Қазіргі қазақ повестерінің проблематикасы және характері

ЖОСПАР
КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1 ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ ПОВЕСТЕРІНІҢ ПРОБЛЕМАТИКАСЫ ЖӘНЕ ХАРАКТЕР МӘСЕЛЕСІ
1.1 1970.1980 жылдардағы қазақ повестерінің тақырыбы ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1.2 Қазақ прозасының идеялық.эстетикалық мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ..21
2 ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..30
3 ТАҚЫРЫПҚА БАЙЛАНЫСТЫ ӨТІЛГЕН САБАҚ ЖОСПАРЛАРЫ ... ... .31
        
        ЖОСПАР
КІРІСПЕ....................................................................................................................3
1 ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ ПОВЕСТЕРІНІҢ ПРОБЛЕМАТИКАСЫ ЖӘНЕ ХАРАКТЕР
МӘСЕЛЕСІ
1.1 1970-1980 жылдардағы қазақ повестерінің
тақырыбы..................................6
1.2 Қазақ прозасының идеялық-эстетикалық
мәселелері..................................21
2 ... ... ... ... ... ... ЖОСПАРЛАРЫ.........31
КІРІСПЕ
Адам баласы тарихи дамудың жаңа белесіне шыққан сайын жүріп
өткен жолына үңілетіні, өзі қалыптастырған
рухани-әлеуметтік құндылықтарын ой таразысына
салып, қайта бір ... баға ... ... ... күні адамзат қауымының жаңа ғасыр табалдырығына аяқ
басуы әлемдік қатынастардағы нендей бір құбылыстар мен
өзгерістер жайлы нақтылы тұжырымдар жасауға мұрындық
болып ... ... ... ... ... ... арналған қаншама роман, повестер жарық көрді.
Сан жағынан да, сапа жағынан да тың ... ... ... ... ... бір шығармадан бір шығармаға
ауысқан сайын көркемдіктің көк жиегін кеңейтіп жанр
шеңберін, тақырып аясын ұлғайтып, бұрын қаламға ілікпеген
оқиғалар мен адам мінездерін ... ... ... ... көлеміндегі қазақ прозасында қоғамдағы терең
қайшылықтар, атап айтар болсақ, саяси, экзистенциалдық,
рухани-психологиялық мәселелер біршама ашық түрде көрініс
тапты. Осындай жоталы-жоталы ... адам ... ... ... тұрғысынан келудің,
қоғамдық құрылыста қалыптасқан қатынастарға сыншылдық
позициядан үңілудің нәтижесінде туды. Дәл осы ... ... ... ізденістер байқалды. Әдебиет
ендігі жерде адамның тарихи процестің ... ... ... ... формаларына қатынасына әлемдік
көркем дамудағы қалыптасқан дәстүрлерге сүйенді.
Диплом жұмысының мақсат-міндеттері: Зерттеу нысанына айналған
С.Мұратбековтің шығармаларын талдау арқылы көркем шығармадағы
адамгершілік және жалпы қазақ ... ... ... ... негізгі мақсаты болып табылады.
Бүгінгі таңда қазіргі қазақ ... ... ... прозаның
тақырыптық, идеялық, шеберлік аумағы әдеби үрдіске сай
кеңеюде. Әдебиетіміздің өсу тәжірибесінен байқалатын
шындық – қаламгерлеріміздің әлеуметтік өмір тәжірибелерін
неғұрлым толық зерттеуге ұмтылуы, ... ... ... ... ... ... ... бұрыңғы жылдары
әдебиетке дерт болып жабысқан схематизмнен, жасандылықтан
арылуы оқиға, характер таңдау мүмкіншілігінің орасан өсуі.
Міне, осы ... ... ... ... ... отыр ... те, ол әсіресе проза жанрына
тікелей байланысты.
Уақыт өтсе де, қоғам дәуіріндегі өзгерістер болып жатса да,
ескермейтін тақырыптар болады. Ол ... ... ... ... ... ... жолынан» бастау алған тарихи
шығармалармен қоса, 1970-80 жылдар әдебиетіндегі прозамыздың,
оның ішінде роман жанрының ... роль ... ... ... ... 60-шы жылдардың екінші жартысында
М.Әуезов дүниеден өткен соң, көш бастар дара ... ... ... бір ... ... ... ... өзінің тарихи миссиясын атқару үшін
әдебиетке жаңа бір толқын келді. І.Есенберлинді алға
салған бұл топтың ішінде М.Мағауин, Ә.Тарази, ... ... т.б ... соны ізденістерімен,
әдебиетке әкелген жаңалық, еңбектерімен ерекшеленді. Осы
орайда «60-80-ші жылдардағы қазақ прозасы қоғамның даму
туралы концепцияларындағы ... мен ... ... ... ... мен жалпы тәрбие шыңырауында
жатқан тереңде қазыналы қатпарларды игеруге ден қойғаны
мәлім» - деген А.Исмакованың ... ... [3]. ... ... ... ... мен адам ... жаратылғаннан бергі мәңгілік сұрақтарға
жауап іздейді, сол арқылы да ... ... ... ... ... ... ... зерттей отырып,
сол адамның бойындағы алуан түрлі сипаттарға үңіле білді.
Соның нәтижесінде қоғамның ... ... күш ... ... теориялық және практикалық маңызы: Қазіргі
қазақ повестерінің көркемдік ізденістері мәселесіне
байланысты кезінде Ш.Елеукенов (1), ... ... (3), ... (4), ... (5) т.б өз
пікірлерін білдірді. Диплом жұмысын жазу барысында
Ф.Кузнецов (6), Г.Маркес (7), Р.Бердібаев (8), Ж.Жарылғапов
(9), С.Әшімбаев (10) т.б ғалымдар ... ... ... ... жазу барысында қолданған әдіс-тәсілдер: Қазіргі
әдебиеттану ғылымында қалыптасқан әдіс-тәсілдер, оның ішінде
тарихи-салыстырмалық тұрғыда талдау мен жинақтау, жүйелеу
сияқты түрлері басшылыққа ... ... ... ... ... қатысты жарық көрген
зерттеушілердің ғылыми еңбектері мен мақалалары ой-тұжырымдары
және көркем әдеби шығармалар, оның ішінде С.Мұратбековтің
«Қалың қар», «Басында ... т.б. ... ... ... жұмысының құрылымы: Жұмыс кіріспеден, 2 тарудан және
қорытындыдан тұрады. Соңынан пайдаланылған әдебиеттер
тізімі ... ... ... ПОВЕСТЕРІНІҢ ПРОБЛЕМАТИКАСЫ ЖӘНЕ ХАРАКТЕР
МӘСЕЛЕСІ
1.1 1970-1980 жылдардағы қазақ повестерінің тақырыбы
Нағыз жазушы заманның көзі мен құлағы ғана емес, сонымен ... ары мен ... да. Ол ... ... көзімен көргенін,
құлағымен естігенін баз бір дәл-дүріштер секілді мықшыңдап
ақ қағазға көшіре бермейді, ең әуелі сол көргендерінің ең
мәнділерін, ... мен ... ... өз ары ... ... ... таразысына салып безбендейді,
миы мен жүрегінің «мың градустық домнасында» (С.Мұқанов)
балқытады. Суреткер кейде характер арқылы тақырыпты
табады, ал тақырып пен ... өз ... ... ... Кейде көркем идеядан тақырып пен әдеби характердің,
типтің туындауы да мүмкін. Көркем шығарманың қалай өмірге
келетінін соны жасаушы ... ... кім ... Ал, егер сол ... ... ... бұл хақында әркилы қисын айтып, сан-саққа
жүгіртеді. Біреулерге болашақ ... ... ... енетін көрінеді, ал екінші біреулердің басына ол ойда
жоқта, мысалы, автобус аялдамасыңда көлік тосып тұрғанда,
немесе өзінің қадірлі ... ... ... ... ішіп ... caп ете калған болып шығады. Болашақ
шығарманың осылай ойда-жоқта оның иесінің көкірегінде
жарқ ете түсуі, бір қарағанда, сәті ... ... ... ... бұл ... та, ойда жоқта
пенденің басына қона кеткен тосын бақ та, бақыт та емес.
Жоқтан бардың пайда болмайтыны ... ... ... мен ... ... ... характерлер мен типтер
суреткерге ешқашан өз аяғымен келмек емес. ... жоқ, ... әлгі ... ... caп ете
қалған характерлер мен идеялар, сол характер мен идея
белгілеп берген ... оны бір ... ... ... ... не өз ... ... интимдік
жайлардың арада сан күндер, жылдар өткенде жаңа
мазмұнмен, мол өмірлік тәжірибемен байып барып, оқыс
бас көтеріп, қайта жаңғыруынан басқа түк те ... пен ... ... тип пен ... бір ... ... шығарманың анасы — қоғамдық өмір, сол
шығарманы жасаушы суреткердің сол қоғамдық өмірдің ыстығына
күйіп, суығына тоңып жүріп жинаған адамдық тәжірибесі. Бұл
хақында ... ... ... аса ... әрі
нәзік көркемдік талғам иесі А.П.Чехов былайша ағынан
жарылады: «Если я ... то мне ... ... и больница;
если я литератор, то мне нужно жить среди народа, а не на
Малой Дмитровке... Нужен хоть кусочек общественной и
политической жизни, хоть ... ... а это ... в
четырех стенах без природы, без людей, без отечества, без
здоровья и аппетита - это не ... ... ... ... ... ... ... игеру үшін
аурулар мен аурухана қандай кажет болса, әдебиетшіге
қоғамдық өмірді білу соншалықты кажет, ол үшін
әдебиетшінің, халықтың ... ... ... ... Әдебиет сыншыларының жазушылардың шығармаларын
талдағанда олардың ең әуелі өмір шындығын көрсетуін талап
ететіні сондықтан. Өмірлік тәжірибесі бай жазушының шығармасы
да бай, шыншыл. Шындық пен ... ... ... синонимі ретінде ұсынған. Ұлы суреткер
шындық, шыншылдық жоқ жерде көркем әдебиет те жоқ деп
білген. Бұл жөнінде ол: «Я ... то есть ... ... біз - С.А) ... вам ... и вы ... в ... чего раньше не видали, не замечали: ее отклонение от
нормы, ее противоречия» (122) - дейді.
Бұл ... «Осы неге ... мен ... сыншылары шыншылдыкқа
құмар, онсыз да тіршілік ете беруге болмай ма?» деген
қиямпұрыстау сұрақтың тууы мүмкін. Олай болатын
себебі шындық жоқ жерде - ... ... жоқ ... ... жоқ. Ал, ... ең, ... арманы бақытқа
жету емес пе? Ендеше көркем өнердің ақ шаңқан кемесінің,
алдынан жанып тұратын мәңгілік шырағы әр кезде де тек қана
осы шындық пен ... ... қала ... дегеніміз не? Бұл туралы әдебиет теориясы: «Тақырып -
әдеби шығармада сөз болатын басты мәселе, шығарма мазмұнының
негізгі арқауы, айтылатын жай- жағдайлардың ... ... ... ... ... ... тақырып
-алдымен болашақ туындыға арқау болатын мәселелер, қамтитын
жағдай, ... ... өмір ... Ал, ... ... тұрғысынан қарасақ,
тақырып — ол шығарманың мазмұнының негізгі бір құрамды
бөлшегі, айтылған, суреттелген жайлардың қоғамдық өмірдегі
маңызды мәселелер ... ... ... ... ... (8, 193) — ... Бұл - ... академик
З.Ахметовтың берген анықтамасы. Расында да солай, «тақырып -
әдеби шығармада сөз ... ... ... ... ... қоғамдық өмірдегі маңызды
мәселелер дәрежесіне көтеріліп, көркемдік шындыққа
айналған қалпы». Жазушыны не нәрсе қатты толғандырса,
толқытса, сол түптің түбінде оның болашақ шығармаларының
тақырыптарына айналады. ... дәл ... ... ... ... бұл ... метафора тілімен былайша
қысқа түйіндейді: «Тема — это ты сам, твоя судьба» (2,389).
Өмірдің мазмұны сан ... ... ... алайда оны көре
білетін көз керек. Көз болғанда да ол — тіршіліктің
қарапайым ... ... мен ... ... білетін суреткерлік көз болуға тиісті. Өзіне: «Маған бір
тақырып тауып беріңізші, қалғанын қатырамын» деп ... жас ... ... авар ... Р. ... «He
говори. Дайте мне тему. Говори: «Дайте мне глаза» (29,65) —
деп, кеңес берген екен. Иә, көпті көрген ... ... ... дөп ... ... ... тақырып
көп, тіпті ол тіршілікте жыртылып айырылады десе де болады,
бірақ соны көре білетін көзді, соған толғана білетін жүректі
айтыңыз. Жазушының «Мынау бір ... ... ... екен
өзі, осыны жазып тастай қояйыншы» деп жазу үстеліне алаңсыз
жайғасқанынан түк шыкпайды, ... ... ... сан ... ... ... ... кана жақсы,
сол ғана актуалды. Тақырыптың актуалдысы мен актуалсызы,
жақсысы мен ... ... тек оның ... немесе жүректен шықпағаны болады. Осы тұрғыдан
келгенде Р.Ғамзатовтың жаманы қолына жаңадан қалам алған жас
жазушыларға берген мына бір ақыл-кеңесі өте ... ... ... қалайша жан-жақты ашып көрсетуге болатынын айта
келіп, жас әріптесіне: «He ломай дверь — она ... ... (29, 65) — деп ... ... ... ... - ... тек өзінің түн ұйқысын төрт
бөлгізіп тапқан тақырыбын ғана кілтпен оңай аша алады, ал кілті
табылмаған есікті тек балталап ... ғана ... ... ендеше
кілті табылмаған есікті қозғамағаныңыздың өзі абзал. О-о!.. Осы
бір алтын кілтті табу жолында жер жүзінің талай талантты
суреткерлері қаншама тер төкті, ... ... ... ... жаңа ... келе жатқан күндерді кірпік ілмей
қарсы алды десеңізші!..
Қазақ әдебиетінде 1970-1980 ... ... ... ... ... ... авторлары осы принциптерді
ұстанды. Олар болашақ шығармаларының тақырыптарын өз
көзімен көрген, жүректерінен өткізген өмір ... сол ... ... ... ашатын жоғарыда біз
кеңінен тоқталып өткен сиқырлы алтын кілтті тапты да.
Олардың шығармаларынын басты тақырыбы - ... ... ... ... ... ... «Тазының өлімі»
мен «Қара қызы», Ә.Кекілбаевтың «Шыңырауы» мен «Автомобилі»,
С.Мұратбековтың «Жусан исі» мен ... ... мен ... ... ... «Кінәлі
махаббаты», Д.Исабековтың «Тіршілігі» мен «Дерменесі»,
О.Бөкеевтің «Қар қызы» мен «Қайдасың, қасқа құлынымы»,
Т.Нұрмағамбетовтың «Түпкірдегі ауылы» мен «Қош бол, ... ... ... үйі» ... ... ... әлемдік стандарттарына
толығымен жауап бере алатын повестері нақ осы ... ... ... ... ... Бұл ... осы ... ерекше сүйіспеншілігінің себебі неде? Біріншіден,
бұлардың барлығы дерлік қазақтың байтақ даласының
түпкірлеріндегі ауылдардан шыққан кешегі қыр баласы ... олар бұл ... осы ... ортаның тіршілігін
басқа такырыптарға қарағанда әдлеқайда жетік білетін. Ол
кездері ... ... әлі де ... ... ... ... қоймаған болатын. Қазақтардың басым
көпшілігі әлі де болса ауылдарда, немесе тіршілігі, өмір сүру
салты, әлеметтік жіктелуі жағынан ауылдарда ... жоқ ... ... ... ... Ал ... Қарағанды секілді
ірі урбанизация орталықтарындағы олардың саны 10 проценттен
аспайтын және олардың көпшілігі осы ... ... ... жайып үлгермеген, жартылай маргиналданған,
жартылай басқа ұлтпен, негізінен ... және ... да ... ... ... түскен адамдар
болатын. Сондықтан да жаратылысы жағынан ұлттық
категорияға жататын көркем әдебиет шығармаларының
бұлардың өмірінен ұлттық көркемсөзге азық болатын ... ... ... қиындау еді. Жоғарыда аты аталған
прозашыларымыз бен олардың ... ... ауыл ... ... ... ... ... себебі болатын.
Үшіншіден, ауыл туған халқымыздың әдет-ғұрпының, өмір сүру
салты мен ұлтгық психологиясының, ана тілі мен ... ... ... ... ... осы
қадір-кдсиеттердің бәрін каймағын бұзбай
ғасырлардан ғасырларға сақтап келген алып ... ... еді. ... ... ... ... осыншама құңды қазынаға қызықпай, ынтықпай тұра алар
ма? Әрине тұра алмайды. Сондықтан да қазақ жазушыларының бұл
толқыны ауыл ... тән ... мен ... детальды
ерекше ыждағатгылықпен зерттеді, әсіресе қатары
жылдан-жылға сиреп бара жатқан, енді бір он-жиырма
жылдан соң ... жер ... ... ... ... ... образдар галереясын бір-бірімен таласа айырықша
сүйіспеншілікпен ақ қағазға түсіріп жатты. Себебі, егер ауылды
қазақ халкының ... ... ... баға ... қоймасы
десек, күннен күнге, жылдан жылға сиреп бара жатқан қазақ
карттарының алдыңғы қатарлы өкілдері сол қадір-қасиеттің
мәйегі, ... ... мен ... ... ... Егер ... жылдары жарық
көрген қазақ көркем әдебиет туындыларында «қара шалдар мен
ақ кемпірлер» (А.Сүлейменов) көптеп кездесетін болса, соның
бәрі жоғарыдағы жағдайдың әсері еді. Д.Исабековтың
«Дерменесіндегі» ... ... ... Қыжымкүлі, Т.Әбдіковтың «Әкесіндегі» Сейсен,
«Қыз Бәтіші мен Ерсейітіндегі» Қожабек, ... ... ... арасындағы Балмейрам». «Ауыл шетіндегі
үйіндегі» Омарғали т.б. секілді қарттар осындай
могикандардың соңғы тұяқтары секілді асылдың
сынықтары-тын. Бұл қариялар адамгершілік пен
имаддықтың ғана емес, ... ... ... ... ... ... шетгетіліп, өндіріс
орыңдары мен үлкен қалаларда мүлде қолданылудан қалып ... ана ... көзі ... ... да еді,
сондықтан қазақ жазушыларының бұл толқыны үшін олар ... ... ... мектебі болды. Бұл хақында
осы буынның талантты өкілдерінің бірі, белгілі прозашы
Т.Нұрмағамбетов былай дейді: «Тіл демекші, көпшілігі
өмірден кетіп үлгерген ... ... ... ... мен ... мен ... ... отырамын. Ал, бала кезімізде біз оларды тындап
өстік. Тыңмасқа амалымыз да жоқ еді. Балалар бөліне қоятындай
бөлек бөлмесі жоқ үйде ол ... ... ... ... ... ... ... калсаң жақсы,
ұйықтамасаң, түн жарымына дейін кейде қызық, кейде
мезі етердей болып керінетін сол гүрің-гүрің әңгімелердің
қасиетін біз кейін ... ... ... ... ... келген таңдаулы қазақ баяндарының
авторлары да өздерінің ана тілдеріне де осындай зор
жауапкершілікпен, перзенттік сүйіспеншілікпен қарайды.
Қазақ прозасын Ж.Аймауытов, Б.Майлин, М.Әуезов, ... ... т.б. ... ... сөз
зергерлерінен кейін жаңа биіктерге көтерген
Ә.Кекілбаев, М.Мағауин, С.Мұратбеков, Т.Нұрмағамбетов
т.б. секілді талантты ... ... ... ... болады: егер Мұхтардын (Мағауин), Сайыннын,
Әбіштің, Тынымбайдың тілдері болмаса, олардың
шығармалары да болмас еді. Егер олардың
туындыларындағы қызғылықты сюжеттер мен ... ... өзі сол ... ... ... ... жалған бірдеңелер, мазмұнсыз
конструкциялар болып шығар еді.
1970-1980 жылдардағы таңдаулы ... ... ... шартты түрде бес блокқа бөліп жіктеуге
болады. Олар — жоғарыда біз кеңірек ... 1) ауыл ... 3) ... 4) ... өмірі деп аталатын тақырыптар.
Күні кешеге дейін қазақ халқының басым көпшілігі ауылдар мен
қам-қарекеті мен әлеуметтік жіктелуі сол ауылдарға ... ... ... келгенімен, туған жұртымыздың белгілі
бір бөлігі осы жылдары республикадағы үлкен ... ... ... ... болатын. Олар
алыс ауылдар мен кенттерден оқу іздеп келген шәкірттер,
ғылыми-техникалык революция дәуірінде жаңадан пайда болған
мамандыққа бейімделіп ... ... ... ... астанада,
немесе облыс орталық-тарында қызмет бабымен қалып қойған
мемлекеттік, ... ... ... болатын. Бұлар, негізінен, маргинал
тұлғалар-тын: оларды әлі ауылдардан біржола қол үзіп
кеткен нағыз қалалықтарға жатқызу қиындау еді, екінші жағынан,
істеп жүрген кәсіптері мен ... ... ... ... ... ... жатқызбау да қиянат болатын.
Қала тақырыбына жазылған қазақ повестерінің негізгі
кейіпкерлерді, ондағы басты-басты ... ... ... ... ... ... достарындағы» Нұралхан, Д.Исабековтын «Қарғынындағы»
Жасын мен Сәргел, М.Мағауиннің «Қара қызындағы» Бексейіт
Атахановтарды кейіп-керлердің нак осы ... ... ... бәрі де ... қалалық қазақ
зиялыларынын өкілі бұлардың бәрі де күні кещегі қыр
балалары, бұлардың бәрі де ... ... ... пәтерлерде
тұрады, бұлардың бәрі де азды-көпті өмірлерінде махаббат,
достык, қызғаныш, ... ... ... ... ... ... ... соған қарамастан олар
бір-бірлеріне тұр-түсі, адамдық темпераменті, талғамы,
қоғамдық, интимдік ... ... ... ... Нұрал-хан жаны жайсаң, ақкөңіл жігіт, бірақ
мансапқорлықтан да құралақан ... ... ... - ... ... ... ... Сәргел — мәймөңке,
жылауық, ал Жасын - Жасын десе Жасын, барып тұрған турашыл,
жазушылығына қоса шектен шыққан максималист.
Қазіргі қазақ жазушыларының калалықтар өмірінен ... ... ... ... мән ... тегін емес, өйткені
суреткерлердің бұл толқыны қоғамымыздың, осы әлеуметтік
тобымен қоян-қолтық ... ... ... ... ... олардың өмірін жақсырақ,
тереңірек білді, сондықтан бұл кейіпкер бастарынан кешкен
күйлерді белгілі бір ... өз ... ... нақ
сол типтер ұшырасқан қоғамдық тартыстар мен ситуация-лардың
ыстығына күйіп, суығына ... Осы ... ... ... Р. ... мына бір пікірін келтіре кетуді
жөн деп білеміз. Ол: «Жазушының обьектіге ... оның ... өз ... ... ... сабақтас»
,(75-144) - дейді.
Әдебиетке үлкен дайындықпен келген бұл жазушылар сол ... ... ... мен ... өз ... мамандықтарына таңып тастап, персонаждарды олар атқарып
жүрген күнделікті қызмет, ... ... ... ... ғана ... күш салатын социалистік реализмнің
технократтық әдістерінен бойын аулақ салды. Олар: «Ұлы Толстой
эстетикасы мен ұлы ... ... ... ... ... адам ... ... мінезі арқылы, мінезді іс-әрекеті
арқылы танытуды» (54,371) түпкі суреткерлік мақсатқа
айналдырды.
Жауап беру демекші, жалпы көркем әдебиеттің күрмеуі қиын
қоғамдық-әлеуметтік, рухани-моральдық толғақты
мәселелерге жауап ... ... пе, жоқ ... ... ... күн ... қоюы ... пе деген сауал күні
бүгінге дейін әдебиетшілер арасында дау туғызып келеді.
Көркем сөз ... ... ... ... ... ... емес, сондықтан коғамның өзекті
саяси-әлеуметтік, рухани проблемаларына біржақты
жауап беру оның міндетіне жатпайды, көркем-өнердің міндеті
сол толғағы жеткен мәселелерге дер кезінде ... ... деп ... ... ... даусыз шындық - осы. Көркем әдебиет
моральдық кодекстер жиынтығы да, Құран да, Інжіл де
емес. Ол ең алдымен өнер, эстетикалық ... ... ... ... ... ... ... шешіп
беру емес, соған ең бірінші болып әлеуметтің назарын аудару,
алғашқы болып дабыл қағу. Бұл жағынан ол барлаушыларға ұқсас.
Айталық барлаушылар ұрыс ... ... ... командирлер
мен оның қарамағындағы жауынгерлер. емес, бірақ сол ... ... ... ... олардың қырағылықтарына,
байқағыштықтарына көп байланысты.
1970-1980 жылдардағы қазақ повестерінде жан-жақты көтерілген
тақырыптың бірі — тарихи тақырып ... ... ... ... «Абай жолы» эпопеясынан кейін бұл тақырыпқа
арналған романдар мен повестер, поэмалар мен әңгімелер,
драмалық пьесалар жазғы ... ... ... ... ... үңілу қазақ жазушылары үшін
жаппай сәнге айналды: кітапханалардағы, ... ... шаң ... ... ... мол ... тарапынан жаппай «шабуыл» басталды. Соның
нәтижесінде іштерінде шіп-шикі дүмбілезі бар, тым
шикі болмағанмен шикілі-пісілі ортақолдаулары бар талай
дүниелер республикалық ... ... ... ... ... Бұл ... ... ондай шығармалар туралы болмақ емес,
әрине. Қашан да халтураның жаны сірі, ол қай заманда да
болған. Алайда, бағымызыға ... көне ... ... ... ... хас ... қанымен, жанымен
жазылған озық үлгілері де өмірге келген еді сол тұста.
Олар Ә.Нұрпейісовтың «Қан мен тер», І.Есенберлиннің
«Қаһар», Х.Есенжановтың «Ақ жайық», М.Мағауиннің
«Аласапыран», ... ... ... ... ... ... ... өзіміз сөз еткелі отырған
Ә.Кекілбаевтың «Ханшадария хикаясы», «Күй», «Бәсеке»,
«Шыңырау», А.Сүлейменовтың «Бесатар»,
Қ.Мұханбетқалиевтың «Ежелгі дұшпан» секілді
талантты баяндары ... ... ... ... ... оқырмандары бұл
шығармаларды қызу интузиазммен қарсы алды: олардың
озық үлгілері студенттік аудиториялар мен көпшілік бас
қоскан жиындарда, ... ... ... интеллектуалдық ой жарыстарының басты
обьектілеріне айналды. Сөйтіп жазушылардың бұл әдеби
туындылардан күткен ... ... ... ... қайта өрлеу дәуірінің белді өкілдерінің қатарына жататын
Әбіш пен Асқардың, Қажығалидың ілгеріректе біз аттарын атап
өткен ... ... ... ... ... ... ... атты повестері де тарихи
тақырыпқа жазылған үздік әдеби туындылардың қатарынан
берік орын алады. ... ... ... ... шығармашылығының орны ерекше болғанын айта
кетуіміз керек . Көне аңыздар мен мифтер, маңызды, мәнді
тарихи тұлғалар, оқиғалар күні бүгінге дейін Әбіш
шығармашылық өнерінің ең ... ... ... Ол ақ бас ... көне ... ... ... мүддесіне сай келетін мазмұн таба
білді. Ол сонымен ... сол ескі ... ... ... ... ... ... жоқ, оны адамзатқа ортақ
этикалық, эстетикалық, философиялық өрістерге шебер ... ... да ... ... Шыңғыс пен Ақсақ
Темір, Жөнеуіт хандардан бастап қарапайым құдықшы Еңсепке
дейінгі тарихи кейіпкерлер галереясы тек ... ғана ... да ... ... ... мен ... өзге ... иелері европалықтарға да түсінікті болды. Мысалы,
бұл жөнінде ГДР-дің ... унд ... ... екі ... басылған совет жазушыларының тандаулы повестері
туралы жазған мақаласында белгілі неміс сыншысы Герберт
Кремпиен ... ... ... мен ... ... ... созылған алауыздықтан хабардар ететін
осы оқиғалар көшпенді халықтарда бұрын тарих ... ... ... ... мұндай қауесет бұрын қазақтарға да
таңылып келген еді... Сонымен қатар Орта Азия ... ... ... ... ... да үлкен
қоғамдық мәні бар гуманистік хикая жасауға болатынын
дәлелдейді. Қазак, жазушысы ... ... ... ... ... ... ... Африка халықтары үшін айрықша
мәні бар өте көкейкесті жайларды қозғайды. Бұл ... ... ... ... ал ... немісі», белгілі әдебиетші, қазақ көркемсөзінің
білгірі Г.Бельгер бұл ойды ... ... ... ... секілді Әбіш Кекілбаев та өз
халқының ежелгі әдет - ғұрып, дәстүр - тағылымдарын
егжей - ... ... ... ... құмбыл. Ол
көшпенділер өмірінің қазір ұмытыла бастаған
этнографиялық детальдарына ерекше мән береді, бірақ
арзанқол экзотика жетегінде кетпейді, сол детальдардың
әлеуметтік, философиялық мән - ... ... ... адам жанының ішкі иірімдерін ашуға тырысады.
Ә.Кекілбаев, жалпы алғанда, өмір құбылыстарына ... ... ... ... ... ... мен ... диалектикалық бірлігін тереңірек түсінуге
көмектеседі. Бұл проза қазақ тілінің ауызша, жазбаша озық
өнегелеріне арқа сүйейді, сонда да философиялық,
интеллектуалдық мағыналарға бай ... ... ... ... тақырыпқа жазылған баяндарының ең мойны
озықтарының бірі — «Ханшадария хикаясы». Мұнда
алып-жұлып бара жаткан қым-қиғаш сюжет те, сол себепті
«мені көр, мені көр» деп ... аса ... ... ... ... ... ұзын-ырғасын бес-алты ауыз сөзбен
тәмәмдауға болады. Жарты әлемді аузына қаратқан ұлы әмірші
Шыңғыс хан қартайған ... ... ... шығарып, бүткіл еркек кіндіктілерінің
бәрін қырып салады. Ең соңғы болып олардың ханы ... ... ... ... қан ... ... ... Енді бүткіл таңғұт төменетектілері монғол
әміршісінің қарауында: ашса - алақанында, жұмса
жұдырығында. Оның ішінде ай десе - ... күн десе ... бар ... ... ... ... да бар. Кәрі
Шыңғыстың есіл-дерті осы ханшада. Сұлуды қалай да ... ... ... ... ... ... елі мен өзінің
адал жарына деген махаббат кернеген сұлу ханшаны Шыңғыс ... ... ... ... жатқан әміршіні жарып
өлтіреді, сонан соң өзі де мерт ... Енді ... ... ... ... қаған да,
сұлулығымен жұртты аузына қаратқан ханша да жоқ бұл
тіршілікте. Арттарында тек аңыз ғана қалады сөйтіп. Жай ... ... бірі ... ... ... ғасырға ұласатын
әфсана.
Кекілбаев зұлымдықтың, қара күштің әділет пен сұлулықтың
алдында түптің түбінде бәрібір жеңілетінін ... ... ... бұл ... ... қара ... ... ғана екенін, оның ешқашан түбегейлі бола
алмайтынын аңғартады. Түпкі жеңіс Гүрбелжін ханша жағында.
Сөйтіп, бүткіл жарты әлемнің еркектерінің шамалары келмеген
әміршінің ... тал ... ... бір ару ... ... ... соның ғана шамасы жетеді.
Гүрбелжін ханшаға осыншама күш дарытқан оның бойындағы өз жұрты
мен жарына деген шексіз сүйіспеншілшік, махаббат еді. ... ... мол ... пен ... тек ... жанның
ғана қолынан келетін. «Ханшадария хикаясының» өлмес сабағы,
міне, осындай. Егер Достоевский ... ... ... жоғарыдағы хикаяны оқып болғаннан кейін осы бір даусыз
пікірді «Әлемді сұлулык және әйел ... адал ... деп ... ... ... пен ... әдеби қолтаңбалары Әбішке
мүлде ұқсамайды. Егер әрбір жазушыны өзінше әлем десек,
олардын шығармашылық өнерінің өздерінің дарынды
тұстастарына ... ... ... мен Асқардың
кемшілігі емес, жетістігі ретінде ұғынылуға тиіс. Қазақ
көркемсөзінде лингви-стикалық прозаның негізін қалаған
А.Сүлейменов кейіпкерлерді мінез жағынан ... ... ... ол сондай-ақ сюжетті негізінен оқиғаға емес, адамдардың
арасындағы психологиялық тартыстарға ... ... ... оның ... ... баянының оқиғалар желісін
бес-алты-ақ сөйлеммен айтып беруге болады. 1916 жылғы
ұлт-азаттық көтерілісінің Қазығұрт аймағындағы
басшыларының бірі Төрехан мен оның ... ... ұлы ... ақ ... ... ... ... тұтқынына түседі. Ал, Тереханның бостандықтағы
үзеңгілес серіктері Мұқағали мен Өтеп болса, керісінше орыс
офицері ... ... ... Оны ... ... ... айырбастау үшін. Бірақ олардың бұл ойлары жүзеге
аспайды: Крейгель Қазығұрттың баурайында әкелі-балалы қос
боздақты оққа ... ... ... ... ... ... - осы. ... бастан-аяқ
Крейгель-Сәруар-Терехан ұштағынының арасындағы
психологиялық тартысқа құрылған бұл көркем туынды оқырманды
ешбір жалықтырмайды: жазушы ... миы мен ... ... арпалыстарды шебер, білгірлікпен суреттеу арқылы
оқырманың да, әдеби персонаждарын да ... ... ... ... отырып, уысынан бір босатпайды. Бодан елдің.
намысты ұрпақтарының бостандыққа ұмтылған ұлы арманының ащы
жеңілісін аяусыз шыншылдықпен бейнелеген бұл шығарманың,
міне, басты ... де, ... ... үшін ... да
осында.
Ал Қ.Мұханбетқалиев болса, Махамбет батыр мен Баймағамбет
сұлтан арасындағы қақтығыстың диалектикасын
егжей-тегжейлі ашуға құрылған өзінің «Ежелгі
дұшпан» аталатын баянында көпшілікке бұрыннан таныс ... ... ... қырынан ашады. Ақыры Баймағамбет көптен
көкейінде беріш болып жүрген басты арманына жетеді - сүлтанның
арамза жансыздары халық қамқоры Махамбетті абайсызда ... оның ... ... ... ... алып
келеді. Әне, өзіне өмір бойы тыныштық бермеген ежелгі
дұшпанының, ата жауының басы енді оның алдында домалап
жатыр. Халық батырын арулап ... ... ... ... ... қытықшыл қызығына біржолата беріліп,
алаңсыз тіршілік кешпек. Бірақ мына ... ... ... ... тынышы кетеді, ол үшін мына
өмір мәнсіз, маңызсыз, күйкі бірдеңеге айналады. Ақыры сүлесоқ
күй кешіп жүріп, ойда-жоқта өзінің бұрын ... ... ... бір ... ... Апырау, оның бүткіл тіршілігінің
мәні бұрынғы ата жауы Махамбет екеуінің ... ... екен ғой» ... сол ... ... өткен шақта
сұлтанның да асау, қызу қанды өмірінің мәні жойылыпты. ... ... ... ... бақ, ... Мына өзінің
аяғын жалауға бар айналасындағы жағымпаз, жалтақ, айтқан
сөз бен шертілген сырдың парқын ұқпайтын, ... ... бе? ... ... жау, ... дұшпан болса да
бұл өмірдегі жалғыз теңі екен ғой, енді ол - Баймағамбет
сұлтан — жалғыз!..
Белгіліден белгісізді, айдай анықтан ... ... ... бір ... табу — ... бір ... біз қысқаша болса да талдап өткен
Қ.Мұханбеткалиевтың «Ежелгі дұшпаны» осы ойдың
бір дәлелі болса керек. Рас, оның бұл ... ... ... ... ... бай ... ол сондай-ақ Әбіш
секілді авторлық эпикалық баяндауға аса ауыр салмақ
артпайды, сонымен бірге ... ... ... ... жақсы мағынада айтқанда, шұқшиып отырып алмайды,
оның шығармашылық кредосы мен ... - ... ... ... ... психологиялық портреттер де, кейіпкерлердің диалогтары мен
монологтары да белгілі бір шек пен ... ... ... де ... ... асып ... оған жат. Бұл
оның шығармашылық өнерінің кемшілігі де, елден асқан
артықшылығы да емес, - ерекшелігі.
Көркем ... — бір ... ... ... бір ұрпақты оның
келесісіне жалғастырып, табыстырып отыратын рухани алтын
көпір. Егер Б.Майлиннің таңдайынан бал тамған аса көркем
әңгімелері мен ... ... ... ... ... ... дәуірінің,
М.Әуезовтің шешен де шерлі «Абай жолы» эпопеясы болмаса,
XIX ғасырдың екінші жартысындағы ... ... ... ... алып ... бүгінгі ұрпақ көз алдына толық,
жан-жақты елестете алмас еді. Сондықтан көркем әдебиетте
сол әдебиеттің иесі, мұрагері болып ... ұлт ... ... мен ... жан-жақты, толық қамтылуы
тек көркем өнер үшін ғана ... ... ... ... ... үшін де аса ... ... біз 1970-1989 жылдары жарық көрген тандаулы қазақ
повестеріндегі қамтылған тақырыптарды төрт блокка а) ауыл, ә)
қала, б) шетел өмірі) бөліп талдадық. ... ... ... болатыны өз-өзінен түсінікті болса керек. Өйткені
повесть секілді біршама ауқымды прозалык шығармаларда басты
тақырыптармен қоса бірнеше қосымша, толықтырушы тақырыптардың
болатынын көркем ... ... ... ... ... ... махаббат тақырыбына арналып
жазылған шығармаларда қызғаныш немесе саткындық секілді
такырыптар параллель дамып, сол шығарманың негізгі тақырыбымен
бірге ... ... ... ... өмір сүре береді. Бұл
— жоғарыдағы тақырыптарды блоктарға ... ... ... ... ... дегенде де, қазақ
повестерінің жиырма жылдық біршама ұзақ кезеңін
зерттеуге арналған бір еңбекте осы шығармалардағы барлық
тақырыптарды егжей-тегжейлі талдап жату мүмкін де, әрі ... емес деп ... ... да енді осы ... көркем
туындыларындағы характер мен тип, идея проблемаларын шешудегі
ізденістеріне тоқталалық.
1.2 Қазақ прозасының идеялық-эстетикалық мәселелері
Жоғарыда барлық талантты суреткерлер секілді 1970-1980 ... ... ... ... ... ... өз
тақырыптарына алуан-алуан жолдармен, қилы-қилы
бұралаң соқпактармен келді дедік. ... осы ... үшін ... ... ... ... ... оған өзінің окырманға айтар ең көкейкесті сыры ... ашу үшін ... ... айта ... тиістіміз. Ал,
суреткердің жан сыры — идеяны жан-жақты толғап, ... ... бір ... ... ... Көркем шығарманың
тақырыбын да, айтар идеясын да заттандырып, тірілтетін,
оның бойына қан мен жан беретін сол туындылардағы
характерлер мен типтер, образдар жүйесі. Такырып,
характер, ... тип, идея — бұл ... ... ... ... ... ... ошақтың негізгі үш бұты,
қасиетті ұштаған. Әрине, көркем туындының композициясы да,
сюжеті де, тағы да басқа толып жатқан компоненттері болашақ
шығарманың керегесін ... ... ... ... аз
міндет атқармайды, дегенмен характерлердің айшықты дараланып,
тақырып пен идеяның сәтімен табылуы қашан да көркем әдебиет
туындысы үшін шешуші рөл атқарады.
Сырттай қарағанда, ... мен тип ... ... ... ... ... бұл ... бір-бірімен тығыз
байланысты. Бір әдеби образ бойына бірнеше ұқсас
характерлердің жинақталуы типті тудырады. Сонымен
бірге характер жеке ... ... ... ... ... ... ерек-шеліктердің
тоғысуы да. Бұл жөнінде белгілі әдебиет теоретигі
Г.Л.Абрамович: «Характер — ... ... во всем ... многообразии присущих ей черт и
качеств» (1, 65), деп қысқаша түйеді. Ал тип ше? Тағы да сол ... ... ... Ол ... ... ... ... келіп, өз пікірін төмендегіше
қорытады: «Тип литературный (от ... typos — ... ... - ... образ определенного
индвидуума, в котором воплощены черты, характерные для той
или иной общественной ... ... ... ... ... составляющие органическое единство — живая
индивидуальность и общезначимость ... ... ... без ... нет и не ... ... ... без второй образ не будет
иметь к.-л. ценности, не получит доступа к умам и сердцам.
И.А.Гончаров писал: "Кому какое дело было бы, ... ... Лира и ... если бы это были ... а не типы, то есть зеркала, отражающие в себе
бесчисленные подобия — в ... ... и ... ... 413).
Бұл жерде И.А.Гончаров типке тән басты белгіні дәл көрсетіп
отыр: тип, шынында да, көпшілігіміз ойлайтындай көркем
шығарма суреттеп ... ... ... ғана ... ... ... ... қоймайды, ол
сонымен бірге өз айнасына адамзаттың кешегі, бүгінгі
және ертеңгі ... ... ... ... ... да, ... бізге, қазақ
оқырмандарына, тұманды Альбион жағалауларында күн
кешкен ағылшын королі Лир мен испандық әпенде Дон-Кихоттың,
онын орыс әріптесі Шукарь ... ... ... ... Ахметтің
істеп жүрген істері мен қылықтары бірдей түсінікті болып
шығады. Олардың өмір сүрген қоғамдық-әлеуметтік
ортасының, ұстанған ... мен ... біз өмір ... ... ... шындықтарымен үш қайнаса
сорпасы қосылмайды, бірақ, бір кызығы сол, қазіргі замандық
оқырман ... ... ... оларды кәдімгі күнде
өздерімен бірге қоян-қолтық өмір сүріп жүрген таныс
жандардай түсіністікпен күліп қарсы алады. Өйткені
өткенге канша танауымызды шүйіріп қарағанымызбен, біз ... сол ... ... жалғасымыз, сондықтан болашақ та
бізден көп алыстап кете қоймайды. Өндірістік қарым-қатынастар
күрделеніп, жер бетіндегі өркениет қанша шарықтап ... ... ... да адам болып қалады. Міне, типтің құдіреті
осында.
Көркем шығармадағы характер мен ... даму ... ... ... ... ... беруге
болмайтын өз логикасы болады. Характер мен тип тек осы логикаға
ғана бағынады. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... отырған құдіретті күш —суреткердің
өзінің де "тілін алмай», жазушының о бастағы діттеген
межелерінен ... ... ... ... ... шағына айтқан. Мысалы, Л.Н.Толстойдың Анна Каренинасы, о
бастағы авторлық пайымдау бойынша, теміржол апатына ұшырауға
тиісті болмаған. Жазушының айтуына қарағанда, Анна ... ... ... емес, бар болғаны сүйкімді,
қылықты, жеңілтек сұлу әйел ғана болуға міндетті екен.
Алайда, Каренина характерінің көркемдік даму тарихы кейін
басқаша қалыптасқанын осы ... оқып ... ... ... сұлу ... асау ... ұлы ... "бағынбай" мүлде басқаша өмір кешеді. Міне, характер
логикасы дегеніміз —осы.
Характер ... өз ... ... оқиғалар желісін —
сюжетті ғана емес, көркем әдебиет туындысының тақырыбы ... ... да ... ... да ... орыс ғалымы
В.Шкловский: "Для русской классической литературы и
впоследствии для театра Станиславского в основе
произведения лежит ... (100, 268) — ... ... ... ... С.Мақпыров: "Ұлы
қаламгерлер ең алдымен (астын сызған біз - С.А.) өз
кейіпкерлеріне өмірден ... тип ... оны ... ... (67, 31) — ... ... бәрінен шығатын
қорытынды мынау: көркем шығарманы жан-жақты түсіну үшін сондағы
характерлер мен типтердін табиғатын тани білу керек ең алдымен.
Ендеше біз де ... ... ... ... ... барысында
бұл жайды айналып өте алмаймыз. Сондықтан енді қазіргі қазақ
прозашыларының орта буынының қаламы қайратты өкілдерінің
бірі Д.Исабековтың ... ... ... даму логикасының диалектикасын зерттей отырып,
қазіргі қазақ баяндарында бұл көркемдік ... ... ... ... ... көрейік.
Оның туған әдебиетімізге келуі талғампаз оқырман кауымды
бей-жай қалдырған жоқ. Осының өзі-ақ сөз өнеріне өзіндік
айтары бар қаламгердің ... ... еді. ... аяғы мен ... ... басындағы
модаға айналған жазушылардың бірі болған Дулат Исабековты
біреулер мақтады, біреулер оның шығармасындағы кейде шектен
шығыңқырап ... ... ... ... ... да, оған күдіктенушілер де қателескен жоқ:
алдыңғылар жас суреткердің өзгеше қабілетін көре ... сол ... ... ... ... өзін ... іздеді. Осы ізденіс оны "Сүйекші",
"Тіршілік" секілді туындыларды ... ... ... ... кейіпкерлері қоғамның әлеуметтік
тепкісіне түскен "кішкентай" адамдар еді. "Сүйекшідегі"
Тұңғышты да, "Тіршіліктегі" Киеван мен оның кемпірі
Қажымкүлді де ... атай ... Және ... да ... бір ауыр ... ... сондай,
ең алғаш олар туралы қандай итжанды бишаралар деп ойлап та
қаласың. Алайда, бұл ... ... ... ... күпірлік пиғылыңды жоққа шығарып, сана-сезіміңді
тіршілік рухының алыстан ... ... ... бір ... ... Сен ... сол ғажап, тылсым үннің
мән-мағынасына түсініңкіремейсің, бірақ сол бір мұндылау
тіршілік сазында ... ... ... бара ... бір
өміршең күй барын еміс-еміс ұққандай боласың. Сол саз
оқырманды өмір сүруге үндеп ... ... ... Тұңғышқа келгенде қандай қатал десеңші!
Жастайынан әке мен шешеден, туған бауырдан айырылып, бай
еркесінін. ақымақшылығы үшін жат ... ... боп кете ... бала бұл ... не ... Өмір бойы кісі ... ... диуаналықпен өткен оның өмірі
әлеуметтік теңсіздіктің озбыр ордасы — феодализмге
тағылған ауыр үкім ... ... ... ... ең ... ... кәсіп те бұйырмайды, ол ақырында о дүниеге де шағын
қаланың мола қазушысы, сүйекшісі болып аттанады, тіпті ол да
ештеңе емес-ау, кәсіптің аты — ... өз ... ... сүйекші болғанда тұрған не бар, әйтеуір
өлілерді де біреудің қара ... ... ... ... қой, иә, ең ... о бейшара бұл дүниеден еркек
болып жар, әке болып бала сүйе ... ... ... ... ... адам ... ең басты правосынан
осылай айырады.
"Сүйекші" баянында мынандай бір сахна бар: ... ... ... ... ... әкеліп, оны бірнеше күн өз
кәсібіне баулып, ақырында алыста қалған жаман шайласы
мен шалына қайтуға жиналған диуана ... ... қам ... ... ... ... ... жалғыз аяқ жолға түсіп,
Тұңғыштың көзі көріп, құлағы естімеген түу алысқа сапар
шегеді. Бір жусан мен бір ... ... ... ешкі ... ... ... мына бір байғүс құмырсқа
секілді ол да жер түбіндегі өтеніне өнімсіз қимылдай
береді. Мейлі, қанша өнімсіз болсын, ерте жетсін, кеш
жетсін, мейлі, әйтеуір өз от ... ... ... емес ... өзі отырған төбенің қай жағына құларын да, кең ... ... де ... ... ... жер ... боп шөгіп қалған
бейбақтың ендігі мақсаты, ендігі әрекеті, ендігі күйі не
болмак? Басына қандай күн туса да ... ... ғана ... ... ... қайысып, ой
толғауға ересі жетпей өскен Тұңғыш дәл осы сәт өз өмірінін ... ... ... ес ... етек жапқалы диуанашылықпен келе
жатқан мына диуана кемпірдің өзінен әлдеқайда бақытты екеніне
алғаш рет ой жіберіп, бордай үгітілді" (44, ... өз ... ... түсінеді. Оның алдында енді
барар жер, басар тау да, ... ... ... та жоқ, тек
күйреу, мына әділетсіз ғаламға қарғыс айтып, ана дүниеге
аттанып жүре беру ғана қалған сияқты. Алайда ол ... ... ... ұмтылады. Бір қарағанда, оның бұл ұмтылысы
бойын тіршіліктің соқыр инстинкті ғана билеген итжандылық
сияқты. Шынында да, ол аландайтындай бұл дүниеде не қалды?
Итжандылықтың да шегі ... ... ... бір дәрежеде Тұңғышты алға сүйреуші тіршіліктің
соқыр инстинкті болуы мүмкін, бірақ ол да адам баласы,
саналы тіршілік иесі ғой, соңдықган ол ... ... ... бір ғана ... өмір сүре ... ... жетелеген
басты күш адамдық үміт. Үміт -саналы тіршіліктің мәңгі ... ол сені өмір ... ... ... ... ... ... осыған саяды.
"Сүйекші" баянының соңында Тұңғыш туған жеріне оралады да, көп
ұзамай қайтыс болады. Бәлкім, ол тек осы үшін - ... ... ... қаны ... ... ... қасиетті
ата мекеніне қайтып кеп өлу үшін - өмір ... ... ... удай ащы ... үкім айтуға асықпалық.
Жалпы, "кішкентай" адамдарды қорғау тақырыбы -Д.Исабеков
творчествосының басты өзегі. Адамзаттың ... ... өте ... ... ... ... ... "Пері мен
періште", "Дермене" секілді көпшілікке танымал баяндары
осыған - адамдарды ... ... - ... ... ... ... ерекше ауыр жандар болып
келеді. Өз қоғамының қайғы-қасіретін жүрегіне зіл-батпан ғып
жинаған бұл ... ... ... ... бір ... ... Ф.Достоевский секілді алыбынын, ықпалында
болғанын аңғартатын сиякты. Исабековтың ... ... ... ауыр ... өмірі,
бір қарағанда, биік қоғамдық идеялардан аулак, күнделікті
күйбеңнің аясында қалып қойғандай көрінеді. Рас, бір
қарағанда солай. ... ... ... ... қазақ
қоғамының қарама-қайшылығын ("Тіршілік", "Сүйекші" баяндары)
суреттеуде туған әдебиетіміздің. дәстүрлі канондарынан шығып,
өзінше жол салады. Оның шығармаларында жасыл жайлау, ай ... ... мен ... пен ... ... жуан
мырзалардың экзотикалық бейнелері де, бай мен кедейдің
арасындағы саналы тап тартысы да, тіпті қазақтың кең байтақ,
мырза даласының ... ... да жоқ. ... ... қазақ даласы мен сол даладағы күні өтіп,
іріп-шіріп бара жатқан феодалдық-патриархалдық қоғамның
суретін жүдеу күйінде алады. Тұңғыш пен ... ... ... ... күрестің әлі саналы күшке
айнала қоймағаны жақсы көрінеді. Сондықтан да бұл
кейіпкерлер сырттай ... ... ... ... ... ... көрінгенімен,
оқырман мұндай пассивтің төркінінің тым әріде - сол кездегі
экономикалық, әлеуметтік қайыршылыққа ұшыраған, мешеу қоғамдық
құрылыста жатқанын аңғармай қала алмайды. Бұл ... ... ... адал болуға тырысқандығы байқалып-ақ тұр.
Дулаттың кейіпкерлері бұл дүниеде қандай сергелдеңге ұшыраса
да, өмірден түңілмейді, тіршіліктен үмітін үзбейді. Жарымжан
Құлахмет пен бұл өмірден ... мен ... сай ... ... аһ ... ... да, жалғыз баласын жетілдірем деп
баяғыда көрген бар тауқымет қартайған шағында алдынан
қайта шыққан Тоқсанбай да, ұрпақ сабақтастығын әскердегі
жалғыз немересіне тапсырып, ... ... о ... ... ... ... ... де, тіпті
ақыры туған топырағына кеп, қаза тапқан сүйекші бейшара да
оқырманды өмір сүруге шақыратындай, соған үндейтіндей. Мына
дүние қанша ... ... ... ... ... ... ... тәтті, әркімнің өзіне лайық сыбағасы бар
онда, міне, олар осылай деп үн қатады оқырманға, өздерінің
қиын-кыстау тағдырлары арқылы оларды осыған ... - ... ... ... тарихи тақырыпты жазсын, мейлі
бүгінгі күн шындығына үңілсін - бәрібір ол алып отырған
обьектісін өзі өмір ... ... ... ... ... ... ағып өтіп жатқан жылдар қозғалысы өнер
адамының жанын жаңа ... ... оны тек ... ... егер ... - әдеби шығармада сөз болатын мәселе,
шығарма мазмұнының негізгі арқауы" (8, 193), ал "әдеби
характер - ... ... ... ... ... ... тән сан ... бірігіп, біте қайнаған тұтастығын
танытатын мінез-құлық өзгешелігі" (8, 45), тип, немесе
"әдеби қаһарман - ... ... ... ... ... (8, 41) ... ... - жазушының сөз
болып отырған мәселелерге көзқарасы, қатынасы" (8, 102)
екен. Реалистік әдебиеттің ... нақ осы ... ... ... өзі ... ... дәуірдің
панорамасын, заман шындығын ашады. Олар кез-келген
характер мен типке ең алдымен белгілі бір ... ... өмір ... ... ... ... қарайды, сондықтан да сол қоғамның
өндірістік қарым-қатынастарына, салт-дәстүрлеріне,
моральдық, адамгершілік бейнесіне, сол моральдық,
адамгершілік бейненің астарына жете мән береді. Осыларды
жалықпай зерттеу арқылы тың ... мен ... ... ... ... сол ... ... шығармаларының тақырыбын, сюжеттік желісін,
композияциясын түзеді.
Жазушының жолының болу-болмауының басты себептерінің бірі оның
өзі суреттеп отырған оқиғалардың сол кездің тарихи
процестерімен ... ... ... ... тән ... интуициямен айқын сезінуіне, немесе
керісінше сезіне алмауына байланысты. Заман жүрегінің лүпілін
тамыршыдай тап басу үшін тек туа ... ... ... ... ол үшін ... өзі де сол қайнаған
тіршіліктің ортасында жүруі керек. ... ... ... заманға өзінің белгілі бір көзқарасы
бар азаматтық позициясы бар адам ... да ... ... - ... ... ата ... оны ... басты кесапат.
Заман шындығы ең алдымен ондағы адамдар, олардың істеп жүрген
істері, құлқы мен мінездері, дүниелік көзқарастары арқылы
танылады. ... ... ... сәтімен сомдалған
характерлер мен типтердің қоғамдық ақиқаттарды зерделеудегі
маңызы ерекше. Қоғамдык салада қызмет ... ... ... бір ... ... еске ... ... сол кезде
өмір сүрген суреткерлердің есімдерімен байланыстырып, Абай
заманы, Пушкин заманы деп атайтыны да содан. Сонда олар бұла
арада әсте Пушкин мен ... жеке ... ... ... ... ... ... суреттелетін дәуірдің
ақиқаттарын, сол дәуірдің рухани, саяси-әлеуметтік
келбетін меңзеп отыр. Ал Абай мен Пушкин замандарының
саяси-әлеуметтік, ... ... ... ең ... ... шығармаларындағы характерлер мен типтер —
ер Оспан мен ақылы асқан Әбдірахмандар, ... ... ... ... ... мен ... ... Пугачевтер. Осы тұрғыдан келгенде, егер бір
замандарда қазақ ғалымдары мен әдебиетшілерінің болашақ
ұрпағы XX ғасырдың соңғы ширегіндегі қазақ ... ... ниет ... онда ... осы ... ... ... еткен Ә.Кекілбаев, М.Мағауин,
С.Мұратбеков, Қ.Мұханбетқалиев, Д.Исабеков, А.Сүлейменов,
Т.Әбдіков, О.Бөкеев, Т.Нұрмағамбетов т.б. секілді көркемсөз
шеберлерінің әдеби туындыларын аттап кете алмасы ақиқат.
Өйткені "ұрпақтың ұрпаққа қалдырар ең асыл ... - ... ... ... ... ... тәжірибесі"
болса(54, 369), XX ғасырдың соңғы онжылдыктарында өмір
сүрген қандастарымыздың рухани тәжірибелері нақ осы
авторлар мен олардың өнер мен ... ... ... ... ... дарынды тұстастарының
шығармаларында жатыр.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дағдарысқа қарсы басқару81 бет
Жазушы Төлен Әбдікұлының көркемдік әлемі58 бет
Платонның жан мен таным туралы ілімі6 бет
Төлен Әбдікұлы шығармаларының композициялық ерекшеліктері51 бет
Ғабит Мүсіреповтің шығармашылығы5 бет
«Адасқандар». романнан повестке35 бет
А.С.Пушкиннің “ Капитан қызы ” повесінің қазақша нұсқалары10 бет
М.Әуезовтың «Көксерек» повесінің танымдылық сипаты17 бет
О.Бөкеев, Д.Исабеков повестеріндегі подтекст мәселесі60 бет
Повесть, роман – идеялық- өркемдік ізденістер44 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь