Сан қилы тарихи оқиғалардың сәулесін бойына сіңірген - жыраулық поэзия

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3.

І ТАРАУ.
САН ҚИЛЫ ТАРИХИ ОҚИҒАЛАРДЫҢ СӘУЛЕСІН БОЙЫНА СІҢІРГЕН ― ЖЫРАУЛЫҚ ПОЭЗИЯ!
1.1 Толғамды ой . пікірлермен зерттелген жыраулық поэзия ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 7.
1.2 Жыр және жыршылық
қасиет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13.

ІІ ТАРАУ.
ҒАСЫРЛАРДЫ КӨКТЕЙ ӨТКЕН.
2.1 Жыраулар поэзиясындағы әдеби . көркемдік дәстүр ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17.
2.2 Ғасырлар белестері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 27.

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 32.

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... . 33.
        
        МАЗМҰНЫ.
КІРІСПЕ
.........................................................................
3.
І ТАРАУ.
САН ҚИЛЫ ТАРИХИ ОҚИҒАЛАРДЫҢ СӘУЛЕСІН БОЙЫНА СІҢІРГЕН ― ЖЫРАУЛЫҚ
ПОЭЗИЯ!
1.1 Толғамды ой – пікірлермен зерттелген ... ... Жыр және ... ... ... ӨТКЕН.
2.1 Жыраулар поэзиясындағы әдеби – көркемдік
дәстүр................................................................................
17.
2.2 Ғасырлар
белестері.................................................
27.
ҚОРЫТЫНДЫ..................................................................
32.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР................................. 33.
І КІРІСПЕ.
Қазақ әдебиетінің қайсыбір кезеңі болмасын бәрі де ... ... ... ... ... көркем әдебиеттің жайын халық әдебиетінің
жетістіктерінен де жете аңғарамыз.Бұл кезде ауыз
әдебиетінде көркемдік дәрежесі жоғары көптеген эпостық
жырлар туды.Осы жырлар негізінде,әдеби ... де ... ...... ... ... ... мемлекеттің нығая бастаған
дәуірі.Осы кезден бастап қазақ халқы мәдениетінің ... беті ... ... ... халықтың тілінен,
әдебиетінен айқын сезіледі.Кейбір жазба ескерткіштерінің осы
кезде таза қазақ ... ... ... ... ... ... ... шежіресін» алуға болады.
Заманалар жасаған көркем сөз кестелері,асқақ ... ...... ... ... ... мәңгілік
мұра.Әр халық өзінің рухани мәдениетінің деңгейін көркемөнер
туындыларының нәрлі қорлары,сан–салмағы,сән-сәулетінің
аумағымен өлшейді,бағалайды.
Атадан балаға ауысқан,үрім-бұтаққа мұра болып жеткен ... ... өнер ... ... ... ... негізде дамыған
рухани мәдениет адам баласы қоғамының жетіле түсуінде шешуші
рөл атқарады.Адам ... ... ... ... өмір ... үшін ... ... нәрселерді алып
қоймайды,соған қоса рухани азық болатын өнер мұраларымен де
сусындап отырады.Барлық материалдық және рухани байлықтардың
нағыз иесі халық ... ... ... ... да ... ... білгендік болса керек.
Қоғамдық құрылыстың дамуымен бірге әлеуметтік қайшылықтар да
айқындала береді. Әр топ өз ... ... ... ... ... ... тап өкілдерін
әдебиет осы мақсатта пайдалануға әрекет жасады,оған сый –
сыйапат көрсетіп,өз пікірлерін таңып, қошаметшіл поэзиясының
кейбір түрлерін туғызды.
Қара күш ... ... ... ... әлемінде бір адамның екінші
біреуді қалай жеңгенін,қандай олжа түсіргенін жырлау пайда
болды.Жеңімпаздар жеңілгендерді өзіне бас идіреді және
өздерінің құқықтарын мойындатады.Осы ... ... ... ... ... ... ... күңкілі,үні естіле бастайды,олар
наразылық білдіреді. ΧІІІ–ΧІVғасырлар – моңғол
шапқыншыларының зардапты дәуірі.Бұл кезде
әдебиеттің дамуына қолайлы жағдай ... ... ... тоқырап,тіршілік қызығынан
түңілген сопылық поэзия өріс алды.Қазақ хандығының дербес
өмір сүруіне байланысты бұл тұста оның әдебиеті, ... ... бет ... Ілкі ... ... сияқты салт
жыры ертегі – аңыздар басында болса, кейін жеке адамды
дәріптеген туындылар көбейіп, әдебиеттің мақсаттары
айқындала бастады. Әуелі қиял – ... ... ... ... әртүрлі ғаламат күштерге қарсы күресі бейнеленді. Бұл
жағдай тарихи сюжеттерді өмірге әкелді. Қолбасы ... ... ... ... ... бейнелері жасалды.
Халықтық туындылардың ол кезде шығарушылары шешендер мен
жыраулар еді.
Әр тұста ағаштан түйін түйіп, қышпен тасқа ою ойып, ... ... ... ... сөз ... құра ... тіл
құдіретін игерген асыл сөз шеберлері болған. Оларды халық
әртүрлі атаулармен атап ... ... ... ... өз ... жүйелі логикалы күшінің арқасында
асқынған дауды шешкен, бітіспес жауды бітімге
жүгіндірген,жүрместі жүргізген өнерпазды халық –
шешен деп атаса, заманының қоғамдық ойын жүйелеп, ... ... асыл ... ... афористік ақылдарға толы жыр
шығарған сөз өнерпаздарын – жырау деген ... ие ... ...... ... ... ... поэзиясы.
Біздің дәуірімізге негізінен ауызша жетті. ΧV ғасырдың орта
шеңінен бастап қазақ халқының төл мәдениеті өркен жая
бастады. Көне, ... ... ... ... ... ... қалыптасты. Жыраулар поэзиясы қазіргі
Қазақстан қоныстанған ежелгі тайпалар туғызған бай ... нәр ... ... ... ... тың тақырыптар
игеру, жаңа мазмұн қалыптастыру нәтижесінде кемелденеді. ... ... ... ... жол ... ... өзінен – ақ кемелдікті көркем келісімді
аңғару қиын ... ... ... сұлулық пен сезімнің
шеңберінде шектелмеген. Содан да болар жыраулық
поэзияда мейлінше терең танымдық ойлар буырқанып, ұдайы
философиямен шеңдесіп жатады. Онда өмір мен ... ... ... туралы толғанады. Қоғам, дін, этика, адамгершілік, қарыз
бен парыз, ... пен ... ... пен ... ... сан ... ... тоғысқан философиялық туындылар жыраулық
поэзияның терең дүниетанымдық сипатын аңғартады.
Жыраулар поэзиясының өзекті тақырыбы – ... ... ... ... жайлы
қоныс,ырысты жер іздеген Асан Қайғының “Желмая мініп
жер шалсам,тапқан жерге ел көшір” деген ақылгөй сөзі ... ... ... ... ... ... Қазтуған жырау
да “Қайран менің Еділім!” деп еңіреп өткен, “Еділдің бойын ел
жайлап, шалғынына бие біз байлап” деп Доспамбет жырау
армандаған, ... ... ... ... оты ... ... ... он кісіге жараса,бір кісіге асқан тамағым”
деп Ақтамберді ... ... ... ... ... ... өмірді қалаған.
Жыраулық поэзияның алғашқы өкілдері, кезінде бүкіл Дешті
Қыпшаққа
даңқы кеткен ... ... Асан ... ... ... Шалкиіз
жыраулар жаңа әдебиеттің ізашарлары ғана емес, көне мұраны
жалғастырушылар деп саналады. Елге,ер – ... ... ... ... поэзиясының болашақта ұмтылар бағыт –
бағдарын, идеялық тұғыры мен көркемдік биігін айқындап
кетті.Осы тұста өмір сүрген және әдеби ... ... там – ... ... да ... ақын – жыраулар
творчествосы сол заманның тұтас бір шежіресін
құрастырады.Оларда ел өміріндегі елеулі
оқиғалар,феодалдық қоғамның ащы шындығы,халықтың
әдет – ...... ... тілмен көрініс тапқан.
Демек,жыраулар поэзиясы - халқымыздың неше ғасырлық өмірін
өнер ... ... ... ... өшпес,өлмес мұра.
Курстық жұмыстың мақсаты:
Курстық жұмыстың міндеті:
Курстық жұмыстың құрылымы:Бұл курстық жұмыс кіріспеден,екі
тараудан және жеке тараушалардан,қорытынды мен
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
І ТАРАУ.
САН ҚИЛЫ ... ... ... ... ... – ЖЫРАУЛЫҚ
ПОЭЗИЯ!
1.1 Толғамды ой – пікірлермен зерттелген ... ... ... ... ... өнері туралы В.В
Радлов,Г.Потанин, Ш.Уәлиханов және кейінгі дәуір
зерттеушілері сан пікірлер айтып, халқымыздың табан асты
суырып салып өлең шығарғыш ... ... сөз ... поэзиясының құндылығы неде? “Бұл дәуірдегі әлеумет
тіршілігінен, - дейді М. Әуезов, - ең ... ... ... түсіріп , алғашқы рет қалың ел қамын ойлап,
күңіренген қария – Асан.Бұл заман сыншысы сөйлесе,шешілмеген
жұмбақ,түйіні шатасқан сөздерді ғана сөйлейді,өзі ... ... ... ... ... не ... бәрі ... ой, терең мағынамен
сөйленеді.Айтпақ жайларын ашып,ұғымды қылып айтып
бермейді,әдейі көмескілеу, жұмбақ қып айтады.Жыраудың ... ... ... да көптің мұңы,көптің жайы туралы
немесе көпке арналып ақыл,өсиет есебінде айтылады”.Ғалымның осы
ғұламалық пікірінде ... ... ...... ... ашылған.
Халқымыздың осы зергерлік сөз тұнығына әрі ақын, әрі ғұлама
Шәкәрім де ден ... ... ... ... ... ... ауыз ... “Жыраулар поэзиясын” аса
жоғары бағалаған.
Тақпақ пен мақал тағы артық,
Суырыпсалма жағы артық,
Айтады олар ойланбай,
Сыпыра жырау, Шортанбай,
Үмбетей мен Марабай
Алды – ... ... ... ... ... ... ескі ... поэзиясында “терең сыр” барын
таниды.Олардың жырында “қыран құстың ұшқаны”,
“ақбөкеннің ... ... ... ... ... ... ... жетпейтін құландар жүйріктігі”, “адам
жанының жайма шуақ кезеңі” – баршасы,көшпелі ... ... ... рухани тіршілігі бейнеленген деп керемет ой
түйген.
Жыраулар поэзиясын айтулы сөз зергері Мағжан Жұмабаев та “Батыр
Баян”поэмасында:
Бұқар мен Тәтіқара ... ... боп ... жыр, ... аса ... жыраулар поэзиясы халқымыздың неше
ғасырлық өмірін өнер өрнегіне, ақыл сөзіне бейнелеп
түсірген,өшпес,өлмес мұра.
Профессор Е.Ысмайлов жырау мен ақындар ерекшеліктерін жете
зерттеп берді.Ол ... да ... сөз ... әдебиетінің көне өкілдері деп танытты.
Жыраудың ақыннан өзгешелігі – ... ... ... ... ... ... баласы басындағы
қайғыны,зарды, ел ішіндегі ауыртпашылықты толғау,
әлеуметтік,елдік мәселелерді көтеру,тағы басқа әр түрлі
өткен – ... ... ... ... ... ету,шешендік түйіндер жасап,терең ой
қозғау – жыраулардың дәстүрлі ерекшеліктері. Бірыңғай тарихи
тақырыптарды,әлеуметтік –қоғамдық мәселелерді,қолбасы
батырлар мен елбасы хандар ісін,халықтың жай ... ... мен ... ... төңірегіндегі өкініштер мен өксіктерге бой ұра,
кейде тіпті олар өздерінің болжамдарын,ақыл - өсиеттерін
қобыздың зарлы үніне қосып ұзақ ... ... ... ... ... ... ... айтумен тынбай, көне дәуір әдебиеті туралы ғылыми
құндылығы жоғары кітаптар жазып, ... ... мұра ... 1982 жылы ... “ХV-ХVІІІ ғасырлардағы жыраулар
поэзиясы” атты кітапқа байыпты алғы сөз жазды.
Жалпы қазақ әдебиетінің тарихы соңғы жылдарға дейін көбінесе
XVIII ... ... ... бастап зерттеліп кел гендігі
мәлім. Яғни, қазақ әдебиетшілері арасында осы мәселе
тұрғысында екі түрлі ... ... ... ... ... тарихын Бұхардан
бастап, оған дейінгі әдебиетті жоққа шығарды.
Ә.Дербісәлин “ХV-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ поэзиясы”
атты кітапта қазақ ... ... ... ... ... ... еленбей, ескерілмей кеткен ақындар
шығармашылығын сөз еткен. Әсіресе, қазақ деп
аталатын халықтың бір ұлыс құрамында қауымдасқан кезінен
бастап қазақ атымен аталатын ... ... ... ... Қазтуған, Шалгез жыраулардың поэзиясына ерекше
тоқталған. Ең алдымен сөз болып отырған дәуірдің поэзиясы
фольклор емес, ... ... ... ... ... ... әдебиет жасауға бағыт ұстаған, баяу да
болса өзгеше бір көркемдік іздену, ... ... ... ... ... даму заңдылығынан туған жыраулар мұрасы жаңаның
басы емес, көненің жалғасы ... ... ... өмір сүрген жыраулар поэзиясының өзара тұстастық,
салғастық күйде дамығандығын көрсетеді. Көне дәуір әдебиетін,
зерттеу барысында Б.Кенжебаев, Х.Сүйіншәлиев, М.Жолдасбеков,
М.Мағауин, Қ.Сыдықов құрастырған ... ... ... мен ... ... ... ... атайды. Ә.
Дербісәлин әсіресе, “Ертедегі әдебиет нұсқалары” жинағында
терең көрсеткен. Бұл еңбек екі бөлімнен тұрады. Алғашқы
бөлімде V-ХVІІІ ғасырлар поэзиясы сөз болады. ... ... ... бастап Рабғузидың
“Қиссас-сул-әмбия” кітабына дейінгі жазба деректердің қазақ
тіліне, мәдениетіне ... ... ... ... бұл ... ... ,бір халыққа телініп келді. Ал, біз,
болсақ осы аймақты мекендеген ру-тайпалар жеке-жеке халық
болып топтасқанға дейінгі ... ... ... ... тіл, тарих, этнография тұрғысына қаншалықты
ортақтығымызды айқындауға қажетсіз”, — деп келелі пікір
қозғайды.
Сыпыра жырау жөнінде өмірдің ... ... ... айта келіп, осы жыраудан басталған бұл қасиет
кейінгі көп жырауларға тән ерекшелік болғандығын айтады.
Асанқайғы туралы жазба деректерді салыстыра келіп,
Ш.Уәлихановтың, ... ... ... ... отырып, Асанды Ормамбет
заманына жақындату - кейінгі дәуірдің ... деп ... Асан мен ... ... ... аңыздарға ортақ мәселе, өзекті
ой - жайлы жер, жақсы қоныс іздеу. Осы ... Ә. ... ... объективті себеп арқылы түсіндіреді. Алғашқы объективтік
себепті Қазақстан жеріндегі сұрапыл шапқыншылықтар, үздіксіз
жорықтардан іздейді. Өйткені XV ... ... ... ... де осы ... мемлекеттердің сан түрлі
өзгеріске ұшырап, Шыңғыс, Ақсақ Темірлердің қантөгіс
соғыстары кейбіріне әсер бетінен жоқ ... ... Яғни осы сан ... бойы ... ... ... ... бейбіт өмір туралы арманды Асан аузы
арқылы берілетіндігін айтады. Бір жағынан жанға сая,
малға жайлы мекенді поэзия тілімен дәріптеу байырғы
заманнан келе жатқан ... ... айта ... ... XII ... жазба деректермен ұштастыра отырып
талдайды. Сонымен бірге, тағы бір ескеретін жағдай Асан атымен
тараған өлеңдер ауызша ... да, көне ... ... ... Мұның себебін Ә. Дербісәлин былайша түсіндіреді: «Халық
аузында сақталған өлең толғауларында кейінгі кез үшін
түсініксіз сөздер мен ... ... көп ... ... жаңа ... ... ... көркемдік
жағынан жаңғыртып, ширата түсіп отырған. Асан өлеңдерінде
осы жағы басым. Бұдан әрі Дербісәлин Асан ... ... ... ... ... Асан
поэзиясында жиі кездесетін параллелизм, аллитерация секілді
өлеңдік формаларды түркі тілдес елдердің классикалық
поэзиясымен салыстырады. Асан поэзиясына ... ... ... дала ... ... тізіп көрсету,
немесе дидактикалық түйіндер жасау қазақ ақындарында
Асаннан басталғандығын атап көрсетеді. Ал Асаннан біраз
кейін өмір сүрсе де, көне дәуірдің ... ... ... ... толғауларының бізге көне нұсқасында жетуін онын
шығармаларының жазбаша түрде жетуімен түсіндіреді. Алғашқы
жинақ ... ... С.А. ... ... атап ... де, ... ... туу тарихын
сөз етеді. Себебі бұл зерттеушілер тек шығармаларын жинап
басқаны болмаса, ... ... ... жете
қоймаған.Ә.Дербісәлин ақынның “Шағырмақ бұлт жай
тастар”, “Балпаң-балпаң басқан күн”, “Аспанды бұлт
құрсайды” толғауларының шығу тарихына ... ... өзі, ... ... ... ... ... қорыта
отырып, толғауларының көркемдік сипатын өмірді бейнелеу
тәсілдерін атап көрсетуге тырысады. Шәлгездің өз ұғымын
синтездік тәсілі арқылы бере отырып, ... ... ... ... ... түсінік береді. Жырау өз
толғауларында образды сөздер, көркемдік ізденісті танытатын
бейнелі теңеулер келтіре отырып, халқымыздың көркемдік
дүниетанымыздың өсу сатыларын, жолдарын танып-білуге
ұмтылады. ... XV ... ... ... ... Шал
ақындардың дәуіріне дейінгі қазақ әдебиетіне шолу жасай
отырып, табиғи жалғастықты, творчестволық өсудің
бір-біріне тигізген әсерін айқындайды. Халқымыздың
бірнеше ғасырлық поэзиялық тәжірбиесінің кейінгі ... ... ... ... көрсетуге тырысқан.
Ә. Дербісәлин толғау жанрының да туу тарихы мен дамуын,
қалыптасуын, өсу жолын толғау жанры хақында ... ... ... Бұл ... ... ... ... ауыз әдебиетінен бөлініп шығуы мен
жанрлық ерекшеліктеріне тоқталған.Орыстың халықтық поэзиялық
мұраларымен салыстыра ... ... ... ... ... ... іздейді. Толғау жанрының түп негізіне
күрделі эпикалық жырларды ала отырып, өзінше тың
тұжырымдар, жасайды. Қазақ әдебиетіндегі толғаудың қай
жанрдан бөлініп шығуы мүмкін дей ... ... ... ... ... былайша түсіндіреді: “Ең алдымен
толғау өзінің даму тарихы ... ... түр ... жырға ұқсас болса (поэзиядағы ең көне түр
жеті-сегіз буынды жыр өлшемінің әр түрлі еркін, шұбыртпалы
ұйқастары негізінде, туғаны белгілі), ... - ... да сол ... әсіресе батырлар жырынан алшақ
кетпейді, көбіне-көп елдік, ерлік тәрізді
қоғамдық-әлеуметтік маңызы зор мәселелер
негізінде туып, өріс алады. Толғау деген сөздің төркінін
былайша түсіндіреді: әуел ... ... ... бұйрық рай
түріндегі етістіктен шыққан деп тұжырым жасайды. Түр
жағынан да, атқаратын қызметі жағынан ... ... ... ... еш айырмасы жоқ, тек оның ақындық өнері бар
адамға арналуында дей келе, Қ.Жұбановтың да осы сөздің
этимологиясы жөніндегі пікірін келтіреді.Толғау жанры
жөніндегі ... ... ... ... келтіре отырып, барлығының ойы,
тұжырымы бір арнаға тоғысатындығын айтады.
1.2 Жыр және жыршылық қасиет.
Ерте-ерте заманда, ешкі кұйрығы келте заманда жер бетін
мекендеген ... ... ән ... не ... ... өмір — тұл.Қасиетті өлеңнің сарынын естіп
көрмеген адамзат күлкісіз, қуанышсыз күн ... ... ... ойын - ... ... ... Жұрттың
бәрі тұнжырап жүреді екен, өйткені қайғы келсе, қаза келсе
көңілді ... ... өлең ол ... әлі ... ... ... екен. Бір рет көңілін мұң шалған адам, бір рет
қасіреттің дәмін тартқан адам сол ... ... ... ... ... ... өтеді екен, өйткені ол
кезде қасиетті өлең жер бетінен аулақта ... ... ... ... ... да, ... ... көмкерген
қиыршық малта тасты бойлай ақса да бұлақ сылдырламапты,
самал жел ... ... ... ... құлан
иектеніп даланың әсем таңы атқанда боз торғайлар
шырылдамапты, бүкіл ... ... өлі ... ... жел ғана ... ... ... ол заманда құдіретті
өлең әлі көкте екен, оның әлі табиғатпен бауырласа қоймаған
кезі екен.
Ақыры, ... бір күні ... ... сұлу ... ... әлде жеті қат көктің ең биігінде тұра ... ... ... ... ... көк ... аясында сайран
салғысы келді ме, әлде қуаныш, сүйініштен ада, көңілдерін кір
басқан сорлы адамзатқа жаны ашып, бір қайырымды тигізейін ... ... ... ... ... тастап, әлемнің төрт бұрышын
түгел араламақ болып сапарға шығыпты. Өлең өзінің көңіл-күйіне
қарай кейде жерге жақындап ұшады, кейде қыран қалықтар биікте,
ал ... ... ... ... ... Өлең ... жақындап
ұшқанда сол маңайды мекендеген елге оның бар сазы, ... әні, ... жыры ... анық ... екен де, ... ... алып ... қояды екен. Өлең биігірек ұшқан
жерлерді мекендегендер де жырдың мән-мағынасын біршама ұғып
үлгеріпті. Ал өлең ... ... ... ... оның ... ол жерді мекендеген халықтар ән-күйден, жырдан
мүлде мақрұм қалған екен.
Өлең қазақ даласының үстімен жер ... ... ... ... сыры ... ... Бұл ... көп аңызының бірі. Алайда, ол халқымыздың
өлең-жырды қаншалық қадірлегенін көрсетеді,
көркемөнерге көзқарасынан елес береді. Г.Потаниннің
сөзімен айтқанда, бұл аңыз қазақтардың ақындық ... ... ... ... ... ...... жан серігі. Жай қарапайым адамдардың өзі
суырып салып айтуға бейім тұрады»,—дейді
П.И.Пашино.Қазақтар сөз өнеріне жетік келеді.
Бұл — ... ... ... ... да, ... таяқ деп
білмейтіндерге де, байға да, жарлыға да тән қасиет”,— дейді
А.Брем.Сөз өнеріне мұндай мән берілген жерде ... ... ... ... биік ... ... ... енді осы бай жырды тудырушылар кімдер?
Қазақ сөз өнерінің ... ... ... ... ... ... ... қарай ақын,
жырау деп бөлінген.Бұлардың өзіндік ерекшеліктері жайында
әдебиетші ... ... ... ... болса мен
жыраудың творчестволық тұлғасы және олардың жырларындағы
өзгешеліктер жайына тоқталсам.
Жырау - өз жанынан жыр шығарып айтатын және эпикалық дастандар
мен толғауларды ... және ... ... ... ... ... «жыр» сөзінен шыққандығы күмән
туғызбайды. Жырау сөзін Қырым татарлары тек ақын
деген ұғымда ғана ... ... ... ... ... ... ... яғни абыздың кейбір функцияларын
атқару осы заманда жасаған жыраулардың бәріне ортақ қасиет
болуға тиіс. Бұл — ... ғана ... ... ... сөз ... ... де ... өткен жай.
Мәселен, көне Англиядағы англо-сакстардың жыраулары
скоптар мен глимендер тек акын, жыршы ғана болмаған, олар
табиғат кұбылыстарына сүйене болжам ... ... ... тіпті
зікірші, арбаушы қызметін де атқаратын болған.
Махмұт Қашқари «жырау» сөзін «йырағу» - олең ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық пікір қалыптастыратынын көпшілікке
білдіріп отырған.Жыраулар жаугершілік заманда жорықтарға
қатысып,кейде батыр,қолбасы бола жүріп,ел
қорғау,азаматтық ... ... ... ... түс ... құбылыстарына тағы басқа жайларға қарай
болжамдар жасау – көне дәуір жырауларына тән ... ... ... ... алдымен, сөз зергері
ретінде танылды.Туындылары адам көңілін дөп басар
әсерлілігімен,өмірдің оғындай өткірлігімен,аз сөзге көп
мағына сыйғызған нақтылығымен,қиыннан қиыстырған көркемдігі
және қуатты ... ... ...... ... ... ақылгөй ақсақалы. “Патриарх,
ақын әрі халық мүддесін білдіруші жырау топ алдына өте сирек,
аса қажет жағдайларда ғана шығады. Халық қадір тұтқан ақсақал
жыраудан жұрт ... ... ... шетіне жау келген
кездерде ғана кеңес сұрайтын болған. Мұндай реттерде жырау
жұртшылықты абыржымауға шақырып, оларға дем беріп, істің
немен ... ... ... айтып отырған”, — деп жазады
академик Ә.Марғұлан жыраудың қоғамдық рөлі ... ең ... ...... Толғау, осы сөздің өзінен
де көрінетіндей, «толғану, толғаныс» деген ... ... ... ойға да, сезімге де қатысы бар. Сондықтан да
толғаудың өзін ойға кұрылған толғау, сырға ... ... деп ... ... ... ... жырау — ең алдымен философ. Мұндай толғаулар
нақыл, ... ... ... келеді. Атақты жыраулардың
толғауларында кездесетін афористік сөздердің көбі
мақал-мәтелге айналып кеткен. Сонымен бірге жырау
өзінің замана жайындағы түйгендерін, мораль, этика хақындағы
ойларын баяндайды, ... ... ... Сол ... ... ... табиғатта болып жататын өзгерістер,
оның мән-мағынасы жайындағы түсініктерін де ... ... ... үлгісі ретінде Шалкиіздің “Шағырмақ бұлт жай
тастар”, “Асқар, асқар, асқар тау”, “Ор, ор қоян, ор қоян”,
Бұқардың “Айналасын жер тұтқан”, ... биік тау ... ... ... ... келтіруге болады.
Ал сыр толғаулардағы негізгі жүкті көтеретін — сезім, эмоция.
Жырау ел басына түскен ауыртпалыққа, немесе басқадай белгілі
бір ... ... ... ... үлгісі ретінде Қазтуған мен Доспамбет
шығармаларын, Шалкиіздің “Балпаң, балпаң басқан күн”,
Бұқардың “Кіші қара қалмақ бүлерде” ... ... ... репертуарынан әр түрлі тақырыптағы арнау жырлар да үлкен
орын ... ... ... ... әмірші атына қарата айтылады.
Оның белгілі бір іс - әрекетін мадақтап қостау, я даттап
наразылық білдіру, немесе белгілі бір оқиғаға ... ... беру ... ... ... ...... би Темірге наразылық
ретінде айтқан “Аспанды бұлт құрсайды” және оны хан
сапарынан тоқтау үшін айтқан “Қара бас ... ... ... ... шығар-малары, Жиембеттің Есім
ханға айтқан өлеңі, Бұқардың “Абылайды орыспен соғысам
дегенде айтқаны”, Байтоқ, Жанұзақ жырлары.
Өзі де жорықтарға қатынасып отырған, кейде тіпті ... ... ... ... ... ... қатысты сан алуан жырлар
туғызуға тиіс еді. Біздің заманымызға жеткен бұл
тақырыптағы шығармалар батырдың өзіне, атына,
қаруына мадақ, немесе жауынгерлерді ерлікке, жаудан
тайсалмауға ... өр ... я ... ... бермеген
қара қанжардай қайтпас ерлерді мадақтау түрінде келеді.
ІІ ТАРАУ.
2.1 Жыраулар ... ...... ... ... ішкі мазмұнымен ғана емес, сыртқы формаларымен
де өзара ерекшеленеді.Жырау поэзиясының өзіндік ерекшеліктері
бұл ... ... ... ... ... оның үстіне
сол жыраулар ұстанған дәстүрлік көнелігінен туады.
Жыраулар троптардың сан түрін қолданады, алайда, бұлардьщ
ішінен ең көне көп пайдаланылатыны — параллелизмдер.
Әдебиет ... ... ... ... ... ... ... болмасын ұшырасатын көркемдік
әдістердің ең көнесі.
Жыраулар психологиялық параллелизмдерді өздерінің
көңіл-күйлерін білдіру үшін, немесе өмірде
кездесетін белгілі бір ... ... ... ... ... күні көп жүрме,
Жар жағасы тайғақты!
Жаманға жақыным деп сыр айтпа
Күндердің күні болғанда,
Сол жаман өз басыңа айғақты!”
деген жолдарында ... ... сыр ... қажетсіз, тіпті
зиянды екендігін ұғындыру үшін оған табиғатта кездесетін
жай — жауынды күні жардың жиегімен жүрген адамның тайғанап
құзға кұлайтыны параллель ... ... ... ... ... бұлт ... ... құрылуы да осы іспеттес. Жыраудың:
“Жағаға жақын қонғанда.
Жайылып ... ... ... дос болғанда
Жазымда басың қалмас па,
Жат туғанды өз еткен
Жақсының ғұмыры аз-ақ болмас па!” —
деген жолдары да психологиялық параллелизм ... ... ... ... ... болады.
Ал синтаксистік параллелизм сирегірек қолданылады.Бұл:
“Жаман туған бар болса,
Жаман жолдас көп болса,
Жазаны содан ... ... ... тым ... бірді-екілі жолдар.
Өлеңнің дыбыстық жағына, яғни аллитерация, ассонансқа және
басқы рифма, ішкі ұйқасқа ерекше мән ... — көне ... тән ... ... ... ... ... жыраулар творчествосындағы алатын орны
ерекше.Жыраулар туындыларында ассонанс әдетте “А”
әрпінің қайталануы арқылы жасалады. Бұл заңды да. Жырау
өлеңдерінің рухы — ерлік, өр ... ... ... ... ... гөрі “A” ... ... береді.
“Арқаның кұба жонында
Арыстан ойнар шарқ ұрып,
Атайы ердің тұсында
Тұлпары ... тарп ... ... ... ұран ... ... кесермін,
Алыста дәурен сүрермін!»
(Жиембет).
Ал, аллитерация негізінен қатаң дауыссыздар арқылы жасалады.
“Соқса бір ... ... ... қос ... ... жез ... сындырған
Тегеурінді болат темірдің
Тегеуріні өзіңсің”.
(Шалкиіз).
“Тал шарбаққа мал сақтап,
Тас қалаға жан сақтап,
Тасқан екен мына хан”.
(Жиембет).
Кей реттерде аллитерация мен ассонанс ... ... ... ... өлеңге ерекше көрік береді.
“Еділден шыққан сызашық
Біз көргенде тебінгіге жетер-жетпес су еді,
Телегейдей сайқалтып
Жарқыраған беренді
Теңіз етсе тәңірі етті!
Жағасына қыршын біткен тал ... ... етсе ... ... ... балта суырысып,
Тепсінісіп келгенде
Тең атаның ұлы едің, —
Дәрежеңді артық етсе тәңірі ... ... ... мен дауыссыздардың әлденешеуі іріктеліп
алынған. Әйткенмен басқаларынан гөрі өктемірек шығатын дыбыстар
— а, е.Өлеңді өзгеше көркем, ырғақты етіп тұрған -дыбыстардың
теріліп қолданылуы ғана ... бұл ... ... ... ... ұйқас та бар:
“жарқыраған — жағасына — жапырағын: телегейдей — теңіз етсе —
терек етсе — тебінгінің—тепсінісіп — тең ... ... ... ... қолданылуы — әдепкі құбылыс.
“Темір еді биіміз,
Теңіз еді-ау халқымыз
Тебірлерге қалғанда
Теңселер сойды ауыр ... ... ... бұл ... өзара ұйқасуға тиісті: биіміз
— халқымыз — жұртымыз — деген сөздер, бәрі де тәуелдік
жалғауында тұр ... ... ... ... ... өлең ... қабылдаймыз, мұның
бірден-бір себебі онда басқы рифманың болуы.
“Тоғай, ... ... ... ... ... ала ... қолға алып,
Топ бастадым, өкінбен.
Тобыршығы биік жай салып,
Дұспан аттым, өкінбен,
Тоғынды ... нар ... ... өкінбен,
Ту құйрығы бір тұтам
Тұлпар міндім, өкінбен,
Туған айдай ңұрланып,
Дулыға кидім, ... ... ... Ал ... бұл ... ... ұйқас атымен жоқ. Бірақ біз оқыған, я
тыңдаған кезімізде жырда сол ұйқастық бар-жоғын аңғармай
да қаламыз. Мұның сыры — ... ... аса ... ... жыраулары басқы рифмаға ерекше мән берген, тіпті оны
көркемдіктің өлшемі деп ... ... ... ... ұйқас пен кәдімгі ұйқас қабат қолданылады.
“Салп-салпыншақ анау үш ... ... ... қонған жер.
Жабағылы жас тайлақ
Жардай атаң болған жер,
Жатып қалған бір ... мың қой ... ... мен байы тең
Жабысы мен тайы тең,
Жарыменен сайы тең”
(Қазтуған).
Кейде басқы, аяққы ... ... ішкі ... та ... ... бас ... ... теңіздің үстінде
Көтеріп желкен аштырып,
Жүк тиедің кемеге,
Ниет еттің тәңірінің үйі кебеге!
Жүк тиесең — кетерсің,
Ниет етсең — ...... ... ... басқы рифмаға ерекше мән берілуі, кейде тіпті оның
жалаң өзінің ғана ...... ... ... Бұл — ... құбылыс еді. Сондықтан заман оза келе
басқы ұйқас бірте-бірте ығыстырылып, оның орнын аяққы ... ... ... да сол ... ... ... ағымның XVII ғзсырда-ақ өз шешімін тапқандығы көрінеді:
Жиембет, ... ... ... ... ... ... ... XVIII ғасырдан қазақ поэзиясынан да осы
жайды аңғарамыз.
“Құлаты тауға қол салып,
Садақтың оғын мол салып,
Бетпақтың ен бір шөлінен
Төтелеп жүріп жол салып,
Қолды бір ... ма ... ... ... ... ... басқа қалмақты
Жұртынан шауып бостырып,
Түйедегі наршасын,
Әлпештеген ханшасын
Ат артына мінгізіп
Тегін бір олжа кылар ма екеміз!”
(Ақтамберді).
Бұл жолдар да жыраулық пюэзия дәстүрінде жазылған. ... ... ... ерекше мән беріледі. Өлеңнің өлеңдігін көтеріп
тұрған да осы: қол салып — мол ... — жол ... ... ...... ... — ханшасын — деген ұйқастар. Басқы
ұйқастар ара-тұра Бұқардан да ұшырасьш ... ... ... ... ... ... негізінде жасалған.
Көне жыраулық поэзияның өзіндік ерекшеліктерінің бірі — өлең
жолдарында алғашқы ... ... ... сол ... ... буындарының қайталануы. Бұл қайталаулар
— толғаудың құлақ күйі іспеттес.
“Алаң да алаң, алаң жұрт,
Ағала ордам қонған ... анау үш ... ... ордам қонған жер”
(Қазтуған).
“Тоғай, тоғай, тоғай су,
Тоғай қондым, өкінбен”
“Сере, ... сере ... алп ... алп ... торым өзіңсің”
“Ор, ор қоян, ор қоян,
Ор қоян атлы бір қоян”
(Шалкиіз).
Жырау поэзиясының бұл нақысы ескі эпоста ... ... ... ... ... буын саны ... үнемі біркелкі болмайтыны мәлім. Және бұл кездойсоқ
құбылыс емес, жырау поэзиясының өзіндік ерекшеліктерінің
бірі.
Жалпы, қазақ поэзиясында тармақтарындағы буын саны үнемі ... ... ... ... ... ұшыраспайды. Бұл салт
бізге белгілі ескерткіштердің ішінде бір-екі жерде ғана
бұзылады.
4 4 4 3
Қара қыпшақ // Қобыландыда // нең бар еді, // ... ... 4 ... асып // ... // ... ... 4 3
Тұрмастай боп // үзілді ме // ... ... 4 4 ... // ... ... // бұл ... // ... /15/
4 4 4 3
Аққан бұлақ, // жанған шырақ // жалғыз күнде // құрыдың ... 4 4 ... ... // ... // нең бар еді, // ... ... 15—16 ... жырларда тармақтың тым ұзақтығынан өлеңдегі
ұйқастың әсері өте әлсіз түрде сезіледі. Ал мына ... бұл ... Оның ...... ... және ... ... мысалда екінші, үшінші тармақтар ІІ буыннан, бірінші
төртінші, бесінші, алтыншы тармақтар біркелкі 15 буыннан
тұрады. Яғни бұл өлең ... буын ... әр ... ... ... бір жүйе бар. ... бұл —
жыраулар поэзиясында кездесетін жекелеген ғана жай.
Шумақтың буын саны әр түрлі жолдардан құрылуы— соңғы дәуір
поэзиясындағы әдепкі құбылыс. ... ... ... ... ... ... ... заңдылық бар: барлық
шумақтар бір үлгімен: тармақтары 5, 5, 8, 8, 5, 8, 8, 8
буын түрінде, ... ... ... ... ... поэзиясында тармақтардың ұзынды-қысқалы болып
келуінде мұндай жүйе жоқ. Әйткенмен, буын сандары қалай
өзгеріп жатса да ... ... ең ... ...... жойылмайды.
5 3
Ағарып атқан // таңды ай деп, /8/
5 3
Шолпанды шыққан // күндей деп, ... 4 4 ... ... // ағалардың /// аты жусап жатыр деп, /15/
4 4 3
Ақ ... // ... ... // ... деп, ... 4 ... // көп-ақ жортқан // екеміз /10/
4 4 3
Арғымақтың // талдай мойнын // талдырып, /11/
4 3
Үйде қалған // аурудың /7/
4 ... ... // ... ... ... бала деп,
Түнде шошып оянған,
Түн ұйкысын төрт бөліп,
Түнде бесік таяған”
Қазір мектеп оқулықтарынан ... ... ... таныс
осы халық өлеңін Түркі тайпалары әдебиеттің нұсқаларынан
ұшыраттық. Оны В.Радлов Қырым ноғайларынан жазып ... ... ... ... ұйқысын төрт бөлген,
Түнде тұрып ас берген
Әрине, сөзбе-сөз келмейді, қанша дегенмен уақыт өз таңбасын
салған.
Жыраулар шығармаларының өзінің алғашқы ... ... ... сыры — ... ... көркемдігі және нақыл, афоризм
түрінде келетіндігі. Мұндай берік жасалған өлең жолдарын бұза
қою қиын, тіпті мүмкін ... ... ... қай ... ... өзінің формасының тұрақтылығымен
көзге түседі.
Қазір тілімізде қолданылып жүрген: “Адам аласы ішінде, жылқы
аласы тысында”, “Аштық не жегізбейді, тоқтық не ...... жоқ — ... ... ... ауыз жыртар”, “Түйе
сілкінсе есектік жүк қалар”,“Тау тауға қосылмайды, адам адамға
қосылады”,«Адам сөйлескенше, ... ... ... ... ... ... ... жыраулар қолданған көркемдік тәсілдер оның поэзиясының
ішкі мазмұнымен орайлас келіп,жыраулар поэзиясының көркемдік
сапасын айқын аңғаруға болады.
2.2 Ғасырлар белестері.
Туған әдебиетіміздің түп ... көне ... ... ... жеке-жеке халық болып жіктелмеген, ортақ мұра жасап
жүрген кезеңге барып ... Ал ... ... руларының
бір тобы қазақ деген атпен бөлініп, өз мемлекетін құрумен
байланысты XV ғасырдың орта ... ... ... ... ... әдебиетін қалыптастырды.
Әлбетте, қазақ әдебиетінің ортақ арнадан оңаша жол тартқан
алғашқы қадамдарының өзінен-ақ кемел өре көркем келісімге
жетуі ... ... ... Қазақ атымен аталатын дербес
әдебиеттің алғашқы өкілдсрі — өз кезінде бүкіл
Дешті-Қыпшаққа даңкы жеткен Асан ... ... ... ... біз ... басы ғана емес,
көненің жалғасы деп те қарауға тиіспіз. Бұлардың біздің
заманымызға жеткен шығармаларынан Көк Орда ... ... ... ... тәуелсіз ту
көтерген қилы кезең көрінісі бедер тапқан. Сонымен
қатар, халықтың өз кезіндегі елеулі тарихи оқиғаларға
берген бағасы да танылғандай. Елге ұйтқы,ер-азаматқа
ақылгөй болған ... ... ... ... ... ... ... мен көркемдік
биігін де айқындап кетті.
Кейінгі ұрпақ әулие танып,аңыз кейіпкеріне айналдырған, ал
Шоқан ... ... ... ... Асан Қайғы
өз заманының үлкен ойшылы еді. Ол көптеген нақыл сөздердің,
афористік, философиялық толғаулардың авторы. Керей, Жәнібек
хандардың ... биі ... Асан ... руларының орда
көтеруін жақтайды, қазақтар Шу, Сарысу бойына
орналасқан соң ел іргесі берік, ағайын ұжымы ... ... Өз ... ... ... үкіметті
нығайту, елдің қорғаныс қабілетін арттыру қажетін
насихаттайды. Жәнібек ханды табысқа мастанбауға, елдің
түбегейлі болашағын ойлауға шақырады. Феодалдық қоғамдағы
әдет-ғұрып, мінез-құлық мәселелерін ... ... ... ... руларды бір орталыққа, қуатты
мемлекет етіп ұйымдастыру жолына арнайды. Біздің
заманымызға жеткен толғауларында ... қилы ... жыға ... ... ... Орданың кезінде пайда
болған хандықгардың сарынын құрып бітетініне дейін болжай
алғаны көрінеді.
Сақара эпосын тудырушылардың бірі — ірі эпик, ерлік жырларын
шығарушы жорық жырауы ... ... өз ... өмір ... туған ел жайлы және әскери тақырыптағы еш алуан
мазмұнды туындылардан құралған мол мұра
қалдырады.Қазтуғанның біздің дәуіріміз-ге
жеткен жырлары табиғат аясындағы көшпендінің
болмыс,тіршілік, өзін қоршаған орта ... ... ... ... ... суреттеу
тәсілдерінің кемелдігі мен әсемдігі көне дәуірдегі қазақ
поэзиясының биік өресін, өзіндік ... ... ... ... ... ... ... бай, өр рухты толғаулары туған әдебиетіміздің
таңдаулы үлгілері қатарына жатады.
Орта ғасырлардағы қазақ поэзиясында жыраулар ... ... ... шығармалары әдетте нақыл, қанатты
сөздерден құралған философиялық толғаулар түрінде
келеді. Толғауларда жырау өзінің адам және заман жайында
түйгендерін. тіршілікте, табиғатта ... ... ... мән ... ... ... баяндайды. Жыраулар
поэзиясының дамып, өркендеуіне Доспамбет пен Шалкиіз
өнернамалары айрықша әсер етті.
Жорық жыршысы болған Доспамбет жырау шығармаларынан
ортағасырлық жауынгер көшпендінің ер ... ... ... оның ... рухы, өмірлік мұраты танылады.Көне
дәуірдегі қазақ әдебиетінің ең көрнекті өкілі - Шалкиіз жырау
(шамамен 1465—1560). Өзінің ұзақ өмірінде Дешті-Қыпшақтың төрт
бүрышын ... ... ... ... ... ... даңқа бөленген жырау бүкіл өмірін күрес үстінде
өткізеді. Өз тұсындағы әміршілердің ешқайсысының да
шашбауын ... ... ... ... ... өтіп, біздің дәуірге жеткен шағын көлемді,
шымыр толғауларынан көне заман таңбасы — түз ... ... ... ... ... ... моральдық,
этикалық қағидалары айқын аңғарылады. Жырау дуниеде
мәңгі, тұрақты ештеңе жоқ деп біледі. Әлем бір қалыпта
тұрмайды. Сол сияқты, адам да тіршілік те ... ... ... Алайда жырау өмірдің өтпелілігін
табиғат заңы деп біледі, тіршілік мұраты еркін, азат ғұмыр
деп санайды.Адам үшін ең қымбат нәрсе — ... ... ... ... ... ... толы
жырлар да өзекті орын алады. Жорықшы жырау ғана емес,
батыр жауынгер де болған ... ... ... қанды ұрысқа тайсалмай кірісуге шақырады,
ерлікке үндейді. Шалкиіз қазақ поэзиясын керкемдеу
тәсілдері, өлең өрнегі ... да ... ... ... көрініс тапқан: өлеңнің дыбыстық құрылымына
ерекше мән беру, әдепкі ұйқаспен қатар ішкі ұйқасқа да, кейде
басқы ... ғана ... өлең ... буынға ғана
емес, екпінге де негізделіп құрылуы, ырғақтық жаңа сипат
алып, үлкен жүк арқалауы сияқты қасиеттер қазақ поэзиясын
сапалық жаңа биікке көтерді. ... ... ... ... ... кешкен ХVІІ ғасырдан біздің заманымызға Жиембет, Марғасқа
жыраулардың аттары жетті. Екеуінің де өмір жолы ΧVІІ ғасырдың
алғашқы ... Есім хан ... ... ... ... қатысты. Жорық жыршысы Марғасқа жырау Есім ханның бір
орталыққа ұйысқан күшті феодалдқ мемлекет құру туралы
идеяларының ұраншысы қызметін атқарса, ел билеуші ірі
шонжарлар ... ... ... ... хан ... болады. Марғасқа мен Жиембеттің біздің
заманымызға жеткен санаулы ғана ... XVII ... ... сын-сыйпаты, даму бағдары ежелгі арна,
байырғы дәстүр ауқымында болғандығын танытады.
ΧVІІІ ... ... өмір ... ... ... ... басқан жоңғар шапқыншылығы және
Ақтабан-шұбырынды алмағайып кезең, қырғын соғыстар ... ... ... және ... ... ... кездегі қазақ поэзиясының идеялық бағыт-бағдарына,
тақырып аясына айрықша ықпал етті.Жоңғар ... ... ... әсіресе Ақтамберді жырау (1675—1768)
шығармаларынан айқын көрінеді.Ол өз ... ... ... ... азат етер ... аңсайды, исі қазақ
болып атқа қонуды, ойраттарға күйрете соққы беруді армандайды,
жұртшылықты ерлікке үндейді, жауға тайсалмай шабуға
жігерлендіреді. Ақтамберді өнернамасындағы
отаншылдық, ... ... ... ... ... өмір сүрген талантты жырау Үмбетей (1700–―1778)
мұрасындағы жетекші тақырып — сырт ... ... ... ... ел ... батырларды мадақтау. Әсіресе жыраудың
Бөгембай батыр туралы жырлары халық арасына кең тарады. Бұл
шығармаларында ... жеке ... ... ... ... қасиеттерін,әсіресе патриотизмін негізге
ала отырып,халық бақыты жолындағы күрескер,ел тұлғасы –
азаматтың биік бейнесін жасайды.Сонымен қатар Үмбетей
әр түрлі тақырыптағы ... ... де ... бөлген.
Жырау қазақ аулындағы барымташылық, зорлықшылдық,ру таласы
сияқты жарамсыз мінездерді сынайды.
Үмбетейдің замандасы, жорық жыршысы болған, Тәтіқара ақын
өзінің 1756 жылы ... ... ... Цин ... ... ... ... жырларымен аты шығады.Қазақ
халқының шүршіт басқыншыларына қарсы ерлік күресіне
қолына қару алып ... ... ұрыс – ... жалында туған патриоттық мазмұндағы жырлары өз
кезінде жұртты тәуелсіздік жолындағы күреске жұмылдыруға
игілікті қызмет атқарды.
XVIII ғасырдағы казақ әдебиетінің ең соқталы ...... ... Арқалы жырау, қабырғалы би Бұқар өз тұсындағы қазақ
хандығының бас ... ... ... де ... хан
саясатын мейлінше қолдайды.Өз шығармаларында Абылайды сырт
жауларға қарсы күресте ... ... ... ... ... ... көреген көсем ретінде бейнелейді.Бұқар
өзінің таңдаулы шығармаларында қазақ қауымы үшін мәні зор
әлеуметтік мәселелерді көтереді.Бұлардың ең ...... ту ... ... ... ... ... күреске үндеу.Енді бір топ өлеңдерінде Бұқар өмір
мен ... және адам ... ... бір ... ... ... отырады.Адам табиғаты да
сондай.Адамның өзгеруіне,оның мінез – құқының,моральдық
қағидаларының өзгеруіне орай,қоғам да өзгеріп отырмақ
дегенге меңзейді жырау.Міне,осының бәрі Бұқар жырауды
көне ... ... ең ... өкілдерінің қатарына
жатқызамыз.
ΧVІІІғасырдағы жыраулық поэзиясының ең көрнекті өкілдері –
Көтеш және Шал ақындар.Жарлы ... ... ... ... өткен Көтеш (1745 -1818) өлеңдеріндегі
негізгі сарын – кедейлік тақсыреті, тағдырдың
әділетсіздігіне наразылық.Ал, Шал ... ... ... ... ... ... ... жағынан
алғанда біршама бай.Бұлар:дін,этика, мораль
мәселелері,байлық пен кедейлік,о дүние мен ... жайы сөз ... ... ... ... ... ... адамдарға арналған эпиграммалар,арнау
жырлар. Жан – жақтылығы,өмірге жақындығы,елгезектігі
жыраулар поэзиясында қамтылмаған жаңа тақырыптарға баруы
Шал шығармаларының қазақ қауымының барлық саласына кеңінен
тарауына ғана ... ... ... ... ... ... реалистік дәстүрдің өркен жаюына
септесер алғы шарттар жасады.
ҚОРЫТЫНДЫ.
“Жыраудың сөзі мақсатсыз айтылмайды. Не ... да, ... жайы ... ... - ... М. ... ел ... күрделі оқиғаларға үн қосып,өз заманының
көкейкесті мәселелерін көтеріп отырды.Өткен күн, озған
дурен,көне тіршілік шежіресі болды.Үнемі халық жағынан
табылып,елдің ... ғана ... ... үшін де аса ... ұраншысы қызметін атқарды.Еркіндік, егемендік
кезеңдеріндегі қазақ әдебиетінің үлгілі дәрісі, үлкен
тағылымы да ... ... ... сөз ... мол , Философиялық
терең ойға толы, ол біздің жастар үшін ... ... ... ... басынан өткерген тарихи оқиғаларды,
оның арман – мұратын, кешірген ауыртпалықтарын ... ... ... елдің саяси - әлеуметтік тіршілігін, ой –
санасын, дүниетанымын көркем, бейнелі тілмен бере
білуімен де бағалы.
Көптеген жылдар бойы сан қилы ... ... ... ... үн, ... ... ... айқын ұлттық сипатта
қалыптасқан жыраулық поэзияға бас иейік!
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
Бес ғасыр жырлайды. ... ... тілі мен ... 2005, № ... - 2001, №3.
Ұлттық энциклопедия .- Алматы, 4том.
Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің тарихы.-Алматы,2001.
Қазақ ... ... ... 1999 ж. 7. ... хандық
дәуір әдебиеті М. Мағауин Алматы 1992 ж.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ–ұйғыр мақал-мәтелдерінің паремиологиялық жүйесі26 бет
М. Әуезов әңгімелеріндегі тақырып пен идея67 бет
Шерхан Мұртаза – жазушы, аудармашы, қоғам қайраткері4 бет
Ықтималдық теориясы9 бет
Ықтималдық тығыздығы ұғымы. Шектік теоремалар туралы ұғым4 бет
Қазіргі қазақ фалеронимдері: тарихы мен қалыптасуы37 бет
Қазақ елі Наурызды қалай қарсы алған?8 бет
Қилы заман4 бет
Ұлттық экономиканың мәні мен ерекшелігі11 бет
Өндірістік жарақаттану6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь