органикалық ресурстарды үнемдеуге ... ... зор ... ... түріне мұхиттардың жылу, ағыс,
толқындар мен тасу энергия түрлерін жатқызуға ... ... ... энергия потенциалы болжам бойынша 780 млн.кВт шамасында.
Канададан ... ... ал ... ... ... қуаттылығы
400млн.кВт, Алыс Шығыста қуаттылығы 87млн.кВт энергия беретін станциялар
іске қосылған. АҚШ тағы тасу ... ... ... ... берсе, Францияда жылына алынатын энергия мөлшері
40млрд.кВт сағатына жетеді. ... ... ... ΧΧғасырдың
30­шы жылдарында құрыла бастады. ... ... ... ... ... кәсіпорындары мен рудниктердің мұқтажын атқару ... ... ... ... ... бірнеше аймағын электроэнергиясын
қамтамасыз ете ... ... ... ... ... жатқан энергетика
кешендері ұйымдастырылды. Ол кестеде берілген.
Қазақстандағы энергетика ... п/п ... ... жыл ... ... ... | Жезқаған ЖЭО, Өскемен |
| | |ГЭС, ... ГЭС ... | ... ... ... ... ГЭС ... ... ... ГЭС, ... және|
| | ... ГРЭС ... |1973 ... АЭС ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ГРЭС­1, ГРЭС­2 |
| | ... ГЭС ... ... ауқымды бөлігі (57­64%) химия, түсті және
қара ... ... ... ... ... жұмсалады.
Қазақстан өзін толығымен электр энергиясымен қамти ... ... ... ... ... ... алуға мәжбүр.
Ресурстарды пайдалану және қоршаған ортаның ластануы
Қазақстан минералдық ресурстарға бай. Қазақстан дүние жүзінің елінің
ішінде ... ... және ... қоры ... ... ... ... және цинк бойынша екінші, маганец және молибден ... ... уран ... ... ... ... кені жетінші, қалайы ... ... ... мен ... газ ... мұнай бойынша он үшінші
орында.
Қазақстан жерінде хромиттің әлемдік қорының ... бір, уран ... ... бір ... темір кенінің оннан бір бөлігі орналасқан.
Қазақстанға барланған тас көмір және қоңыр ... қоры ... ... ... Қарағанды, Екібастұз, Майкөбен, Обаған,
Жіліншік, Шу, Іле, ... Іле және Орал ... ... ... ... ... ортаға тигізетін әсерін
қарастыратын болсақ, оның зиянды әсері отынды жер қойнауынан ... ... ... ... және ... ... ... орын алады екен.
Ластаушы компоненттердің түрі мен мөлшері ... ... ... ... және жағу технологиясына байланысты
Отын түрлері
|Ластаушы компонерт |Тас көмір |Қоңыр ... ... ... газ ... газ |6.0 |7.7 |7.4 |0.002 ... ... |21.0 |3.4 |2.4 |1 ... ... |1.4 |2.7 |0.7 |- ... ... |0.05 |1.11 |0.004 |- ... ... жаққанда күл, смола, күкірт пен көміртек оксидтері,шаң
бөлінеді. Екібастұз ... ... ... ... ... Қарағандының
көмірінен шығатын күл көлемінен анағұрлым жоғары, оның себебі сапасының
төмендігінде. Орта есеппен ЖЭО сағатына 5 ... ... ... 16-17 т ... ... ... отырады. Сұйық отынды (мұнай мен оның
өнделген өімдерін) қолданғанда ауаға ... ... ... ... қосылыстары. Ал газды (отынды табиғи мен ... ... ... орта тек азот ... ... Отынның химиялық
құрамында қаандай элементтердің қосылыстары болса, жаққанда ... мен ... да ... қоршаған ортаға таралады. Отын жаққанда
табиғи ... ... ... үшін ... ұстайтын қондырғыларды
(сүзгіштерді) қолданған орынды.Осындай қондырғылар зиянды ... ... ... ... туғызады. Оттықтан алынған күл мен шлактардың
үйінділерін сақтау біраз жер ... ... ... қатар желмен ұшып
литосфераның аумақты көлемін ластайды. Тек бір тәуліктің өзінде орта қуатты
ЖЭС (1 мВт) 10 мың ... ... ... ... ... ал осы ... қож пен күлдің мөлшері 1мың тоннаның үстінде. Осы тастандыны
биіктігін 8 м етіп ... ... ... ... ... көлемі 1гектардан
артық келеді. Литосфераның ... ЖЭС ... ... ... ... ... ... жерлердің біраз көлемі
құрылысқа бөлінеді. Осы мәліметтің өзі ЖЭС -тың ... ... ... ... жеткілікті нәрсе.
Сұрақтар мен тапсырмалар:
1. Табиғи энергия қорлары, олардың жіктелуі.
2. Сарқылатын энергия қорлары, оларды ... ... ... энергия ресурстары қандай?
4. Қазақстандағы энергетика ресурстарын атаңыз.
5. Энергия ресурстарын тиімді пайдалану мәселесі
Әдебиет:
1. Бейсенова Ә.Б. Экология және ... ... ... Оқу ... 2004.
2. Сағымбаев Ғ.Қ. Экология негіздері. Оқу құралы. Алматы, ... ... Г., ... ... Оқу ... ... 2000.
4. Бродский А.К. Жалпы экологияның қысқаша ... Оқу ... 1997, ... ... ... Мәмбетқазиев Е., Сыбанбеков Қ. Табиғат қорғау. Оқу құралы. Алматы,
«Қайнар», 1990.
6. ... Е.Ү., ... Р.М. ... ... және ... мен экологиясы. Алматы, «қазақ университеті», 2000.
7. Фурсов В.И. Экологические проблемы окружающей ... ... ... ... Байтулин И.О. Экология Казахстана. Алматы, 2003.
ДӘРІС ... ... ... және ... ... ... ... мәселелері.
2. Ерекше қорғалатын территориялар
3. Қазақстандағы ерекше қорғауға алынған және ... ... ... ... ауаны қорғау.
5. Су ресурстарын қорғау мәселелері.
Дәріс мақсаты: Студенттерді табиғатты ... ... ... ... мен ... экологиялық ғылымда алатын орнын анықтау.
Студенттерді ерекше қорғалатын табиғи ... ... ... ... ... ... сондай-ақ осы аймақтарда қорғалатын
түрлермен таныстыру.
Дәріс ұзақтығы: 1 сағат
1. Табиғатты қорғау мәселелері. Экология ... ... ... ... тұрақтылығын сақтау үшін салауаттылығына, білім ... ... ... экологиялық деңгейі, соны ұғынуы мен ... ... ... ... ету.
Экологиялық білім мен тәрбие берудің дүниежүзілік даму ... ең ... БҰҰ ... ұйымдастырылған (ЮНЕСКО) “Адам мен
биосфера ” атты бағдарлама қабылданды. Онда алғаш рет ... ... ... ... және ... ... туралы бағдарлама
қабылданып, экологиялық сипат алды.
1971 жылы Швейцарияда Европалық конференция ... онда ... ... ... ... ... ... көтерілді.
1972 жылы Стокгольмге “Қоршаған ортаны қорғау” ... ... ... жылы ... қаласына БҰҰ жанындағы ЮНЕСКО және ЮНЕП ... ... ... ... 40 астам шешімдер қабылданып оның ғаламдық,
стратегиялық жоспаралар қабылданды. ... ... ... одан әрі даму
кезеңдері атақты Найроби (1982), Беч (1983), ... (1987), ... ... ... орта ... ... В. Ф. ... Н. М. Берзилин, В.
М. Корсунский, т.б. экологиялық ... ... ... ... ... ... дамытуты ұсынды. Ал, 1947 жылдан бастап көпшілікке
экологиялық білім беру КСРО ... оқу ... ... бастады. Мәселен,
1947 жылы Беларуссия мемлекеттік университетінде ... рет ... ... ... ... оқу орындарында (Қазан, Мәскеу, Санкт –
Петербург, т.б.) Биосфера, Экология, Табиғат қорғау, т.б. ... оқу ... еніп ... ... Осы тұрғыда көрнекті педагог
- ғалымдар Н. Д. Зверев, С. Д. Дрябь, В. А. Левин, Н. Т. ... А. ... т.б. ... оқу ... ... ... ... сан -
қырлы теориялық практикалық негіздерін ұсынды.
Экологиялық білім беруде және ... ... ... ... Абай ... Алматы педагогикалық университетінің орны ерекше.
Университет профессоры А. С. Бейсенованның жетекшілігімен ... оқу ... ... мамандар дайындау” және “Мектеп оқушыларына
экологиялық білім беру” тұжырымдамасы жасалынды. Ал, 1987 жылы ... ... ... ... ... ... бастады. Қазір Әль – Фараби
атындағы университетте (ҚазМҰУ), Өскемен, ... ... ... ... ... ... оқу орындарында ... ... ... - ... т.б. ... ... ... ашылды.
Соңғы жылдары Республиканың академиялық ... ... ... ... экологиялық іргелі жұмыстар ... ... ... білікті эколог мамандарын даярлауда. Осы бағытта егеменді
Республикамыздың парламеннті мен ... ... ... ... ... ... (1997), ... Республикасының экологиялық қауіпсіздігі
”тұжырымдамасы (1996), экономикалық білім бағдарламасын (1999), Қазақстан
Республикасында қоршаған ... ... ... жоспарын (1996) т.б.
маңызы зор құжаттар қабылдады.
Экология ғылымының қазіргі заманғы құрылымы өте ... Ол ... ... көп. ... ғылымының қазіргі құрылымдарын біз ... Ю. ... Н. П. ... Г. А. ... Н. Ф. Реймерс, В. А.
Радкевичтің жіктеуі негізінде береміз.
2. ... ... ... ... ... өсуіне байланысты барлық негізгі табиғи бірлестіктердің
бөліктерін бастапқы түрінде сақтап қалудың маңызы ... ... ... ... ... ... ғана адамның жасаған
өзгерістерінің нәтижелері туралы қорытынды ... ... ... ... ... қорғалатын табиғи территорияларды
құрып,дамыту стратегиясы негізгі екі ... ... ... ... оның территориясындағы барлық негізгі географиялық ... ... ... ... ... ... көрсетілуі;
2) жүйелі топтастырылған деңгейдегі биологиялық ресурстарды, топырақты
енгізе ... ... мен ... ... және ... ... үшін ең дұрыс шара қорықтар мен ұлттық парктерді
ұйымдастыру болып табылады.
Табиғатты ... ... ... бірі – ... ... ... территориялардың түрлері көп: қорықтар,
қорғалымдар, табиғат ескерткіштері, ұлттық және ... ... ... ... ...... ... бір түрі. Қазіргі кезде қорықтық
территориялар Жер шарының шамамен 1,6-20%-ын құрайды.Дүние жүзінднгі ең ... ... ... ... шамамен 7 млн. га; Ботсванадағы
Орталық Калахари резерваты: 5,3 млн. га;Вуд-Буффало(Канада) – 4,5 млн. ... ... ... ...... 4 млн. га.
Қазақстанда екі ұлттық бақ құрылған: Баянауыл және ...... ... ... ... ... оған табиғи
комплекс кіреді де, табиғат ресурстарын шаруашылықта пайдалануға рұқсат
берілмейді.
Белгілі бір шаруашылық жұмыстарын ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру түрі – қорғалымдар болып
табылады.
Табиғи тіршілік орталарын ... әр ... ... ... орны ... ... ... қамтамасыз ететін
маңызды звено болып табылады. Бірақ, ХХ ғасырдың екінші ... ... ... ... эталоны» деген принцип бұзылып ... улы ... ... ... ... ... планетамыздың кез келген бөлігіне міндетті түрде әсер ... ... ... ... территориясында төмендегі
қорықтар жұмыс істейді.
Ақсу-Жабағылы. 1926 жылы құрылған, ертеден келе жатқан қорық. Талас
Алатауының солтүстік-батыс ... алып ... ... ... облысы).
Ауданы 73 мың га. Территория құрамында тұрғын жерлер жоқ. ... ... ... екі ... ... Бес ... бір ... астам өсімдіктер, құстардың – ... ... ... ... маралдар, суырлар және т.б. кіреді.
Барса-келмес. Арал теңізінің солтүстік бөлігінде Барса-келмес аралында
орналасқан. 1939 жылы құрылған. Аралдың ауданы 198 ... км. ... ... ... ... ... ... Жануарлар түрлері көп
емес. Сүтқоректілердің алты түрі, амфибиялардың екі түрі және құстардың 110
түрі тіршілік етеді. Олардың барлығы 1927 жылы ... ... ... құландар, құм сарышұнағынан басқалары аборигенді түрлер
болып табылады.
Наурызым. 1931 жылы құрылған. ... ... ... ... ... 100 мың га. ... 151 ... 25 сүтқоректілердің,
рептилиялардың 5 түрі, амфибиялардың 8 түрі кездеседі.
Алматы. 1934 жылы ... ... ... ... ауданында
орналасқан. Іле Алатауының тау жотасының топырақ жабыны альпілік өсімдіктер
жабыны бар таулы-шалғындық топырағына жатады. Өсімдіктердің 1300 ... ... ... ... ... 200 ... сүтқоректілердің
62, амфибиялардың 3 түрі, рептилиялардың 16 және балықтардың 8 түрі кіреді.
Қорғалжын. 1958 жылы құрылған. ... 237 мың га. ... ... ... орналасқан. Қорық Қорғалжын мемлекеттік қорықтық
аңшылық шаруашылығымен байланысты. Қорықта ...... ... Әсем ... ... ... қызғылт фламинго
популяцияларының ұя ... ең ... орны ... ... ... табиғи резерваты ретінде маңызы зор.
Марқакөл. 1976 жылы құрылған. 71мың га ... алып ... оның ... ... Марқакөл көлі алып жатыр.
Қорық территориясына Азутау жотасының солтүстік беткейлері және Күршім
тау ... ... ... ... ... өсімдіктер жабыны өте
бай және алуан түрлі. Оның құрамына жоғары ... ... ... ... ... ... ... дүниесі де бай, құстардың 232 түрі
мекендейді, олардың 125 түрі ұя салады.
Бетпақ-дала. Сарысу өзені мен ... ... ... территорияда
орналасқан. Ол Қазақстанның төрт оңтүстік облыстарының ... ... ... ... ... ... Арыс ... аудандарының территориясында орналасқан көлемі 150,6 мың га 1990
жылы ... ... ... ... шешімімен құрылған. Қаратау қорығы
Қаратау тау ... өте бай ... ... ... ... ... 1,5 мың ... кездеседі. Өсімдіктердің эндемик
түрлерінің саны бойынша Қаратау тау жоталары республикада бірінші орында
тұр.
Биосфералық ... ... ... қорғауға алынған территориялардың
бір формасы болып табылатын биосфералық қорықтар көптеп құрыла бастады.
Биосфералық қорық Жердің әр түрлі аймақтарының ... ... ... ... ... Олар экожүйелерге жыл бойы
және көпжылдық зерттеулер ... мен ... ... ... ... үшін ... база ... табылады. Биосфералық қорық
қорықтық белдеу (биорезерваттың ядросы), буферлік белдеу мен ... ... ... ... ... ... бір ... және бір-бірінен онша алыс емес ара қашықтықта орналасуы қажет.
Биосфералық қорықтар туралы концепцияны 1974 жылы ... ... ... ... жұмысшы тобы ұсынған. Биосфералық қорықтар
құру 1976 жылы басталып, 1995 ... ... оған 82 елде ... 324
резерват кірді. 1983 жылы ЮНЕСКО мен ... ... орта ... (ЮНЕП), ФАО, МСОП-ның ұсынуымен Минск қаласында биосфералық
қорықтар ... ... ... ... ... ... жұмысы
нәтижесінде 1984 жылы «Биосфералық ... ... ... ... жылы ... ... Жердің жоғарғы форумында Биологиялық
алуантүрлілік туралы Конвенцияға қол ... ... ... ... ... ... мен оның элементтерін тұрақты қорғау
болып табылалы. Биосфералық қорықтардың осы ... ... ... ... бар. ... саябақтар мен қорғауға алынған
территориялар мәселесі бойынша Каракас ... 1992 жыл) ... ... ... ... ... қорықтарды басқаруға
жаңалықтар енгізілді және биорезерваттардың жаңа формалары жасалды. Мысалы,
«Кластерлік» және трансшекаралық ... ... ... ... интеграциялау жұмыстары ұсынылды. Оны қазір «Интернет»
жүйесі жүзеге асыруда.
Биосфералық қорықтар туалы Халықаралық конференция (Севилья, 1995 ... ... ... ... рөлі мен ... ... ... қорықтар өзара толықтырушы үш функцияны атқаруы керек:
генетикалық ресурстарды, биологиялық ... ... ... ... ... ... ... тұрақты экономикалық және адамзаттық дамуға ... үшін ... ... ... ... үшін ... ... ету
функциясы. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... және ... сипаттағы іс-шараларға байланысты
мониторингті жүзеге асыру.
Әрбір биосфералық қорық үш элементтен тұруы қажет.
1. Қорықтық белдеу. Биологиялық ... ... ... ... қорғауға алынған территория. Онда ең аз бұзылуға ұшыраған
экожүйелерді бақылау, ... зиян ... ... ... беру ... жүргізіледі.
2. Буферлі белдеу. Әдетте, қорықтық белдеудің айналасында, шектесіп
жатады. Ол экологиялық ... ... ... ... ... ... беру, демалу, экотуризм, қолданбалы және
фундаменталды зерттеулер жүргізу үшін ... ... ... ... ауыл ... жұмыстарының кейбір түрлері,
тұрғын жерлер, осы территорияның ресурстарын ттұрақты ... ... ... ... әр түрлі кәсіпорындардың өзара
бірлескен жұмысы жүргізілуі мүмкін.
1996 жылдың мамыр ... ... ... резерваттар туралы
Халықаралық конференция өтті. ... ... ... бірінші
биорезерват Қорғалжын қорығының негізінде түзілді. Олай ... ... жаңа рөл ... ... Олар тек осы ... өмір сүретін
халыққа табиғатпен тепе-теңдікте болатын ортамен дамуға мүмкіндік беріп
қана қоймай, қоғамның ... ... ... де ... ... олар болашақтағы тұрақты дамудың мүмкіндігін көрсетеді.
Мемлекеттік табиғат ескерткіштері. Мемлекеттік табиғат ескерткіштеріне
айрықша немесе ... бір ... тән, ... мәдени-танымдық және
денсаулық сақтау тұрғысынан бағалы табиғат объектілері ... ... ... ... мен ... ... тау, ... геологиялық жыныстар, үңгірлер, әсем жартастар және т.б. жатады.
Табиғат ескерткіштеріне, сонымен ... ... шығу тегі бар ... - ... келе ... ... мен ... және т.б.
жатқызуға болады.
Тірі табиғат ескерткіштеріне жекеленген ұзақ өмір ... келе ... да ... Бұл ... жылдық сақиналарын зерттей отырып,
климатологтар бірнеше ... ... ауа ... ... - жаңа ... ... болу уақытын, физиктер - ... ... ... ... ... да ... ескерткіштеріне жатады. Африкада биіктігі 189
м, диаметрі 44 м болатын баобаб табылған. Секвойялардың биіктігі 100 – ... жасы 3 – 3,5 мың ... ... ... ... ... 42 м, ... 9 м болатын емен ағашы өсіп
тұр. Ұзақ өмір сүретін ағаштарға арша ... ... ... ... ... асады.
Оңтүстік Қазақстан облысының территориясында 39 табиғат ескерткіштері
орналасқан. Палеолит пен неолиттің материалдық және рухани ... - ... ... ... орта ... дейін тұрып
келген. Дәубаба шатқалындағы үңгірлердің бірінде ... ең ... асты ... орналасқан. Сонымен қатар, «Қараүңгір», «Көкбұлақ»
(Түлкібас ауданы), «Жылауықата» ... ... және т.б. ... ... қорғалымдар. Мемлекеттік қорғалымдар табиғаттың жекелеген
немесе бірнеше компоненттерін сақтау, қалпына келтіру, көбейту және ... ... ... тұру ... ... ... биологиялық, гидрологиялық, геологиялық, палеонтологиялық
болуы мүмкін.
3. ... ... ... ... және ... ... енген
өсімдіктер.
Қызыл кітап- сирек кездесетін түрлердің санының қазіргі жай- күйін
көрсететін құжат.
Өсімдіктер тіршіліктің тірегі, әрі ... ... ... бір ... болғандықтан олардың табиғаттағы түрлерін азайтпай,
қамқорлық жасап, молайту және қоршаған ортаның әр ... ... ... ... ... ... ... сақтап қалудың бірден –бір тиімді жолы
мемлекеттік Қызыл кітапты ... ... ... жылы ... ... ... ... шықты, онда өсімдіктердің 450-
ге жуық түрі енгізілді, соның 5600-ден астам түрі Қазақстанда ... ... ... түрі ... ... ғана ... ... жерде
кездеспейтін эндемикалық өсімдіктер, бұлардың 1500 түрі пайдалы өсімдіктер
қатарына жатады.
Өсімдіктер ... - ... ... ... ... құрамын
реттеуші, табиғаттың ажырамас бір бөлігі. Өсімдіктің табиғатта, ... ... ... зор ... ... Қызыл кітабында сирек және жойылып бара жатқан түрлердің
тізіміне енгізілген жабайы омыртқалылардың 87 түрінің және ... ... ... таралуы, санының жай- ... ... ... ... ... жылдар бойы өсімдіктер мен жануарлар ... ... және де ... жан- жақты тіршілігінде жануарлар мен
өсімдіктердің пайдалы ... ... ғана ... жоқ, ... ... ... арқылы көптеген түрлердің өмір сүру жағдайларына әсер
етті. Табиғатқа антропогенді ықпал етудің әсерінен жер ... ... ... кейбір түрлерінің жойылу процесі басталды.
Ғылыми- техникалық прогресс адамдардың қолына табиғат ... ... ... ... ... Бұл ... қаншалықты пайдалы болса,
соншалықты зиянды. Адамдар көбінесе ... ... ... ... қалпына келтіру үшін ұзақ уақыт қажет болатынын ойламастан, оған
қалай ... ... ... ... орманның орнындағы жанған түбірлер, су
шайып өткен тау ... ... ... ағаш ағызу кезінде
ластанған өзендер. Осының бәрі ... ... ... ... ... ... ... әкеп соғады.
Табиғатта пайда болған әрбір түр ... ... және ... ... да оның жойылуы- орны қайта толмайтын нәрсе. Және
де бұл ... ... ... мен ... ... ... бұзылуына әкеп соғады. Сондықтан да ... ... ... ... дүниежүзілік мәселеге айналып отыр. Бұл мәселе бүкіл ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанда жойылу қаупі бар және сирек
кездесетін өсімдіктер, жануарлар және ... ... ... ... жылы ... ... омыртқалы жануарларға арналған үшінші басылымы
жарық көрді.
Қазіргі Қызыл кітапта:
• Омыртқалы жануарлардың 128 түрі, оның ... 18 ... және ... ... ... 3 қос ... түрі
o 10 бауырымен жорғалаушылар
o 57 құстар
o 40 сүт қоректілер түрі ... ... ... ... ... категория – жойылу қаупі бар немесе жойылуы ... ...... ... ...... аз кездесетін;
IV категория – анықталмаған (жеткіліксіз зерттелген);
V категория – қалпына келген, үздіксіз бақылауды қажет ететін түрлер.
4. ... ... ... әрекеті тек жер бетіндегі суды ғана емес,ауаны да ... ... ... ... ауаға орасан зор улы газ және оларға
қоса өте майда бөлшектерден тұратын қоспаларды шығарып жатады.Олар ... адам мен ... ... ... және жер бетіне шөгеді.Кейде
оларды жел алғашқы шыққан орнына ... ... ... ... да газ ... ... зат түрінде бөлініп шығатын
заттардан ауаны қорғау адам денсаулығы үшін де,тіршілік үшін де ... ... ... ауаға улы қосындыларды жібермеу,адамзат баласының алдында
тұрған үлкен мәселе.
Ауаның әр түрлі жолмен ... ... ... ... өзгерістер тудыратыны анықталып отыр. ... м ... ... ... мен ұсақ ... ... (не тұман екені,не бұлт екені ... ... ... ... ... ... қаласына тән құбылыс болып отыр. Бұндай
құбылыстардан қала ... күн ... ... ... ... қала ішінде неше түрлі жұқпалы аурулар тарайтын микробтар көбейіп
кетеді. Олар неше түрлі көз,тері,өкпе дерттерін адамға дарытады.Адамдар ... ... ... ... ... ... әбден әлсіретіп
жібереді. Арнаулы түрде жүргізілген деректер ... жаз ... ... 20 дан 50 ... дейін қала үстіндегі қарақошқыл көрініс
тұтып қалатыны ... ... ... күн ... ... ... процент ультракүлгін сәуле бар екені анықталды,ал тау бөктерлеріндегі
ультракүлгін сәулелердің мөлшері 20%-ке жететіні ... ... ... атмосфераны газдармен және ұзақ ... ... ... ... ... ... тонна көмір мен
мұнайдың ... ... ... ... көмір,қышқыл газының көлемі ... ... ... ... ... ... ... 0.3-0.5 процент өсіп отыратыны анықталды. Ал оның табиғи мөлшері
0.003%. 1958 жылдан бері оның ... тағы да 1.13 ... ... ... ... ... ... толықтырылуы жақсы нәтиже бермейтіні белгілі.
Егер ... газы ... ... күн сәулесінің энергиясы жерге
жетпей биосферадағы ... ... ... мұзға айналады,яғни, мұз дәуір
қайтадан ... ... ... ... бар. Ал ... ... тоқталатын
болсақ,онда ауада көмір қышқыл газының мөлшері көбейеді де, жер ... ... ... ... ... температурасын жоғарлатып
жібереді. Сол себептен жер ... ... ... мен мұздар еріп кетіп
теңіздер мен ... ... ... ... яғни жер
бетін топан суы басып кетеме ... ... ... бар. ... ... ауаның
жылынуы көпшілікке белгілі болып отыр, яғни 0.04 ... ... ... ... ғалымдардың болжауы бойынша, дүние жүзінде
тірі организмдерге қолайсыз «парник ... ... ... тудырады.
Климат мүлдем өзгеріп кетеді,жылдық орташа температура 0.8-3 градусқа
дейін өседі.
Ауада кейінгі кезде ... ... ... отыр. Өйткені оны көптеген
организмдер, неше түрлі ... ... Бір ... ... жол ... бір адамның бір жыл ішінде дем алуға жұмсайтын
оттектің мөлшеріндей оттекті жұмсайды. ... ... ... ... бір ... тыныс алатын оттекті жояды. Тек қана жанар маймен
таскөмір ... ... ... жер ... ... ... ... жанып,тіршілік дүниесінен жойылып жатады. Ерте кезден-ақ ауаның
ластануына қарсы шаралар ... ... ... XVIII ... ... отын ... ... шектеу қойылды.
Қазіргі кезде атмосфералық ауаның аса көп мөлшерден тыс ... АҚШ- ... ... ... ... жеткен өндіріс жүйелері басқа биосфера байлықтарын
аяусыз пайдаланумен қоймай дем алатын ауаны да адам өміріне қауіп ... ... ... ... ... өзі тек ... халқы емес, басқа да
көршілес отырған елдерге нұсқан келтіруде.Өйткені ауа өне бойы бір ... ... Жел ... ... ... осып ... да улы,зиянды заттарды
тарата береді.
АҚШ-та жыл сайын ауаға 150-160 миллион тоннадай зиянды заттар қосылып
отырады. Яғни жыл басына ... бұл ... ... 400-500 ... ... ... ... химиялық құрамында 5,2% дай көміртектің
тотығы, 18 % күкірт тотығы, 12 % көмірлі оттек, 6 % азот ... 12 % ... ... бары ... Осы улы ... 60 проценттейі
транспорттардан шығады. 150 миллионнан астам автомобильдерден бір жыл
ішінде ... 100 ... ... зиянды газдар қосылып отырады. Ал жер
жүзінде 300 миллиондай автомобильдерден ауаға ... ... ... ... 200-250 ... ... болады.
Смог деп аталатын құбылыс метеорологиялық жағдайдың әсерінен ауа ... ... жиі ... ағылшын сөзінен аударғанда- “тұман”
деген мағына береді. Атмосфераның түтін және газ қосындыларымен ... ... ... осы ... ... ... ... жолмен және
адамның іс-әрекеті нәтижесінде ... ... ... ... ... ... (жерде бірнеше мың жанартау бар,олардың 500-
ден астамы активті түрде), тау жыныстарының үгітілуіне,шаңды ... ... ... ... теңіз тұздарының желмен
аспанға көтерілуі мен ауадағы сулы ... ... ... ... ... ... ... Атмосфераны табиғи
жолдармен ластайтындарға аэропланктондар, яғни әр түрлі аурулар қоздыратын
бактериялар, саңырауқұлақ споралары, кейбір өсімдіктердің тозаңдары ... ... ... ... қатарына космос шаң тозаңын
жатқызуға болады.
Космос шаңы ... ... ... ... ... болады.
Атмосфералық ластанудың антропогендік (жасанды) көздеріне өнеркәсіптік
кәсіпорындар, көлік, жылу энергетикасы, тұрғын үйлерді ... ... ... т.б. ... Тек өндірістік кәсіпорындардың ғана қоршаған
ортаға әсер етіп ластауын мынадай негізгі түрлерге бөлуге болады: шикізат,
материалдар, ... ... ... ... су, ... атмосфераға таралатын шығарындылыр (газ, бу, ауа ... ... шу, ... ультрадыбыс, діріл,
электромагнитті ... ... ... ... сәулелер,иондағыш
шығарындылар және т.б. Ауаны ластайтын компоненттердің химиялық құрамы отын-
энергетика ресурстарының түріне, өндірісте ... ... ... ... байланысты келеді. Атмосфераға тасталатын 52 Гт
әлемдік антропогентік шығарындының 90%-ін ... ... газы мен су ... ... ... құрамында бірнеше мыңдаған қосылыстар
кездеседі. Бірақ та олардың ішінде ең көп ... ... ... ... бөлшектер (шаң,түтін,күйе), көміртек
оксиді, күкірт диоксиді, азот оксидтері, әр түрлі ұшпа ... ... ... ... аммиак, хлор, фторлы сутек жатады.
Жалпы зиянды заттардың шығарындыларында негізгі үлес автокөліктерге
келеді. ... ... ... 80-90%, ... Жалпы соңғы
жылдары ауаға автокөліктен шығарылатын зиянды заттардың көлемі 2 ... асып ... ... таралып,биоталардың бәріне зиянды әсер тигізетін физикалық
фактордың бірі электр магниттік өрістер элетр тоғы ... ... ... Күн сайын электр магниттік өрістер ... ... және ... көбеюде. Элекр магниттік
аспаптардың маңындағы ауада оң ... ... көп ... ... ... істеу қабілеті төмендейді, ұйқы келеді, бас айналады,
ауырады. Экологтардың есебі ... ... ... ластағыш заттегінің
саны 2000-ға жуық. Барлық заттардың агрегаттық ... ... ... және газ ... ... ... Газ тәрізді заттар атмосфераға
шығарылатын ластағыштардың шамамен 90%-ін құрайды. Ғалымдардың ... ... жыл ... адамдың іс-әрекеті салдарынан атмосфераға 25.5
млрд.тонна көміртек оксиді, 65 млн.тонна азот ... ... ... ... ... ... канцерогенді ауру туғызатын көмірсутектер туғызады. Ластанған
аймақтарда адамдардың, әсіресе ... ... оның ... ... алу
органдары мен қан аурулары, аллергия, ... ... т.б. ... ... ... ... ... газ тәрізді және қатты
қоспалардан ... жылу ... ... ... ... ... жарық және радиоактивті сәулелермен, басқа ... ... ... ... ... ... ең ... радиоактивті заттар. Олар жер
бетіне жауын немесе қан арқылы ... ... ... ... ... ... радиоактивті шөгінділер Қазақстан жерінде 1950 жылдардың
басы мен ... және 1960 ... ... ... және жер ... жер үсті сынақтар топтамасынан соң ... ... ... апаты, жердің сілкінуі сияқты факторлардан басқа радиоактивті заттар
1.7 млн. Адам ... 304 мың ... ... ... ... Ядролық
қаруды сынаулар адамдардың денсаулығына, қоршаған табиғи ортаға орасан зиян
келтіргенін, халықтың жалпы аурушаңдығының ... ... ... ... ... заттардың жер
бетіндегі көзіне атом мен сутегі бомбаларының ... ... ... ... реакторлар, атом электростанциялары, атом ... ... ... ... ... ... ... ауаның
құрамында көп мөлшерде болуы халық арасында тұмаудың, түрлі ісік жаралардың
таралуына әкеп соғады, соның ішінде сәуленену ... ... ... ... ... ... химиялық құрамы және пайда болған жолдары әр
түрлі шаң немесе тозаң деп ... ... ... ... ... ... желсіз кезде шөгетіні.Жылына атмосфераға шамамен 2 млрд. тонна
шаң,оның ішінде 200-400 ... тегі ... шаң. ... ... жылы ... шаңның мөлшері екі еседен артық өсуі мүмкін.
Атмосфералық шаңға отын жанғанда түзілетін,оттықтан ... ... ... ұсақ бөлшектер түрінде әкелінетін көміртектің сутекпен
конгломератын күйені,күлді жатқызуға болады. Күйе ... ... ... ... 90-95% ... ... тұратын қатты заттек.
Күйенің адсорбциялық қабілеті өте ... ... ... бензапиренді өз бойына сіңіріп аамның ... ... Аса ... болып саналатын бөлшектердің диаметрі
2.5мкм-нен төмен келеді, олар тыныс органдарына оңай өтіп ... ... ... ... ... және ... ... бөлшектерін
сипаттайтын шамалар (мкм) келтірілген;
Майлы
тұман....................................................................
0.03-1.0
Өнеркәсіп
түтіні...............................................................

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 100 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қылмыстық атқару-құқығы» пәнінен лекциялар37 бет
Генетика және селекция негіздері лекциялар60 бет
Информатика ( лекциялар )103 бет
Информатика пәні бойынша лекциялар жинағы50 бет
ИНформатикадан лекциялар100 бет
Лекциялардың қысқаша конспектілер29 бет
Менеджмент психологиясы жайлы лекциялар6 бет
Төлем жүйесі (лекциялар жинағы)25 бет
Философия (лекциялар)150 бет
Экономикалық теория негіздері (лекциялар)67 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь